යමක වර්‍ගය

ශුෂ්කවිදර්‍ශකක්‍ෂීණාශ්‍රව චක්ඛුපාල ස්ථවිරයන් වහන්සේ

දඹදිව බුදු පසේබුදු මහරහතුන්ට, සක්විත්තන්ට, මහදනු මැතිනියන්ට, මහදනැතියන්ට වාසස්ථාන බැවින්, අන් දිවයිනට වඩා ඉතා උතුම් ය. මහාමේරු පර්‍වතයට උතුරු දිගද, චක්‍රාවාට පර්‍වතයට දකුණු දිග ද පිහිටියේ ය. ගැලක සටහන් ඇත්තේ, තුණැස් වූයේ, දිගින් හා පළලින් දස දහසක් යොදුන් පමණින් ගණින ලද්දේය. කොදෙව් පන්සියයකින් විසිතුරු වූයේ ය. දඹදිව ඒ මේ යොදුන් දස දහසින් සාර දහසක් පමණ තැන, මුහුදට යටව ගියේ ය. තුන් දහසක් පමණ තැන ය, මිනිසුන්ට වාසස්ථාන වූයේ.

නො කියැකි නො දතැකි දිගු කලක සිට, කපක් සිටුනා මහදඹ ගසක් නිසා, ප්‍රසිද්ධියට ගිය මෙම දිවයිනෙහි අංග, මගධ, කාසි, කෝසල, වජ්ජි, චෙති, වංස, කුරු, පංචාල, මච්ඡ, සූරසේන, අස්සක, අවන්තී, ගන්ධාර, කාම්බෝජ යන මොවුහු අපගේ බුදුරජුන් දවස දියුණුව අතින් ඉතා උසස් තැන්හි තුබූ සොළොස් මහාජනපදයෝ ය.

පිරූ පැරුම්බලයෙන් මරුරුපුන් ඔබා ජය ගෙණ බුදුබව ලත් අප තථාගත සම්මා සම්බුදුරජානන් වහන්සේ, ලොවට වැඩ වඩමින් රජදනව්හි සැරි සරනුවෝ, ඒ ඒ ජනපදයනට අයත් චම්පා, කජංගලා, උග්ග, අස්ස, අංගුත්තරාප, ආපන, භද්දිය, රාජගහ, නාලන්දා, අම්බසණ්ඩා, කල්ලවාල, අන්ධකවින්ද, මහාතිත්ථ, හාලක, පාටලී, එකනාලා, භාණුමත, බාරාණසී, සාවත්ථී‍, සාකේත, ආලවී, වේසාලී, බේලුව, කොටි, කපිලවාස්තු, කුසීනාරා, පාවා, අනුපිය, කෝසම්බී, සංකස්ස, වේරඤ්ජා, යනාදී වූ ගම්, නියම්ගම්, මහ නගරයන්හි රාජරාජමහාමාත්‍යාදීන් විසින් සැදැයෙන් කරවන ලද මහා විහාරයන්හි චතුර්විධබ්‍රහ්මවිහරණයෙන් යෙදී වැඩ වාසය කළ සේක.

දෙවිබඹුන් සහිතලෝකයාට හිත වැඩ පිණිස බුදුරජුන් වැඩ වාසය කළ මහවෙහෙර අතුරෙහි, සැවැත්නුවර අනාථපිණ්ඩික මහසිටානන් විසින් සිව්පණස් කෙළක් ධන වියදම් කොට ජෙතවනඋයන්හි කරවා පිළිගැන්නූ දෙව්රම් මහවෙහෙර දසනව වසක් ද, විසාඛාවන් විසින් සත්විසි කෙළක් ධන වියදම් කොට, පූර්‍වාරාමයෙහි සවසක් ද, යි සැවැත්නුවර පස් විසි වසක් වැඩ වාසය කළහ. අනාථපිණ්ඩික, විසාඛා දෙදෙනාගේ ගුණමහත්වය මෙයට කරුණු විය. ඒ දෙදෙනා දවසට දෙවරක් විහාරයට යති. යන්නෝ ද, “ලදරු හෙරණෝ අප අත ගෙණ බලන්නෝ ය” යි සිස් අතින් නොයති. පෙරවරුයෙහි නම් කෑ යුතු දෙයක් ගෙන්වා ගෙණ යති. ඔවුන්ගේ ගෙවල ද දිනපතා දෙදහස භික්‍ෂූන් වහන්සේ දන් වළඳති. යමෙක් යමක් කැමති වේ නම්, එය ඔහු කැමති සේ එහි සැපයෙන්නේ ය.

මේ කාලයෙහි සැවැත්නුවර සත්කෙළක් පමණ මනුෂ්‍යයෝ ආර්‍ය්‍ය ශ්‍රාවකයෝ ය. දෙ කෙළක් පමණ මනුෂ්‍යයෝ පෘත්ග්ජනයෝ ය. ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවකයෝ උදෑසන කාලයෙහි දන් දී සවස් කාලයෙහි බණ අසනු පිණිස සුවඳ මල් ගත් අත් ඇති ව ආහාර පාන වස්ත්‍රාභරණාදිය ද ගෙන්වා ගෙණ ජෙතවනමහාවිහාරයට යන්නාහ.

ධනවතුන්ට හා කුලවතුන්ට වාසස්ථාන වූ එසේ ම හැම එකෙකින් පිරී ගත් මේ මහානගරයෙහි වත් පොහොසත් කම්වලින් කිසිත් අඩුවක් පාඩුවක් නැති මහාස්වර්‍ණ නම් ධනපතියෙක් වාසය කළේ ය. ඔහු විසින් ධාර්මික ව උපයනලද ධනය ද පරිභෝගයට සුදුසු වූ වස්තුව ද ටික නොවී ය. තමන් දැහැමින් සපයන ලද වස්තුව තමන්ගේ ඇවෑමෙන් පරිපාලනය කිරීමට පුතකු වත් දුවක වත් නො ලැබීම මොහුගේ තැවිල්ලට එක් ම හේතු ව විය.

දිනක්, මේ මහාස්වර්‍ණ තෙමේ දිය නෑමට ගංතොටුපලට ගොස් නාලා ගෙදර එන්නේ, අතරමග දී ලොකු කුඩා අතුවලින් වැඩීගිය වන දෙටු රුකක් දුටුයේ, “මේ ශෝභාවත් වූ මහාගස මහේශාක්‍ය වූ දේවතාවක විසින් අයත් කොට ගන්නා ලද්දේ වනැ” යි සිතා, ඒ ගස හාත්පස භූමිය ශුද්ධ කරවා පවුරකින් වට කරවා සුදුවැලි අතුරවා ධජපතාකා නංවා මොනවට අලංකාර කොට “මට පුතකු හෝ දුවක ලබා දුන්නොත්, මේ ගස අරක් ගත් දෙවියන් වහන්සේ මෙයට අධික වූ මහාසත්කාරයෙන් පුදන්නෙමි” යි කියා ප්‍රාර්‍ත්‍ථනා කොට ගියේ ය.

ඒ මේ දේවතාරාධනාවෙන් ටික දවසකට පසු, ඔහුගේ භාර්‍ය්‍යා තොමෝ හටගත් ගැබ් ඇත්තී ඒ බව සිය සැමියාට දන්වා සිටියා ය. එයින් අධිකසන්තෝෂයට පත් මහාස්වර්‍ණ කෙළෙඹි තෙමේ ගැබිනියනට කළයුතු වූ ගැබ් රැකුම් එකකුත් නො හැර සිදු කළේ ය. ඕ තොමෝ ද ලැබූ උපස්ථාන ඇත්තී නිදුක් වූවා, දස මසක් ගිය තැන මහපිණැති එක් පුතකු ප්‍රසූත කළා ය. මහාස්වර්‍ණයෝ අතිශයින් ඔද වැඩුනෝ “තමන් විසින් පාලනය කළ වන දෙටු රුකෙහි අරක් ගත් දෙවියන්ගේ අනුහසින් ලදැ” යි සිතා ලැබූ පුතුට “පාල” යි නම් කළෝ ය. ඉන් ටික කලකට පසුත් කෙළෙඹි භාර්‍ය්‍යා තොමෝ තවත් පුතකු වැදූ ය. ඔහුට “චුල්ලපාල” යි නම් තබා වැඩිමහල්ලාට “මහාපාල” යි නම කළේ ය.

ධනයෙන් කිසිත් අඩුවක් නැත්තා සේ, දැන් දරුවන්ගෙන් ද අඩුවක් නැත ව ජීවත් වන මේ අඹු සැමි දෙ දෙනා තම දරු දෙදෙන නිසා, මහත් සතුටක් ලැබූහ. දරු දෙ දෙනා ද, මවුපියන්ගේ අවවාද අනුශාසනා නොයික්මවා, කීකරු ව එක එකා කෙරෙහි බලවත් සහෝදර ප්‍රේමයෙන් යුක්ත ව වැඩෙමින්, කරකාරබන්ධනයට සුදුසු අවස්ථාවට පත් වූවෝ, මවුපියන් විසින් තම කුලයට සුදුසු කුලයන්ගෙන් අඹුවන් ගෙණවුත් පාවා දී ගෘහජීවිතයට ද ඇතුළත් කරණ ලදහ. මෙසේ ගිහිජීවිතයට පත් වූ ඔවුහු, මවුපියන්ගෙන් තමන්ට අයත් වූ වතු පිටි ගේදොර මිලමුදල් ගව මීගොන් ආදී සියලු වස්තූන් මැනවින් රකිමින්, නිරවද්‍ය වූ ධාර්මික ගෘහස්ථ ජීවිතයක් ගත කළෝ ය. මේ කාලයෙහි දිනෙක සුවඳ මල් ආදිය ගත් අත් ඇති ව ආහාරපාන වස්ත්‍රාභරණාදිය ගෙන්වා ගෙණ, බණ අසනු පිණිස විහාරයට යන ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවකසමූහයක් දුටු මහාපාල තෙමේ “මේ ජනයා සුවඳ මල් ආදිය රැගෙණ කො තැනක යෙද්දැ” යි විචාරා දැන, “මමත් බණ අසනු පිණිස විහාරයට යමි” යි ඔවුන් හා එකතුව ගොස් බුදුන් වැඳ ධර්‍මශාලායෙහි එක් කෙළවරක වාඩි ගත්තේ ය. අපගේ ස්වාමිදරු වූ සම්මා සම්බුදු රජානන් වහන්සේ ධර්‍මදේශනා කරන සේක්, ධර්‍මශ්‍රවණය පිණිස එහි පැමිණ සිටින මහාජනයාගේ අදහස් බලා වදාරා, බණ අසන්නන්ගේ අදහසට ගැළපෙන ලෙසින් ධර්‍මදේශනා කරණ සේක. මහාපාලයා බණ අසනු පිණිස පැමිණ සිටි දිනයෙහි ද, උන්වහන්සේ මහාපාලයාගේ හේතු සම්පත් බලා වදාරා, ධර්‍මදේශනා කරණ සේක්, දානකථා, ශීලකථා, ස්වර්‍ගකථා, කාමයන්ගේ දොෂ, කාමයන්ගේ ඇති ලාමකකම, කෙලෙසීම, පැවිද්දෙහි අනුසස්, ගැබ් කොට ගත් ආනුපුබ්බීකථාව දේශනා කළ සේක.

බුදුරජුන් දෙසූ මේ ධර්‍මකථාව ඇසූ මහාපාල තෙමේ “පර ලොව යන්නහු කැටු ව තමන් විසින් උපයා තැන්පත් කළ වස්තුවෙන් කිසිවක් නො යන්නේ ය, ආදරයෙන් හා ප්‍රේමයෙන් වැඩූ අඹු දරුවෝ ද, පරලොව යන්නහු සමග නො යන්නෝ ය, වැඩියක් කුමට යැ, යටත් පිරිසයින් කවා පොවා නාවා තැනූ තමන්ගේ ශරීරය වත් තමන් කැටුව නො යන්නේ ය, අනේ සසරහැටි! කරුණු මෙසේ බැවින් ගිහිගෙයි විසීමෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කිම? අද ම මහණ වෙමි” යි සිතා ධර්‍මදේශනාව අවසන් වූ විට, වහා බුදුරජුන් කරා ගොස්, වැඳ, මහණකම ඉල්ලා සිටියේ ය. එවිට බුදුරජානන් වහන්සේ “පැවිද්ද පිළිබද ව තා විසින් විචාළ යුතු වූ කිසි නෑයෙක් තට නැත්තේ දැ” යි විචාල සේක. “ස්වාමීන් වහන්ස! බාලසහෝදරයෙක් මට ඇත්තේ ය” යි මහාපාල තෙමේ ඉතා යටහත් ව දන්වා සිටියේ ය. “එසේ නම් ඔහුගෙන් අසා දැන එව” යි වදාළහ. මහාපාල තෙමේ “මැනැවැ” යි ඒ පිළිගෙන බුදුරජුන් වැඳ, ගෙදර ගොස්, මලනුවන් කැඳවා, “මලනුවෙනි! අපේ මේ කුලයෙහි සවිඤ්ඤාණක අවිඤ්ඤාණක වූ යම්කිසි ධනයෙක් ඇත්තේ නම්, ඒ සියල්ල නුඹට භාර ය, ඒ සියලු ධනය පිළිගෙණ, මැනැවින් දිවි පවත්වා ගණුව” යි කී ය.

එවිට මලනු තෙමේ “සහෝදරය! නුබවහන්සේ කුමක් බලාපොරොත්තු වන්නහු දැ” යි ඇසී ය. “මම බුදුරජුන් ලග පැවිදි වන්නෙමි” යි හේ කී ය. “කුමක් කියන්නහු සහෝදරය! නුඹවහන්සේ ම පමණක් මාගේ මවු මළකල්හි මව මෙන් ද, පියා මළ කල්හි පියා මෙන් ද ලබන ලද්දහු ය, නුඹවහන්සේට අයත් වූ මේ ගෙයි මහත් සම්පත්තියක් ඇත්තී ය, පැවිදි නො වූවාට පින් කරණු හැකි ය, එබැවින් මෙසේ නො කළ මැනැවැ” යි මලනු තෙමේ බැගෑපත් ව ඉල්ලා සිටියේ ය. “මලනුවෙනි! මා විසින් අසන ලද්දේ යහපත් ධර්‍මයෙකි, ඒ ඉතා සියුම් ය, ගිහි ගෙයි වසන්නවුන්ට ඒ ධර්‍මය පිරිය නො හැකිය, මලනුවෙනි! එ බැවින් පැවිදි වන්නෙමි” යි කීයේ ය. එවිට ඔහු “සහෝදරය! නුඹවහන්සේ තවම තරුණ ය, මහලු වූ කළ පැවිදි විය හැක්කේ ය, එ හෙයින් පැවිදි නො වෙනු මැනැවැ” යි නැවැතත් කියා සිටියේ ය. ඒ කතාවට මහාපාල තෙමේ “මලනුවෙනි! මහලු වූ කල තමන්ගේ අත් පා තම කැමැත්තට අනු ව හැසිර විය නො හැකි ය, තමන්ගේ වශයෙහි නො පවත්නේ ය, මහල්ලාගේ වචන අන්හු නො පිළිගණිත් ය” යි කිය යුතු කරුණක් වේ ද? “කරුණු මෙසේ බැවින් මම තාගේ වචනය නො පිළිගණිමි, ශ්‍රමණ ප්‍රතිපත්තිය පුරන්නෙමි, මම පැවිදි වන්නෙමි” යි කියා මලනුවන් හඬද්දී ම බුදුරජුන් වෙත ගොස් පැවිදි ව උපසපන් බව ලැබී ය.

මෙසේ පැවිදි උපසපන් බවට පැමිණ සිය ආචාර්‍ය්‍ය උපාධ්‍යායයන් ගේ සමීපයෙහි පස් අවුරුද්දක් වාසය කොට පස්වන වස පවරා, බුදුරජුන් කරා එළැඹැ “ස්වාමීනි! භාග්‍යවතුන් වහන්ස! මේ ශාසනයෙහි පැවිද්දෙකු විසින් වැඩිය යුතු ශාසනික ධූරයෝ කෙතෙක් වෙත් දැ” යි බුදුරජුන් අතින් විචාළේ ය. “මහණෙනි! මාගේ ශාසනයෙහි පැවිද්දන් විසින් වැඩිය යුතු වූ ග්‍රන්ථධූරය, විදර්‍ශනාධූරය කියා ධූර දෙකක් තිබේ ය” යි උන්වහන්සේ ඕහට වදාළ සේක. ඉක්බිත්තෙහි මහාපාල ස්ථවිර තෙමේ “ස්වාමීනි! එසේ වේවා. එහි ග්‍රන්ථධූරය කුමක් ද? විදර්‍ශනා ධූරය කුමක් ද? ඒ කෙසේ දැ” යි විචාලේ ය. “තමන්ගේ නුවණට සුදුසු පරිද්දෙන් එක නිකායක් හෝ නිකාය දෙකක් හෝ සියලු තෙවළා බුදුවදන් හෝ මොනවට ඉගෙණ ඒ දැරීම, කීම, කියවීම, යන යමෙක් වේ ද මේ ය ග්‍රන්ථධූරය, සැහැල්ලු පැවතුම් ඇති ප්‍රාන්ත සෙනසුන් හි ඇලුනහුගේ ආත්මභාවයෙහි ඛයවය එළවා සත්තක්‍රියාවශයෙන් විදර්‍ශනා වඩා අර්‍හත්වය ගැනීමය විදර්‍ශනාධූර නම්” යි වදාළ සේක.

ඉන් පසු මහාපාල ස්ථවිර තෙමේ “ස්වාමීනි! මහලු කල්හි පැවිදි උපසපන් වූ මට ග්‍රන්ථධූරය පුරන්නට නො හැකිය, විදර්‍ශනාධූරය පුරන්නෙමි, එ හෙයින් ඒ පිළිබඳ කර්‍මස්ථාන මට වදාළ මැනැවැ” යි කී ය. බුදුරජානන් වහන්සේ ඕහට අර්‍හත්වය දක්වා කර්‍මස්ථාන වදාළ සේක. ස්ථවිර තෙමේ බුදුරජුන් වැඳ ගොස්, තමන් හා එකතු ව භාවනාවට යෑමට භික්‍ෂූන් සැට නමක් කැමැති කරවා ගෙණ, ඒ සැට දෙනා සමග වෙහෙරින් නික්ම එක්සිය විසි යොදුන් පමණ වූ දික් මහාමගට බැස පාගමනින් ගොස්, එක් පිටිසර ගමකට පැමිණ, එහි තම පිරිවර සහිත ව පිඬු පිණිස සිඟා ගියේ ය. එහි වැසි මිනිස්සු සන්හුන් වූ වත් පිළිවෙතින් සරු මේ භික්‍ෂූන් දැක, අතිශයින් පැහැදුනෝ, අසුන් පණවා වඩා හිඳුවා, ප්‍රණීත ව පිළියෙල කළ ආහාරයෙන් වළඳවා “ස්වාමීනි! ආර්‍ය්‍යයන් වහන්සේලා කොහි වඩිද්දැ” යි ඇසූහ. “උපාසකවරුනි! මහණ පිළිවෙත් පිරීමට පහසු ඇති තැනක් සොයා යමු” යි කී කල්හි, දැන උගත් ඒ මනුෂ්‍යයෝ “මුන් වහන්සේලා වස් විසීමට සෙනසුනක් සොයති” යි දැන, “ස්වාමීනි! පින්වතුන් වහන්සේලා මේ තෙමස අප ගමැ වසන්නාහු නම් අපි සරණසීලයෙහි පිහිටා සිල් සමාදන්වමු” යි කීහ.

එකල උන් වහන්සේලා ද “අපි මේ සැදැහැවත් කුලයන් නිසා සසරින් මිදෙන්නෙමු” යි සිතා, ඒ නුවණැති මිනිසුන්ගේ ආරාධනාව සතුටින් පිළිගත්හ. ඔවුහු උන්වහන්සේලා ආරාධනාව පිළිගත් බව දැන විහාරයක් පිළියෙල කොට, එහි රාත්‍රීස්ථාන දිවාස්ථාන ද ගොඩනගා ඔවුන්ට භාර කළහ. උන්වහන්සේලා මෙසේ පිළියෙල කොට දුන් විහාරයෙහි වැඩ වසමින් එ ගමට ම පිඬු පිණිස වඩින්නාහ. මේ අතර එගම් වැසි වෙද මහතෙක්, උන්වහන්සේලා කරා පැමිණ “ස්වාමීනි! බොහෝ දෙනා වාසය කරණ ස්ථානයන්හි නොයෙක් ලෙඩ රෝගාදිය ඇතිවීම ස්වාභාවික ය, එ හෙයින් ඔබ වහන්සේලා අතර එබඳු ලෙඩරෝග ඈ යමක් ඇති වූ විට, මට දන්වනු මැනැව, මම ඊට පිළියම් කිරීමට කැපකරුවකු වශයෙන් බැඳෙමි” යි පවරා ගියේ ය.

මේ භික්‍ෂූන් වහන්සේලා අතර ප්‍රධාන තැන්පත් මහාපාල ස්ථවිර තෙමේ වස්වසන දිනයෙහි, ඒ භික්‍ෂූන් කැඳවා “ඇවැත්නි! තමුන්නාන්සේලා මේ තෙමස මෙහි කෙතෙක් ඉරියව්වලින් කල් යවන්නහු දැ” යි ඇසී ය. ඔවුහු “ස්වාමීනි! අපි ඉරියව් සතරින් ම කල් යවමු” යි කීහ. “ඇවැත්නි! ඒ කීම සුදුසුද? අප්‍රමත්ත විය යුතු නොවේ ද, අපි වනාහි ජීවමාන බුදුරජුන්ගේ සමීපයෙහි කමටහන් ගෙණ ආවෝ නො වෙමු ද, බුදුවරයෝ වනාහි ‍කෛරාටික කමින් සතුටුකරන්නට නො හැක්කෝ ය, උන්වහන්සේලා හොඳ අදහසින් ම සතුටුකළ යුත්තෝ ය, ඇවැත්නි! ප්‍රමත්ත වූ තැනැත්තාහට බිහිසුණු සතර අපායෝ සියගෙය වැනි ය, එ හෙයින් අප්‍රමත්ත වූව” යි ස්ථවිර තෙමේ කීයේ ය. එවිට ඒ ස්ථවිරන් වහන්සේලා “ස්වාමීනි! නුඹ වහන්සේ මේ තෙමස කෙතෙක් ඉරියවුවලින් ගත කරන්නට සිතහු දැ” යි ඇසූහ, “මම වනාහි ඉරියවු තුණකින් කල් යවන්නෙමි, පිට නම් දිග නො හරින්නෙමි, නො නිදන්නෙමි” යි හේ කීයේ ය.

මෙසේ කියා නො නිදන්නට තරයේ ඉටා, නො නිදා ම භාවනානුයෝගී ව එකලා ව කල් යවන මහාපාල ස්ථවිරයන් වහන්සේට, වස් තෙමසින් පළමු මස ඉක්ම ගිය තැන, බලවත් ඇස් ලෙඩක් හටගත්තේ ය. ඒ කරණ කොට, සිදුරු කළයෙන් දියදහරා වැගිරෙන්නා සේ, ඇස්වලින් කඳුළුදහරා වැගිරෙන්නට වූ ය. එහෙත් උන්වහන්සේ මුළු රැය භාවනා කොට, අරුණ නඟින විට තමන් වසන කාමරයට ඇතුල් ව උන්හ. සෙසු භික්‍ෂූන් වහන්සේලා පිඬු පිණිස හැසිරෙන වේලෙහි තෙරුන් ලඟට ගොස් “ස්වාමිනි! දැන් පිඬු පිණිස හැසිරෙන වේලාවැ” යි කීවාහු ය. “ඇවැත්නි! එසේ නම් පාසිවුරු ගණිවු” කියා තමන් වහන්සේ පාසිවුරු ගෙන්වා ගෙන පිඬු පිණිස ගමට වැඩියහ. ගමෙහි පිඬු සිඟද්දී සමග වැඩිය භික්‍ෂූන් වහන්සේලා කඳුළු වැගිරෙන සක්පල් තෙරුන්ගේ ඇස් දැක “ස්වාමීනි! මේ කිමැ” යි ඇසූහ. එවිට “ඇවැත්නි! මාගේ ඇස්වල බලගතු ලෙඩක් හට ගෙණ තිබේ, එහෙයින් නිතර කඳුළු වැගිරේ” යි කීයේ ය. “ඇයි ස්වාමීනි! අපි වෙදෙකු විසින් පවරණ ලද්දමෝ නො වෙමු ද, එ බැවින් ඒ වෙදමහතාහට මේ බව කියමු” යි භික්‍ෂූහු කීහ. උන්වහන්සේ ද “ඒ මැනැවැ” යි පිළිගත් විට ඔහුහු වෙදමහතාට මේ බව දැන් වූහ. වෙද තෙමේ ද, වහා තෙලක් සිඳ නස්‍යය කරණු පිණිස තෙල් පන්සලට යැවූයේ ය.

ස්ථවිර තෙමේ ඒ පිළිගෙණ නො නිදා ඉඳ නස්‍යය කොට අනික් තෙරුන් සමග ගමට පිඬු පිණිස වැඩියේ ය. වෙද තෙමේ පිඬු පිණිස හැසිරෙන උන්වහන්සේ දැක “ලෙඩේ කෙසේ යැ, තවමත් ඇස් රිදේද?” යි ඇසී ය. එවිට උන්වහන්සේ “එසේ යැ, රිදේ ය” යි කීහ. ඉක්බිති වෙදමහතා “ස්වාමිනි! මා විසින් එවූ තෙල නස්‍යය කෙළේ දැ” යි ඇසුයේ ය. ඊට ද “එසේ යැ” යි පිළිතුරු දුන්හ. “දැන් කෙසේ දැ” යි ඇසූවිට “උපාසකය! තව ම රිදේ ය” යි කීහ. “ඇයි, එසේ වනු, මාගේ මේ නස්‍යයතෙල නස්‍ය කළ එකවරින් ම ලෙඩ සංසිඳවීමෙහි පොහොසත් වූ මහානුභාවසම්පන්න වූ තෙලකි, කුමක් හෙයින් මුන්වහන්සේගේ මේ ඇස්ලෙඩේ මෙතෙක් නො සංසිඳුනේ දැ යි සිතා “ස්වාමීනි! ඔබවහන්සේ විසින් තෙල, නස්‍යය කරණ ලද්දේ ඉඳ ගෙණ ද? නැතහොත් වැද හොවී ද?” යි විචාළේ ය. එයට ස්ථවිර තෙමේ නිහඬ වූයේ ය. නැවත දෙතුන් විටක් අසන ලද්දේ ද කිසිවක් නො කීයේ ය. එවිට වෙදමහතා විහාරයට ගොස් “තෙරුන් වසන තැන බලන්නෙමි” යි සිතා තෙරුන් විහාරට පිටත් කොට, තෙමේ පසුව ගොස් තෙරුන් වසන තැන බලන්නේ, සක්මන් කරණ තැනත්, ඉඳින තැනත් දැක නිදන්නට පිළියෙල කරගත් තැනක් නො දැක “ඔබවහන්සේ විසින් තෙල නස්‍යය කරණ ලද්දේ ඉඳ ගෙණ ද? නැතහොත් වැද හොවී දැ?” යි එහි දීත් තෙරුන් විචාළේය. ස්ථවිර තෙමේ එහිදීත් කිසිවක් නොකී ය. “ස්වාමීනි! මෙසේ නො කළ මැනැව, තෙමේ නිරෝගී වේ නම්, මහණකම කරණු හැකිය, එහෙයින් කරුණා කොට වැද හොවී තෙල නස්‍යය කරණු මැනැවැ” යි නැවත නැවතත් යාච්ඤා කෙළේය. “හොදයි උපාසකය! තමුසේ යන්න! මම කතා කොට බලා ඒ කරන්නෙමි” යි ස්ථවිර තෙමේ වෙදාට කියා සිටියේ ය.

ඉක්බිති උන්වහන්සේ ගෙට වැද තමන් හා ම කතා කරන්නෝ, “පාලිතය! කොහොම ද? නුඹ ඇස් ගැණ බලාපොරොත්තු වෙහි ද? නැතහොත් බුද්ධසාසනය ගැණ බලාපොරොත්තු වෙහි ද? කියන්න, පාලිතය! එතෙර මෙතෙර නැති සසර සැරි සරන නුඹ ඇස් නැති ව උපන් ආත්මභාවයන්හි ගණන් නැත, පාලිතය! නුඹ සසර ඇවිදිද්දී සියගණන් දහස් ගණන් බුදුවරයෝ ඉපිද ලෝවැඩ කොට පිරිනිවී ගියහ, නුමුත් නුඹට ඒ එක් නමක් වත් නිසි සේ ආශ්‍රය කරණු බැරි විය, එ හෙයින් මේ තුන් මස නො නිදා භාවනායෙහි ම යෙදී විසිය යුතු ය, එහෙයින් පාලිතය! තාගේ ඇස් නැසී වැනසී ගියත් බුද්ධසාසනය ම දරව” යි මේ ආදී වශයෙන් තමන් හා කතා කොට, නස්‍යයත් කර ගෙණ, පිඬු පිණීස ගමට ගියහ. එහි දී වෙදමහතා තෙරුන් දැක “ස්වාමීණි! නස්‍ය‍ය කරණ ලද්දේ දැ” යි විචාලේ ය. “උපාසකය! එසේ ය” යි උන්වහන්සේ පිළිතුරු දුන්හ. “එසේ නම් ස්වාමීණි! ලෙඩේ තතු දැන් කෙසේ දැ” යි වෙදා ඇසී ය. “උපාසකය! එහි වෙනසක් නැත, දැනුත් එසේ ම රිදේ ය” යි කීහ. “මොකද මේ? ස්වාමිනි! ඔබවහන්සේ විසින් ඉඳ ගෙන නස්‍ය‍ය කරණ ලද්දේ ද? නැතහොත් වැද හොවී කරන ලද්දේ දැ” යි එවරත් ඇසී ය. ස්ථවිර තෙමේ කිසිවක් නො කී ය. වෙදා විසින් නැවැත නැවැත විචාරණු ලබන්නේ ද නිශ්ශබ්ද ම වී ය. එකල්හි වෙදා “ස්වාමිනි! කොතෙක් කීවත්, ඔබවහන්සේ පිළියමට සුදුසු සේ ක්‍රියා නො කරන්න හු ය, ඒ නිසා අද පටන් අසුවල් වෙදා විසින් මට තෙලක් සිඳ දෙන ලද්දේ ය යි කිසිවක්හටත් නො කියනු මැනැව, මමත් මා විසින් ඔබ වහන්සේට තෙලක් සිඳ දෙන ලද්දේ ය යි කිසිවක් හටත් නො කියන්නෙමි” යි කීයේ ය.

මෙසේ පිළියමෙන් බැහැර කළ ඒ මහාපාල ස්ථවිර තෙමේ විහාරයට ගොස් “පාලිතය! දැන් තෝ වෙදහු විසින් දුරු කරණ ලද්දේ වෙහි, මරුවාට නියම වූ යෙහි, පාලිතය! දැන් කරුණු මෙසේ බැවින් තව තවත් කුමට ප්‍රමත්ත වෙහි දැ” යි මෙසේ තමාට අවවාද කොට, වැඩියක් මහණදම් කරන්නට පටන් ගත්තේ ය. මෙසේ රාත්‍රියෙහි මධ්‍යමයාමය ඉකුත් වත් ම එකවිට ම ඇස් හා කෙලෙස් බිඳී ගියේ ය. කෙලෙස් බිඳී ගිය පසු ඒ ස්ථවිර තෙමේ ශුෂ්ක විදර්‍ශක රහතන් වහන්සේ නමක් ව කාමරයට වැද හුන්නේ ය. භික්‍ෂූන් පිඬු පිණිස හැසිරෙන වේලෙහි උන්වහන්සේ ලඟට පැමිණ “ස්වාමීනි! පිඬු පිණිස හැසිරෙන වේලාව පැමිණියා” යි පිළිතුරු දුන්හ. “එසේ නම් තෙපි යවු” යි කී ය. භික්‍ෂූහු “කිමෙක් ද? ඔබ වහන්සේ පිඬු පිණීස නො වඩින්නහු දැ” යි! ඇසූහ. “ඇවැත්නි! කො තැන යන්නට? මාගේ ඇස් පිරිහී නොපෙණී ගියේ” යි කී ය. එහි පැමිණි භික්‍ෂූන් වහන්සේලා උන්වහන්සේගේ පිරිහී ගිය ඇස් බලා, කඳුළු පිරුණු ඇස් ඇත්තෝ ව, හඩා වැලප “ස්වාමීන් වහන්ස! අමුත්තක් නො සිතනු මැනැව, අපි ඔබ වහන්සේට උපස්ථාන කරන්නෙමු” යි තෙරුන් සනසා, කළයුතු කුදු මහත් වත් ද කොට, පිඬු පිණිස ගමට වැඩියහ. එහි ගම්වැස්සෝ තෙරුන් නො දැක “ස්වාමීනි! අපගේ පින්වතුන් වහන්සේ කොහි දැ” යි ඔවුන් විචාරා, සියලු පුවත් දැන පළමු කොට කැඳ අවුළු පත් පන්සලට යවා, තුමූ පිණ්ඩපාතය ගෙණ, විහාරයට ගොස්, තෙරුන් වැඳ පාමුල පෙරළෙමින් අඩා “ස්වාමිනි! අපි ඔබ වහන්සේට උපස්ථාන කරන්නෙමු, ඔබ වහන්සේ අමුත්තක් නො සිතනු මැනැවැ” යි අස්වසා ගියහ. එතැන් පටන්, ඔවුහු උන්වහන්සේට කැඳ බත් නිතර විහාරයට යවත්. එහි වැසි අනික් භික්‍ෂූන් වහන්සේලා ද උන් වහන්සේගේ අවවාදයෙහි පිහිටා කළ භාවනා බලයෙන් පවාරණ දිනය ලංවත් ම පිළිසිඹියාවන් සමග රහත් බවට පැමිණියෝ ය.

ඉන් පසු උන්වහන්සේලා වස් පවාරණය කොට, බුදුරජුන් දකිනු කැමැත්තෝ ව, “ස්වාමිනි! අපි බුදුරජුන් දකිනු කැමැත්තෙම්හ” යි තෙරුන්ට දැන් වූහ. ස්ථවිර තෙමේ ඒ අසා “මම දැන් දුර්‍වල වෙමි, අතරමග අමනුෂ්‍ය‍යන් විසින් අරක් ගත් මහාවනයක් ඇත්තේ ය, මා මොවුන් සමග යන කල්හි සියල්ලෝ ක්ලාන්ත වන්නාහු ය, කෑම් පීම් ලැබීමෙහි ද, අපොහොසත් වන්නාහු ය, ඒ නිසා මොවුන් පළමු කොට බුදුරජුන් වෙත යවමි” යි සිතා “ඇවැත්නි! මම දුර්‍වල වෙමි, අතර මගත් අමනුෂ්‍ය‍යන් විසින් අරක් ගත් මහාවනයක් ඇත්තේ ය, මා සමග යන කල්හි සියල්ලෝ ම ක්ලාන්ත වන්නාහු ය, ඒ නිසා තමුන්නාන්සේලා පළමු යනු මැනැවැ” යි කී හ. එවිට උන්වහන්සේලා “ස්වාමීනි! එසේ නො කළ මැනැව, අපි ඔබ වහන්සේ සමග ම යන්නෙමු” යි කියා සිටියහ. “ඇවැත්නි! තමුන්නාන්සේලාට එය රුචි නො වේවා, එසේ වී නම්, මට අපහසු වන්නේ ය, මාගේ මලනු තෙමේ නුඹ වහන්සේලා දැක මාගේ සහෝදරයා මම කොහි වෙම් දැ? යි විචාරන්නේ ය, එවිට ඕහට මාගේ ඇස් අන්ධ වූ බව දන්වා ලවු, එකල මාගේ මලනු තෙමේ මා සමීපයට කිසිවකු එවනවා ඇත. ඔහු සමග මම එන්නෙමි, අමුත්තක් නො සිතනු මැනැව, තමුන්නාන්සේලා මාගේ වචනයෙන් ද බුදුන් ද, අසූ මහතෙරුන් ද වඳිනු මැනැවැ” යි ස්ථවිර තෙමේ භික්‍ෂූන් වහන්සේලා පිටත් කර යැවුයේ ය. ඔවුහු තෙරුන් කමා කරවා ගෙණ, ඇතුල් ගමට වන්හ. මිනිස්සු උන්වහන්සේලා වඩා හිඳුවා දන් දී “ස්වාමීනි! කිමෙක් ද, නුඹ වහන්සේලා මේ කොහි වඩින්නහු දැ” යි ඇසූහ. “උපාසකවරුනි! අපි බුදුරජුන් දකිනු කැමැත්තම්හ, ඒ පිණිස සැවැත්නුවරට යමු” යි දැන්වූහ. “ස්වාමීනි! තව ටික කලක් අපට අනුග්‍රහ පිණිස අප විහාරයෙහි වැඩ හිඳිනු මැනැව” යි ආරාධනා කළ විට ද, උන්වහන්සේලා ඒ ආරාධනාව නො පිළි ගත්හ. ගම්වැස්සෝ උන්වහන්සේලා සමග ටික දුරක් ගොස්, මහත් සේ හඬා නැවතුනාහු ය.

සැවැත්නුවර ජේතවනමහාවිහාරයට පාගමනින් ගිය ඒ භික්‍ෂූන් වහන්සේලා බුදුරජුන් ද, අසූ මහතෙරුන් ද සක්පල් තෙරුන්ගේ වචනයෙන් වැඳ, පසුදා තෙරුන්ගේ මලනුවන් වසන කඩපලට පිඬු සිඟා ගියහ. කෙළෙඹි තෙමේ උන්වහන්සේලා දැන, හැඳින, වඩා හිඳුවා, කළ පිළිසඳර කතාවෙන් පසු, “මාගේ සහෝදර තෙමේ කොහි දැ” යි විචාලේ ය. එවිට භික්‍ෂූන් වහන්සේලා තෙරුන් පිළිබඳ සියලු තොරතුරු ඔහුට දැන් වූහ. හෙතෙමේ උන්වහන්සේලාගේ පාමුල පෙරළෙමින් හඬා “ස්වාමීනි! දැන් ඉතින් කුමක් කටයුතු දැ” යි ඇසී ය. ස්ථවිර තෙමේ මෙහෙන් කිසිවකුගේ පැමිණීම බලාපොරොත්තු වෙයි, කිසිවකු එහි ගිය කල්හි ඔහු සමග මෙහි වඩින්නේ ය” යි කීවාහු ය. “ස්වාමීනි! එසේ නම් මේ පාලිත තෙමේ මාගේ බෑනා ය, මොහු මෙසේ යවන්නට නො හැකි ය, මගැ උවදුරු බොහෝ ය, එබැවින් පැවිදි කොට යැවිය යුතු ය” යි ඔහු පැවිදි කොට පසළොස් දවසක් පමණ සිවුරු පෙරවීම් ආදිය උගන්වා, පාරද කියා දී තෙරුන් සමීපයට යැව්වාහු ය. සාමණේර තෙමේ පිළිවෙළින් ගොස්, ඒ ගමට පැමිණ, ගම් දොරකඩ සිටි එක් මහලු මිනිසෙකු දැක “මේ ගම නිසා කිසි ආරණ්‍ය විහාරයක් ඇත්තේ දැ” යි විචාරා දැන ඒ මහලු මිනිසා සමග ම තෙරුන් වහන්සේ වසන විහාරයට ගියේ ය. සාමණේර තෙමේ තෙරුන් වැඳ, පසළොස් දවසක් වත් පිළිවෙත් කිරීමෙන්, තෙරුන්ට උපස්ථාන කොට “ස්වාමීනි! මාගේ මාමා නුඹ වහන්සේ එහි පැමිණීම බලාපොරොත්තු වේ, එබැවින් එහි වඩිමු” යි කීයේ ය.

“හා! හොඳයි, එසේ නම් මාගේ මේ සැරයටි කොණ ගණුව” යි කීහ. සාමණේර තෙමේ සැරයටි කොණ ගෙණ තෙරුන් සමග ඇතුල් ගමට ගියේ ය. මිනිස්සු උන්වහන්සේ වඩා හිඳුවා “මොකද, ස්වාමීනි! මේ කොහි වඩින්නහු?” යි ඇසූහ. “උපාසකවරුනි! අපි බුදුරජුන් දැක, වඳිනු පිණිස සැවැත්නුවරට යමු” යි කීහ. “ස්වාමීනි! නො වැඩිය මැනැව, මෙහි වැඩ වාසය කරණු මැනැවැ” යි නෙයෙක් ලෙසින් ගමන් වැළැක්වීමට උත්සාහ කළ ඔහුවුම ඒ නො හැකි ව උන්වහන්සේලා සමග අඩ මගක් ගොස් හඬා වැලප නැවතුනාහු ය. සාමණේර තෙමේ තෙරුන්ගේ සැරයටි කොණ ගෙණ යන්නේ, අතර මග වනයෙහි තෙරුන් කලින් වාසය කොට පළපුරුදු කම් ඇති කාෂ්ටනගරයට පැමිණියේ ය. එහි දී සාමණේර තෙමේ වනයෙහි ගී සින්දු කියමින් දර කඩන ස්ත්‍රියක ගේ හඬෙහි නිමිති ගෙණ “මේ ශබ්දය තෙමේ ස්ත්‍රියකගේ ය” යි නිශ්චයට බැස, කාමදාහයෙන් දැවෙන්නට පටන්ගත්තේ ය. සත්‍ය‍යෙකි. “ස්ත්‍රියකගේ ශබ්දය වැනි පුරුෂයන්ගේ සිරුර පැතිර සිත බැහැ ගැණීමෙහි සමර්‍ත්‍ථ වූ අන් ශබ්දයක් මුළු ලොව නැත්තේ ම ය” මේ බව බුදුරජානන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක.

“නාහං භික්ඛවෙ! අඤ්ඤං එකයද්දම්පි සමනුපස්සාමි. යො එවං පුරිසස්ස චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨති. යථයිදං භික්ඛවෙ! ඉත්ථිසද්දො ති”

ඒ ස්ත්‍රීශබ්දමාත්‍රයෙහි බැඳී කාමදාහයෙන් දැවී ගිය සාමණේර තෙමේ මූඪ වූයේ යුක්තානුයුක්ති විචාරණයෙහි අපොහොසත් වූයේ, තෙරුන් අත තුබූ සැරයටියෙහි තමන් ගත් කොණ බිමැ දමා “ස්වාමීනි! පොඩ්ඩක් සිටිනු මැනැව, මට වැඩෙක් තිබේ” යි ස්ත්‍රියගේ ගී හඬ ඔස්සේ වනයෙහි ගමන් කොට, ඈ වෙතැ ගියේ ය. ඕ තොමෝ හතිලමින් සිහිවිකල වූවකු සේ එහි පැමිණි මේ පුදුම මිහිහා දැක නිහඬ වූවා ය. සාමණේරයා ඇය සමග තමන් කැමති සේ කාම සේවනය කොට සීලවිපත්තියට පැමිණියේ ය. මේ අතර ස්ථවිරයන් වහන්සේ “දැන් වනයෙහි එක් ගී හඬෙක් ඇසුනේ ය, ඒ හඬ ස්ත්‍රියකගේ හඬෙකි, සාමණේරයාත් තව ම නො පැමිණියේ ය, ඒකාන්තයෙන් මේ තෙමේ සීලවිපත්තියට පැමිණියේ වනැ” යි සිතූහ. සාමණේරයා ද තමන්ගේ කටයුතු අවසන් කොට පැමිණ, “ස්වාමිනි! දැන් ඉතින් යමු” යි කීයේ ය. එවිට ස්ථවිර තෙමේ “සාමණේරය! තෝ පවිටෙක් වූ යෙහි දැ” යි විචාළේ ය. හෙ තෙමේ නිශ්ශබ්ද විය දෙතුන් විටක් අසන ලද්දේ ද කිසිවක් නො කීයේ ය. එහෙයින් ස්ථවිර තෙමේ කාරණය මැනැවින් දත්තේ “බොල! පවිට! තා වැනි කමකට නැති පවිටෙකු ලවා මම මාගේ සැරයටි කොණ ගන්වම් ද, බොල! හෙරණ! තා වැනි නින්දිතයෙකු ලවා මාගේ සැරයටි කොණ ගැන්වීමෙක් නැත්තේ ය” කියා සාමණේරයා පන්නා හැරියේ ය. සාමණේර බලවත් දුකට පැමිණ, “ස්වාමීනි! මම මීට කලින් සාමණේරයෙක් ව සිටියෙමි, දැන් වනාහි ගිහියෙක්මි, මහණවූයේත් ශ්‍රද්ධායෙන් නො වෙමි, මග උවදුරු නිසා ය පැවිදි වූයේ, එබැවින් වහා වඩිනු මැනැවැ” යි නැවැතත් කියා සිටියේ ය . “බොල! පවිට! ගිහියා වුවත් පව්කම් කෙරේ නම් ඔහු පාපියෙකි, මහණ වුනත් පව්කම් කෙරේ නම් ඔහු පාපියෙකි, ගිහි පාපයාත් පාපයා ම ය, මහණ පාපයාත් පාපයා ම ය, ශ්‍රමණභාවයෙහි සිටත් තට ශීලමාත්‍රයක් පුරණු නො හැකි විය, ගිහි ව සිට කරණ යහපත කුමක් ද, තා වැනි පාපයෙකුට මාගේ සැරයටි කොණ ගැණීමට ඉඩ නො දෙමි” යි තෙරුන් කීවිට “ස්වාමීනි! මේ මග අමනුෂ්‍ය උපද්‍රව බොහෝ ය, නුඹ වහන්සේගේත් ඇස් අන්ධ ය, ඉතින් මෙහි කොහො ම වසන්නටදැ” යි ඔහු කීයේ ය. ස්ථවිර තෙමේ “නුඹ එහෙ ම සිතන්නට එපා, මා මේ වනයෙහි මැරුණ ද තා වැනි පවිටෙකු සමග නම් නො යමි” යි කියා,

යි මෙසේත් කීයේ ය. තෙරුන්ගේ මේ කතාව අසා හෙරණ තෙමේ මහත් සංවේගයට පැමිණ “අහෝ! මා විසින් ඉතා බැරෑරුම් ක්‍රියාවක් කරණ ලද්දේ ය, මා විසින් කරණ ලද ඒ කර්‍මය ඉතා සැහැසි ය, දරුණු ය, නො සුදුසු ය” යි හිසැ දෙඅත් බැඳ අඬමින් වනයට ම රිංගා ගත්තේ ය. එයින් තෙරුන් වහන්සේ වනයෙහි තනි වූහ. ඇසුත් අන්ධ ය. මෙසේ විපතට වැටුනු තෙරුන්ගේ ඒ මහත් වූ ගුණශීලතේජසින් ශක්‍රදේවේන්ද්‍රයාගේ පඬු ඇඹුල් ගල් අසුන උණු වී ගියේ ය. එවිට ශ්‍රක්‍ර තෙමේ කවරෙක් මා මේ තැනින් පහකරණු කැමැත්තේ දැ” යි දිවැස් යොමා බලන්නේ, ඇස් අන්ධ ව වනයෙහි තනි වී ගිය චක්කුපාල මහ තෙරුන් දුටුයේ ය. දැක, “ඉදින් මම මෙබඳු පවට බිය වූ දහම් ගරු කොට ගත් පින්වතුන් වහන්සේගේ සමීපයට නො යන්නෙම් නම්, මාගේ හිස සත් කඩකට පැළී යන්නේ ය” යි සිතා වහා තෙරුන් ලඟට ගොස්, තමන් පැමිණී බව දැන්වීමට පයින් ශබ්ද කළේ ය. ඉක්බිති ස්ථවිර තෙමේ “මේ කවරෙක් දැ” යි විචාළේ ය. “ස්වාමීනි! මම මගැ යන්නෙක්මි” යි හේ පිළිතුරු දින. “උපාසකය! කොතැන යෙහි දැ” යි තෙරුන් විචාළ විට, “ස්වාමීනි! මම සැවැත්නුවරට යමි” යි කීයේ ය. “උපාසකය! එසේ නම් යව” යි කී විට, “ස්වාමීනි! පින්වතුන් වහන්සේ කොතැන වඩින්නාහු දැ” යි ඇසුයේ ය. “මමත් එහි යමි” යි ස්ථවිර තෙමේ කීයේ ය. “එසේ නම් ස්වාමීනි! අපි දෙදෙනා එකතු ව යමු” යි මගියා කී විට, “මම දුර්‍වල වෙමි, මා සමග යන්නා වූ තමුසේට ප්‍රමාද වන්නේ ය” යි කී ය. “ස්වාමීනි! මට හදිසි කටයුත්තෙක් නැත, පින්වතුන් වහන්සේ සමග යෑමෙන් මට දශ විධපුණ්‍යක්‍රියාවස්තුන් අතුරෙහි එකක් ලැබිය හැකි ය” යි කීයේ ය.

ස්ථවිර තෙමේ “මේ තෙමේ සත්පුරුෂයෙක් වන්නේ ය” යි සිතා “උපාසකය! එසේ නම් මාගේ මේ සැරයටියෙහි කොණ අල්ලා ගණුව” යි කීයේ ය. ශක්‍රදේවේන්ද්‍ර තෙමේ ද සැරයටි කොණ ගෙණ, තමන්ගේ දේවානුභාවයෙන් පොළොව හකුළුවමින් ගොස් සවස් කාලයෙහි තෙරුන් ජෙතවනාරාමයට පමුණුවාලූයේ ය. ස්ථවිර තෙමේ සැවැත්නුවර ඒ ඒ තැන ගයනු ලබන මිහිරි වූ කන්කලු වූ තූර්‍ය්‍යනාදයන් අසා “මේ මිහිරි ශබ්ද කො තැන පවතින්නෙක් දැ” යි ඇසුයේ ය. “ස්වාමීනි! සැවැත්නුවරැ ය” යි ඔහු කීයේ ය. “උපාසකය! පෙර දවසැ මේ ගමනට අපට බොහෝ කාලයක් ගත විය, අද නම් ඉතා ඉක්මනින් ගමන් කරණු හැකි වී ය” යි තෙරුන් කී කල්හි “ස්වාමීනි! මම සැවැත්නුවරට යෑමට කොට මගක් දනිමි, අද ඒ මගින් ආමි” යි කී කල්හි ස්ථවිර තෙමේ “මෙ තෙමේ මිනිසෙක් නො වේ, දෙවියෙකු විය යුතු ය” යි සැලකූයේ ය. සක්දෙවි තෙමේ තෙරුන් සඳහා උන්වහන්සේගේ මලනු කෙළෙඹියා විසින් කරවන ලද පන්සලට තෙරුන් පමුණුවා, එහි අසුනක වඩා හිඳුවා, නැවත පිය යහළුවෙකුගේ වෙසින් තෙරුන්ගේ මලනුවන් ලඟට ගොස් “යහළු පාල!” යි කැඳවා “කිම, තෙරුන් ආබව නො දන්නෙහි ද? තෙරුන් වහන්සේ පැමිණියහ, මම දැන් පන්සලට ගියෙමි, නුඹ විසින් කරවන ලද පන්සලෙහි තෙරුන් දැක ආයෙමි” යි කියා ගියේ ය. කෙළෙඹි තෙමේ විහාරයට ගොස් තෙරුන් දැක, පා මුල පෙරළෙමින් අඬා “ස්වාමීනි! ඔබ වහන්සේට සිදුවන මේ විපත දැක, මම මුල දී ඔබ වහන්සේගේ පැවිදි වීමට විරුද්ධ වීමි” යි කියා දාස දරුවන් දෙ දෙනකුත් දාසකමින් මුදා තෙරුන් ලඟ පැවිදි කරවා ඇතුල් ගමින් කැඳබත් ආදිය ගෙණවුත් තෙරුන්ට උපස්ථාන කරවු” යි නියම කළේ ය. සාමණේරයෝ ද තෙරුන්ට උපස්ථාන කළෝ ය.

මේ කාලයෙහි දවසක් දිසා වැසි බොහෝ භික්‍ෂූහු “බුදුරජුන් දකිමු” යි ජේතවනයට අවුත් බුදුරජුන් දැක වැඳ, අසූ මහතෙරුන් හමු ව වෙහෙරතුළ හැසිරෙන්නාහු “චක්ඛුපාල තෙරුන් වසන තැනත් බලමු” යි සවස එහි යන්නට පිටත් වූහ. එ කෙණෙහි සතර දිගින් මහවලාකුළෙක් නැංගේ ය. භික්‍ෂූන් වහන්සේලා “දැන් සවස් විය, වලාකුළෙක් ද පෙණේ, දැන් ගමනට සුදුසු නැත, එ බැවින් හෙට උදෑසන ම ගොස් බලන්නෙමු” යි නැවතුනාහ. වලාකුළ ද පෙරයම වැස, මැදියම පහ ව ගියේ ය. පටන් ගත් වීර්‍ය්‍ය ඇති පුරුදු කළ සක්මන් ඇති සැදැලෙන් බැදි චක්ඛුපාල ස්ථවිර තෙමේ වැස්සෙන් පසු සක්මන් කිරීමට සක්මන්මලුවට ගියේ ය. එ වේලෙහි වැසිදියෙන් තෙමී ගියා වූ පොළොවෙන් බොහෝ ඉඳුගොව්වෝ උඩට මතු වූහ. තෙරුන් සක්මන් කරද්දී පයට පෑගී බොහෝ ඉඳුගොව්වෝ මැරුණාහ. අතැවැස්සනට ද එදා සක්මන් මලුව හැමදීම අමතක විය. මේ අතර දිසාවැසි භික්‍ෂූහු “තෙරුන් වසන තැන බලමු” යි උදෑසන ම තෙරුන් වසන තැනට ගොස් ඔබිනෙබ හැසිරෙන්නාහු, සක්මන් මලුවෙහි මළ සතුන් දැක “කවරෙක් මෙ තැන සක්මන් කළේ දැ” යි විචාළෝ ය. තෙරුන් ගේ අතැවැස්සෝ “ස්වාමීනි! අපගේ උපාධ්‍යා‍යයන් වහන්සේ” යි කීවාහු ය. එවිට එහි ගිය ඒ භික්‍ෂූහු “බලව, ශ්‍රමණයාගේ වැඩක හැටි, ඇස් පෙණීම ඇති කල කිසිවක් නො කොට නිදා හිඳ, දැන් ඇස් නටකල සක්මන් කරමි” යි මෙතෙක් සතුන් පාගා මැරූයේ ය. යහපතක් කරමි යි අයහපතක් ම කළේ ය” යි ගරහා බුදුරජුන් ලඟට ගොස් “ස්වාමීනි! චක්ඛුපාල ස්ථවිර තෙමේ සක්මණට බැස බොහෝ සතුන් මැරුයේ ය” යි දන්වා සිටියාහ. “කිම? චක්ඛුපාල තෙමේ සතුන් මරන්නේ, තමුසේලා විසින් දක්නා ලද්දේ දැ” යි උන්වහන්සේ ඇසූ සේක. “ස්වාමීනි! නො දක්නා ලද්දේ ය” යි ඔවුහු කීහ. “යම් ලෙසකින් ඔහු සතුන් මරණු තෙපි නො දකිහු ද, එසේ චක්ඛුපාල තෙමේත් ඒ සතුන් නො දකියි, මහණෙනි! රහතුන්ට මරණචේතනා නැතැ” යි බුදුරජානන් වහන්සේ වදාළ සේක. “ස්වාමීනි! මෙසේ රහත්වීමට වාසනාව ඇති කල කවර හෙයකින් හෙ තෙමේ අන්ධ වූයේ දැ” යි විචාළාහු ය. “මහණෙනි! තමන් විසින් කළ කර්‍මයාගේ විපාක වසයෙනැ” යි වදාළ කල්හි “ස්වාමීනි! ඔහු කළ කර්‍මය කිමැ” යි විචාළාහු ය. “මහණෙනි! එසේ නම් ඔහු කළ කර්‍මය දැන ගණුව” යි චක්ඛුපාල තෙරුන් කළ ඒ කර්‍මය මෙසේ වදාළ සේක;

“යටගිය දවස බරණැස්නුවර බරණැස් රජු රාජ්‍ය‍ය කරවන කල්හි එක් වෙදෙක් ගම් නියම්ගම්හි හැසිර වෙදකම් කරයි, වෙදා එ නුවරැ එක් ඇස් දුර්‍වල වූ ස්ත්‍රියක දැක ‘තිට ඇති අපහසුව කිමැ’ යි ඇසීය, ඕ තොමෝ ඇස් පෙණීම අඩු ය’ යි කීවා ය, වෙදා, ‘හා! හොඳ යි, මම ඊට තිට බෙහෙත් දෙමි, ඊට මට කුමක් දෙන්නෙහි දැ’ යි විචාළ විට ‘මහත්මයානෙනි! යම් කිසි ලෙසකින් මාගේ ඇස් මුළුමනින් මුලින් පැවති තැනට පත් කෙළෙහි නම්, මම දූ පුතුන් සමග ඔබතුමන්ගේ දාසියක් වන්නෙමි’ යි. යටහත් ව කියා සිටියා ය, වෙදා එයට සතුටු ව, ඇස්වල ගෑමට බෙහෙතක් නියම කළේ ය, ඒ බෙහෙතින් ම ඇගේ ඇස් මුලින් පැවති තැනට පත් වී ය, එකල ඕ තොමෝ ‘මම දූ පුතුන් සමග වෙදාගේ දාසියක් වන්නෙමි’ යි පොරොන්දු වීමි. එසේ වූ විට මෙයා මට හැඩිදැඩිකම් පෙන්වනු ඇත, මොළොක් බසින් කතා නො කරන්නේ ය, ඒ හෙයින් මොහු රවටන්නෙමි’ යි සිතා වෙදා එහි අවුත් අසනීපය කෙසේ දැ යි විචාලවිට ‘මහත්මයානෙනි! මීට කලින් මගේ ඇස්වල තිබුනේ ටික රිදුමකි, දැන් එය ඉතා බලවත් ය’ යි කිවූ ය, වෙදා ‘මෑ මා රවටා කිසිවක් නො දෙනු කැමැත්තී මෙසේ කිය යි, මෑ දෙන කුලියෙන් මට වැඩෙක් නැත’ වහා ගෙදරට ගොස්, අඹුවටත් මේ කාරණය කියා සිටියේ ය, අඹුව ද නිශ්ශබ්ද වූවා ය, එවිට වෙදා එක් බෙහෙතක් පිළියෙල කොට, තමන් රැවටූ ඒ ගැමි ගැහැණිය ලඟට ගොස් ‘මෙන්න ඉතා වටිනා හොඳ බෙහෙතක්, මේ බෙහෙත ඇස ගෑවිට ඔය හැම රිදුමෙක් ම මෙයින් ම නැති ව යන්නේ ය’ යි කියා බෙහෙත දී ඈ ලවා ම එය ඇස ගෑවී ය, එ කෙණෙහි ඇගේ දෙඇස් පහන්සිළු දෙකක් නිවී ගියා සේ නැසී ගියේ ය, චක්ඛුපාල වූයේ ඒ මේ වෙද තෙමේ ය,

‘මහණෙනි! එදා මේ මාගේ පුත්‍රයා විසින් කළ ඒ කර්‍මය ඔහු පසු පස්සේ ලුහුබැඳ ආයේ ය, කළ පාපකර්‍මය වනාහි ගැල උසුලන ගොනුන්ගේ පිය අනු ව යන රියසක මෙන් පාපකාරී පුද්ගලයා අනුව යේ ය” යි වදාළ සේක. ඒ වදාළෝ මෙසේ ය.

අරූපීධර්‍මයෝ සිත පෙරටු කොට ඇත්තාහ. සිත අධිපති කොට ඇත්තාහ. සිතින් කරණ ලද්දාහ. ඉදින් කිලිටි වූ සිතින් යමක් කියා ද, යමක් කෙරේ ද, ඒ හේතුවෙන් විපාකදුක, ඒ පව්කම් කළ තැනැත්තා අනු ව යයි. (කුමක් මෙන්දයත්,) ගැල උසුලන ගොනුගේ පිය අනු ව යන ගැල්සක සේ ය.

මනො පුබ්බංගමා ධම්මා = අරූපීධර්‍මයෝ සිත පෙරටු කොට ඇත්තා හ.

මෙහි මුල සිටි මනො, යන්න අවිශේෂයෙන් කාම - රූප - අරූප - ලෝකෝත්තර භූමි සතරට අයත් කුශලාකුශලාදී වූ සියලු සිත් කියූ ද, මෙහිලා කීයේ, මෙය දෙසීමට කරුණු වූ කථා වස්තුව අනු ව ‘දොමනස්සසහගතපටිඝසම්පයුත්තචිත්තය’ යි.

“මනොති කාමාවචරකුසලාදිභෙදං සබ්බම්පි චුතුභූමික චිත්තං, ඉමස්මිං පන පදෙ තදා තස්ස වෙජ්ජස්ස උප්පන්නචිත්ත වසෙන නියම්යමානං වවත්ථාපියමානං පරිච්ඡිජ්ජියමානං දොමනස්සසහගතං පටිඝසම්මයුත්තචිත්තමෙව ලබහති” යනු අටුවා ය. යම් නාමධර්‍මයෙක් අරමුණු දනී ද, අරමුණු දැන ගැනීමට උපකාර වේ ද ඒ නාමධර්‍මය මනසැ, යි කියනු ලැබේ, “යො නාමධම්මො ආරම්මණං මනති, සො නාමධම්මො මනො නාම” යන්නෙන් ඒ පැහැදිලි ය. නැළියකින්, තරාදියකින් මනින්නා සේ අරමුණ මැන, කිරා, පිරිසිඳ බලා ද, ඒ මනසැ, යි එය තවත් ලෙසකින් තේරුම් කළහ. “එකාය නාළියා එකාය ච තුලාය මිනමානො විය ආරම්මණං මිනාති පරිච්ඡින්දතීති = මනො” යනු පාළි යි. අරමුණු දැන ගන්නේ විඤ්ඤාණය යි. මනසැ යි කියනු ලබන්නේ ද ඒ ය.

ධම්මා යනු, ගුණ-දේසනා-පරියත්ති-නිස්සත්ජීව යන සතර තැනෙක හෙන බව අටුවාව කියයි. එහි “න හි ධම්මො අධම්මො ච උභො සමවිපාකිනො” යනාදි තන්හි ආයේ ගුණ යෙහි ය. “ධම්මං වො භික්ඛවෙ! දෙසිස්සාමි ආදිකල්‍යාණං” යනාදී තන්හි දේසනායෙහි වැටුනේ ය. “ඉධ පන භික්ඛවෙ! එකච්චෙ කුලපුත්තා ධම්මං පරියාපුණන්ති සුත්තං ගෙය්‍යං” යනාදියෙහි වූයේ පරියත්තියෙහි ය. “තස්මිං ඛො පන සමයෙ ධම්මා හොන්ති ඛන්ධා හොන්ති” යනාදී තන්හි නිස්සත්ත නිජ්ජීවධර්‍මයෙහි වැටේ. මෙහි ද ආයේ, නිස්සත්තනිජ්ජීවධර්‍මයන් කෙරෙහි ය.

අටුවාව මෙසේ කියතත්, කෝෂග්‍රන්ථයෝ මෙයින් අන් තන්හි ද මේ හෙනබව කියත්.

යනු කෝෂවචන යි. “කුසලා ධම්මා අකුසලා ධම්මා අබ්‍යාකතා ධම්මා” යනාදී තන්හි ස්වභාවයෙහි, “යස්සෙතෙ චතුරො ධම්මා සද්ධස්ස ඝරමෙසිනො” යනාදි තන්හි න්‍යායයෙහි , “දිට්ඨධම්මො පත්තධම්මො” යනාදි තන්හි ප්‍රතියෙහි, “ධම්මො හවේ රක්ඛති ධම්මචාරිං” යනාදි තන්හි පුණ්‍ය‍යෙහි, “කුසලා ධම්මා” යනාදි තන්හි ඥෙයමණ්ඩලයෙහි, “එවං ධම්මා තෙ භගවන්තො අහෙසුං” යනාදි තන්හි සමාධියෙහි, “පාරාජිකා ධම්මා සංඝාදි සෙසා ධම්මා” යනාදි තන්හි ආපත්තියෙහි, “හෙතුම්හි ඤණං ධම්මපටිසම්භිදා” යනාදි තන්හි හේතුයෙහි ආයේ ය. ආදී ශබ්දයෙන් මින් පිටත් තන්හි ද මේ වැටෙන බව කියත්. කෙනෙක් ධර්‍මශබ්දයාගේ ප්‍රවෘත්තිවිෂයෙහි නිශ්චිත විසින් දස වැදෑරුම් කොට කියත්.

මෙහිලා සාධකපාඨ පොතපතෙහි සුලභ ය.

ඒ ඒ ආචාර්‍ය්‍යවරයෝ, ධම්මශබ්දය “අත්තානං ධාරෙන්තො අපායෙ වට්ටදුක්ඛෙ ච අපතමානෙ කත්වා ධාරෙතීති, = අපායෙ ස්වපතමානෙ අධිගතමග්ගාදිකෙ සත්තෙ ධාරෙති ධරති තෙනෙති වා, = සලක්ඛණං ධාරෙති පච්චයෙහි ධරීයතීති වා, = ධම්මොති, අනෙකවිධෙසු ධම්මෙසු ලොකුත්තරො උප්පාදිතො සච්ඡිකතො ච චතුසු අපායෙසු සංසාරෙ වා සත්තෙ අපතමානෙ ධාරෙතීති, = සොතාපන්නාදීහි අරියෙහි ධරීයති න පුථුජ්ජනෙහිති, = සලක්ඛණං ධාරෙතීති කක්ඛලත්තාදිනා ඵුසනාදිනා සන්තිආදිනා සකසකභාවෙන පණ්ඩිතෙහි ධරියති සල්ලක්ඛීයතීති, = සකත්ථාදිභෙදෙ අත්ථෙ ධාරෙතීති, = පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙ ධුනාති කමෙපති විධංසෙතීති = ධම්මො” යි තදර්‍ත්‍ථානුකූල ව ප්‍රකෘත්තිප්‍රත්‍ය‍යාදීන්ගේ විභාගයෙන් විග්‍රහ කළහ.

එහි අරූපීධර්‍මැ යි ගැණෙන චෛතසිකයන් කෙරෙහි කෙළින් ම නැගී සිටියේ “සලක්ඛණං ධාරෙතීති = ධම්මො” යන මේ ය. තම තමන් පිළිබඳ ලක්‍ෂණ දරණුයේ, ධර්‍ම නැමැ’ යි යනු එහි තේරුම ය. වේදනාව වේදයිතලක්‍ෂණය, සංඥාව විජානනලක්‍ෂණය, ස්පර්‍ශය ඵුසනලක්‍ෂණය, චේතනාව චේතනා භාවලක්‍ෂණය දරයි යන ඈ ලෙසින් වේදනා - සංඥා - සංස්කාර - යන ස්කන්ධත්‍රයයෙහි ගැණෙන දෙපණස් චෛතසිකය තම තමන් පිළිබඳ ලක්‍ෂණ දරණ බැව්න්, ධර්‍මව්‍යවහාරය ඔවුන් කෙරෙහි නැගී සිටියේ ය. ස්වලක්‍ෂණධාරණයෙන් ධර්‍ම නම් වෙති යනු අර්‍ත්‍ථවත් ය. වේදනා - සංඥා - සංස්කාර යන ස්කන්ධත්‍ර ම මින් කිය වේ. සත්වපුද්ගල රහිත බැවින් මේ ස්කන්ධ තුණ නිස්සත්ව නිජ්ජීව ධර්‍මැ යි කියත්. එහෙයින් මෙහි ප්‍රධාන විසින් ගැණෙන්නෝ අකුශලචෛතසිකයෝ ය. චෛතසිකයෝ නම්, සිතෙහි ඇතිවන ගතිවිශේෂයෝ ය.

එහි වේදනාස්කන්ධයෙහි සුඛ - දුක්ඛ - අදුක්ඛමසුඛ යි වේදනා තුනෙකි. ඒ ම නැවැත සුඛ - දුක්ඛ - සොමනස්ස - දොමනස්ස - උපෙක්ඛා යි පසක් කොට බෙදූහ. ආහාරරස අනුභව කරන්නෙකු සේ සියලු අරමුණුවල රස උරා බොන්නී වෙදනා ය. මෝ සිත හා අනික් චෛතසිකයන් ලවා අරමුණුවල රසය විඳවයි. එහෙත් ප්‍රධාන විසින් අරමුණු රස උරා බොන්නී වේදනාව ම ය. එහි අරමුණු පිළිබඳ මිහිරිබව, ඉටු අරමුණුරසය විඳින්නා වූ ස්වභාවය සුඛ - සෝමනස්ස වේදනා යි ද, අරමුණු පිළිබඳ අමිහිරිබව අනිටු අරමුණු රසය විඳ ගන්නා වූ ස්වභාවයෙහි දුක්ඛදෝමනස්සවේදනා යි ද, අරමුණු පිළිබද මිහිරිත් නොවූ අමිහිරිත් නොවූ මැදහත්බව විඳ ගන්නාවූ ස්වභාවය, උපෙක්ඛාවේදනා යි ද ගණු ලැබේ. වේදනා යන්න හා එක්ව සිටි ස්කන්ධශබ්දයෙන් රාශිය යන අර්‍ත්‍ථය දෙයි. සෙසු තන්හි ද එසේ ය.

සංඥා නම් සිතට නැගුනු නීලාදිභේදයෙන් වෙන් ව ගිය අරමුණු සලකුණු කොට දැන ගන්නා චෛතසිකධර්‍මය යි. මෙයින් සියලු අරමුණු හඳුන්වා දෙනු ලැබේ. වඩුවන්ගේ දැවදඩු ලකුණු කිරීමක් සේ රෑපාදී වූ අරමුණු ලකුණු කිරීම් ආකාරයෙන් පවත්නේ මේ චෛතසිකය යි. සමහරවිට මෙය පඔ හා පරඩලායෙන් කළ රෑපය පණැතිරූපයකැ යි වරදවා ගන්නා සේ අරමුණු වරදවාත් ගණියි. සමහර විට ඇතිසැටියෙනුත් ගණියි.

මොනවට රැස්කිරීම හෝ එකට පිඩුකිරීම් ලකුණු කොට ඇති යම් ඒ ධර්‍මසමූහයෙක් වේ ද, ඒ සියල්ල එක් රැස් කොට සංස්කාරස්කන්ධැ යි කියනු ලැබේ. ප්‍රධාන විසින් මෙහි චේතනාව සංස්කාරැ යි ගණිත්. අනික් ස්පර්‍ශාදීධර්‍ම චේතනාව ප්‍රධාන කොට පවත්නා බැවින්, ප්‍රධානයාගේ වශයෙන් නොවෙනස් ව ගෙණ සංස්කාරැ යි කියනු ලැබේ. එහි සමපණසක් ධර්‍ම ඇතුලත් ය. චෙතනා, ඵස්ස, මනසිකාර, ජීවිතින්ද්‍රිය, එකග්ගතා, විතක්ක, විචාර‍, විරිය, පීති, ඡන්ද, අධිමොක්ඛ, ශ්‍රද්ධා, සති, හිරි, ඔත්තප්ප, අලොභ, අදොස, අමොහ, තත්‍රමජඣත්තතා, කායපස්සධි, චිත්තපස්සධි, කායලහුතා, චිත්තලහුතා, කායමුදුතා, චිත්තමුදුතා, කායකම්මඤ්ඤතා, චිත්තකම්මඤ්ඤතා, කායපාගුඤ්ඤතා, චිත්තපාගුඤ්ඤතා, කායුජ්ජුකතා, චිත්තුජ්ජුකතා, කරුණා, මුදිතා, සම්මාවාචා, සම්මාකම්මන්ත, සම්මාආජීව, ලොභ, දොස, මොහ, දිට්ඨි, උද්දච්ච, අහිරිකිත, අනොත්තප්ප, විචිකිච්ඡා, මාන, ඉස්සා, මච්ඡරිය, කුක්කුච්ච, ථින, මිද්ධ, යන මේ ය ඒ සම පණස.

එහි චේතනා නම්, තමාත් පිළියෙලවීම් වශයෙන් අරමුණෙහි යෙදෙමින් තමන් හා එක් ව සිටි අනෙක් ස්පර්‍ශාදිචෛතසිකයන් උනුන් පිළිබඳ කෘත්‍යයන්හි යොදා ලන්නා ය.

ඵස්ස නම්, ඇස් කන් නාස් ආදීවූ සදොරින් වැද ගන්නා වූ රෑපාදී වූ අරමුණුවල සිතත් ඒ හා යෙදුනු අනෙක් චෛතසිකයනුත් හපන්නා සේ හටගන්නා සේ පවත්නේ ය.

මනසිකාර නම්, ඉදිරියට පැමිණි රෑපාදී වූ අරමුණුවල චිත්තචෛතසිකයන් මෙහයන ශක්තිමාත්‍රය යි. එය ආරම්මණ සම්පාදකමනසිකාරනාමයෙන් ආගමෙහි ආයේ ය.

ජීවිතින්ද්‍රිය නම්, දියෙහි හට ගන්නා පියුම් උපුල් ආදීන්ගේ කලක් නො නැසී පැවැත්මට දිය ම ප්‍රධාන වන්නා සේ, තමන් හා එකට උපන් අනෙක් අරෑපධර්‍මයන්ගේ නො නැසී පැවැත්මට ප්‍රධාන විසින් උපකාර වූ ධර්‍මය යි. ජීවිතේන්ද්‍රිය වූ කලී චිත්ත චෛතසිකයන් රකිමින් ස්කන්ධපරිනිර්‍වාණය දක්වා පවතී.

එකග්ගතා නම්, චිත්ත-චෛතසිකයන්ට නන් අරමුණෙහි විසිර යා නො දී, ගත් අරමුණෙහි ම බහා එකඟ කොට තබන්නේ ය.

විතක්ක නම්, සිතත් සිත සමගම යෙදී සිටි චෛතසිකත් යම් බලයකින් අරමුණට නැගේ ද ඒ ය.

විචාර නම්, විතර්‍කය විසින් අරමුණට නැගූ සිත හා සම්පයුක්ත ධර්‍මයන් අරමුණෙහි හසුරු වන්නා ය.

පීති නම්, තමන් හා එකට උපදනා චිත්ත - චෛතසිකධර්‍මයන් පිණ වන්නේ ය.

අධිමොක්ඛ නම්, සිතෙහි පවත්නා අරමුණු කෙරෙහි නිශ්චය යි. අධිමෝක්‍ෂචෛතසිකය පවත්නා කාලයෙහි සිතෙහි උපදනා චෛතසික, නිශ්චලව සිටියි.

ශ්‍රද්ධා නම්, තමන් සමග උපදනා චිත්ත - චෛතසිකධර්‍මයන් පහද වන්නී ය. එය උදකප්‍රසාදකමාණික්‍යය සේ ය.

සති නම්, චිත්ත - චෛතසිකධර්‍මයන්ට ඇතිතාක් අරමුණු සිහිකර දෙන්නී ය.

හිරි නම්, කායදුශ්චරිතාදී වූ පාපධර්‍මයන්ට කරණ කොට සිතෙහි උපදින පිළිකුල ය.

ඔත්තප්ප නම්, සතුන් මැරීම හොරකම් කිරීම ඈ පව්කම් කිරීමේදී ඒ හේතුවෙන් සිතෙහි ඇතිවන බිය ය.

අලොභ නම්, සිතෙහි ගැටෙන රූපාදී වූ අරමුණුවල නො ලැගීම ය. අලෝභය තෙමේ නෙලුම්කොළයෙහි වැටුනු දිය නො ඇලී පවත්නා සේ, එකද අරමුණෙක වත් නො ඇලී සිටියේ ය.

අදොස නම්, සිතෙහි නැගෙන අරමුණුවල අදූෂිතබව ය. අනුකූල මිත්‍රයකු සේ සිටියේ ය.

අමොහ නම්, අරමුණුවල ඇති තතු දැන ගන්නා වූ ඒ ඒ අරමුණුවල යථාස්වභාවය දැනගැණීමට උපකාර වන්නා ය.

තත්‍රමජ්ඣත්තතා නම්, චිත්ත - චෛතසිකයන් සමබවට පමුණුවන්නේ ය. චිත්තචෛතසිකයන් සමබවෙහි තබන්නේ ය.

කායපස්සධි නම්, වේදනා - සංඥා - සංස්කාර යන ස්කන්ධයන්ගේ සංසිඳුම ය.

චිත්තපස්සධි නම්, සිතෙහි සංසිඳීම ය.

කායලහුතා නම්, වේදනා - සංඥා - සංස්කාර යන ස්කන්ධයන්ගේ බරබව සංසිඳුමය.

චිත්තලහුතා නම්, සිතෙහි බරබව සංසිඳුවන්නී ය.

කායමුදුතා නම්, වේදනාදී වූ චිත්තසම්ප්‍රයුක්තධර්‍මයන්ගේ මොළොක්බව ය.

චිත්තමුදුතා නම්, සිතෙහි මොළොක්බව ය.

කායකම්මඤ්ඤතා නම්, ඒ ඒ කටයුතු කෙරෙහි කයෙහි ඇති සුදුසුකම ය.

චිත්තකම්මඤ්ඤතා නම්, ඒ ඒ කටයුතු කෙරෙහි සිතෙහි ඇති සුදුසුකම ය.

කායපාගුඤ්ඤතා නම්, චිත්තසම්ප්‍රයුක්තධර්‍මයන්ගේ නො ගිලන් බව ය.

චිත්තපාගුඤ්ඤතා නම්, සිතෙහි නො ගිලන්බව ය.

කායුජ්ජුකතා නම්, චිත්තසම්ප්‍රයුක්තධර්‍මයන්ගේ නො ඇදබව ය.

චිත්තුජ්ජුකතා නම්, සිතෙහි නො ඇදබව ය.

කරුණා නම්, අනුන්ගේ දුකෙහි දී සිතෙහි උපදනා අනුකම්පා ය. පරදුක් නො ඉවසන කම්පිතගති ය.

මුදිතා නම්, පරසම්පත්තිය දක්නහුගේ සිතෙහි උපදනා ඒ පිළිබඳ අනුකූලභාවය ය.

සම්මාවාචා නම්, චතුර්විධවාක්දුශ්චරිතයෙන් වළකින්නහුගේ සිතෙහි උපදින විරතිය ය.

සම්මාකම්මන්ත නම්, ත්‍රිවිධකායදුශ්චරිතයෙන් වළකින්නහුගේ සිතෙහි උපදින විරතිය ය.

සම්මාආජීව නම්, දිවි පැවැත්වීම උදෙසා කරණ ප්‍රාණඝාතාදියෙන් වැළකීම ය.

ලොභ නම්, ඇස් කන් නාස් ආදියෙන් වැදගන්නා රූපාදී වූ අරමුණුවල ඇලීම ය.

දොස නම්, තමාගේ සිත් නො ගත් තමා නො කැමැති අරමුණු නිසා සිතෙහි උපදනා සැඩබව ය.

මොහ නම්, සිතෙහි වැදුනු අරමුණු තතු වසාලීම ය. අරමුණු මුවහකිරීම ය. අරමුණු තතු නො දැනීම ය.

දිට්ඨි නම්, අරමුණු වරදවා දැකීම ය.

උද්ධච්ච නම්, සිතෙහි නො සංසුන්බව ය.

අහිරිකිත නම්, පව්කිරීමෙහි ලජ්ජා නැතිකම ය. පව්කිරීමෙහි නො පිළිකුල ය.

අනොත්තප්ප නම්, පව්කිරීමෙහි බිය නො වීම ය.

විචිකිච්ඡා නම්, නම්, අරමුණු පිළිබඳ සැක ය. අරමුණු කෙරෙහි නො විස්වාස ය.

මාන නම්, තමා උසස් කොට ගැණීම ය. උඩගුකම ය.

ඉස්සා නම්, පරසම්පත් නො ඉවසීම ය.

මච්ඡරිය නම්, තමා අයත් සැපත සැඟවීම ය.

කුක්කුච්ච නම්, කළ දුසිරිත් හා නො කළ සුසිරිත් ගැණ පසුතැවිල්ල ය.

ථින නම්, සිතෙහි පසු බැස්ම ය. ක්‍රියා සිදු කිරීමෙහි අසමත් බව ය.

මිද්ධ නම්, චිත්තසම්ප්‍රයුක්තධර්‍මයන්ගේ පසුබැස්ම ය. ක්‍රියා සිදුකිරීමෙහි නො සමත්බව ය.

මුළුමනින් චෛතසික දෙපණසෙකි. එයින් සංස්කාරස්කන්ධයෙහි ලා දැක්වුනේ සම පණසෙකි. වේදනා - සංඥා දෙක චෛතසික වුව ද එ දෙක ස්කන්ධ දෙකක් කොට වෙන ම ගත් බැවිනි එසේ දැක්වුනේ.

ඒ දෙපණස් චෛතසිකයන් අතුරෙහි ඵස්ස, වෙදනා, සඤ්ඤා, චෙතනා, එකග්ගතා, ජීවිතින්ද්‍රිය, මනසිකාර, යන මෙවුහු සියලු සිත්වල උපදනා බැවින් ‘සර්‍වචිත්තසාධාරණ’ නම් වෙති.

විතක්ත, විචාර, අධිමොක්ඛ, වීරිය, පීති, ඡන්ද යන මොවුහු ශෝභනචිත්තයන්හි මෙන් ම අශෝභනචිත්තයන්හි ද යෙදෙන බැවින්, ‘ප්‍රකීර්‍ණක’ යි, කියනු ලැබෙත්.

මොහ, අහිරිකිත, අනොත්තප්ප, උද්ධච්ච, ලොභ, දිට්ඨි, මාන, දොස, ඉස්සා, මච්චරිය, කුක්කුච්ච, ථින, මිද්ධ, විචිකිච්චා, යන මොවුහු අකුසල් සිත්හිම උපදනා බැවින් අකුසල් නම් වෙත්.

ශ්‍රද්ධා, සති, හිරි, ඔත්තප්ප, අලොභ, අදොස, තත්‍රමජ්ඣත්තතා, කායපස්සධි, කායලහුතා, චිත්තලහුතා, කායමුදුතා, චිත්තමුදුතා, කායකම්මඤ්ඤතා, චිත්තකම්මඤ්ඤතා, කායපාගුඤ්ඤතා, චිත්තුජ්ජුකතා යන මොවුහු කුසල් සිත්හි ම යෙදෙන බැවින් ‘ශෝභනචිත්තසාධාරණ’ නම් වෙති.

සම්මාවාචා, සම්මාකම්මන්ත, සම්මාආජීව යන මෙවුහු චතුර්විධ වාක්දුශ්තරිතයෙන්, ත්‍රිවිධ කායදුශ්චරිතයෙන්, මිත්‍යාආජීවයෙන් වැලැක්ම නු යි ‘විරති’ නම් වෙති.

කරුණා, මුදිතාවෝ අප්‍රමාණසත්වයන් අරමුණු කොට පවත්නා බැවින් ‘අප්පමඤ්ඤ’ යි කියනු ලැබෙත්. සංස්කාරයන් පළිබද අනිත්‍යාදීලක්‍ෂණප්‍රකාරයෙන් දන්නී ‘පඤ්ඤා’ ය.

මේ කියන ලද්දේ චෛතසිකයන් පිළිබද නම් අරුත් පමණෙකි. ^[1]

මෙහි මෙසේ කොටින් කියූ චෛතසිකයෝ ය සිත පෙරටු කොට ඇත්තෝ. “මනො පුබ්බංගමො එතෙසන්ති = මනො පුබ්බංගමා” යි අටුවාව “මනො පුබ්බංගමා ධම්මා” යන්න විදහා දැක් වූ සැටි යි. සිත සමග එකට ඉපදීම, සිත සමග එකට නිරුද්ධවීම, සිත ගන්නා අරමුණ ගැණීම, සිත හා එක් වස්තුවෙහි ම පැවැත්ම යන මේ සතර, චෛතසිකයන් පිළිබද ලක්‍ෂණ සතරෙකි. එහෙයින් චෛතසික, සිත ඇතිවිට ම උපදනා බව ප්‍රකට ව පෙණේත “මනො පුබ්බං පඨමතරං ගච්ඡති එතෙසන්ති = මනො පුබ්බංගමා” යි එය වඩාත් පැහැදිලි කළ සැටි ය. චෛතසිකයන්ගේ ඉදිරියෙහි යන්නේ, චෛතසිකයන්ගේ පෙරටුවෙහි යන්නේ සිතැ යි මින් කියනලදී.

“යෙ කෙචි භික්ඛවෙ! ධම්මා අකුසලා - සබ්බේ තෙ මනො පුබ්බංගමා මනො තෙසං පඨමං උප්පජ්ජති අන්වදෙව අකුසලා ධම්මාති, යෙ කෙචි භික්ඛවෙ ධම්මා කුසලා - සබ්බේ තෙ මනො පුබ්බංගමා මනො තෙසං ධම්මානං පඨමං අන්වදෙව කුසලා ධම්මාති” යනු එහි සාධක සූත්‍රයෝ ය.

‘රජු නිකමිනැ’ යි කී කල්හි රජු සමග රාජසෙනාව නික්මුනා ද? නො නිකමුනා දැ? යි අමුතුවෙන් ඇසිය යුතු නොවේ. සියලු සෙනාව නික්මුනා මැයි පිළිගණු ලැබේ.එමෙන් සිත උපනැ යි කී තැන් පටන්, සිත හා හැනී සිටි සහජාතධර්‍මත් උපන්නේ ද නො උපන්නේ දැ යි ඇසිය යුතු කරැණක් නො වේ. ඔවුහු සියල්ලෝ ද උපන්නා හ යි පිළිගැණෙන බැවිනි. මේ නිසා සිත ඒ සම්ප්‍රයුක්තධර්‍මයන් හා එක් ව ඉපදීම් ඇත්තේ ද, එක් ව නාරුද්ධවීම් ඇත්තේ ද, එ හෙයින් ඔවුනට පළමු උපදී ය යි වදාළ සේක. පූර්‍වොක්තසාධකසූත්‍ර දෙකෙහි වූ ‘අන්වදෙව’ යන මෙයින් වදාළෝ ද, ඒ මේ චිත්තචෛතසිකධර්‍ම එක් ව ම උපදනා බව ය. එහි වූ ව්‍යඤ්ජනයන් හි එල්බ ගෙණ “පළමු ව සිත උපදී ය, පසුව චෛතසික උපදී ය” යි නො ගත යුතු ය.

“චෙතසි භවං තදායත්තවුත්තිතායාති = චෙතසිකං” යන ටීකාපාඨය කියනුයේ ද, ස්පර්‍ශාදිනාමධර්‍මසමූහය, සිතට අයත් සිතට අනුකූල වූ පැවතුම් ඇතිබව හා සිත නිසා පවත්නාබව ය. “න හි තං චිත්තෙන විනා ආරම්මණගහණසමත්ථං, අයති චිත්තෙ සබ්බෙන සබ්බං අනුප්පජ්ජන්තො, චිත්තං පන කෙ චි චෙතසිකෙන විනාපි ආරම්මණෙ පවත්තතීති තං චෙතසිකමෙව චිත්තායන්තිවුත්තිකං නාම” සිත නැති විට, සිත නො උපදනා විට කොයි අතකිනිදු සමහර චෛතසික නො උපදනා බැවින්, ඒ චෛතසික සිතින් වෙන් ව අරමුණු ගැණීමෙහි පොහොසත් නොවේ. සිත වනාහි, සමහර චෛතසිකයන්ගෙන් වෙන් ව අරමුණෙහි පවතී. එ හෙයින් චෛතසිකයෝ සිතට අයත් පැවැතුම් ඇත්තෝ ය. සිතට අනුකූල වූ පැවැතුම් ඇතියෝ ය. සිත පෙරටු කොට සිටියෝ ය. සිත හා ම උපදින්නෝ ය. සිත ගන්නා අරමුණම ගන්නෝ ය. සිත හා එක් වස්තුවෙක සිටින්නෝ ය.

සිත චෛතසිකයන් හා එක් වස්තුවක් ඇති ව, පෙර පසු නො ව, එකෙණෙහි උපදි නම්, සිත චෛතසිකයන්ට කෙසේ පෙරටු වේ ද? යන ප්‍රශ්නයට චෛතසිකයන්ගේ ඉපැත්මට හේතු වන අර්‍ත්‍ථයෙන් ය, යනු දිය යුතු පිළිතුර ය. පෙර පසු නො ව චෛතසික හා එක් ව උපදින්නා, චෛතසික උපදවන්නා සිත ය. “යස්මා පන තෙසං මනො උප්පාදාකො කාරකො ජනකො සමුට්ඨාපකො නිබ්බිත්තකො, තස්මා මනො පුබ්බංගමා නාම හොන්ති” යනු අටුවා ය.

මනොසෙට්ඨා = (අරූපීධර්‍මයෝ) සිත අධිපති කොට ඇත්තාහ.

“යථා හි චොරාදීනං චොරජෙට්ඨකාදයෝ අධිපතිනො සෙට්ඨා, තථා තෙසම්පි මනොති මනොසෙට්ඨා” සොරුන්ට සොරදෙටුවන් අධිපති වන්නා සේ, චෛතසිකයන්ට සිත අධිපති වේ, යනු ඒ පාළියෙන් කියන ලද්දේ ය.

මනොමයා = (අරෑපීධර්‍මයෝ) සිතින් කරණ ලද්දාහ.

“යථා පන දාරු ආදීහි නිප්ඵන්නාති තානි තානි භණ්ඩාති දාරුමයාදිනි හොන්ති, තථා එතෙපි මනතො නිප්ඵන්නත්තා මනොමයා නාම” දැවදඩු ආදියෙන් කළ ඒ ඒ භාණ්ඩ එ නමින් හඳුන් වන්නා සේ, චෛතසි‍කයෝ සිතින් නිපන් බැවින් මනෝමය නමැ යි හඳුන්වන ලදහ. රනින් කළේ රන්මුවා යි ද, රිදියෙන් කළේ රිදීමුවා යි ද, දඬුයෙන් කළේ දඬුමුවා යි ද කියන්නා සේ චෛතසික සිතින් නිපන් බැවින් මනෝමය යි කීම යුක්තියුක්ත ය.

මනසා චෙ පදු‍ට්ඨෙන = ඉදින් කිලිටි වූ සිතින්.

භවාංගචිත්ත යි නම් කරණ භවයාගේ නො සිඳ පැවැත්මට හේතු වන පියවි සිත පිරිසිදු ය. මඩ බොර නැති පහන් දියක් සේ නිර්‍මල ය. ඒ මේ පිරිසිදු සිත ඇස් - කන් - නාස් ආදී වූ දොර‍ටු මගින් ඇද වැද ගන්නා අරමුණු නිසා උපදනා ලෝභ - ද්වේෂාදී වූ කෙලෙසුන්ගෙන් අපිරිසිදු වේ. කෙලෙස් මල සහිත වේ. පහන් දිය පිටතින් එන නීලාදිය කරණ කොට අපිරිසිදු වන්නා සේ ය. ඒ වනුයේ “පභස්සරමිදං භික්ඛවෙ! චිත්තං, තං ච ඛො ආගන්තුකෙහි උපක්කිලෙසෙහි උපක්කිලිට්ඨං” යනු එහිලා දේශනා ය. එහෙයින් “ආගන්තුක වූ අභිද්ධ්‍යාදෝමනස්‍යාදි දෝෂයකින් කැළඹුනා වූ මලසහිත වූ කිලිටි වූ සිතින්” යන අරුත ‘මනසා චෙ පදුට්ඨෙන’ යන්නෙන් ගතයුතු ය.

මනසා යනු, තෘතියාවිභක්ත්‍යන්ත පදයෙකි. මනෝගණයෙහි බැවින් ‘මනසා’ යි සිටියේ ය. සංස්කෘතභාෂායෙහි අස්භාගාන්ත ශබ්ද මනෝගණයෙහි ඇතුළත් ය. නා - ස - ස්මා - සමිං යන විභක්තිවිෂයෙහි සකාරාගම ව ‘මනසා’ යනාදී වූ විශේෂරූප ලැබෙනුයේ එහෙයිනි. මනෝගණශබ්ද පුල්ලිංගික ය, යනු බුද්ධ ප්‍රියාචායර්‍ය්‍යයන්ගේ පිළිගැනීම ය. එහෙත් මනශබ්දය පුංනපුංසක දෙක්හි ම වන බව “චිත්තං චෙතො මනො නිත්ථි” යන අභිධානප්පදීපිකා පාඨයෙන් පෙණේ. පුල්ලිංගික අකාරන්තයන්ගේ මෙන් නපුංසකලිංගයෙහි ද ‘මනො’ යි ඔකාරන්තවිකලපරූපයෙක් දක්නට ඇත. “සන්තං තස්ස මනං හොති, පතිතා අසුභෙසු මුනිස්ස මනො පලිතං සිරො” යනාදී යෙදුම් ‘මනො’ යන්න නපුංසක බැව් ද ස්ඵුට කෙරේ.

චෙ යනු, නිපාත යි. එය ”මං චෙත් වං නික්ඛණං වනෙ” යනාදි තන්හි අනියමාර්‍ත්‍ථයෙහි ආයේය. “නිට්ඨිතචීවරස්මිං පන භික්ඛුනා උබ්භතස්මිං කඨිනෙ එකරතතිම්පි චෙ විප්පවසෙය්‍ය නිස්සග්ගියං පාචිත්තියං” යනු ‘මනසා’ යන්නට විශේෂණ ව සිටියේ ය.

භාසති වා කරොති වා = බෙණේ නම් හෝ කෙරේ නම් හෝ.

බොරුබස් - කේලාම්බස් - කැකුළුබස් - අරුත්නැතිබස් කියා නම් හෝ, සතුන්මැරීම - හොරකම්කිරීම - කාමයෙහි වරදවා හැසිරීම කෙරේ නම් හෝ යි මෙහි අරුත් ගතයුතු ය. මෙහි කියන්නෙකු, කරන්නෙකු දැක්වෙන කතෘපදයෙක් විශේෂයෙන් නො යෙදුනේ ක්‍රියා පදයන්ගේ ශක්තියෙන් ඒ ඇදී එන බැවිනි. ගාථායෙහි පස්වන පාදයෙහි සිටි ‘ත’ ශබ්දරූපය සිටියේ, ‘ය’ ශබ්දරූපයක් ගැණ බලාපොරොත්තුවෙනි. එහෙයින් යශබ්දය පිළිබඳ ඒකවචන ප්‍රථමාවිභක්ත්‍යන්ත පදයෙක් ‘භාසති’ ‘කරොති’ යන ක්‍රියාපද දෙක හා සමානාධිකරණත්වයෙන් බැ‍‍දේ. බැදෙන්නේ ද අනියමිතව ය. අසුවලා ය යි එහි නියමයෙක් නැත. පැවිද්දෙක් හෝ වේවා, ගිහියෙකු හෝ වේවා, පුරුෂයෙක් හෝ වේවා, ස්ත්‍රියක් හෝ වේවා දශඅකුශලකර්‍මපථය පුරා නම්, පව්කම් කෙරේ නම්, ඔහු ය මෙහි කතෘවශයෙන් බැ‍‍දෙන්නේ.

කායදුශ්චරිතයක් හෝ වාක්දුශ්චරිතයක් කරන්නේ,කියන්නේ අභිඞ්‍යාදි ක්ලේශධර්‍මයන්ගෙන් සිත දූෂිත බැවිනි. මෙසේ ඇති කල්හි, මොහුට දශඅකුශලකර්‍මපථය ම පිරී සිටියි.

වා යනු , නිපාත යි. එය සමුච්චය-උපමා-ස‍න්දේහ-පදපූරණ-ව්‍යවස්ථිතවිභාෂා-නිශ්චය-විකල්ප යන අරුත්හි වැටේ. “පාටලිපුත්තස්ස ඛො ආනන්ද තයො අන්තරායා භවිස්සන්ති අග්ගි තො වා උදකතො වා මිථුභෙදතො වා” යනාදි තන්හි ආයේ සමුච්චයෙහි ය.උපමායෙහි ආයේ “මධුවා මඤ්ඤති බාලො” යනාදියෙහි ය. “කො වාත්වං කස්ස වා පුත්තො” යනාදියෙහි සන්දේහයෙහි ය. “ඉමස්ස වචනං සච්චං වා යදි වා මුසා”යනාදියෙහි වූයේ පදපූරණයෙහි ය. “අමාපතොස්මිං සමානංවා” යන මෙහි ව්‍යවස්ථිතවිභාෂා ය. “වා වස්සග්ගෙ නිපාතො” යනාදියෙහි දක්නේ නිශ්චයෙහි ය. “වග්ගන්තං වා වග්ගෙ” යනාදියෙහි විකල්ප යි. මෙහි වූයේ සමුච්චයෙහි ය.

තතො නං දුක්ඛංඅන්වෙති = ඒ හේතුවෙන් දුක ඔහු අනුව යයි.

ඒ හේතුවෙනැ යි වදාළෝ, කළා වූ ත්‍රිවිධදුශ්චරිතයන්ගේ බලය අපායයෙහි හා මිනිස්ලොව පහත් තැන ඉපැත්මට කරුණු වන බැවිනි අපායයෙහි හා මිනිසුන් අතර ඉතා පහත් තැන ප්‍රතිසන්ධි දෙන්නා වූ දශඅකුශලකර්‍ම හේතුයෙන් විපාකදුක කළ අකුසල් ඇති ඒ පුද්ගලයා අනුව යයි. පසු පස්සේ ලුහු බැඳ යයි.

කායවත්ථුක - ඉතරවත්ථූක යි දුක දෙ පරිදි ය. ඇස් - කන් - නාස් ආදිය ඒ ඒ දොරටුයෙහි උපදනා චිත්ත - චෛතසිකයන් හැසිරෙන තැන් බැවින් ඔවුනට වස්තු නම් වේ. “වසන්ති එතෙසු චිත්තචෙතසිකා තං නිස්සයත්තා වත්ථුනි” යනු විවරණය යි.

කයට අප්‍රිය වූ කැකැළු පහසක් ලත්විට ඒ අරමුණු කොට උපදනා කායවිඤ්ඤාණ චිත්තයෙහි හා, ඒ චිත්තවීථිය පළිබඳ ජවන් සිත්හි පහළ වන දුක්ඛවේදනාව ‘කායවත්ථුකදුක්ඛ’ නම් වේ. චක්ඛු - සෝත - ඝාණ - ජිව්හා - හදය යන මොවුහු ඉතරවත්ථුකයහ. ඇස් - කන් - නාස් ආදිය නො ඇද ගන්නා, නො පිණවන අරමුණු වල දී පහළ වන චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිය මැදහත් ව සිටිය ද, ඒ ඒ චිත්තවීථිවල උපදනා ජවනයන් දුක් හා හැනී සටි බැවින් ඒ දුක්ඛවේදනාව ‘ඉතරවත්ථුකදුක්ඛ’ නම් වේ. “තතෝ තිවිධ දුච්ච්චරිතගතෝ තං පුග්ගලං දුක්ඛමන්වෙති දුච්චරිතානුභාවෙන චතුසු අපායෙසු මනුස්සෙසු වා තමතාවං ගච්චන්තං කාය වත්ථුකම්පි ඉතරම්පීති ඉමිනා පරියායෙන කායික, චෙතසික, විපාකදුක්ඛං අනුගච්ඡති” යනු අටුවා ය.

අන්වෙති යන පද වෙන්කිරීම ‘අනුඑති’ කියා වේ. එහි අනු’ යන්න පච්ඡා - අතිස්ස - සාදිස්ස - අනුපච්ඡින්න - අනුවත්තති - හීන - තතියා - අනුගත - දෙස - ලක්ඛණ - වීච්ඡා - ඉත්ථමභූත - හාග යනා දී අර්‍ත්‍ථයන්හි එන උපසර්‍ගයෙකි. “අනුරථා - අනුරත්තො - අනුරුපං - අනුසයො - අනුසාරිපුත්තං පඤ්ඤවා නදිමත්වසිතා සෙනා අන්වෙති - රුක්ඛමනුවිජ්ජොත්තේ චන්දො - රුක්ඛංරුක්ඛමනු විජ්ජොත්තෙ විජ්ජු - සාධුදෙවදත්තො මාතරමහු - යදෙත්ථ මා අනුසියා තං දියතු” යනු පිළිවෙළින් නිදසුන් ය. මෙහි අනු ගතාන්වයෙහි ය.

චක්කං ඉව වහතෝ පදං = ගැල උසුලන ගොනුගේ පිය අනු ව යන ගැල්සක සේ ය.

ගැලෙහි යෙදූ, ගැල ඇද ගෙණ යන ගැල් බර උසුලන ගොන් තෙමේ දවසක් දෙකක් නැත, අඞ්මසක්, මසක් ගැල ඇද්දේ නමුත්, ගැල නවතා ලන්නට වත් හැර දමන්නට වත් පොහොසත් නො වේ. ඉස්සරහට ගියවිට, වියදඬුව බෙල්ලේ හැපීමෙන් ද පස්සට ගියවිට, ගැල්සක කලවා මසවල හැපීමෙන් ද පීඩාවට පත් වේ. මෙසේ මේ ගැල්සක, දෙපසින් පෙළමින් ඌ ලුහුබැඳ පසු පස්සේ යයි. එ මෙන් කිලිටි සිතින් තුන් දුසිරිත් පුරා සිටි පුගුලා නිරයාදී වූ කොතැනක උපනත්, ඒ උපනුපන් හැම තැන දී ම දුසිරිත් මුල් කොට ඇති දුසිරිත් මුල් කොට සිටි කායික - චෛතසිකදුක්ඛය ලුහුබැඳ යේ ය යි වදාළ සේක.

චක්ක ශබ්දය, නොයෙක් අරුත්හි එන්නෙකි. රථංග - ලක්ඛණ - ධම්මචක්ක - උරචක්ක - ඉරියාපථ - සම්පත්ති - චක්කරතන - මණ්ඩලබල - කුලාලභණ්ඩ - ආණා - ආයුධ - දාන - සමූහය යන අරුත්හි එන්නේ ය. මෙහි රථාවයවයෙහි ආයේ ය. “කරොති ගමනං අනෙනානි = චක්කං, චක්කෙති බ්‍යථති හිංසති භූමිත්ති = චක්කං” යනු තදර්‍ත්‍ථකථන ය යි.

ඉව යනු, නිපාත යි. එය සමානභාව-උත්ප්‍රේක්‍ෂා-අල්පාත්ථ-වාක්‍යයාලංකාර යනාදී වූ අර්‍ත්‍ථයන් හි එන්නේ ය. මෙහි සමාන භාවයෙහි ආයේ ය. ඉව ශබ්දය එව ශබ්දාර්‍ත්‍ථයෙන් ඇත්තේ ය යි මහා හාස්‍යෙයෙහි කියන ලදී.

චෛතසිකයන්ට සිත පෙරටු වේ. අධිපති වේ. චෛතසික ඉපැදෙන්නේ සිතින් ය. සිතින් වෙන් ව චෛතසිකයන්ගේ ඉපැත්මෙක් හටගැන්මෙක් නො වන්නේ ය. අභිධ්‍යාදි ක්ලේශයන්ගෙන් කිලිටි වූ කැළඹුනා වූ සිතින් යමක් කියා ද, යමක් කෙරේ ද, යමක් සිතා ද, ඒ හැම එකෙක් ම අකුසල් ය. ඒ අකුසල් හේතුයෙන් දුක ඔහු පසුපස ලුහු බැඳ යන්නේ ය. ගැල අදින ගොනුන් ගේ පිය පසුපස නො නැවතී යන ගැල් සක සේ ය, යනු ගාථාවේ ඉතා කෙටි අදහස ය.

මේ ධර්‍මදේශනාව අසා සිටි තිස් දහසක් භික්‍ෂූන් වහන්සේලා ඒ අවසන්හි අර්‍ත්‍ථ-ධර්‍ම-නිරුක්ති-ප්‍රතිභාන යන සිව් පිළිසිඹියාවන්ගෙන් යුත් රහත්බවට පැමිණියෝ ය. අසා සිටි සෙස්සනට ද දේශනා තොමෝ ඵලසහිතවූ ය.

මට්ටකුණ්ඩලීදිව්‍යපුත්‍රයා

සැවැත්නුවර අදින්නපුබ්බක නමින් ප්‍රසිද්ධ වූ බමුණෙක් විසී ය. ඔහු කිසි දිනෙක, කිසිවක් පිණිස, කිසිවට, කිසිවක් දුන්නෙක් නො වේ. එහෙයින් නුවරවැස්සෝ ඔහුට “අදින්න පුබ්බක” යි නම් තැබුහ. ඔහුට පියකරු මනවඩන පුත්‍රයෙක් වූයේ ය. ඒ පුතුට පැලඳීමට කඩුක්කමක් කර දෙනු කැමැති බ්‍රාහ්මණ තෙමේ ඒ පිණිස රන්කරුවක්හට කීයෙම් නම්, වැටුප් දිය යුතු වන්නේ ය යි සිතා, තමා ම ගෙයි තුබූ රන් කැබැල්ලක් ගෙණ තළා මට්ටම් කොට, කඩුක්කමක් සාදා දුන්නේ ය. ඒ පැලඳ ගත් බ්‍රාහමණපුත්‍ර තෙමේ ඉන් පසු “ මට්ටකුණ්ඩලී” යි ප්‍රසිද්ධ විය. සොළොස් වියේ දී ඔහුට පාණ්ඩුරෝගයෙක් හට ගැණින. එකල මවු තොමෝ පුතු පාණ්ඩුරෝගයෙන් පෙළෙන බව දැන, සිය හිමියා වෙත ගොස්, “හිමියෙනි! ඔබ පුත් මට්ටකුණ්ඩලී තෙමේ පාණ්ඩුරෝගයෙන් රෝගී ව වසයි, එ බැවින් වහා ඔහුට යම් කිසි පිළියමක් කරවනු මැනැවැ” යි කිවූ ය. “සොඳුරිය! බෙහෙත් කරන්නට වෙදකු ගෙණාවොත්, ඔහුට වැටුප් දිය යුතු ය, කුමක් කියහි? එයින් වන මුදල් වියදම නො බලහි දැ” යි බමුණා කීවිට, “හොඳයි, ඔහාට කැමැත්තක් කරන්නැ” යි ඈ නිහඬ වූවා ය. ඉක්බිති ඔහු අඩු වියදමකින් බෙහෙත් කරන්නට සිතා, වෙදුන් කිහිපදෙනකුන් කරා ගොස්, “අසුවල් අසුවල් ලෙඩට වෙදමහත්මයාලා කරණ බෙහෙත් මොනවා දැ” යි ඇසී ය. වෙදවරු බමුණාගේ තරාතිරම ගැණ දැන සිටි බැවින් පොතපතෙහි නම් නැති ගස් පැලෑටි කිහිපයක නම් කියා “අපි ඔබඳු ලෙඩවලට මේ මේ ගස්පැලෑටිවල කොළ පොතු මුල් මල් ගෙණ කොටා ඉස්ම ගෙණ බෙහෙත් කරන්නෙමු” යි කීහ. බමුණා ඒ අදහා ගෙණ ගෙදර අවුත් වෙදුන් කියූ කොළ පොතු මුල් මල් ගෙන්වා කොටා ඉස්ම ගෙණ පුතුට පෙවී ය. එයින් රෝගය තිබුනාට ද වඩා බලගතු ව ගියේ ය. සුවපත් කරන්නට බැරි තැනට වැටුනේ ය. එවිට බමුණු තෙමේ වෙදකු ගෙන් වී ය. වෙදා ලෙඩා බලා පරීක්‍ෂා කොට “මේ වේලෙහි මා විසින් කළ යුතු දෙයක් නැතැ” යි සිතා “ලෙඩාට බෙහෙත් කරන්නට මට නො හැකි ය, අන් වෙදකු ගෙන්වා ගන්නැ” යි කියා ආපසු ගියේ ය. එවිට ඔහු, පුතු මැරෙණ බව දැන “මොහු මළපසු මළගමට එන්නෝ ගෙයි ඇති දේපල බලා මට ගරහන්නෝ ය, එයට කලින් මූ ගෙයින් බැහැර කළ යුතු ය” යි සිතා බැහැර කොට පිල්කඩෙහි නිදි ගැන්වී ය.

එ දවස මාගේ ස්වාමිදරු වූ සම්මා සම්බුදුරජානන් වහන්සේ, අලුයම් වේලෙහි මහකුළුණු සමවතින් නැගිට පෙර බුදුවරුන් විෂයයෙහි කළ පැතුම් ඇති මහත් කුසල් මුල් ඇති විනෙයජන නැමැති බන්‍ධුන් දකිනු පිණිස බුදු ඇසින් ලොව බලා වදාරණ සේක්, දස දහසක් සක්වළ නුවණදැල පතුරා හැරි සේක. වාසනාවකට මෙන් පාණ්ඩුරෝගයෙන් ඔත්පල ව සියගෙයි පිල්කඩෙහි ඇඳ කබලකැ වැතිර හුන් මටටකුණ්ඩලියා හුන් ලෙසින් ම ඒ නුවණ දැලට අසු විය. මොන ලෙසකිනුත් පිළියම් නො කොට හැකිබවට ගොස් සිටි මට්ටකුණ්ඩලියා ගෙයින් බැහැර කොට පිල්කඩෙහි හෙවූ බව දුටු බුදුරජානන් වහන්සේ, මහකුළුණෙන් ලතෙත් වූ සේක්, “මා මෙහි යෑමෙන් වැඩෙක් වේ දෝ” යි බලා වදාළ සේක. එකෙණෙහි “මෙ තෙමේ මා කෙරෙහි සිත පහදා කලුරිය කොට තව්තිසා දෙලොව තිස් යොදුන් රන්විමනෙක උපදින්නේ ය, දෙවඟනන් දහසෙක් ඔහුට පිරිවර වන්නේ ය, අදින්නපුබ්බකයා මළසිරුර ආදහණ කොට හඬමින් සොහොනැ හැසිරෙන්නේ ය, දිව්‍යපුත්‍ර තෙමේ තුන් ගව්වක් පමණ තරම් වු වටිනා මහත් දිව්‍යාභරණයෙන් සරසනලද දෙවඟනන් දස දහසක් විසින් පිරිවරණලද සියඅත්බව බලා ‘කිනම් පිණකින් මා විසින් මේ මහත් සම්පත් ලද දැ’ යි බලන්නේ මා කෙරෙහි කළ සිත් පැහැදුම් පමණින් ලත් බව දැන, ‘මුදල් වියදමට බියෙන් මාගේ පියා එදා බෙහෙත් නො කොට හැර, අද සොහොනට ගොස් හඬා වැලපෙයි, එ හෙයින්. ඔහු වියරු වැටුනකු කරන්නෙමි’ යි පියා කෙරෙහි නො ඉවසීමෙන්, මට්ටකුණ්ඩලීවෙසයෙන් අවුත් සොහොනට නො දුරෙහි වැද හෙවී හඬන්නේ ය, එවිට අදින්නපුබ්බක තෙමේ ‘තෝ කවරෙක් වෙහි දැ?’ යි විචාරන්නේ ය, ‘මම තාගේ පුත්‍ර වූ මට්ටකුණ්ඩලී වෙමි’ යි ඔහු කියන්නේ ය, තෝ කොතැනැ උපනැ’ යි එවිට අසන්නේ ය, ‘තව්තිසාදෙව්ලොවැ’ යි දෙව්පුත් කියන්නේ ය, ‘කි නම් කුශලකර්‍මයකින් එහි උපන්හි දැ’ යි ඇසූ විට ‘මා කෙරෙහි කළ යම්තම් සිත් පැහැදුමෙනැ’ යි කියන්නේ ය, එවිට බමුණා ‘ඔබවහන්සේ කෙරෙහි සිත් පැහැදුමෙන් දෙව්ලොව උපන්නෝ තවත් වෙද් දැ’ යි මා අතින් විචාරන්නේ ය, එවිට මම ‘මා කෙරෙහි සිත් පහදවා ගෙණ දෙව්ලොව උපන් අයගේ ගණන, ගණන් වශයෙන් නො දැක්විය හැකි ය’ යි කියා ධම්මපදයෙහි ගාථාවක් කියන්නෙමි, ඒ දෙසුම් අවසන්හි අසූසාර දහසක් ප්‍රාණීන්ට ධර්‍මාවබෝධය වන්නේ ය, මට්ටකුණ්ඩලියාත් අදින්නපුබ්බකයාත් සෝවන් මගට පැමිණෙනු ඇත, මෙසේ මේ කුලපුතුන් නිසා මහත් ධර්‍මයාගයෙක් වන්නේ ය” යි උන්වහන්සේට පෙණී ගියේ ය.

එකල්හි උන්වහන්සේ මහාභික්‍ෂූසංඝයා පිරිවරා සැවැත් නුවරැ කෙමෙන් පිඬු සිඟා ගොස්, බමුණුගෙදරට ද වැඩි සේක. ඒ වේලෙහි, බිත්තියට මූණ ලා නිදා හුන් මට්ටකුණ්ඩලියා බුදුරජුන් එහි වැඩි බව නො දත්තේය. එ හෙයින් උන්වහන්සේ තමන් වහන්සේ එහි වැඩිබව දක්වන්නට රන්වන් සිරුරෙන් රැස්කලඹක් විහිදුවා හැරියහ. එ කෙණෙහි මාණවකයා ‘ඒ කිමැ’ යි හැරී බලන්නේ, බුදුරජුන් දැක, “මාගේ මේ මෝඩ පියා නිසා මෙබඳු බුදුරජුන් කරා එළැඹැ වතාවතක් කරන්නට දානයක් දෙන්නට බණ පදයක් අසන්නට නො හැකි වීමි. දැන් නම් අනේ! මාගේ අත් පාද මට කීකරු නැත, හිත පහදා ගැණීම මිසක් දැන් කළයුතු අනෙකෙක් නැතැ” යි බුදු රජුන් කෙරෙහි සිත පහදා ගත්තේය. උන්වහන්සේ, මට්ටකුණ්ඩලියා තමන් වහන්සේ කෙරෙහි සිත පහදා ගත්බව දැන, “මොහුට දෙව්ලොව ඉපදීමට මේ පමණැ” යි සිතා, ආපසු විහාරයට වැඩි සේක. මට්ටකුණ්ඩලී තෙමේ බුදුරජුන් නො පෙණීයත් ම මියගොස් තව්තිසා දෙව්ලොව උපන.

ඉක්බිති බ්‍රාහ්මණ තෙමේ මළ සිරුර දවා සොහොනට ගොස් “අනේ! එක් ම පුත! නුඹ කොතැන ගියහි? අනේ! එක් ම පුත! කොතැන ගියහි” යි නන් දොඩමින්, අඬමින්, වැලපෙමින් දිනපතා සොහොනෙහි හැසිරෙන්නට වන. දෙව්ලොව දිවඅත්බව ලබා උපන් මට්ටකුණ්ඩලී තෙමේ හදිසියෙන් තමන් ලත් සමපත්තිය බලා, “කුමන පිණකින් මේ ලද දැ” යි විමසන විට, බුදුරජුන් කෙරෙහි කළ සිත් පැහැදුමෙන් බව දැන “මාගේ පියා මා ලෙඩින් සිටිය දී බෙහෙත් නො කරවා, දැන් සොහොනට ගොස් අඬයි, මොහු පිස්සකු උමතුවූවකු කරන්නට වටී ය” යි සිතා, මට්ටකුණ්ඩලී වෙසයෙන් එහි අවුත් සොහොනට නො දුරෙහි සිට හිසැ දෙඅත් බැඳ අඬන්නට වන. පුත්සොවින් සොහොනෙහි අඬන අදින්නපුබ්බක තෙමේ ඔහු දැක “හා! මොක ද අඬනෙහි? මම පුත්සොවින් අඬමි, උඹ?” යි දිව්‍යපුත්‍රයාගෙන්

ඕය්!

යි ඇසී ය. එවිට දිව්‍යපුත්‍ර තෙමේ මෙසේ කී ය.

බ්‍රාහමණ තෙමේ;

කී ය. දිව්‍ය පුත්‍ර තෙමේ ඒ අසා, එදා පුතුට බෙහෙත් නො කොට සිට අද පුතු වැනි මා දැක අඬමින් වැලපෙමින් රන් රිදියෙන් රිය සකස් කර දෙමි, යි කිය යි “හොඳා’ එසේ වේවා” යි සිතා “තමුසේ කො තරම් මහත් සක් සඟළක් කර දෙන්නහු දැ” යි ඇසී ය. බමුණා “නුඹ බලාපොරොත්තු වන්නෙහි යම්පමණ එකෙක් නම්, එ තරම් එකෙකැ” යි කී විට දිව්‍යපුත්‍ර තෙමේ “මට වුවමනා සඳ හිරු දෙදෙනා ය” යි කියා ඒ ඉල්ලමින්,

එවිට බමුණා,

කී ය, දිව්‍යපුත්‍ර තෙමේ “මොක ද ඔහොම කියන්නෙහි, පෙණෙන දෙයක් ගැන හඬන්නේ මෝඩයා ද? නැත, නො පෙනෙන දෙයක් ගැණ හඬන්නා මෝඩයා දැ” යි අසා මෙ ද කී ය.

බමුණා මෙය අසා, “මේ තෙමේ කියන්නේ ඇත්තෙක්මය” යි සලකා

මෙසේ කියා ඔහුගේ කතාවෙන් ශෝක නැත්තෙක් ව ඔහුට,

ඔහුට ස්තුති කොට නැවැත,

යි ඔහු පිළිබඳ තොරතුරු ඇසී ය. එවිට දිව්‍යපුත්‍රයා,

යි කී විට,

යි බමුණ ඇසී ය. එවිට,

යි දේවපුත්‍ර තෙමේ මහත් සතුටින් කියා සිටියේ ය. දෙව් පුත් මෙසේ කියත් කියත් ම බමුණගේ මුළු සිරුර සතුටින් පිරී ගියේ ය. ඔහු ඒ සතුට පවසන්නට,

යි මෙසේ කී ය. නැවැත ඔහුට දේවපුත්‍ර තෙමේ,

යි අවවාද දුන්නේ ය. බමුණ, ඒ පිළිගණිමින්,

කියා පොරොන්දු වූ කල්හි “බ්‍රාහ්මණය! ඔබගේ ගෙයි බොහෝ වස්තුව තිබේ, එ හෙයින් නිතර දන් දෙව! පන්සල් යව! බණ අසව! බණේ නො තේරෙන තැන් අසා දැන ගණුව, දුප්පතුන්ට හා අසල්වැසියනට හොඳට සලකව! සසුන් දියුණුවෙහි තරව යෙදෙව!” යනාදීන් අවවාද දී වැඩ දක්වා අතුරුදහන් විය. ඉක්බිති බමුණු තෙමේ ගෙට ගොස් බැමිණිය අමතා “සොඳුරිය! මම ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ මෙහි වැඩමවා ගෙණ ධර්‍මසාකච්ඡාවක් කිරීමට අදහස් කර ගෙණ සිටිමි, උඹ එයට උදවු දිය යුතු ය, උන්වහසේට සියලු සැලකිලි ඔයා අතින් කෙරෙන්නට ඕනෑ ය” යි කියා පන්සලට ගොස් වැඳුම් පිදුම් සැලකිලි කිසිවක් නො කොට පැත්තක සිට ගෙණ “ගෞතමයන් වහන්ස! භික්‍ෂු සංඝයාත් සමග හෙට දවසැ දානය පිණිස අප ගෙට වැඩම කරන්නැ” යි ආරාධනා කෙළේ ය. බුදුරජානන් වහන්සේ එය පිළිගත්හ. බමුණා පෙරළා ගෙට ගොස් කෑම් බීම් හැම දෙයක් ම වහා පිළියෙල කරවී ය. පසු දා බුදුරජානන් වහන්සේ භික්‍ෂු සංඝයාත් කැටුව එහි වැඩම කොට පිළියෙල කොට තුබූ අසුනෙහි වැඩහුන් සේක. බමුණා උන්වහන්සේලා මැනැවින් වැලඳ වී ය. මහාජන තෙමේ ද එහි රැස් විය. ඔවුන් අතුරෙහි මිසදිටු ගත්තෝ “ප්‍රශ්න ඇසීමෙන් වෙහෙස කරණ ශ්‍රමණ ගෞතමයා බලන්නෙමු” යි ආහ. බෞද්ධ මහාජන තෙමේ ආයේ බුදුරජානන් වහන්සේගේ ආශ්චර්‍ය්‍යවත් මහත් වූ බුද්ධවිලාසය බලන්නට ය. දන් වලඳා අවසන් කළ බුදුරජුන් වෙත ගිය බමුණු තෙමේ මිටි බන්කුවක් ගෙණ එහි වාඩිවී, “ගෞතමයන් වහන්ස! නුඹවහන්සේට කිසිදාක දන් නො දී අන් එබඳු පූජාවකුත් නො කොට හැර බණදහමකුත් නො අසා පෙහෙවස් නො රැක තනිකර හිත් පැහැදුමෙන් දෙව්ලොව උපන් අය ඇද්දැ” යි ඇසී ය. “බමුණ! මා විචාරන්නහු කිම? තාගේ පුත් මට්ටකුණ්ඩලී තෙමේ මා කෙරෙහි සිත පහදා ගත් පමණින් දෙව්ලොව උපන් බව තට කීයේ නො වේ දැ” යි වදාළ විට “කවදා දැ” යි හේ ඇසී ය. බුදුරජානන් වහන්සේ “ඇයි! නුඹ සොහොනට ගොස් එහි අඬ අඬා සිටිය දී, නුඹ සේ ම එහි හඬ හඬා හුන් මිනිසකු හා ඒ ගැණ කතා කළහු නො වහු ද? ඔහු ඒ ගැණ කීයේ නො වේ ද? බමුණ! මා කෙරෙහි පැහැදීමෙන් දෙව්ලොව උපන්නවුන්ගේ ගණන ඉතා මහත් ය” යි වදාරා එහි රැස් ව සිටි මිනිසුන්ගේ විමති දුරු කරනු පිණිස මට්ටකුණ්ඩලී දේවපුත්‍රයා එහි ගෙන් වූ සේක. ඔහු ද තුන් ගවු පමණැති දිවබරණින් සැරසූ අත් බැවින් යුක්ත ව විමානය ද ගෙණ එහි පැමිණ විමානයෙන් බැස බුදුරජුන් වැඳ පසෙක සිටියේ ය. “තා මේ සම්පත් කි නම් පින් කමකින් ලද දැ” යි බුදුරජුන් ඔහු අතින් විචාළ කල්හි ඔබවහන්සේ කෙරෙහි සිත පැහැදීමෙනැ” යි හේ කී ය. මහාජන තෙමේ විමානය සමග පැමිණි මට්ටකුණ්ඩලියා දැක “අය්යෝ! බුදුගුණ මහා පුදුමෙක! එය කෙසේ වැණිය හැකි ද? මට්ටකුණ්ඩලියා අන් කිසිත් පින්කමක් නො කොට බුදුරජුන් කෙරෙහි පැහැදීමෙන් පමණක් මෙබඳු මහත් සැපතක් ලද නම්, එය කො තරම් ආශ්චර්‍ය්‍යවත් දැ” යි කියන්නට වන. ඔවුන්ගේ සතුට සීමා රහිත විය.

ඉක්බිති බුදුරජානන් වහන්සේ ඔවුන් මැද කුසල් අකුසල් කිරීමේ දී සිත පෙරටු වන බව ද, සිත එහිලා ප්‍රධාන වන බව ද, පහන් සිතින් කළ කුශලකර්‍මය, කළ පුගුලහු තමන් අත් නො හැර යන සෙවනැල්ල මෙන් ඔහු පසු පස ගොස් දෙව්ලොවට හා මිනිස්ලොව උසස් තැනට පමුණුවන බව ද වදාළ සේක. වදාළෝ මෙසේ ය:-

අරූපීධර්‍මයෝ සිත පෙරටු කොට ඇත්තාහ. සිත අධිපති කොට ඇත්තාහ. සිතින් කරණ ලදහ. ඉදින් පහන් සිතින් යමක් කියා ද, යමක් කෙරේ ද ඒ හේතුවෙන් විපාකසුඛය ඒ සුචරිත සමඞ්ගී පුද්ගලයා අනුව යයි. (කුමක් මෙන් ද යත්,) සිරුරෙන් පහව නො යන සෙවනැල්ල සේ ය.

මනො පුබ්බඞ්‍ගමා ධම්මා = අරූපීධර්‍මයෝ සිත පෙරටු කොට ඇත්තාහ.

සාමාන්‍යයෙන් ධම්මා යන්නෙන්, අරූපස්කන්ධ තුණ කියැවුන ද, මෙහිලා ගැණෙනුවෝ ඒ ස්කන්ධ තුණට අයත් කුශල චෛතසිකයෝ ය. ඔවුහු ද යට කියූ සේ සත්ව පුද්ගල රහිත බැවින් ස්වලක්‍ෂණධාරණමාත්‍රයෙන් ධර්‍ම නම් වෙත්. කුශලචෛතසිකයන්ගේ උත්පත්තියට සෝමනස්සසහගතඤාණසම්පයුත්තචිත්තය ප්‍රත්‍යය වන බැවින් ඒ කුශලචෛතසිකයෝ සිත පෙරටු කොට ඇත්තාහ, යනු වදාළ සේක. චෛතසිකයෝ උපදින්නෝත් නිරුද්ධ වන්නෝත් සිත හා එක් ව ම ය. අරමුණු ගන්නෝත් එක් වස්තුවෙක රැඳෙන්නෝත් සිත හා එක් ව ම ය.

මනො යන්න, කාමාවචරාදි භේද ඇති හැම සිතක් උදෙසා ම නො වෙනස් ව යෙදිය හැකි ය. එහෙත් ඒ මෙහි යෙදුනේ කාමාවචර කුසල් සිත් අට අතුරෙහි වූ සෝමනස්සසහගත ඤාණසම්පයුත්ත චිත්තය උදෙසා ය. මේ වස්තුව දෙසීමට නිමිති වූයේ ඒ සිත ය. (එහි විස්තර පිණිස චිත්තවර්‍ගයෙහි “ඵන්‍දනං චපලං චිත්තං” යන්නට කළ පරිකථාව බලනු.)

“මනොති අවිසෙසෙන සබ්බම්පි චතුභුමිකචිත්තං වුච්චති, ඉමස්මිං පන පදෙ නියමියමානං වවත්ථාපියමානං පරිච්ඡිජ්ජිය මානං අට්ඨවිධං කාමාවචරචීත්තං ලබ්‍භති, වත්‍ථුවසෙන පනාහරියමානං නතොපි සොමනස්සසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං චිත්තමෙවලබ්භති” යනු අටුවා ය.

බොහෝ දෙනකු එකතු ව දන් පින්කම් ඈ කරණ කල්හි යමෙක් එහි පෙරටු වේ ද, යමකු නිසා අන්‍යයෝ එය කෙරෙත් ද, ඔහු ම එහි ප්‍රධානයා ලෙස ගණිනු ලැබේ. එ මෙන් මේ සෝමනස්සසහගතඤාණසම්පයුත්තචිත්තය හැම කුශලචෛතසිකයකගේ ම උත්පත්තියට හේතු වන බැවින්, උපකාර වන බැවින් ප්‍රධාන වේ. චෛතසිකයන්ගේ පෙරටුවෙහි යන්නේ වේ.

මනොසෙට්ඨා = (අරූපීධර්‍මයෝ) සිත අධිපති කොට ඇත්තාහ.

සිත නො උපන්නොත් චෛතසිකයන්ගේ ඉපදීමෙක් නැත. ඇතැම් චෛතසික නො උපන්න ද, සිත නම් උපදී. එ හෙයින් චෛතසික, සිත අධිපති කොට සිටියේ ය. ගණයට අධිපතියා “ගණසෙට්ඨ’ යි ද, සෙනාවට අධිපතියා ‘සෙනිසෙඨ’ යි ද කියන්නා සේ චෛතසිකයන්ට අධිපති වූයේ සිත ය. එ හෙයින් චෛතසිකයෝ සිත ශ්‍රේෂ්ඨ කොට සිටියහ යි කියත්.

මනොමයා = සිතින් කරණ ලද්දාහ.

රනින් රිදියෙන් කළ ඒ ඒ බඩු රන්බඩු-රිදීබඩු යි ගන්නා සේ චෛතසික, සිතින් ම නිපන් බැවින් ‘මනෝමය’ යි කියනු ලැබේ.

මනසා චෙ පසන්නෙන = ඉදින් පහන් සිතින්.

සිත පහන් වන්නට නම්, එහි අලෝභ - අදෝසාදී වූ කුශල චෛතසික යෙදිය යුතු ය. නැත, සිත පහන් නො වේ. උන් යෙදුනු විට සිත පහන් වේ. එබඳු ගුණයන්ගේ යෙදීමෙන් පහන් වූ සිතින් ය යන අර්‍ත්‍ථ යි.

භාසති වා කරොති වා = කියා නම් හෝ කෙරේ නම් හෝ.

මෙබඳු පිරිසිදු සිතින් යමෙක් යමක් කියා ද, ඒ කියන හැම, වාක්සුචරිත ය. ඒ වාක්සුවරිතය සිවු වැදෑරුම් ය. පිරිසිදු සිතින් යමෙක් යමක් කෙරේ ද, ඒ කරණ හැම, කායසුචරිත ය. ඒ තෙ වැදැරුම් ය. අලෝභ-අදෝසාදී වූ ගුණ යෙදුනු සිතැත්තහුට බොරු කියනු, කේලාම් කියනු, රළුබස් කියනු, නන් දොඩනු, සතුන් මරණු, සොරකම් කරණු, පරපුරුෂපරස්ත්‍රී සේවනය කරණු බැරි ය. එහිලා සිත නතු නො වේ. ඔහු මේ හැම එකකින් ම මොනවට රැකේ. කායවාක්සුචරිතය නො කළ ද, නො කියුව ද, අලෝභාදී වූ ගුණ යෝගයෙන් සිත පහන් බැවින් මනස්සුචරිතය පිරේ. මනස්සුචරිතය ද තෙ වැදෑරුම් ය. මෙසේ මොහුට දශකුශලකර්‍මපථය ම සම්පූර්‍ණ වන්නේ ය. මෙයින් අදහස් කරණ ලද්දේ කාමාවචර - රූපාවචර - අරූපාවචර කුසල් ය.

තතො නං සුඛං අන්‍වෙති = ඒ හේතුවෙන් සැපය ඔහු අනු ව යයි.

කාමරූපාරූප යන භූමිත්‍රයට අයත් සුචරිතයන්ගේ බලයෙන් මනුෂ්‍ය-දිව්‍ය-බ්‍රහ්මලෝක යන සුගතියක හෝ දුගතියෙහි සුව විදින තැනෙක හෝ ඉපිද සිටියහු අනු ව, කායික-චෛතසික විපාක සුඛය ගමන්කරන්නේ ය. කළහු පසුපස්සේ ලුහු බැඳ යන්නේ ය.

මේ කායික - චෛතසික විපාකසුඛය කායවත්ථුක-ඉතරවත්ථුක-අවත්ථුක යි තෙ පරිදි ය. එහි කයට සුව දෙන මොළොක් පහසක් ලැබුනු විට එහි එල්බ උපදනා කායවිඤ්ඤාණචිත්තයෙහි හා ඒ චිත්තවීථිය පිළිබඳ ජවනයන්හි ද යෙදෙන සුඛවේදනාව කායවත්ථුක සුඛ නමි. චක්ඛු - සෝත - ඝාණ -ජිහ්වා - හදය යන මොවුනට ප්‍රිය වූ රූපශබ්දාදී වූ අරමුණක් හමු වූ විට එහි එල්බ උපදනා චක්‍ෂුර්ද්වාරිකචිත්තවීථින් පිළිබඳ ජවනයන්හි යෙදෙන සුඛවේදනාව ඉතර වත්‍ථුකසුඛ නමි.

චක්ඛුවත්ථු ආදී වූ සය මුළුමනින් ලැබෙනුයේ කාමභූමියෙහි ය. නරක - තිරච්ඡාන - පෙත - අසුර යන අපාය භූමි සතර හා මනුස්ස - චාතුම්මහාරාජික - තාවතිංස - යාම - තුසිත - නිම්මානරති - පරනිම්මිතවසවත්ති යන සුගති භූමීහු සතත් කාමභූමීහු ය. මුළුල්ල එකොළොසෙකි. කායවත්ථුක - ඉතරවත්ථුකසුඛය ලැබෙනුයේ මේ කාමභූමියෙහි ම පමණෙකි. රූපධර්‍ම නො අඩු ව ලැබෙන්නේ මෙහි ය. එ හෙයින් අවත්ථුකසුඛයෙක් නම් නො ලැබේ.

බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජ - බ්‍රහ්මපුරෝහිත - මහාබ්‍රහ්ම යි ප්‍රථමද්ධ්‍යානභූමි තුණෙක. පරිත්තාභ - අප්පමාණාභ - ආභස්සර යි ද්විතීයද්ධ්‍යානභූමි තුණෙක. පරිත්තසුභ - අප්පමාණසුභ - සුභකිණ්ණ යි තෘතීය ද්ධ්‍යානභූමි තුණෙක. වෙහප්ඵල - අසඤ්ඤසත්ත - අවිහ - අතප්ප - සුදස්ස - සුදස්සී - අකනිට්ඨ යි චතුර්‍ත්‍ථද්ධ්‍යානභූමි සතෙකැ යි රූපාවචර භූමි සොළොසෙකි. රූපීබ්‍රහ්මයන්ට චක්ඛු - සෝත - හදය යන වස්තු තුණ ලැබේ. ඝාණ - ජිහ්වා - කාය යන වස්තුහු එහි නො ලැබෙති. එබැවින් රූපී බ්‍රහ්මයන්ට ලැබෙනුයේ පුර්‍වොක්ත වස්තුත්‍රය ඇසුරු කළ සුවය යි. ඒ සුවය සවස්තුක ය. හෘදයවස්තුව ඇති බැවිනි. මේ වස්තු ඔවුනට ලැබෙනුයේ ද, බුදුන් දැකුම් බණ ඇසුම් ආදිය සඳහා ය.

ආකාසානඤ්චායතන - විඤ්ඤාණඤ්චායතන - ආකිඤ්චඤ්ඤායතන - නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන යන සතර, අරූප භූමීහු ය.

මෙකී අරූපබ්‍රහ්මලෝකවල එක ද වස්තුවෙක් නො ලැබේ. රූපවිරාගභාවනා බලයෙන් ඒ නසා හැරිය බැවිනි. හෘදයවස්තුවෙන් තොර ව ම එහි සිතේ පැවැත්ම ද වේ. මෙසේ බැවින් මොවුනට ලැබෙන ධ්‍යානසුඛය ය අවත්ථුක නම්.

ඡායා ඉව අනපායිනී = සිරුරෙන් පහ නො වන සෙවනැල්ල සේ ය.

ත්‍රිවිධ සුචරිතයෙහි නිතර යෙදී බැඳී සිටි පුද්ගලයා සුගතියෙහි හෝ දුගතියෙහි සුව විඳින්නට සුදුසු තැනෙක හෝ උපන්නේ ද, කායික-චෛතසික විපාකසුඛය, ඔහු පස්සේ, ඔහු අත් නො හැර යන්නේ ය. සෙවනැල්ල සේ ය යන්නේ

“නත්ථි අපායො අස්සාති අනපායිනී” යනු අනපායිනී යන්නෙහි විවෘති යි. සෙවනැල්ලට නිමිත්ත වූ වස්තු ව තිබෙනතුරු නො නැසී පවත්නීය යනු අරුත් ය. නිශ්චලය. අපායශූන්‍යය අනශ්වරය.

සිරුර පිළිබඳ සෙවනැල්ල සිරුර පිළිබඳ බැවින්, යන විට යයි. සිටින විට සිටියි. හිඳින විට හිඳියි. නිදන විට නිදයි. මොළොක් බසින් කියා හෝ, රළු බසින් කියා හෝ කොයිලෙසකිනුත් නවතාලන්නට බැරි ය. තළා පෙළාත් නවතනු බැරි ය. එසේ බැරි, සෙවනැල්ල සිරුර පිළිබඳ බැවිනි. එ මෙන් පහන් සිතින් කළ දශකුශල කර්‍මයන්ගේ විපාක බලවේගය, ඒ පින්කළහු පසුපස ඔහු අත් නො හැර යයි. එයින් ඔහු ගිය ගිය තැන උපනුපන් තැන දිගා ඇත්තේ වෙයි. පැහැපත් වෙයි. සුවපත් වෙයි. උදාරවත් වෙයි. බුද්ධිමත් වෙයි. විශාරද වෙයි.

“යථා හි ඡායා නාම සරීරපටිබද්ධා සරීරෙ ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡති, තිට්ඨන්තෙ තිට්ඨති, නිසීදන්තෙ නිසීදති, න සක්කා සණ්හෙන වා ඵරුසෙන වා නිවත්තාහීති වත්වා වා පොඨෙත්වා වා නිවත්තාපෙතුං, කස්මා? සරීරපටිබද්ධත්තා. එවමෙව ඉමෙසං දසන්නං කුසලකම්මපථානං ආචිණ්ණසමාචිණ්ණමුලකං කාමාවචරාදිභෙදං කායිකචෙතසිකසුඛං ගතගතට්ඨානෙ අනපායිනී ඡායා විය හුවා න විජහති” යනු අටුවා.

මෙසේ වදාළ මේ ධර්‍මදේශනාවගේ අවසන්හි අසූ සාර දහසක් දෙනාට ධර්‍මාවබෝධය විය. මට්ටකුණ්ඩලී-අදින්නපුබ්බක දෙදෙනා සෝවන්ඵලයෙහි පිහිටියෝ ය. අදින්නපුබ්බක තෙමේ උපයා තුබූ සියලු වස්තුව බුදුසසුන් දියුණුවට යෙදී ය.

ථුල්ලතිස්සස්ථවිරයන් වහන්සේ

ථුල්ලතිස්ස ස්ථවිර තෙමේ තිලෝගුරු සම්මා සම්බුදුරජානන් වහන්සේගේ නැන්දනියගේ පුත්‍රයා ය. ඔහු පැවිදි වූයේ මහලු කලැ ය. මහලු කලැ පැවිදි වී බුදුන්ට ලැබෙන සියලු ලාභසත්කාර ගෙණ ගොස් වළඳන්නේ ටික දිනකින් ම තරබාරු සිරුරු ඇතතේ විය. හොඳට පෙණුමට පඬු පෙවූ සිවුරු පොරවා ගෙණ නිතර පන්සල මැද පිහිටි උපස්ථානශාලායෙහි හිඳි යි. බුදුන් දකිනු පිණිස පැමිණි ආගන්තුකභික්‍ෂූන් වහන්සේලා හොඳට පඬු පෙවූ සිවුරු පොරොවා ගෙණ තරබාරු සිරුරු ඇති ව උපස්ථානශාලායෙහි හුන් ථුල්ලතිස්ස තෙරුන් දැක “මේ එක් මහාස්ථවිර නමක් වනැ” යි සිතා ලඟට ගොස් වත් විචාරති. අත්පා මිරිකන්නට අසති. මේ සියල්ලෙහිදී ම ඔහු නිහඬ වෙයි. කිසිත් නො බෙණෙයි. දිනක් එක් තරුණ භික්‍ෂු නමක් ඔහු ලඟට ගොස් “ඔබ වහන්සේ කෙතෙක් වස් ඇත්තහු දැ?” යි ඇසී ය. “මට ඇති වසෙක් නැත, මම මහණ වුයේ නාකිවෙලා ය” යි කී විට, ඒ ගැටවර භික්‍ෂු නම “ඕයි! හැඩි දැඩි මහල්ල! ඔබ ඔබගේ තරම නො දන්නෙහි, මෙතෙක් මහතෙරුන් දැකත් කිසිත් සැලකිල්ලක් නො දක්වහි, වත් අසන විට නිහඬ වෙහි, තට කිසිත් ගැණ කුකුස් පමණකුත් නැත, මසින් ලෙයින් වැඩුනු ගොනෙකු සේ ය ඔ බැ” යි අසුරක් ගැසී ය. එවිට ස්ථවිර තෙමේ රාජාභිමානය උපදවා “තෙපි කා බලා ආවහු දැ” යි විචාරා “බුදුරජුන් බලා ය” යි කී කල්හි “මේ කවරෙක් දැ යි මා ගැන සිතුවහු ද? තොපගේ මුල ම කපා හරිමි “ යි නො සතුටු සිතින් බුදුරජුන් වෙත ගියේ ය.

බුදුරජානන් වහන්සේ “මොක ද තිස්ස! නුඹ නො සතුටු සිතින් මෙහි ආයෙහි?” යි විචාළ සේක. භික්‍ෂූන් වහන්සේලා ද “මෙ තෙමේ බුදුරජුන් වෙත ගොස් යම්කිසි කලබලයක් කරන්නේ ය” යි සිතා ඔහු හා කැටි ව ම ගොස් බුදුරජුන් වැඳ පැත්තකට වී හුන්හ. බුදුරජුන් විසින් “මෙහි පැමිණියෙහි කුමක් නිසා දැ?’ යි ඇසූ ස්ථවිරතෙමේ “ස්වාමීනි! මේ උන්නාන්සේලා මට ආක්‍රෝෂ කළහ” යි කීයේ ය. එට බුදුරජානන් වහන්සේ “තිස්ස! කො තැනෙක හුන්නෙහි දැ?” යි විචාළ සේක. “ස්වාමීනි! මම පන්සල මැද උවටැන් හලෙහි හුන්නෙමි” යි කී ය. “තා මේ නමලාගේ පැමිණීම දක්නා ලද දැ?” යි ඇසූ විට “එසේය, දක්නාලදැ” යි කීයේ ය. “එසේ නම් කෙළෙහි කුමක් ද? උන් තැනින් නැගිට ඉදිරියට ගොස් පා සිවුරු ගත්තෙහි ද? වත් විචාළෙහි ද? පා දෝනා පැන් ඈ තැබූයෙහි ද, අසුන් පැණවූයෙහි ද? වඩා හිඳුවා පා මැඩීම් කෙළෙහි ද? පවන් සැලූයෙහි දැ?’ යි ඇසූ විට හේ “කිසිවක් නො කෙළෙමී” යි කී ය. “තිස්ස! වැඩිමහල් භික්‍ෂුන් පිළිබඳ මේ සියල්ල කිසිත් නො අඩුකොට තා විසින් කළයුතු ව තුබුනේ ය, එහෙත් මේ කිසිවක් තා විසින් නො කරණ ලද ය, තා වැන්නකු පන්සල මැද නො හිඳිය යුතු ය, වරද තා අතේ ම ය, මේ උන්නාන්සේලා කමා කර ගණුව” යි වදාළ විට, “ස්වාමීනි! ඒ මට නො කළ හැකි ය, මේ උන්නාන්සේලා මට බැන්නෝ ය, මම ඔවුනට සිත් රිදෙන කිසිවක් නො කෙළෙමි, නො කීමි, වරදකාරයෝ මොවුහු ම ය, එ හෙයින් මොවුන් කමා කර ගන්නැ යි කීමෙහි තේරුමක් නැත, ඒ මට නො කළ හැකි ය” යි කී ය. “තිස්ස! එසේ කරන්නට එපා, වරද තා අතේ ම ය, කමා කරන්නැ” යි වදාළ විට ද “කොතෙක් වදාළෝ ද, මට නම් ඒ කරණු නො හැකි ය” යි තිස්ස තෙමේ කියා සිටියේ ය. එහි සිටි භික්‍ෂූන් වහන්සේලා “ස්වාමීනි! මොහු නො හික්මුනු එකෙක, බුදුරජුන්ගේ ඉදිරියෙහි මෙ තරම් හැඩිදැඩි කම් දක්වන මොහු කෙබන්දෙක් දැයි කී කල්හි සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ “මහණෙනි! මොහු දැන් පමණක් ම නො හික්මුනෙක් නො වේ, පෙරත් නො හික්මුනෙකැ” යි වදාරා භික්‍ෂූන්ගේ ඉල්ලීම පරිදි ථුල්ලතිස්සයන්ගේ යටගියාව මෙසේ වදාළ සේක.

“යට ගිය දවස බරණැස්නුවරැ බරණැස් රජුන් රජය කරණ කල්හි දෙවල නම් තවුසෙක් එහි විසී ය, හෙතෙමේ තපස් කරමින් අට මසක් හිමාලයවනයෙහි වාසය කොට ලුණු ඇඹුල් මුසු අහර ගන්නට සාර මසක් නුවර වසමි’ යි හිමාලයයෙන් නික්ම ආයේ; නුවරදොරැ සිටි ලමයින් කීපදෙනකු දැක ‘මෙ නුවරට එන තවුසෝ කො තැනෙක වසත් දැ’ යි ඇසී ය, ‘ස්වාමීනී! වලන් කළගෙඩි තනන්නන්ගේ කුඹල්හලෙක් මෙහි තිබේ, නුවර බලා එන බොහෝ තවුස් කෙනෙක් වසන්නෝ එහි ය’ යි ලමයින් කී විට තවුස් තෙමේ කුඹල්හලට ගොස් දොර කඩ සිට ‘පින්වත! මම ආගන්තුකයෙක්මි, ආයේ හිමාලය වනයේ සිට ය, තට කරදරයක් නො වේ නම්, මට එක් රැයක් මෙහි නවාතැන් දෙන්නැ’ යි කුඹල්කරුගෙන් ඉල්ලී ය, ‘ස්වාමීනි! කුඹල්හලෙහි මට රෑ වැඩෙක් නැත, කුඹල්හලත් ලොකු ය, ඉඩකඩ තිබේ, කැමැති ලෙසට සුවසේ වසනු මැනැවැ’ යි ඔහු වලන්හල තවුසාට භාර කෙළේ ය, ඔහු එහි සුවසේ වෙසෙයි, මේ අතර නාරද නම් අන් තවුසෙක් ද හිමාලයයෙන් අවුත් කුඹල්හලෙහි වසන කුඹල්කරුගෙන් අවසර ඉල්ලී ය,

‘ස්වාමීනී! දැන් එහි තවුසෙක් වෙසේ, මම ඔහුට කුඹල්හල භාර දුනිමි, ඔහු ඔබවහන්සේ හා එකට වසන්නට කැමැති නම්, මගෙන් වරදෙක් නැතැ’ යි කීයේ ය, එවිට නාරද තවුසා කුඹල්හලට ගොස් දෙවල තවුසා හමු ව ‘ඇදුර! ඔබට කරදරයෙක් නො වේ නම්, මටත් එක් රැයක් මෙහි වසන්නට ඉඩ දෙනු මැනැවැ’ යි ඉල්ලී ය, ‘හොඳයි, වරදෙක් නැත, ගේ ඉඩ කඩ තිබේ, කැමැති හැටියකට පසෙක ඉන්නැ’ යි දෙවලයා කී ය, අනතුරු ව ඔහු එක්පසෙක නවාතැන් ගත්තේ ය, රෑ බෝ වූ කල්හි දෙ දෙනා ම නින්දට ගියහ, නාරදයා නින්දට යද්දී දෙවලයා නිදන තැනත් දොරකඩත් සලකා බලා සිත තබා ගෙණ නිදිගත්තේ ය, දෙවලයා, නාරදයා නින්දට ගිය කල්හි වෙනදා නිදන තැන නො නිදා දොරමැද හරහට නිදා ගත්තේ ය, නාරද මහ රෑ හදිසියෙන් නින්දෙන් නැගිට පිටතට යන විට දොරමැද නිදා හුන් දෙවලයාගේ ජටාව ඔහුට පෑගුනේ ය, එවිට දෙවලයා ‘මාගේ ජටාව පෑගූයේ කවරෙක් දැ’ යි මහහඬින් කෑගැසී ය, ‘ගුරුදෙවය! මමැ’ යි නාරද බැගෑහඬින් කී ය, ‘හොර තවුස! තෝ වනයෙහි සිට මෙහි ආයෙහි, මාගේ ජටාව පා ගන්නට දැ’ යි දෙවලයා කෝපයෙන් ඇසූ විට ‘ආචාර්‍ය්‍යය! ඔබතුමන් මෙහි නිදනු මම නො දනිමි, එහෙත් මා අතින් සිදු වූ මේ වරදට මට කමාවන්නැ’ යි කියා, දෙවලයා කෑ ගසද්දී ම නාරද තෙමේ පිටතට බැස්සේ ය, ඒ අතර දෙවල තෙමේ ‘මේ මිනිහා පිටතට යද්දී මා ගැණ නො සලකා මා පාගා ගෙණ ගියේ ය, දැන් පෙරළා එන විටත් මා පාගන්නේ ය’ යි සිතා කලින් පා තුබූ තැන හිසත්, හිස තුබූ තැන පාත් තබා නිදි ගත්තේ ය, නාරදයා ද ‘මා එලියට එද්දී නො දැනීමෙන් ගුරුන්ගේ ජටාව මට පෑගුනේ ය, ඒ නිසා දැන් මෙ වර පා තිබෙන පැත්තෙන් යමි’ යි සිතා ගෙට ඇතුල් වන නාරදයාට එවර දෙවලයාගේ බෙල්ල පෑගුනේ ය, එයින් පළමුවරට ද වඩා හැඩි දැඩි වූ දෙවල තෙමේ ‘මාගේ බෙල්ල පෑගුයේ කවරෙක් දැ’ යි අසා ‘මමැ’ යි නාරදයා කී කල්හි ‘තෝ මහයකෙක්, මුල්වර මාගේ ජටාව පාගා දැන් නැවැත බෙල්ල පෑගුවෙහි ය! තට ශාප කරමියි ගුගුලේ ය, නාරද තෙමේ ‘වහන්ස! මා අත වරදෙක් නැත, ඔබ වහන්සේ මෙසේ නිදන බව මම නො දනිමි, මේ ඇත්ත ය, පළමු නිදාගත් ලෙසට නිදාගණු ඇතැ යි මම සිතීමි, එ හෙයින් ය මම මේ පැත්තෙන් ගෙට ඇතුල් වූයේ, කෙසේ වුවත් මෙයට මට කමන්නැ’ යි කී ය. ‘හොර තවුස! තට මගෙන් කමාවක් නැත, දෙ වරක් ම තෝ මා පෑගුවෙහි ය, තට ශාප කරමි” යි කියා,

යි. මෙසේ ශාප කෙළේ ය, එවිට නාරද තෙමේ ‘ඇදුර! ඔබ මා අත වරදෙක් නැතැ යි කියද්දීත් මා හිස සත් කඩකට පැළේවා යි ශාප කරන්නෙහි ය, දැන් මම, වරද යමකු අතැ වේ නම්, ඔහුගේ හිස පැළේවා යි ශාප කරමි “ යි.

යි ශාප කෙළේ ය,

නාරද තවුස් මහත් අනුභාව ඇත්තෙක, ඉකුත් කාලයෙන් සතළිස් කපෙක, ඉදිරියෙන් සතළිස් කපකැ යි අසූ කපක් සිහි කිරීමෙහි පොහොසත් ය. එ හෙයින් දැන් ‘කවරකු හිසට ශාපය හෙන්නේ දැ’ යි බලන්නේ, ගුරුන්ගේ හිස උඩ ශාපය වැටෙන බව දැක ඔහු කෙරෙහි හට ගත් අනුකම්පායෙන් තම ඍද්ධිබලයෙන් අරුණ නැගීම වළකාලී ය, නුවරවැස්සෝ එක් ව රජගෙට ගොස් ‘දේවයන් වහන්ස! අරුණ නො නගින බව පෙණේ, එය ඔබ වහන්සේගේ රජයෙහි වරදෙක් ද? කියනු මැනැව, අපට කිසි වැඩක් කර කියා ගන්නට නො හැකි ය, නො පමාව අරුණ නංවන්නැ’ යි අරගල කළහ, එවිට රජ තෙමේ තමන් අතින් දැන හෝ නො දැන යම් වරදෙක් සිදු වී තිබේ දැ යි සලකන්නේ, කිසිදු වරදක් තමන් අතින් නො සිදුවූ බව දැන, මෙබඳු දේ පැවිද්දන්ගේ අරගලවලිනුත් වන්නට හැකි ය, යි සිතා ‘මෙ දවසැ මෙ නුවරැ පැවිද්දෝත් ඇද්දැ’ යි සොයා බැලී ය, නුවරවැසෝ ‘පින්වත් දෙවයෙනි! ඊයේ සවස් වේලෙහි ආ පැවිද්දෝ දෙදෙනෙක් කුඹල් හලහි වෙසෙති’ යි කීහ, රජ තෙමේ ඒ වේලෙහි ම හුලඅතු පන්දම් විලක්කු දල්වා ගෙණ එහි ගොස් නාරද තවුසා වැද එකත් පසෙක හිඳ,

යි ඉල්ලා සිටියේ ය, නාරද තවුස් එහි වූ අරගලයේ සියලු විස්තරය රජුට කියා ‘දෙවල මේ කාරණයෙන් මට ශාප කෙළේ ය, එවිට මම, මා අත වරදක් නැත, වරද ඇත්තහු හිස පිට ශාපය වැටේවා’ යි ශාප කෙළෙමි, එසේ ශාප කොට පසුව ශාපය කා ඔලුවට එන්නේ දැයි බැලීමි, අපැදුරු දෙවලයා හිස පිට, ඒ කඩා වැටෙන බව දැක, ඔහු කෙරෙහි කරුණායෙන්, අරුණ නගින්නට නො දෙමි’ යි කී ය, ‘ස්වාමීනි! ශාපයෙන් මොහුට අන්තරායයෙක් නො වන්නේ කෙසේ දැ’ යි රජු ඇසී ය, ‘දෙවලයා මා කමා කරවතොත්, අන්තරායයෙක් නො වේ’ යි ඔහු කී ය, රජ තෙමේ දෙවලයා වෙතට ගොස් ‘ස්වාමීන් වහන්ස! ඔබ වහන්සේලාගේ අරගලයෙන් අපගේ රට වැසියා පෙළෙයි, රටේ කිසිත් වැඩෙක් නැත, රෑ දාවල් නො දැන මිනිසුනට කෙසේ වැඩ කළ හැකි ද? එම නිසා අපගේ රටවැස්සා කෙරෙහි කරුණායෙන් යෙදී නාරද ස්වාමීන් කමා කර ගන්නැ’ යි කියේ ය, එවිට දෙවල තවුස් තෙමේ ‘මහරජතුමනි! නාරදයා මාගේ ජටාවත් බෙල්ලත් පාගා මේ අරගලය ඇති කෙළේ ය, මා අතින් සිදු වූ කිසිත් වරදෙක් නැත, එසේ තිබියදීත් මම මොහු කෙසේ කමා කරවා ගණිම් ද, ඒ මට නො කළැකි’ යි කී ය, රජ තෙමේ ‘ස්වාමීනි! කරුණා කරන්න, තරහ අවසර ලැබීම නො සුදුසු ය, රටවැසියා ගැන කරුණායෙන් සිතා, නාරද ස්වාමීන් කමා කරවා ගන්නැ’ යි නැවැතත් ඉල්ලී ය, දෙවල තෙමේ නො කැමැති විය, ‘නාරද ස්වාමීන් කමා කරවා නො ගන්නහු නම්, ඔබ වහන්සේගේ හිස සත් කඩට පැළී යන්නේ ය’ යි කියද්දී ද, දෙවල තෙමේ නාරදයන් කමා නො කරවී ය,

එවිට රජ තෙමේ වහා සිය පිරිස ලවා දෙවල තවුසා අතින් පයින් බෙලෙන් අල්ලවා නාරද තාපසයාගේ පාමුල නතු කරවී ය, එවිට නාරද තෙමේ ‘ඇදුර! නැගී සිටිනු මැනැව, මම ඔබ වහන්සේට කමා කරමි’ යි කීය, නැවැත නාරද තෙමේ ‘මහරජ! මෙ තෙමේ සිතේ කැමැත්තෙන් මා කමා නො කරවයි, මෙය මොවුන්ගේ ගැලවීමට කරුණු නො වන්නේ ය, මෙ නුවරැ අසල පිහිටා ඇති විලට මොහු ගෙණ ගොස් හිසේ මැටි පිඩක් තබා බෙල්ල තෙක් දියට බස්වා සිටවනු මැනැවැ’ යි කීයේ ය, රජ තෙමේ දෙවලයා අල්ලා ගෙණ ගොස් එසේ කෙළේ ය, නාරද තෙමේ දෙවලයාට ‘ඇදුරුතුමනි! මා ඍද්ධිය හළ කල්හි හිරුරැස් නැගී එයි, එවිට ඔබවහන්සේ දියෙහි ගිලී පීනා ගොස් අන් තැනෙකින් මතු වන්නැ’ යි දැන්වී ය, නාරද ඍද්ධිය හළේ ය, ඒ හාම හිරු රැස් නැංගේ ය, මැටි පිඩ සත්කඩට පැළී ගියේ ය, දෙවලයා දියෙහි ගිලී පිනා ගොස් අන් තැනකින් මතු වී ය” යි මේ පුවත මෙසේ ගෙණ හැර දැක් වූ බුදුරජානන් වහන්සේ “මහණෙනි! මේ ආනන්ද ඒ කාලයෙහි රජ ව විසී ය, දෙවලයා මේ ථුල්ලතිස්ස තෙමේ ය, නාරද වූයේ මමැ යි, මොහු එදාත් හැඩිදැඩි ය, නො කීකරු ය, කියන දේ ඒ හැටියට කරන්නෙක් නො වී ය” යි වදාරා ථුල්ලතිස්ස තෙරුන් අමතා “අසුවලා මට බැන්නේ ය, අසුවලා මට ගැසුවේ ය, අසුවලා මා පැරද වී ය, අසුවලා බඩු පැහැර ගත්තේ ය, යි සිතන්නහුගේ වෛරය නො සංසිඳෙ යි, මෙසේ සිතා වෛර නො බඳින්නහුන්ගේ ම වෛරය සංසිඳේ ය” යි වදාළ සේක. වදාළෝ මෙසේ ය:-

මට බැන්නේ ය, මට ගැසූයේ ය, මා දිනා ගත්තේ ය, මාගේ වස්තුව පැහැර ගත්තේ ය’ යි යම් ගිහි-පැවිදි කෙනෙක් (බැණුම්, ගැසුම්, දිනුම්, පැහැර ගැණුම් ආදිය නිසා උපන්) ඒ වෛරය නැවැත නැවැත සිතෙහි බඳිත් ද, ඔවුන්ගේ වෛරය නො සංසිඳේ.

මට බැන්නේ ය, මට ගැසූයේය, මා දිනා ගත්තේ ය, මාගේ වස්තුව පැහැර ගත්තේ ය, යි යම් ගිහි-පැවිදි කෙනෙක් (බැණුම්, ගැසුම්, දිනුම්, පැහැර ගැණුම් ආදිය නිසා උපන්) ඒ වෛරය නැවැත නැවැත සිතෙහි නො බඳිත් ද, ඔවුන්ගේ වෛරය සංසිඳේ.

අක්කොච්ඡි මං. - (අසුවලා) මට බැන්නේ ය.

“තෝ සොරෙක් වෙහි, බාලයෙක් වෙහි, මූඪයෙක් වෙහි, ඔටුවෙක් වෙහි, ගොණෙක් වෙහි, කොටළුවෙක් වෙහි, නිරිසතෙක් වෙහි, තිරිසනෙක් වෙහි, තට සුගතියක් නැත, දුගතිය ම කැමැති විය යුතු ය” යන මෙබඳු වූ ආක්‍රෝශවස්තුවකින් හෝ එහි ම ගැනෙන “හීනයෙක් වෙහි, පහත් කුලයෙක ඉපදුනෙහි, තාගේ කුලය ලෝකසම්මත නො වේ, තාගේ පියා සතුන්මැරීම් ඈ පව්කම් කරන්නෙක, මවත් එබඳු ම ය” යනාදි ලෙසකින් හෝ, අසුවලා මට බැන්නේ ය, යි බණ දහම් නො දතේ සිතයි. ඒ සිතීමය මෙයින් වදාළෝ.

අවධි මං = (අසුවලා) මට ගැසූයේ ය.

යමෙක් යමක්හට අතින් පයින් දඬුයෙන් මුගුරෙන් පහරදේ ද, ඒ පහර කෑ තැනැත්තේ නූගත් වූයේ, අසුවලා මට පහර දුනැ, යි සිතයි.

අජිනි මං = (අසුවලා ) මා දිනා ගත්තේ ය.

බොරු සාක්‍ෂ්‍යකීම්, කියවීම්, වාදකිරීම්, එකට එක කිරීම් ඈ යමකින් (අසුවලා) මා පැරද වී ය යි සිතයි.

අහාසි මෙ = (අසුවලා) මගේ වස්තුව පැහැර ගත්තේ ය.

යමෙක් යමක්හට අයත් මුතු - මැණික් - රෙදිපිළි - අබරණ - ඉඩකඩම - ගේ දොර - හරකබාන ඈ යමක් පැහැර ගත්තේ නම් ඒ හිමියා, අසුවලා මා සතු මුතු - මැණික් - මිල - මුදල් ඈ වස්තුව පැහැර ගත්තේ ය, යි සිතයි.

යෙ තං උපනය්හන්ති = යම් කෙනෙක් ඒ ක්‍රෝධය නැවත නැවැත සිතෙහි බඳිත් ද.

යමකු යමක්හට මේ කියූ ලෙසකින් නපුරක් අවැඩක් කළ විට, ඒ ගැන ම සිතමින් කියමින් කල් යැවීම, එයට යටත් වූ බණ දහම් නො දත් බොහෝ දෙනකුගේ සිරිත ය. එයට හේතුව වනුයේ බණ දහමින් පැසුනු නුවණ නැතිබව ය. එසේ සිතීමෙන් කීමෙන් වන්නේ , මුලින් උපන් වෛරය, තව තවත් සිය සිතෙහි තද බදවීම ය. නැගී යෑම ය. ටිකකින් සංසිඳ වන්නට නො හැකි තැනට වෛරය තදබදවීම ය. අනුන් කළ නපුර නිසා, සිතෙහි උපන් වෛරය ගැණ පුන පුනා සිතීමෙන් සිතෙහි බැඳීම, කුණු මස් ආදී වූ යමක් තණපත් ආදී වූ යමකින් වෙළා බැඳ තැබීමක් වැනි ය. කුණුමස් එසේ බැඳ තැබීමෙන් එහි දුගඳ තව තවත් දියුණු වනු මිස, වැඩිවනු මිස දුරුවීමෙක් නො වේ. එ මෙන් යන්තමකින් උපන් වෛරය, අසුවලා මට බැන්නේ ය’ යනාදි ලෙසින් නිතර සිහි කිරීමෙන් තදබද ව යන්නේ ය. බුරුල් වීමෙක්, දුරුවීමෙක් නො වේ.

මෙහි වූ යෙ’ යන්න දෙවි-මිනිස්-ගිහි-පැවිදි කා උදෙසාත් ය යෙදුනේ. තෙසං යන්න බලමින් සිටියි මෙහි.

උපනය්හන්ති’ යනු ක්‍රියාපදයි. එහි මුල සිටි උප යන්න “උපාදානං, උපායාසො” යනාදී තන්හි මෙන් තදබද යන අරුත්හි ආයේ ය. මෙහිලා වැඩි කතාවක් ඉදිරියෙහි එන්නී ය.

වෙරං තෙසං න සම්මති = ඔවුන්ගේ වෛරය නො සංසිඳේ.

සිත විරූපබවට පත් කරණුයේ වෛරය යි. ‘විරූපෙන අරති ගච්ඡතීති = වෙරං’ යන අර්‍ත්‍ථසමර්‍ත්‍ථනයෙන් ඒ පැහැදිලිය. ඇස් කන් නාස් ආදී වූ ස වැදෑරුම් දොරටු අතුරෙහි යම් කිසි දොරටුවකට සිත් නො ගන්නා යම්කිසි රූප ශබ්දාදී වූ අරමුණක් හමු වූ විට සිතෙහි හටගන්නා වෙනස් බව, රළුබව, අරමුණ හා සිතෙහි ගැටීම වෛරය යි. මෙය ඉපැදෙනුයේ අරමුණ, සිත හා එකට ගැටීමෙනි. වෛරය මුල් කොට සිත් දෙකක් උපදී. ඒ දෙක දොළොස් වැදෑරුම් අකුසල්සිත්වලට ඇතුළත් ය.

මෙහි ඉපැත්මට, කරුණු දසයෙක් හේතු වේ. මේය ඒ. “අසුවලා මට පෙර නපුරක් කෙළේ ය, දැනුත් එසේ ම කරයි. මතුත් එසේ ම කරන්නේ ය, මාගේ හිතවතාට පෙර නපුරක් කෙළේ ය, දැනුත් එසේ ම කරයි, මතුවත් එසේ ම කරන්නේ ය, මාගේ සතුරාට පෙර වැඩ සිදු කෙළේ ය, දැනුත් එසේ ම කරයි, මතුත් කරන්නේ ය” යන මේ නව ආකාරය හා අත් පා ආදිය ගසක මුලක හැපීම-හිරුරස් ඇති නැතිවීම-වැසි ඇති නැතිවීම යනාදී වූ කරුණු ය. මෙහි මුලින් කියූ නවවිධ ආඝාතවස්තුවට මේ අස්ථානක්‍රෝධහේතුව එක් කොට ගතයුතු යි. එවිට ය දසවැදෑරුම් වනුයේ. පාළිය මෙසේ ය:- “අනත්‍ථං මෙ අචරීති ආඝාතො ජායති, අනත්‍ථං මෙ චරතීති ආඝාතො ජායති, අනත්‍ථං මෙ චරිස්සතීති ආඝාතො ජායති, පියස්ස මෙ මනාපස්ස අනත්‍ථං අචරීති ආඝාතො ජායති, පියස්ස මෙ මනාපස්ස අනත්‍ථං චරිස්සතීති ආඝාතො ජායති, අප්පියස්ස මේ අමනාපස්ස අත්‍ථං චරීති ආඝාතො ජායති, අප්පියස්ස මේ අමනාපස්ස අත්‍ථං චරිස්සතීති ආඝාතො ජායති, අට්ඨානෙ වා පන ආඝාතො ජායතීති”

“අනත්‍ථං මෙ අචරීති” යනාදී විසින් වදාළ ක්‍රෝධවස්තූහු අනිෂ්‍ටස්තු විසින් දක්වන ලදහ. එසේ ම ඉෂ්ටවස්තුන් නිසාත් ක්‍රෝධය උපදනේ ය. බණපොතෙහි ඒ ආයේ මෙසේ යැ:- “ඉට්ඨං වත්‍ථූං අච්ඡෙදසඞ්කිනොපි කොධො ජායති, අච්ඡීන්‍දන්නෙපි කොධො ජායති, අච්ඡීන්නෙපි කොධො ජායති, ඉට්ඨං වත්ථූං විපරිණාමසඞ්කිනොපි කොධො ජායති’ විපරිණමන්තෙපි කොධො ජායති, විපරිණතෙපි කොධො ජායති” යි.

තමා කැමැති වස්තුව පැහැර ගණිති යි සැක ඇත්තහුට ක්‍රෝධය උපදී. තමා කැමැති වස්තුව පැහැර ගන්නා කල්හි ක්‍රෝධය උපදී. තමා කැමැති වස්තුව පැහැර ගත් කල්හි ක්‍රෝධය උපදී. තමා කැමැති වස්තුව වෙනස් වෙති යි සැක ඇත්තහුට ක්‍රෝධය උපදී. තමා කැමැති වස්තුව වෙනස් වන කල්හි ක්‍රෝධය උපදී. තමා කැමැති වස්තුව වෙනස් වූ කල්හි ක්‍රෝධය උපදී, යනු එහි අරුත් ය.

විරොධ, විද්දෙස, දොස, පටිඝ කොධ, ආඝාත, කොප, රොස, ව්‍යාපාද, අනභිරද්ධි, යන නම් ද මෙයට පර්‍ය්‍යාය වේ. මේ සියල්ලෙන් කියවෙනුයේ සිතෙහි ඇතිවන රළු ගති ය යි. එය සමහර විටෙක අනිටු අරමුණු ලැබීමෙන් සිත හැඩ ගැසෙන සැටි මේ නම්වලින් දක්වන ලද්දේ ය.

වෛරය, සත්වසන්තානය කෙලෙසන බැවින් ක්ලේශ යි ද, අර්‍හත්මාර්‍ගඥානාදිය අවුරණ බැවින් නීවරණ යි ද, වර්‍තමාන ආත්ම භාවය, අනාගත ආත්ම භාවය හා ද, නාමධර්‍ම, රූපධර්‍ම හා ද එකට ගැටගසන බැවින් ග්‍රන්ථ යි ද, අරමුණක් ලැබුනු විට ඉපැදෙන බැවින් අනුශය යි ද, සසර දුකින් නිදහස්ව යා නො දී සත්වයා සසර බැඳ තබන බැවින් සංයෝජන යි ද, සත්‍වශරීරය දවන බැවින් වහනි යි ද වදාරණ ලද්දේ ය. මෙහි සමුලඝාතනය අනාගාමී මාර්‍ගයෙන් සිදු වන්නේ ය.

මෙහි වූ තෙසං’ යන්නෙන් කියැවෙන්නෝ නම්, “අසුවලා මට බැන්නේ ය, ගැසූයේ ය” යනාදීන් අනුන් කළ නපුර නිතර සිහි කරමින් සිතෙහි උපන් ක්‍රෝධය තදබද කරන්නෝ ය. වඩ වඩාත් දියුණු කරන්නෝ ය.

න’ යනු ප්‍රතිෂේධයෙහි ය. සම්මති’ යනු ක්‍රියාපද යි. එය. න’ යන නිපාතය හා එක් වූයේ ‘නො සංසිඳේ’ යන සිංහල අරුත දෙයි.

අනෙකකු තමහට කළ නපුර නිතර නිතර සිහිකිරීම, එයින් උපන් වෛරය, බද්ධවෛරයක් වන්නට කරුණු ය යි මෙයින් වදාළ සේක.

අක්කොච්ඡි මං = අසුවලා මට බැන්නේ ය.

අවධි මං = අසුවලා මට ගැසූයේ ය.

අජිනි මං = අසුවලා මා දිනා ගත්තේ ය.

අහාසි මෙ = අසුවලා මාගේ වස්තුව පැහැර ගත්තේ ය.

ය තං න උපනය්හනති = යම් කෙනෙක් ඒ උපන් වෛරය (සිතෙහි) නො බඳිත් ද.

වෙරං තෙසං උපසම්මති = ඔවුන්ගේ වෛරය සංසිඳේ.

අනුන් කළ අපරාධයන්, අනර්‍ත්‍ථයන් සිහි නො කරණ සිත්හි නගා නො ගන්නා වූ ගිහි-පැවිද්දන්ගේ ඒ අපරාධයන් අනර්‍ත්‍ථයන් නිසා සිය සිත්හි උපන් වෛරය සංසිඳී යයි. “පෙර ඒ ඒ ජාතිවලදී තා විසිනු දු නිදොස් වූ වරදක් අපරාධයක් නො කළ කිසිවක්හට ඇණුම් බැණුම් කරණලද්දේ ය, පහර දෙන්නට ද ඇත. බොරු සාක්‍ෂ්‍ය කීමෙන් කිසිවකු පරදවන්නට ද ඇත, අනුන් අයත් යම් යම් දේ පැහැර ගන්නට ද ඇත, ඒ නිසාය නිදොස් ව හිඳත් උනුන්ගේ ඇනුම්, බැණුම්, ගැසුම්වලට තැන් වූ යෙහි” යි මෙසේ පූර්‍ව කර්‍මය සැලකීමෙන් ද, උපන් ඒ වෛරය දර නැති ගින්න නිවී යන්නා සේ සංසිදී යයි. “අසති අමනසිකාරෙන වා කම්මපච්චවෙක්ඛණවසෙන වා යෙ තං අක්කොසාදිවත්ථුකං කොධං තයා පි කොචි නිද්දොසො පුරිමභවෙ අකකුට්ඨො භවිස්සති, පහෙටා භවිස්සති, කූටසක්ඛිං ඔතාරෙත්‍වා ජිතො භවිස්සති, කස්ස චි පසය්හ කිඤ්චි අච්ඡින්නං භවිස්සති, තස්මා නිද්දෙසො හුත්‍වාපි අක්කොසාදීනි පාපුණා සීති එවං න උපනය්හන්‍ති, තෙසු පමාදෙන උප්පන්නම්පි වෙරං ඉමිනා අනුපනය්හනෙන නිරින්‍ධනො විය ජාතවෙදො උප සම්මති” යනු අටුවා ය.

අනෙකකු කළ අපරාධ, අනර්‍ත්‍ථ ගැණ නැවැත නැවැතත් නො සිතා හැරීම හා පෙර තමන් කළ කර්‍ම ගැන සිහි කිරීම උපන් වෛරය සංසිඳීමට කරුණු වන බව මෙයින් වදාළ සේක.

මේ ධර්‍ම දේශනාව කෙළවර ලක්‍ෂයක් භික්‍ෂූහු සෝවන් ඵලාදියට පැමිණියෝ ය. දේශනාව මහාජනයාට වැඩ සහිත වූ ය. හැඩිදැඩි ව සිටි ථුලලතිස්සස්ථවිර තෙමේ ද මේ බණකතාව අසා කීකරු වූයේ ය.

කාලී යකින්න

යටගිය දවස දැහැමින් සෙමින් වැඩුනු ඉතා හොඳ කෙළෙඹි පුත්‍රයෙක් වූයේ ය. ඔහු පියා මළ පසු, ගෙදරදොරේ කටයුතුත් වතු පිටි කුඹුරුවල කටයුතුත් නො පිරිහෙළා කරමින්, මෑනියන්දෑ ද මැනැවින් රැක බලා ගත්තේ ය. මවු තොමෝ තම පුතු විඳින්නා වූ දැඩි වෙහෙස දැක ඉවසා ගත නො හී දිනෙක පුතුට අඬගා “පුතා! උඹට සෑහෙන තැනකින් අඹුවක ගෙණෙන්ට ඕනෑ ය” යි කිවු ය. එවිට ඔහු “අම්මා! මට ඔය කසාද බැඳුම් කියන්නට එපා, මා ඕවාට කැමැති නෑ, මට වුවමනා මා මැරෙණතුරු අම්මාට දුක් නො දී හොඳින් සැලකීම පමණැ” යි කීවිට, මෑනියෝ “පුතේ! එහෙ ම කියා බැරි ය, ගේ දොර වතුපිටි කුඹුරුවල වැඩ ගැන උඹ විඳින්නා වූ වෙහෙස පෙණන විට මා සිත වෑවෙන්නේ නෑ, මා හිතට සැපයෙක් නෑ, සැනසීමෙක් නෑ, කො තරම් හොඳට කෑව ද, හිතට සැනසීමෙක් නැති නම්, ඒ කෑම්බීම්වලින් ඇති වැඩේ මොක ද; එයින් වැඩෙක් නැත, උඹ කොහො ම කීවත් එය කෙරෙන්නට ම ඕනෑ ය” යි කීපවරක් ම ලඟට ගෙන්වා කීහ. ඒ හැම වර ම ඔහු එයට කැමැති නො වී ය. එහෙත් ඔහු අන්තිමේ දී “මෙය මා මග හැරියොත් නාවා කවා පොවා කිරි දී වැඩූ මෑනියන්ගේ සිත රිදේ ය” යන බියෙන් “මෑනියන් කැමැත්තක් කරන්නැ” යි නිහඬ විය. පුතුට සෑහෙන අඹුවක සොයන්නට සිතා, ගෙන් නික්මුනු මෑනියන් දුටු ඔහු “අම්මේ! මේ කොතැන යෙහි දැ?” යි ඇසී ය. “පුතා! මම අර පෙණෙන ගෙදරට යමි” යි මෑනියන් කීවිට ඒ ගෙට යෑම වළකා තමන් සිත් ගත් තරුණියක වසනා ගෙයක් පෙන්වා, එහි ගොස් කතා කර බලන්නැ” යි කී ය. මවු තොමෝ ද පුතා කී ගෙට ගොස් සැප දුක් විචාරා සතුටු ව තමන් පැමිණි කාරණය ඔවුනට දැන් වූ ය. ඔවුහු එයට සතුටු වූහ. අනතුරු ව එහිදී ම ඔවුන් හා කතා කොට මගුල සිදු කරණ දිනයත් නැකතත් නියම කොට ගෙදර පැමිණි ඕ තොමෝ මගුලට වුවමනා හැම දෙයක් ම වහ වහා කඩි මුඩියේ පිළියෙල කළා ය. නැවැත නියම දිනයෙහි මනාලියගේ ගෙට ගොස් මනාලිය කැඳවා ගෙණ අවුත් සිරිත් සේ ඇය පුතුට පාවා දුන්නා ය.

එ තැන් සිට ඔවුහු දෙ දෙනා නියම අඹු සැමියන් සේ උනුන් කෙරෙහි මහත් ප්‍රේමයෙන් කල් යවති. මෙසේ කල් යවත්, කෙළෙඹි මවු තොමෝ ලේලිය වඳබව තේරුම් ගෙණ පුතුට කතා කොට “පුතේ! උඹේ ඕනෑකමට ගෙණ ආ ගෑණිය වඳියකැ යි මට පෙණේ, දූ පුතුන් නැති ගෙය නැසී යයි, පරම්පරාවක් නො පවතී, මෙයින් වන්නේ අපේ කුලයත් නැසී පරම්පරාවත් නැසී යෑම යි, ඒ නිසා අන් තැනකින් අන් තරුණියක උඹට ආවාහ කර දෙන්නට මම අදහස් කර ගෙන සිටිමි, ඊට උඹත් සතුටු විය යුතු ය” යි කිවු ය. “අනේ! අම්මේ! මේ මොන වදයෙක් ද, මට තවත් ගෑණු වුවමනා නැත, එක් ගෑණියකගේ වැඩ කර ගන්නට බැරිව ඉන්නා මට තවත් ගෑණියක් කුමට ද, ඔය හිරිහැර වදබැඳුම් මට වුවමනා නැතැ” යි ඔහු කීයේ ය.

මේ කතාව අසා හුන් වඳඹු තොමෝ “දරුවෝ කොතෙක් බැරිය යි කියූව ද අන්තිම මොහොතේ කෙසේ හෝ මවුපියන්ගේ කීමට නැමෙන්නෝ ය, ඒ නිසා මොහු ද එසේ වන්නට බැරිකමෙක් නැත, යම් ලෙසකින් මොහු මවුගේ බසට කන් දී, අන් ගෑණියක ගෙණාවොත් මා දාසියකු කොට සලකන්නට පිළිවන, දාසියකගෙන් ගන්නා වැඩ මාගෙන් බලාපොරොත්තු වනු ඇත, එවිට වරදින්නේ මට ය, මට ගෙයින් දොරට බසින්නට සිදු වේ, ඒ නිසා මම ම මෙයාට සෑහෙන තැනකින් කුලකතක මෙහි කැඳවා ගෙණ අවුත් පාවා දුන්නෙම් නම් එය මට පස්සට ප්‍රයෝජනවත් විය හැකි ය” යි සිතා තමන් දන්නා ඇඳුනුම් කම් ඇති ගෙදරකට ගොස් තම හිමියාට පාවා දීමට ඒ ගෙදරින් තරුණියක නියම කර ගන්නට කතා බස් කළා ය. එහි අය මෑගේ මේ කතාව කවට කමට කරන එකකැ යි සිතා “අනේ! ඔය මගුල්වලට නම් අපට එකඟ වන්නට නො හැකි ය” යි ඒ ඉල්ලීම ප්‍රතික්ෂේප කළහ. “හා! ඇයි, ඔහො ම කියන්නෝ? දුර දිග බලන්න, මම වඳියක්මි, දූ පුතුන් නැති කුලය නැසී යයි, පරම්පරාව ද දිගට නො යයි, ඒ නිසාය අපි මෙසේ කල්පනා කළමෝ, මාගේ ඉල්ලීමට මේ අය කැමති වෙත් නම්, එය ඔය උදවියට මහත් වාසියක් වනු එකාන්ත ය, මේ කුලකතට මහත් වස්තුවක් අයිති වේ ය” යි ඇය කී කල්හි ඔවුහු එයට කැමති වූහ.

පෙරළා සියගෙට ගොස් ඒ බව නැන්දනියට හා තම හිමියාට ද කියා ඔවුන් ද සතුටු කරවා ගත් ඕ තොමෝ කතා කර ගත් ලෙසට තරුණිය කැඳවා ගෙණ ගොස් ස්වාමියාට පාවා දුන්නා ය. එසේ කොට. “යම් විදියකින් මැයට පුතෙක් හෝ දුවක් ලැබුනේ නම්, මේ ගෙයි ඇති සියලු දේපල මෑට ම අයිති වේ, මට සිදු වන්නේ දොරට යන්නට ය, ඒ නිසා මෑට දූ පුතුන් නො ලැබෙන හැටියක් කරන්නට ඕනෑ ය” යි කල්පනා කොට “නැගනිය! දරුගැබක් තා කුසැ හටගත්තොත් එය හොඳට රැක ගන්නට ඕනෑ ය, ඒ පිණිස කළ යුතු වැඩ රාශියකි, ඒ නිසා දරුගැබක් පිහිටියොත් මට කියන්නැ” යි අලුත් අඹුවට කියා සිටියා ය. ඕ තොමෝ මේ වඳගැහැණියගේ කපටි අදහස් රැවටිලිබස් නො දැන, මේ කියනු ඇත්ත ය යි සිතා දරුවෙක් පිළිසිඳ ගත්තේ ය යි දැන එ බව එක්තරා දිනෙක ඇයට දැන් වූ ය. එදා සිට ඕ තොමෝ ගැබිණියට උවැටන් කළා ය. කුදු මහත් කටයුතු කරන්නීත් කැඳ බත් දෙන්නීත් ඕ ය. දවසක් කැඳ බත් දෙන්නී, ඒ හා මුසු කොට දරුගැබ වැටෙන්නට බෙහෙතක් දුන්නු ය. ගැබ වැටුනේ ය. දෙවන වරත් ඕ තොමෝ මෙසේ කළා ය. එ වරද ගැබ වැටුන්නේ ය. පිට පිට දෙවරක් ම දරුගැබ වැටීමෙන් සැකයට පත් අසල ගෙවල වැසි ගෑණු “මොක ද, උඹට සැතිරිය සතුරුකම් කරන්නී දැ?” යි ඇසූහ. ඈ ඔවුනට සියලු තොරතුරු කීවා ය. “මෝඩ ගෑණිය! ඔහො ම කරන්නට එපා, දරුගැබක් පිහිටියා ම ඈට කියන්නී ඇයි? නුඹට ලැබෙන යස ඉසුරු වත් පොහොසත් කම් ගරු බුහුමන් නො ඉවසන්නී එයට බිය වී ගැබ වැටෙන්නට බෙහෙත් දෙනවා, ඒ නිසා ය මේ දරුගැබ් වැටෙන්නේ, මින් පසු නම්, මේ මෝඩකම කරන්නට එපා ය” යි ඈලා ඈට කීහ.

ගැබිණිය ද එය පිළිගෙන තෙවන වර ගැබ පිහිටිබව ඇයට නා කිවු ය. දවසක් වඳ ගැහැණි තොමෝ වැඩී මෝරා ගිය දරු ගැබ දැක “දරුගැබ පිහිටි බව මට නො කීවා ඇයි දැ?” යි ඇසූ ය. “ඔව්! බොහො ම හොඳයි නුඹ කළා, නුඹ මා මෙහි ගෙන අවුත් දෙ වරක් ම මා මරන්නට තැත් කෙළෙහි ය, මම මෙහි ආවා නුඹ බස් අදහා ගෙණ වෙමි, ඒ මා මරන්නට කටයුතු කිරීම කො තරම් වරද ද; මේ වරත් දැන් වූ නම්, මේ ගැබත් නුඹ බෙහෙත් දී හෙලනු ඒකාන්ත ය” යි ඇය කී කල්හි බිය පත් වූ වඳගෑණි “අයියෝ! මම නැසුනෙමි, වැඩ වැරදුනේ ය” යි සිත සිතා උමතුවූවක සේ කලබැගෑනී ව සිටියා, ගැබිණියගේ ප්‍රමාදයක් දැක එවරත් ගැබ වැටෙන්නට බෙහෙතක් කැවූ ය. ගැබ මෝරා තිබූ බැවින්, ගැබ එක විට නො වැටී එය කුසෙහි සරස් විය. එයින් ඇයට ඉවසිය නො හෙන දරුණු වේදනාවක් උපන. ජීවිතය ද සැකතැනට වැටුනේ ය. “බොල! වඳිය! තී මා නැසූයෙහි, මා මෙහි ගෙණවුත් මට කළ ටික ඇත, මාගේ දරුවන් තිදෙනකු කා දැමුයෙහි, මා පණ කඳ කොයි වේලක නැසී යේ දැ යි කියන්නට බැරි ය, මා මැරුණොත් මම යකින්නක් ව තීගේ දරුවන් ද කමි, මෙයට පළිගණිමි” යි ඈ වෙවුලමින් ගොත ගස ගසා කියමින් සිටියදී ම මැරී ගොස් ඒ ගෙයි බැලලියක් ව උපන්නී ය. ඒ අතර මේ දෙ දෙනාගේ ම ස්වාමිපුරුෂ වූ කෙළෙඹි තෙමේ මේ සියල්ල දන්නේ, වඳිය කෙස් වැටියෙන් අල්ලා ඇද බිම හෙලා, “තී මා ද නැසූයෙහි, මාගේ ගෙදර කා දැමුයෙහි” යි කියමින් අල්ලා ගෙණ කටින් නැහැයෙන් ලේ උතුරා යන තුරු අතින් පයින් දඬු මුගුරුවලින් තරයේ තළා ලී ය. ඕ තොමෝ එයින් රෝගාතුර වුවා වැඩි දවස් නො යාදී ම කලුරිය කොට එහි ම කිකිළියක් ව උපන. මේ කිකිළිය හෙලන හැම බිත්තර බැලලිය කයි. මෙසේ ටික දිනක් ගත වන විට දෙතුන් වරක් ම බැලලිය, තම බිත්තර කෑ බව හා තමනුත් මරා කන්නට කෙළ වගුරමින් මාන බලන බව ද වැටහී ගිය කිකිළියට “මැරී ගොස් දූ පුතුන් සහිත වූ මෑ කන්නට ලැබේවා” යි සිතෙක් උපන. ඒ සිතින් ඒ අදහසින් ඒ වෛරයෙන් මැරී ගොස් කිකිළිය දිවිදෙනක් ව උපන. බැලලිය කලුරිය කොට මුවදෙනක් ව උපන. මුවදෙන වැදූ විට දිවිදෙන ඇවිත් මුව පැටවුන් අල්ලා කයි. මෙහි මෙය මෙසේ තෙ වරක් ම සිදු විය. මුවදෙන, මැරෙන්නට පණ අදින වේලෙහි දිවිදෙන කළ විපත සිහිවීමෙන් “මෑ කන්නට ලැබේවා” යි සිතැතිව මැරී යකින්නක් ව උපන. දිවිදෙන කලුරිය කොට ඒ තිරිසන් බැවින් මිදී සැවැත් නුවරැ එක්තරා කුලගෙයක උපන්නී ය.

මේ කුලදූ තොමෝ වැඩි විය පැමිණියා, නුවරින් පිටත ගමෙක එක්තරා පුරුෂයකු හා දීග ගියා ය. ඉන් මාස කීපයකින් පසු ඕ තොමෝ ගැබ් ගත් පුතකු වැදූ ය. එකල යකින්න යෙහෙලියකගේ වෙසයෙන් එහි පැමිණ “මා යෙහෙලිය කොයි දැ?” යි ඇසූ ය. මේ කිසිවක් නො දත් එහි ගෙහි සිටියවුන් “ඇතුල් ගෙයි පුතකු වදා හිඳී ය” යි කී විට “බලමි” යි ගෙට ඇතුල් වී බලන්නියක මෙන් දරුවා ගෙණ ලේ පෙරමින් කාලා පැන ගියා ය. දෙවන වර ද මේ යකින්න ගෙට වැද දෙවන වර වැදූ දරුවා ද කෑවා ය. තෙවන වර ද දරුගැබ පිහිටි පසු වදන්නට ලංවත්ම ඕ තොමෝ සිය හිමියාට කතා කොට “හිමිය! වදන්නට කාලය ඉතා ලඟ යි, එය මෙහි දී සිදු වී නම්, මුල්වාරවල දී මෙන් ලැබෙන දරුවා යකින්නට බිලි විය හැකි ය, එහෙයින් අපි එයට පෙර කුලගෙදරට යමු” යි කියා හිමියා සමග එහි ගියා ය. එහි දී ඕ තොමෝ පුතකු වැදූ ය. මෙ දවස යකින්න තමන්ට නියම දියමුරයට ගොස් සිටියා ය.

යකින්නෝ වෙසවුණු යක්රජුට මුරවශයෙන් අනවතප්තවිල සිට හිසින් දිය අදිති. සමහරෙක් සිවු මසක් ගිය තැන දිය මුරෙන් නිදහස ලබති. සමහරු පස් මසක් ගිය තැන නිදහස ලබති. එහෙත් සමහරු මේ කාලය ගෙවී යන්නට පෙරාතු ව මැරී යත්. මේ යකින්න දියරෙන් මිදුනු මොහොතෙහි ම මහත් වේගයෙන් වහා ඒ ගෙදරට ගොස් “මාගේ යෙහෙලිය කොයි දැ?” යි ඇසූ ය. “නො දනිහි ද? මෙහි දී ඇගේ දරුවන් දෙවරක් ම යකින්නක් පැමිණ කා පැන ගියා, එ බැවින් මේ වර දරුවැදීම පිණිස තම මවුපියන්ගේ ගෙට ගියා ය” යි එහි සිටියවුන් කී විට, යකින්න “ඕනෑ තැනෙක යේවා, උන්දෑ නම් මාගෙන් නො මිදෙති” යි වෛරවේගයෙන් තදින් තෙද ගැණුනී, ඈ ගිය අත බලා වහා දුවන්නට වන. වැදීම සඳහා තම මවුපියන්ගේ ගෙට ගිය ස්ත්‍රිය එහි දී ලත් පුතුට නම් තබන මගුල්දා ලදරුවා නාවා, නම ද තබා අවසන් කොට “හිමිය! දැන් ඉතින් අපට ගෙදර යනු හැකි ය, එ හෙයින් අපි ගෙදර යමු” යි කියා හිමියාත් සමග පුතු ද වඩා ගෙණ දෙව්රම් මහවෙහෙර මැද මාවතින් යන්නී, පුතු, හිමියා අතට දී දෙව්රම් පොකුණෙහි නාලා ගොඩ වී, පුතු තම අතට ගෙණ හිමියා නාලා අවසන් කරණ තුරු පුතුට කිරි පොවමින් සිටියා ය. ඒ වේලෙහි ඉදිරියෙහි වේගයෙන් දුව එන යකින්න හැඳින, “හිමිය! හිමිය! ගොඩ එන්න, ගොඩ එන්න, ගොඩ එන්න, අර එන්නී දරුවන් කෑ යකින්න ය, ඉක්මනටැ” යි කෑ ගැසූ ය. එහෙත් ඕ හිමියා එනතුරු නො බලා ම දරු ද ගෙණ දුව දෙව්රම්වෙහෙර තුළට වැදුනා ය.

මේ වේලෙහි ස්වාමිදරු වූ සම්මා සම්බුදුරජානන් වහන්සේ ධර්‍මශාලායෙහි ධර්‍මදේශනා කරමින් වැඩ හුන්හ. පුතු ද රැගෙණ එහි ගිය ඒ සත්‍රිය තම පුතු බුදුරජානන් වහන්සේන්ගේ සිරිපා මුල දමා “තිලෝගුරු හිමියෙනි! මම ඔබවහන්සේට මේ මා පුතු දෙමි, මේ ගැත්තාට දිවි දුන මැනැවැ” යි හඬමින් කිවු ය. විහාර දොරටුයෙහි රැකවල් ගෙණ සිටිනා සමන්දෙවි තෙමේ එහි දුව ආ යකින්නට එහි ඇතුල් වන්නට ඉඩ නො දුන්නේ ය.

ඉක්බිති බුදුරජානන් වහන්සේ “ආනන්දය! තමුසේ දොර කොටුව ලඟට ගොස් යකින්න කැඳවා ගෙණ එවු” යි අනඳ තෙරුන්ට නියම කළහ. එය අසා සිටි ස්‍ත්‍රිය “අනේ! තිලෝගුරු හිමියනි! එපා! ගෙන්වන්නට, ඒ වැඩේ හොඳ නෑ, යකින්න මෙහි ගෙන්වන්නට එපා, ඈ ආවොත් මේ බිලිඳා කා දමනු ඇත, නො ගෙන්වනු මැනැවි, තිලෝගුරු හිමියෙනි! අනේ! අන්න එනවා, නවතාලනු මැනැවි, එන්නට දෙන්නට එපා ය” යි බියෙන් ගැසි ගැසී කීවා ය. බුදුරජානන් වහන්සේ “ඈ ආවා වේ, කෑ ගසන්නට එපා ය” යි වදාළ සේක. ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ යකින්න එහි කැඳවා ගෙණවුත් බුදුරජුන් ඉදිරිපිටට පැමුණුවා ලුහ. එවිට උන්වහන්සේ “මොක ද තී මෙසේ කරන්නෙහි? යම් ලෙසකින් තෙපි මට නො හමු වූහු නම්, වලසුන්ගේ හා කොලොම්රුක්වැසි දෙවියන්ගේ වෛරය මෙන්, කවුඩන්ගේ හා මහමුණන්ගේ වෛරය මෙන් කපක් පවත්නා වෛර ඇත්තෝ වන්නහු ය, කුමක් නිසා වෛරයට වෛර කරවු ද? වෛරය වෛරයෙන් සංසිඳවන්නට බැරි ය, වෛරය සංසිඳෙන්නේ වෛර නො කිරීමෙනැ” යි වදාළ සේක. වදාළේ මෙසේ ය:

මේ සත්වලෝකයෙහි වෛරයෝ වෛරයෙන් කිසි කලෙකත් නො සංසිඳෙත්. වෛරයෝ අවෛරයෙන් ම සංසිඳෙත්. අවෛරයෙන් වෛරසංසිඳවීම පෞරාණිකධර්‍මයෙකි.

න හි වරෙන වෙරානි සම්මනති ඉඨ කුදාචනං - මේ සත්ව ලෝකයෙහි වෛරයෝ වෛරයෙන් කිසිකලෙකත් නො සංසිදෙත්.

නව ආඝාතවස්තුන් නිසා සත්වයාගේ සිත තුළ උපදින වෛරය, වෛරයකින් සංසිඳවිය නො හැකි ය. නින්දා පරිභව කළහුට, ඒ නින්දා පරිභවය නිසා තම සිතෙහි උපන් වෛරය නිවා ගැන්මට, තමනුත් නින්දා පරිභව කිරීම, පහර දුන්නහුට, එයින් උපන් වෛරය නිවා ගැන්මට පහරදීම, තමන් බැන්දහු ඒ බැඳීමෙන් උපන් වෛරය නිවා ගැන්මට බැඳීම, කෙල-සොටු-මල-මූත්‍රාදියෙන් අපිරිසිදු වූ තැනක්, ඒ කෙල සොටු-මල-මුත්‍රා දියෙන් ම පිරිසිදු කරන්නට ගන්නා උත්සාහය වැනි මෝඩ වැඩෙකි. කෙල-සොටු-මල-මුත්‍රාදියෙන් අපිරිසිදු තැන, පිරිසිදු කරන්නට සිතා, එහි කෙල-සොටු-මල-මුත්‍රාදිය බැහීම, හෙලීම එතැන, වඩාලාත් අපිරිසිදු වීමට කරුණු වේ. මෙය නො දන්නා අඥයෙක්, මිනිසුන් අතර වේ ද, අපිරිසිදු තැන, අපිරිසිදු දෙයින් පිරිසිදු කරන්නට බැරිවා සේ ම, නින්දාවට නින්දාව - පරිභවයට පරිභවය - ගැසීමට ගැසීම - බැඳීමට බැඳීම වෛර සංසිඳුවීමට කරුණු නො වේ. නින්දා පරිභවයෙන් උපන් වෛරය, මේ නිසා නව තවත් දැඩි වේ. නින්දා පරිභවාදිය නිසා උපන් වෛරය, නින්දා පරිභවාදිය කිරීමෙන් කිසිකලෙකත් නො සංසිඳවිය හැකි ය.

මේ මෙහි මදක් විස්තර විසින් කියූ කතාව අටුවායෙහි කියූයේ මෙසේ ය:- “ යථා හි කෙලසිඞ්ඝාණිකාදිඅසුචිමක්‍ඛිතට්ඨානං තෙහව අසුචීහි ධොවන්තො සුද්ධං නිග්ගන්‍ධං කාතුං න සක්කොති, අථ ඛො තං ඨානං භීය්‍යොසොමත්තාය අසුද්ධතරං චෙව දුග්ගන්‍ධතරං චෙව හොති, එවමෙවං අක්කොසන්තං පච්චක්කොසන්තො පහරන්තං පටිපහරන්තො වෙරෙන වෙරං වූපසමෙතුං න සක්කොති, අථ ඛො භීය්‍යො වෙරමෙව කරොති, ඉති වෙරානි නාම වෙරන කිස්මිචිපි කාලෙ න සම්මන්ති. අථ ඛො වඩ්ඪන්තියෙව” යි.

අවෙරෙන ච සම්මන්ති = අවෛරයෙන් ම සංසිදෙත්.

කෙල-සොටු-මල-මුත්‍රාදිය තැවරුණු තැන, පිරිසිදු ජලයෙන් සෝදා හැරියේ, යම්සේ පිරිසිදු වේ ද, එමෙන් විරුද්ධයක්, නපුරක් අවැඩක් කළ තැනැත්තාට, ඔහු කළ සේ නො කොට හැරීම, ඔහු කෙරෙහි ක්‍ෂාන්ති-මෛත්‍රී ආදි ගුණ ඉපදවීම, ඒ විරුද්ධයෙන් සිත් තුළ උපන් වෛරය සංසිඳීයෑමට හේතු වේ. අනුන් කළ අහිතය නො සිතා හැරීමෙන් ම ඒ අහිතයෙන් උපන් වෛරය සංසිඳවිය යුතු ය.

මේ අටුවා:- “යථා පන නානි ඛෙලාදීනි අසුචීති විප්පසන්නෙන උදකෙන ධොවියමානානි නස්සන්ති, තං ඨානං සුද්ධං හොති. නිග්ගන්‍ධං, එවමෙව අවෙරෙන ඛන්තිමෙත්තොදකෙන යොනිසොමනසිකාරෙන පච්චවෙක්ඛණෙන වෙරානි වූපසම්මන්ති පටිප්පස්සම්භන්ති, අභාවං ගච්ඡන්ති” යනු.

එසො ධම්මො සනන්තනො = මේ වෛරය සංසිඳවීම පෞරාණික ගුණ ධර්‍මයෙකි.

එසධම්මො, යන මෙහි ‘එසො + ධම්මො’ යි පදච්ඡෙද යි. එසො’ යනු ධම්මො’ යන්න වෙසෙසා සිටියේ ය. මෙහි ‘ධම්ම’ නම් වෛරසංසිඳවීම ය. මෙත්සිත් ඉපැදවීම ය. ඒ ඉතා උතුම් ගුණයෙකි. එහෙයින් ‘ධම්ම’ ශබ්දය ගුණය කියයි.

සනන්තනො, යන මෙ පදයෙන් වදාළෝ ඒ වෛරසංසිඳවීම මෙත්සිත් ඉපැදවීම පොරාණික වූ ගුණයක් බවත්, සියලු බුදු, පසේබුදු, මහරහතුන් ගිය මග බවත් ය. අටුවාව කීයේ මෙසේය ඒ:- “එස අවෙරෙන වෙරූපසමනසඞ්ඛාතො පොරාණකො ධම්මො සබ්බෙසං බුද්ධපච්චෙකබුද්ධඛීණාසවානං ගතමග්ගොති” යි. ඒ එසේ ම ය. ඉතා බොහෝ කලක් ඉතා දිගු කලක් ලොවට හිත පතා බුදුබව පිණිස වැර වැඩූ බුදුරජානන් වහන්සේට ඒ ඒ අත් බැව්හි දී තමන් වහන්සේගේ දිවි නසා විපත් පැමිණ වූ කිසිවකු කෙරෙහි කිසිලෙසකින් විපතක් නපුරක් කරන්නට නො ම සිතූහ. ඡද්දන්තජාතක-සංඛපාලජාතක-මහාකපිජාතක-සරභමිගජාතක-මහාධම්මපාලජාතක වලින් එය පැහැදිලි වේ. බුදු වූ පසු ද තමන් නසන්නට ආ දේවදත්තාදීන් කෙරෙහි තමන්ට ඇණුම් බැණුම් කළ චිඤ්චිමාණවිකාදීන් කෙරෙහි, නොයෙක් ලෙසින් දෝෂාරෝපණය කළ මිත්‍ථ්‍යාවාදී බ්‍රාහ්මණාදීන් කෙරෙහි, විපතක් නපුරක් කරන්නට නො සිතූහ. සිතුවෝ ඒ හැමදෙනා කෙරෙහි සැපතක් ම ය. මෙ බැවින් වෛරයට වෛර නො කිරීම සනන්තන ධර්‍මයෙක් ම ය. පෞරාණිකධර්‍මයෙක් ම ය. බුදු පසේබුදු මහරහතුන් ගිය උතුම් වූ මගෙක් ම ය. උන්වහන්සේලා ඇසුරු කළ ගුණයෙක් ම ය.

‘සනන්තන, යන මෙහි ‘ සනං’ යනු සත්වන විබත් අරුත් ඇති පදයෙකි. නැත, පුරාණාර්‍ත්‍ථනිපාතයෙකි. ඒ හා යෙදුනු තන’ යනු ප්‍රත්‍යයයෙකි. එය වීම් අරුත් ඇත්තේ ය. එහෙයින් “පුරාණයෙහි වූයේ” යන අරුත්හි ‘යනන්තන’ ශබ්දය ආයේය.

මේ දේශනාවගේ අවසානයෙහි යකින්න සෝවන් පලයෙහි පිහිටියා. දේශනාව පැමිණ සිටි පිරිසට වැඩ සහිත වූ ය.

ඉක්බිති බුදුරජානන් වහන්සේ “තීගේ පුතා මේ යකින්න අතට දෙන්නැ” යි ස්ත්‍රියට වදාළ කල්හි “තිලෝගුරු හිමියෙනි! මම එයට බිය වෙමි” යි ඕ තොමෝ කිවු ය. “බිය නො වව! මෑ නිසා තිට කිසි විපතක් නො වේ” යි වදාළ විට ඕ තොමෝ සිය පුතු යකින්න අතට දුන්නා ය. යකින්න ලමයා වඩා සිඹ ටික වේලාවක් නලවා ආදරය කොට මවට දී හඬන්නට වන. ඒ දුටු බුදුරජානන් වහන්සේ “අඬන්නී කුමක් නිසා දැ?” යි අසා වදාළ කල්හි “කුළුණුබර හිමියෙනි! අනේ! මම මෙතෙක් දවස් දිවි ගෙණ ආවා යම්තම් ටිකක් ලබා ගෙණ ය, කිසි දිනෙක බඩ පුරා කෑමක් නම් නො ලැබින, දැන් මෙ තැන් සිට ඒ ටිකත් නැති විනැ යි සිතා හැඬුනේ ය” යි ඇය කී ය. එවිට උන් වහන්සේ “නො හඬව! මම එයට පිළිවෙළක් යොදමි” යි යකින්න සනසා ස්ත්‍රියට කතා කොට “මේ යකින්න එහි කැඳවා ගෙන ගොස් කැඳ බත් දී හොඳින් රැක බලා ගන්නැ” යි නියම කළහ.

ඕ තොමෝ යකින්න කැඳවා ගෙණ ගොස් ගේ පිළිකන්නෙහි රඳවා බුදුරජුන් වදාළ ලෙසට කැඳ බත් දීලා වැඩුවා ය. එහි කවුරුන් හෝ වී කොටන විට ඒ හඬ යකින්නට මෝල්ගසින් ඔලුවට ගසන්නා සේ වැටහෙයි. එහෙයින් ඕ තොමෝ ගෙයි ස්වාමිදුවට කතා කොට, “අනේ! මට මෙ තැන වසන්නට නො හැකි ය, මා අන් තැනෙක නවතා ලන්නැ” යි කිවු ය. එවිට ඇය යකින්න කැඳවා ගෙන ගොස් මෝල් තබන සාලාවෙහි පදිංචි කර වූ ය. එ කල්හි එහි තිබෙන මෝල් ගස් සියල්ල යකින්නගේ හිසට වදින්නා සේ වැටහෙන්නට වන. එවර ද එ තැනින් ගෙණ ගොස් දියහැළිය ලඟ පදිංචි කර වූ ය. “මෙ තැන කොල්ලෝ ඉඳුල් දිය වත් කරති, එ බැවින් මෙ තැනත් ඉන්නට නො හැකි ය” යි කීවිට ලිබ්බොක්කෙහි වාසය කරවූ ය. “මේ තැන බල්ලෝ නිදත්, බෑ මෙ තැනැ” යි කී කල්හි අගුවට ගෙණ ගියා ය. “කොල්ලන් මල මූ කරණ මෙ තැන වසන්නට නො හැකි ය” යි කී විට කුණුගොඩක නැවැත්තූ ය. එහි වසන්නට නො හැකි ය” යි කීවිට ගම්දොරකඩට ගෙණ ගියා ය. “ගම්වැසි කොල්ලෝ මා ඉලක්කයක් කරත්, මෙ තැනත් වසන්නට නො පිළිවනැ” යි කීවිට එ තැනින් ගෙණ ගොස් ගමෙන් පිටත එක්තරා ඉඩපහසුකම් ඇති තැනක නවත්වා කැඳ බත් එහි ගෙණ ගොස් දී වැඩුවා ය.

කැඳ බතින් පිණා ගිය යකින්න, “මේ අවුරුද්දෙහි හොඳට වැසි වස්නේ ය, ඒ නිසා ගොඩබිම ගොයම් කරව, මේ අවුරුද්දෙහි වැසි අඩු ය, එ බැවින් පහත් බිමැ ගොයම් කරව” යි ඒ ස්ත්‍රියට කියයි. ඕ තොමෝ එසේ ගොයම් කොට බොහෝ අස්වැන්න ලබා ගණියි. එගමැ වැසි සෙස්සන් කරණ ගොයම් සමහර විට වතුරෙන් විනාශ වී යයි. සමහරවිට ගොයමට සෑහෙන පමණින් වතුර නො ලැබීමෙන් විනාශ වී යයි.

මේ දුටු ගම්වැස්සෝ ඒ ගැහැණිය කරා ගොස් “උඹ කරණ ගොයම් කලක සිට වතුර වැඩිවීමෙන් නැසී යන්නේත් නැත, වතුර නො ලැබීමෙන් විනාශ වන්නේත් නැත, මෙ දවස වැසි වසී, මෙ දවස වැසි නො වසී, යි හොඳට තොරතුරු දැන ගොයම් කරණ බව පෙණේ, මේ වග විභාග කෙසේ දැන ගණිහි දැ?” යි ඇසූහ. “මගෙන් උවටැන් ලබන යකින්න ‘මෙ දවස ගොඩැ ගොයම් කරව, මෙ දවස මඩැ ගොයම් කරව’ යි මට කියයි, මම ඈ කියන ලෙසට ඒ ඒ කලට සුදුසු සේ ගොයම් කරමි, මට එයින් හොඳ අස්වැන්නෙක් ලැබේ, අටු කොටු පුරවා ගත හැක්කේ ඒ නිසා ය, දවස ගානේ මා ගෙණ යන කැඳ බත් තමුසේලාට නො පෙණේ ද, දිනපතා ඇයට කැඳ බත් මෙහෙන් ගෙණ යනු ලැබේ, තමුස්ලාත් මා වාගේ යකින්නට කැඳ බත් යවතොත්, ඔය ඇත්තන්ගේත් කර්‍මාන්ත සොයා බලා ඒවායින් පල ලබන හැටි කියා දෙනවා ඇතැ” යි ඕ තොමෝ කීවා ය. එදා සිට ගම්වැස්සෝ ද යකින්නට කැඳ බත් ආදිය යවන්නට පටන් ගත්හ. යකින්න ද එ තැන් සිට කාගේත් කර්‍මාන්ත සොයා බලා පල ලබන හැටි කියා දෙමින් ලාභයෙන් පිරී ගියා ය. මහත් පිරිවර ඇත්තී ද වූ ය. ඕ තොමෝ පසු කල ලහබත් අටක් තැබූ ය.

ඝෝෂිතාරාමයෙහි කෝලාහලය

කොසඹෑනුවර ඝෝෂිත සිටානන් කර වූ විහාරය ඝෝෂිතාරාම නමින් ප්‍රසිද්ධ වුයේ ය. එහි බුදුරජුන් දවස මහාස්ථවිරයන් වහන්සේලා දෙනමක් වාසය කළහ. එක් නමක් විනයධර ය. එක් නමක් ධර්‍මකථික ය. ඒ දෙ දෙනා වහන්සේට ම පන් සියයක් පන් සියයක් ශිෂ්‍යයෝ වූහ. එක් දිනක් ධර්‍මකථික ස්ථවිරයන් වහන්සේ, සිරුරුකිස සඳහා වැසිකිළියට වැඩියෝ, එහි සිරුරුකිස කොට අත පය සෝදා, ඉතිරි වූ දියත්ත බඳුනෙහි ම තබා වැසිකිළියෙන් නික්ම ආහ. ඉන් ටිකකට පසු විනයධර ස්ථවිරයන් වහන්සේ, එහි වැඩියෝ, බඳුනහි තුබූ ඒ දියත්ත දැක, “ඇවැත්නි! ඔබ වහන්සේ ප්‍රයෝජනයට ගෙණ ඉතිරි වූ දියත්ත බඳුනෙහි තබා ආවහු දැ?” යි ධර්‍මකථික ස්ථවිරයන්ගෙන් ඇසූහ. “ඔව්! ඇවැත්නි!” යි ඒ ස්ථවිර තෙමේ පිළිතුර දින. එවිට විනයධර තෙමේ “කිම ඇවැත්නි, මේ නිසා ඇවැත් සිදුවන බව නො දනිහු දැ?” යි ඇසී ය. “නො දනිමි” යි ඔහු කී ය. “ඇවැත්නි! මෙහි ඇවැත් වේ, මේ නිසා ඔබ වහන්සේට ඇවැත් සිදු වී ඇතැ” යි විනයධර ස්ථවිරයන් කී විට, “වේවා, එසේ නම් එයට මම පිළියම් කරමි” යි ධර්‍මකථික ස්ථවිර තෙමේ කී ය. “ඔබවහන්සේ එය නො දැන සිහි මදකමින් මේ කළහු නම්, ඇවැත් නැතැ” යි කී කල්හි, ධර්‍මකථික සථවිර තෙමේ “ඒ ඇවැතෙහි ඇවැත් නැතැ” යි සිතා ගත්තේ ය. විනයධර තෙමේ ධර්‍මකථිකයාට එසේ කියා, පසුව සිය අතැවැස්සන්ට “අර අපගේ ධර්‍මකථිකයා ඇවැතට පැමිණ ද, ඒ ඇවැත නො දනී” යි කී ය. එවිට ඔහුගේ අතැවැස්සෝ ධර්‍මකථික තෙරුන්ගේ අතැවැස්සන්ට “ඔබ වහන්සේලාගේ ගුරුවරයා ඇවැතට පැමිණ ද ඇවැත නො දනි” යි නිගා කළහ. ඔවුහු සිය ගුරුන් වෙත ගොස් එය දැන්වූහ. එවිට ධර්‍මකථික තෙමේ “මේ විනයධරයා මුල දී ඇවැත් නැතැ යි කියා දැන් ඇවැත් ය” යි කියයි, මොහු බොරු කියන්නෙකැ” යි සිය අතැවැස්සන් ඉදිරියෙහි කීයේ ය. එවිට ඔහුගේ අතැවැස්සෝ “ඔබ වහන්සේලාගේ ගුරුවරයා බොරු කියන්නෙකැ” යි විනයධර ස්ථවිරයන්ගේ අතැවැස්සන්ට නිගා කළහ. මෙයින් දෙ පස අතර මහත් අරගලයෙක් හටගත්තේ ය.

එකල්හි විනයධර ස්ථවිර තෙමේ ඉඩ ලබා ධර්‍මකථික ස්ථවිරයන්ට උත්ක්‍ෂේපණීය කර්‍මය කෙළේ ය. එ තැන් සිට ඔවුන්ගේ ප්‍රත්‍යය දායකයෝ ද, උපස්ථායකයෝ ද දෙ පසට බෙදී ගියහ. ඔවුන්ගේ අවවාද පිළිගන්නා භික්‍ෂුකීහු ද දෙ කොටසක් වූහ. අරක්ගත් දෙවියෝ, සංදිට්ඨ-සම්භත්ත දෙවියෝ, අහසැ වැසි දෙවියෝ, බඹලොව දක්වා වාසය කළ සියලු පෘථග්ජනයෝ දෙ පසට බිඳුනාහ. චාතුර්‍මහාරාජික දිව්‍යලෝකය පටන් අකනිටා බඹලොව දක්වා මේ අරගලය නැග ගියේ ය. මෙසේ හටගත් මේ අරගලය දියුණු ව ගිය කල්හි එක් භික්‍ෂුන් වහන්සේ නමක් බුදුරජුන් වෙතට ගොස් “ස්වාමීනි! භාග්‍යවතුන් වහන්ස! මේ උත්ක්‍ෂේපණිය කර්‍මය කළෝ, තමන් විසින් ධාර්මිකකර්‍මයෙන් ම ධර්‍මකථික තමේ උත්ක්‍ෂේප කරණ ලදැ’ යි අදහති, උත්ක්‍ෂේප කරණ ලද්දහුට අනුව යන්නෝ, අධාර්මිකකර්‍මයකින් උත්ක්‍ෂේප කරණ ලදැ’ යි අදහති, අධාර්මික කර්‍මයකින් උත්ක්‍ෂේප කරණ ලදැ’ යි පිළිගන්නෝ, උත්ක්‍ෂේපකයන් විසින් වළකනු ලබන්නෝ ද, උත්ක්‍ෂේප කරණ ලද්දහුගේ ලබ්ධිය ගෙණ ඔහු අනු ව හැසිරෙත් ය” යි දන්වා සිටියාහ.

ඒ ඇසූ ස්වාමිදරු වූ සම්මා සම්බුදුරජානන් වහන්සේ “සමගි වවු” යි දෙවරක් ම ඔවුනට දන්වා වදාළ සේක. එහෙත් ඔවුහු සමගි නො වූහ. ඒ බව දත් උන්වහන්සේ තෙවන වර ‘භික්‍ෂුසඞ්ඝ තෙමේ බිඳුනේ ය, භික්‍ෂුසඞ්ඝ තෙමේ බිඳුනේ ය” යි ඔවුන් වෙත වැඩම කොට, උත්ක්‍ෂේපණීයකර්‍මය කළවුන්ගේ ඒ කර්‍මය කිරීමෙහි වරද ද උත්ක්‍ෂේපණීයකර්‍මය කරණ ලද්දහු, අනු ව යන්නන්ගේ ඇවැත් නො දෙසීමෙහි වරද ද වදාරා, නැවත දෙ පස ගත් ලබ්ධීන්ගේ වෙනස් බව දැන ඔවුනට එක් සීමායෙහි වෙන වෙන ම පොහොය කිරීම් ආදී වූ විනයකර්‍ම අනුදැන වදාරා, කොලාහල කරුවන්ට දානශාලාදියෙහි හිඳිනා විට, අසුනක් හැර අසුනක හිඳීම ද නියම කොට වැඩි සේක. එහෙත් ඔවුන් කොලාහල කරමින් ඩබර ඇත්තන් ව වාසය කරතී’ යි අසා, නැවැතත් එහි වැඩම කොට “ මහණෙනි! කොලාහලය දරුණු ය, ඉතා නරක ය, නපුරු ය, කොලාහල කිරීමෙන් වැඩෙක් නැත, කොලාහල නො කරවු” යි අවවාද කොට, නැවැත ද, “මේ කලහවිවාදයෝ මේ ලොව පරලොව දෙකේ දියුණුව නසන්නෝ ය, බල වු කලහය නිසා කැටකිරිල්ලියක මහ ඇතකු මැරූ හැටි” යි ලටුකික ජාතකය දෙසා, “ සමගි වවු; විවාද නො කරවු; කොලාහල නො කරවු; බලවු! විවාදය නිසා දහස් ගණන් වටුවෝ මළහ” යි වට්ටකජාතකය වදාළ සේක. එහෙත් ඔවුහු එය නො ද පිළිගත්හ. එවිට උන්වහන්සේට වන වෙහෙස දුටු එක් අධර්‍මවාදීභික්‍ෂු නමක් ධර්‍මස්වාමී වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මන්දෝත්සාහී ව දිට්ඨධම්මසුඛවිහරණයෙහි යෙදී වාසය කරණ සේක්වා, අපි මේ කොලාහලයෙන් ප්‍රසිද්ධ වන්නෙමු” යි කීයේ ය.

ඉක්බිති බුදුරජානන් වහන්සේ “මහණෙනි! මම තමුසේලාට පෙරැ වූ සිද්ධියක් කියමි, එය මනා කොට අසවු! පෙර බරණැස් නුවර බ්‍රහ්මදත්ත නම් කසී රජෙක් වූයේ ය, එ දවස ම කොසොල් රට දීඝීති නම් කොසොල් රජෙක් විය. එක් අවදියක කසීරජු සිවුරඟසෙනග ගෙණ ගොස් කොසොල් රජු වට කෙළේ ය, එවිට කොසොල් රජ තමන්ගේ බැරිකම් සලසා දිවි රැක ගැණුමේ අදහසින් බිසොව ද ගෙණ නුවරින් පිටත පැන ගොස් බරණැසට පැමිණ සිටි පිටිසරගමක කුඹල්කරුවකුගේ ගෙදර අප්‍රසිද්ධ ව වාසය කරයි, එ දවස ඔහුගේ මෙහෙසී තොමෝ දරුගැබ් ඇත්තී වූවා, පුතකු වැදූ ය, දීඝාවු, යනු ඔහුගේ නම යි, ඔහු වැඩි දවසක් නො යවා ම නුවණැති බවට පත් විය, පිය රජ තෙමේ පුතුට ආරක්‍ෂාව සලසන්නට සිතා ඔහු නුවරින් පිටත වාසය කර වී ය, එහි දී මේ කුමාර තෙමේ ඉගෙණ ගත යුතු හැම ශිල්පයක් ම උගත්තේ ය,

ටික දිනක් ගතවත් කසීරජ තෙමේ, කොසොල් රජු පිටිසර ගමක මෙහෙසියත් සමග වාසය කරණ බව අසා, ඔහු අල්වා ගෙණ එන්නට රාජපුරුෂයන් යෙදී ය, රාජපුරුෂයෝ මෙහෙසිය හා කොසොල් රජු අල්වා ගෙණ අවුත් රජු ඉදිරියට පැමිණ වූහ, එවිට කසීරජ ‘කොසොල් රජුත් ඔහු මෙහෙසියත් සතරට පලු කොට සිවුදිග වල් සතරක් කපා එහි දමවු’ යි අණ කෙළේ ය,

මේ දවස වනවිට දිඝාවූ කුමාර තෙමේ වැඩිවිය පැමිණ සිටියේ මවුපියන් දකිනු කැමැත්තෙන් බරණැසට ගියේ ය, එහි දී හිස් බූ ගා දෙයත් පිටිපස කොට බැඳ මරන්නට ගෙණ යන මවුපියන් දැක ඔවුන්හට ලංවී ය, කොසොල්රජ තෙමේ පුතු දැක, පුත! දීඝාවූ කුමාරය! ඈතත් නො බලව! ලඟත් නො බලව! වෛරයෙන් වෛරයෝ නො සංසිඳෙති’ යි කී ය. එවිට වධකයෝ කොසොල් රජු පිස්සෙකැයි සිතා නුවරින් බැහැරට ගෙණ ගොස් පලු කොට සතර පැත්තේ සාරා තුබූ වල්වල දමා ගියහ.

වීණාගැයීමෙහි දක්‍ෂ වූ දීඝාවූ කුමාර තෙමේ එක් දිනෙක වීණා ගායනා කෙළේ ය, එ නද කණ වැටුනු කසීරජ තෙමේ දීඝාවූ කුමරුන් ගෙන්වා තමන්ට උවටැන් කරන්නටැයි රජමහලෙහි ම නවතා ගත්තේ ය, ටික දිනක් යත් රජ තෙමේ දිඝාවූ කුමරුන් කෙරෙහි දැඩි ඇල්මක් දැක්වී ය, මේ අතර දවසෙක රජ තෙමේ කුමරුන් හා රථයට නැගී මුව දඩයමට ගියේ, මාර්‍ගවිඩාවෙන් ක්ලාන්ත ව කුමරුගේ ඔඩොක්කුවෙහි හිස තබා නිදන්නට වන, එවිට කුමාර තෙමේ ‘අප විනාශ කළේ මොහු ය, මාගේ මවුපියන් පලු ගසා දැම්මේ මූ ය, රට පැහැර ගත්තේ මූ ය’ යි තමන්ට කළ විපත සිහි වී එයට දැන් පළිගනිමි’ යි සිතා කොපුවෙන් කඩුව එලියට ඇද්දේ ය, එ කෙණෙහි ම ඔහුට එදා වධකස්ථානයට ගෙණ යනු ලැබූ මවුපියන් විසින් ‘පුත! දීඝාවූකුමර! ඈත බලන්නට එපා, ලඟත් බලන්නට එපා, වෛරයෙන් වෛරයෝ කවදාවත් නො සංසිඳෙත්, පුත! දීඝාවූ! අවෛරයෙන් ම වෛරයෝ සංසිදෙත්’ යි කළ අවවාදය සිහියට නැගුනෙන් කඩුව කොපුව තුළට බැහී ය, දෙවන තෙවන වරද කොපුවෙන් ඇද ගත් කඩුව, ඒ සිහිවීමෙන් කොපුව තුළ ම බැහී ය, ඒ අතර කසීරජ බිය වී නින්දෙන් නැගී සිටියේ ය. කුමාර තෙමේ ‘කිම? දේවයන් වහන්ස! බිය වූවහු දැ’ යි ඇසී ය. ‘ඔව්, බිය වීමි, කොසොල් රජුගේ පුත්‍ර තෙමේ මා නසනු, මා මරණු සිහිනෙන් දිටිමි, එයට මම බිය වීමි’ යි කී ය, කුමාර තෙමේ වම් අතින් රජුන්ගේ හිස පිරිමදිමින් දකුණු අතින් කඩුව ගෙණ ‘දේවයන් වහන්ස! කොසොල් රජුගේ පුත් තෙමේ මම වෙමි, ඔබ වහන්සේ අපට බොහෝ විපත් කළහුය, රට පැහැර ගත්තහු ය, මාගේ මවුපියන් නැසූවහු ය, මේ එයට පළි ගැණීමට කාල ය’ යි කී ය, එවිට රජ තෙමේ ‘පුත! දීඝාවූ! කුමර! මා රැක ගන්න, මට දිවි දෙන්නැ’ යි නැවැත නැවැත කියන්නට වන, ‘මම ඔබට කෙසේ නම් දිවි දෙම් ද, මම ඔබ කෙසේ නම් රකිම් ද, ඔබ වහන්සේ මට දිවි දෙන්නහු දැ’ යි කුමරුන් ඇසූවිට, රජ තෙමේ, “මා රකින්න’ ඔබ කියන්නක් කරමි” යි කුමරුන්ගේ අත අල්වා ගත්තේය, කුමාර තෙමේ ද රජු අත ගත්තේ ය, දෙ දෙනා ම උනුන් රකින්නට පොරොන්දු වී එහි දී දිවුරුම් දුන්හ, මෙසේ උනුන් රකින්නට දිවුරුම් දී දෙ දෙනා ම බරණැසට ගියහ,

ඉක්බිති රජ තෙමේ “දෙමවුපියන් එදා මග දී ඔබ දැක කළ අවවාදවල තේරුම කිමැ” යි ඇසී ය, “දේවයන් වහන්ස! මාගේ පියා මට ඈත නො බලන්නැ” යි කීමෙහි අදහස, දිගින් දිගට වෛරය නො පැවැත්විය යුතු ය යනු යි, ලඟ නො බලන්නැ” යි කීමෙහි අදහස, මිතුරන් හිතවතුන් හා වහා නො බිඳෙව, යනු යි, එ හෙයින් වෛරයෙන් වෛරයෝ නො සංසිඳෙත්, අවෛරයෙන් වෛරයෝ සංසිඳෙත්, යන මේ කීමෙහි තේරුම ඔබ විසින් මාගේ මවුපියෝ නසන ලදහ. ඒ නිසා මම ඔබ මැරූයෙම් නම්, ඔබට වැඩ කැමැත්තෝ මා නසති, එසේ කල්හි ඒ වෛරය වෛරයෙන් නො සංසිඳෙන්නේ ය, දැන් ඔබ විසින් මට ජීවිතය දෙන ලද්දේ ය, එ හෙයින් දැන් අවෛරයෙන් වෛරය සංසිඳුනේ ය, යනුයි, කුමාර තෙමේ කී ය, එවිට රජ තෙමේ මහත් සතුටට පැමිණ ‘දීඝාවු කුමරු පණ්ඩිතයෙකැ’ යි ස්තුති කොට සිත සනසා සිය දුව පාවාදී සියලු. රාජෙශ්චර්‍ය්‍ය ද දුන්නේ ය” යි වදාරා “මහණෙනි! දඬු ගත්, අවි ගත්, රජුන්ගේ පවා ඉවසීමත්, කීකරුකමත්, දුරදිග බැලීමත් මෙසේ නම්, මාගේ සසුන්පිළිවෙතෙහි හැසිරෙන තමුසේලා ඉවසන්නෝත්, උනුන් කෙරෙහි ඇලුනෝත් වන්නහු නම් කො තරම් හොබනහු දැ” යි අවවාද කොටත් ඔවුන් සමගි කරන්නට නො හැකි වූ සේක් “දැන් මම මොවුන් හා එක් ව වසමි, එහෙත් මොවුහු මා කියන්න නො පිළිගණිත්, මොවුන් හා විසීම කරදර ය, මම මොවුන්ගෙන් වෙන් ව තනි ව වෙසෙමි” යි සිතා කොසඹෑනුවරෙහි පිඬු සිඟා ගොස් භික්‍ෂූන් ගැණ නො බලා පා සිවුරු ගෙණ බාලකලොණක නම්, විහාරයට වැඩ එහි විසූ භගුස්ථවිරයන් වහන්සේට එකචාරික වතත් පාචීනවංස මුවවෙනෙහි හුන් අනුරුද්ධාදි කුලපුත්‍රයන් ති දෙනාට සමගියෙහි අනුසසුත් වදාරා පාරිලෙය්‍යකවනයට වැඩි සේක. එහි ඇතුන් රැකි බැවින් රක්ඛිත නම් වනලැහැබෙහි මහාසල්රුකක් මුල පාරිලෙය්‍යකවනය ඇසුරු කොට එහි වැඩ විසූ සේක. පාරිලෙය්‍යක ඇත් තෙමේ එහි උපස්ථායක විය.

කොසඹෑනුවරැ වැසි උපාසකවරු විහාරයට ගියෝ බුදුරජුන් නො දැක “බුදුරජානන් වහන්සේ කොයි දැ” යි භික්‍ෂූන්ගෙන් ඇසූහ. ඔවූන් “උන්වහන්සේ පාරිලෙය්‍යකවනයට වැඩි සේකැ” යි කී කල්හි “උන්වහන්සේ කුමකට එහි වැඩි සේක් දැ” යි නැවැත ඇසූහ. “බුදුරජානන් වහන්සේ අප සමගියෙහි පිහිටුවන්නට නොයෙක් ලෙසින් උත්සාහ කළහ, එහෙත් අපට සමගියෙහි පිහිටන්නට බැරි විය, වනයට වැඩියෝ එහෙයිනැ” යි භික්‍ෂූහු කීහ. එවිට උපාසකවරු “ඇයි, මොක ද, තමුන්නාන්සේලා බුදුරජුන් ලඟ මහණ ව උන්වහන්සේ සමගි වන්නට කියද්දීත් සමගි නො වූ වහු” යි ඇසූහ. භික්‍ෂූහු එයටත් “එසේ ය” යි කීහ. එවිට “මොවුහු බුදුරජුන් ලඟ මහණ ව, උන්වහන්සේ සමගිවන්නට කියද්දීත් සමගි නො වූහ, මොවුන් නිසා අපට බුදු රජුන් දැකීම නැති විය, මොවුන්ට අසුන් දෙන්නට, දැක නැඟී සිටින්නට, වැඳුම් පිදුම් කරන්නට, බත් මාළු සපයන්නට වුවමනා නැත, අපි ඒ කිසිවක් මොවුන් උදෙසා නො කරමු” යි නියම කර ගත් ඒ උපාසකවරු ඔවුන් උදෙසා කළ ආදර සංග්‍රහ සැලකිලි නො කොට අත්හැර දැමූහ. එයින් ඔවුහු ආහාර පානාදිය නො ලැබීමෙන් ක්ලාන්ත ව ගියහ. ටික දිනක් යත් ම කලහකාරක භික්‍ෂූහු එක්සිත් ව උනුන් ම වරද පිළිගෙණ සමගි වුවෝ; ඒ බව ප්‍රත්‍යයදායකාදීන්ට කියා සිටියහ. එවිට ඔවුහු “ඔබ වහන්සේලා බුදුරජානන් වහන්සේ කමා කරවන ලද්දාහු දැ” යි අසා යැවුහ. “නැත” යි කී විට “බුදුරජුන් කමා කරවා ගණිවු, එවිට අපි ඔබ වහන්සේලාට දානමානාදියෙන් පෙර සේ සංග්‍රහ කරන්නෙමු” යි කීහ. වස්කාලය වූ බැවින් බුදුරජුන් වෙතට යා නො හැකි ව ඒ කාලය ඒ භික්‍ෂූහු ඉතා දුක සේ ඉක්ම වූහ.

පාරිලෙය්‍යකවනයට වැඩිය දා සිට පාරිලෙය්‍යක ඇත් රජ තෙමේ බුදුරජුන්ට උවැටන් කරන්නේ ය. ඒ ඇත් තෙමේ ද සිය ඇත්සමූහය අත් හැර දමා නිදහස් ව තනි ව වසන්නට ඒ වනයට පැමිණ සිටියේ ය. එහි පැමිණියේ ද දින පතා ඇතුන්-ඇතින්නන්-ඇත්නාම්බන්-ඇත්පැටවුන් නිසා සිදු වන වෙහෙස පීඩාව කරදර විඳ දරා ගත නො හැකි වූ බැවිනි. ඔහු ඒ වනයෙහි ඔබිනොබ හැසිරෙණුයේ සල්රුකක් මුලැ එකලා ව වැඩ හුන් බුදුරජුන් දැක වැඳ, වට පිට බලනුයේ කිසිවකු නො දැක එ තැන පයින් ගසා සමතලා කොට අත්තක් කඩා ගෙණ අතුගා දමා, කළයක් සොඬින් ගෙන පිරිසිදු පැන් ඇති තැනකට ගොස් පැන් ගෙනවුත් තබන්නේ ය. උණු දිය ප්‍රයෝජනයට ගන්නා දිනයෙක් වී නම්, එ දින වියලිදරකඩ දෙකක් එකට ගටා, ගිනි දල්වා එහි තව තවත් දර දමා ගින්න මහත් කොට, දල්වා එහි ගල් කැට කිහිපයක් බහා ගිනියම් කොට දරකඩකින් පෙරළා ගෙණ ගොස් වතුර ටිකක් ඇති කුඩාගල්පොකුණක දමා එහි දිය රත් වූ පසු, බුදුරජුන් වෙත ගොස් වැඳ එ බව දන්වා ලන්නේ ය. එවිට බුදුරජානන් වහන්සේ එහි වැඩම කොට උණුදිය නාන්නාහ. ඇතා ඒ අතර කැලයට වැද, පලවැල කඩා රැස් කොට තබා, දිය නාලා වැඩම කළ බුදුරජුන්ට ඒ පිළිගන්වාලයි. ගමට පිඬු පිණිස වඩිනා දිනයෙහි, බුදුරජුන්ගේ පා සිවුරු කුඹෙහි තබා ගෙණ උන්වහන්සේ හා නික්ම යයි. ගමට ලං වූ විට, “පාරිලෙය්‍යකය! මෙ තැනින් එහාට යෑම තට නො සුදුසු ය, පා සිවුරු මට දෙව” යි ඇතා එහි නවතා බුදුරජානන් වහන්සේ පා සිවුරු ගෙණ ගමට පිඬු සිඟා වඩිනා සේක. පිඬු සිඟා පෙරළා වඩිනා විට, ඇතා ඉදිරියට ගොස්, පළමු කී සේ පා සිවුරු ගෙණ අවුත් බුදුරජුන් වසන තැන තබා බුදුරජුන් වැඩ හුන් පසු කොළ අත්තක් ගෙණ පවන් සලයි. රෑ කාලයෙහි වනයෙහි සිවුපාවුන්ගෙන් වන උවදුරු වළක්වනු පිණිස, ලොකු දඬුකඩක් ගෙණ එලිවන තුරු වනය තුළ හැසිරෙයි. එලි වූ වාට පසු මුවදෝනා පැන් ආදිය තබා වත් කරයි.

මේ කාලයෙහි එම වනයෙහි ගසක වසන වඳුරෙක් බුදුරජුන් පිණිස කුදු මහත් වත් කරන මේ ඇතා දැක, “මමත් කිසියම් වතාවතක් කරමි” යි සිතා මැස්සන් නැති දඬුවෙල්බෑමීයක්, දණ්ඩත් සමග කඩා ගෙණ අවුත්, බුදුරජුන් ඉදිරියෙහි තබා, කඩා ගත් කෙහෙල් කොළයක ලා බුදුරජුන්ට පිළිගැන් වී ය. උන්වහන්සේ එය පිළිගත්හ. “මී වදය’ වලඳන්නෝ ද, නො වලඳන්නෝ දැ” යි බලා හුන් වඳුරා බුදුරජුන් එය අතට ගෙණ හිඳිනු දැක, “නො වලඳන්නෝ කුමක් නිසා දැ” යි සිතා, ලංවී දඬුකෙළවර ගෙණ පෙරළා බලනුයේ, පිළවුන් දැක ඒවා අස් කොට නැවැත පිළිගැන්වී ය. බුදුරජානන් වහන්සේ එය වැලඳු සේක. ඒ දැක මහත් සතුට ට පැමිණ ගසඋඩ අත්තෙන් අත්තට පැන පැන නටන්නට වන් වඳුරා ඇල්ලූ අත්තත් පා තැබු අත්තත් දෙක ම බිඳී ගොස්, බිම තුබූ කණුවක් උඩ වැටී සිරුර පසා වී ගියෙන් එ තැන ම මළේ ය. මළේ ද බුදුරජුන් කෙරෙහි පහන් සිතිනි. ඒ හේතුයෙන් ඌ තව්තිසාදෙව්ලොව රන් විමනක උපන්නේ ය. දහසක් දෙවඟනෝ පිරිවර වූහ.

මෙසේ බුදුරජුන් පාරිලෙය්‍යකඇතුගෙන් උවැටන් ලබමින් එ වනැ වැඩ වසන බව; දඹදිව පුරා පතළ වී ගියේ ය. එකල අනේපිඩුමහසිටු, විසාකාමහඋවැසි යන මොවුන් මුල් කොට ඇති, සැවැත්නුවරැ වැසි ජනප්‍රධානයෝ එකතු ව “අපට බුදුරජුන් දක්වනු මැනැවැ” යි ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේට දන්වා යැවූහ. පිටිසර පළාත්වැසි පන් සියයක් පමණ භික්‍ෂුන් වහන්සේලාත්, ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ කරා ගොස්, “බුදුරජානන් වහන්සේ වෙතින් අපට කලකින් බණක් දහමක් අසන්නට නො ලැබුනේ ය, එ හෙයින් උන් වහන්සේ වෙතින් බණක් අසන්නට ඉඩ සලසා දෙනු මැනැවැ” යි දන්වා සිටියහ. එවිට ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ “තෙමසක සිට තනි ව වසන බුදුරජුන් වෙතට මෙතෙක් දෙනා සමග යෑම නො සුදුසු ය” යි සිතා ඒ භික්‍ෂූන් වනයෙන් පිටත නවතා තමන් තනි ව බුදුරජුන් වෙතට ගියහ. තනි ව බුදුරජුන් වෙතට එන තෙරුන් දුටු ඇතා, පොල්ලක් ගෙන උන්වහන්සේගේ ඉදිරියට දිව්වේ ය. බුදුරජානන් වහන්සේ එසේ දුවන්නා වූ ඒ ඇතා දැක “පාරිලෙය්‍යකය! නවතින්න! පැත්තකට වන්න! ඔය එන්නේ මාගේ උපස්ථායකයා ය” යි වදාළ විට, ඇතා සොඬින් ගත් පොල්ල පැත්තක දමා, උන්වහන්සේගෙන් පා සිවුරු ඉල්ලී ය. උන්වහන්සේ ඒ නො දුන්හ. ඇතා “මේ ස්ථවිරයන් වහන්සේ හොඳින් හැදුනු වැඩුනු උගත් කෙනෙක් නම් බුදුරජුන් වැඩ හිඳිනා ගල්ලෑල්ල උඩ තමන්ගේ පා සිවුරු නො තබති” යි සිතී ය. උන්වහන්සේ ද තම පා සිවුරු බිම තැබූහ. “හොඳින් හැදුනු වත්තසම්පන්න සුවිනීත ශිෂ්‍යයෝ ගුරු අසුනක යහනක තමන් අයත් පිරිකර නොතබති”

මෙසේ උන්වහන්සේ තම පා සිවුරු බිම තබා බුදුරජුන් වැඳ පසෙක හුන්නෝ ය. එවිට බුදුරජානන් වහන්සේ “ආනන්දය! තමුසේ හා එක් ව ආ අනික් භික්‍ෂූහු දැන් කොහි දැ” යි අසා වදාළ කල්හි, “බුදුරජුන්ගේ අදහස නො දන්නා බැවින්, ඔවුන් වනයෙන් පිටත නවතා තනි ව ආයෙමි” යි උන්වහන්සේ කීහ. ඒ භික්‍ෂූන් මෙහි කැඳවා ගෙණ එන්නැ” යි වදාළ විට, තෙරුන් වහන්සේ එසේ කළහ. ඉක්බිති බුදුරජානන් වහන්සේ ඔවුන් හා පිළිසඳර කතාවෙහි යෙදී සුවදුක් විචාළහ. ඒ අතර ඔවුහු “භාග්‍යවතුන් වහන්ස! බුදුරජානන් වහන්සේ බුදු බැවින් සියුමැලි වන සේක, රජකුලයෙහි බැවිනුත් සියුමැලි සේක, මේ නිසා තෙමසක් තනි ව මේ කරණ ලද්දේ අනුන්ට කරනු බැරි වැඩක් ය. වත් පිළිවෙත් කරන්නෙක් ද මෙහි නැත, මුව දෝනා පැන් ටිකක් දෙන්නට වත් එකෙක් නැත, මෙය අතිශය දුෂ්කරයෙකැ” යි කීහ. එවිට බුදුරජානන් වහන්සේ “මහණෙනි! මේ ඇත්රජ තෙමේ මාගේ සියලු කටයුතු නො පිරිහෙළා කලට වේලාවට මැනැවින් කෙළේ ය, මෙවැනි හොඳ ගුණවත් සහායයෙක් යමකුට සිටී නම්, ඔහු හා එක් ව විසිය යුතු ය, යමකුට එවැන්න ක් නො වේ නම්, ඔහුට තනි ව වාසය සුදුසු ය” යි වදාරා “සියලු අවස්ථාවන්හි එක් ව හැසිරෙන යහපත් පැවැතුම් ඇති නුවණැති යහළුවකු ඉදින් ලබන්නේ නම්, ඔහු සිහි ඇති ව සියලු උවදුරු නසා ඔහු සමග සතුටු සිතින් වසන්නේ ය, යම් ලෙසකින් එබඳු යහළුවකු නො ලබන්නේ නම්, දිනූ රට හැර දමා ගිය මහාජනක රජු සේ ද, වන වැසි මාතඞ්ග ඇතු සේ ද එකලා ව හැසිරෙන්නේ ය, ඒ එකලා ව විසීම උතුම් ය, හිතකරය, බාලයා කෙරෙහි යහළුබවෙක් නැත, වන වැසි මාතඞ්ග ඇතු සේ උත්සාහවත් ව තනි ව හැසිරෙන්නේ ය, පව්කම්, නො කරන්නේ ය” යි කියාත් වදාළ සේක.

මේ දේශනාවගේ අවසානයෙහි ඒ පන්සියයක් දෙනා වහන්සේ එ කෙණෙහි ම රහත් වූහ. ඉක්බිති ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ අනේපිඩුසිටු ආදීන්ගේ ඉල්ලීම දන්වා “සවාමීනි! භාග්‍යවතුන් වහන්ස! අනේපිඬු සිටුතුමා ප්‍රධාන කොට ඇති පස්කෙළක් ආර්‍ය්‍යය ශ්‍රාවකයෝ බුදුරජානන් වහන්සේ සැවැත්නුවරට වැඩමවාගන්නට බලාපොරොත්තු වෙති” යි කීහ. “එසේ නම් පා සිවුරු ගන්නැ” යි පා සිවුරු ගන්වා ගෙණ සැවැත්නුවරට වඩින්නට එ තැනනින් නික්මුනු සේක. එ කෙණෙහි ඇත්රජ තෙමේ මග හරහට සිටියේ ය. “ස්වාමිනි! ඇතා කුමක් නිසා මෙසේ කෙරේ දැ?” යි ඇසු කල්හි “මූ තමුසේලාට දනක් දෙන්නට බලාපොරොත්තු වේ. මෙ තෙමේ මට බොහෝ කලක් උපකාර කෙළේ ය, කොහොමත් මේ සතාගේ සිත රිදවන්නට සිත නරක් කරන්නට නො වටී, ඒ නිසා තමුසේලා කවුරුත් අද නැවතී යවු” යි වදාරා බුදුරජානන් වහන්සේ ද පන්සියයක් භික්‍ෂූන් සමග නැවතුනු සේක. ඇතා කැලයට ගොස්, කොස් කෙසෙල් අඹ දඹ දොඩම් ආදී වූ පළතුරු රාශියක් එකතු කොට පසු දා භික්‍ෂූන්ට පිළිගැන් වී ය. එහෙත් එකතු කොට තුබූ පළතුරු එයින් නිමාවට නො ගියේ ය.

වලඳා අවසානයෙහි බුදුරජානන් වහන්සේ පා සිවුරු ගෙණ සැවැත්නුවරට වඩින්නට මගට පිළිපන් සේක. එදා ඇතා භික්‍ෂූන් වහන්සේලා පසු කොට ගොස් බුදුන් ඉදිරියෙහි හරහට සිටියේ ය. භික්‍ෂූන් ඒ ගැණ ඇසූ කල්හි “මහණෙනි! මෙ තෙමේ තමුසේලා පිටත් කොට යවා මට මෙහි නවතින්නැ’ යි කියා” යි වදාළාහු ය. අනතුරු ව උන්වහන්සේ ඇතුට කතා කොට “ඇත්රජ! මේ ගමන මට කොයි ලෙසකින් වත් නවතාලන්නට බැරි ය, තට මේ ආත්මභාවයෙන් ධ්‍යානවිදර්‍ශනාමාර්‍ගඵලයක් නො ලබනු හැකි ය, එ හෙයින් සිත සතුටු කොට ගෙණ මෙහි ම නවතුව, මට යන්නට. ඉඩ දෙව” යි වදාළ කල්හි ඇතා සොඬ කටෙහි ලා ගෙණ හඬ හඬා බුදුරජුන් පසුපස ගියේ ය. ගමට ලංවන තුරු ම පසුපස හඬමින් ආ ඇත්රජුට “පාරිලෙය්‍යකය! මෙ තැන් සිට තා යායුතු නැත, එ හෙයින් මෙහි නවතුව, තට මේ තැන් පටන් ඉදිරිය යොග්‍ය භූමිය නො වේ, ඒ මනුෂ්‍යභූමිය යි, මිනිසුන් හැසිරෙන බිම යි, ඒ බිම තට උවදුරු සහිත ය, එහෙයින් ඉදිරියට නො යා යුතු ය” යි නැවැත ද වදාළ සේක. එවිට ඌ හඬ හඬා මොර දෙමින් එහි නැවතී සිට ඉදිරියෙහි වඩිනා බුදුරජුන් තමන්ගේ ඇසට නො පෙණීයත් ම සෝකයෙන් ලය පැළීගියෙන් කලුරිය කොට බුදුරජුන් කෙරෙහි කළ පහන් සිතින් තව්තිසා දෙව්ලොව උපන.

බුදුරජානන් වහන්සේ ඒ භික්‍ෂුන් සමග දෙව්රමට වැඩි සේක. කොසඹෑනුවරැ වැසි භික්‍ෂූහු බුදුරජුන් දෙව්රමට වැඩිය බව අසා බුදුරජුන් කමා කරගන්නට එහි ගියහ. කොසොල් රජු “කලහකාරක භික්‍ෂූන් බුදුරජුන් වෙතට එත් ය” යි අසා එයට කලින් බුදුරජුන් වෙතට ගොස් “ස්වාමීනි! මේ කලහකාරක වූ උන්නාන්සේලාට මාගේ රටට ඇතුල් වන්නට ඉඩ නො දෙමි” යි කී කල්හි “මහරජ! ඒ උන්නාන්සේලා සිල් ඇත්තෝ ය, හුදෙක් එකිනෙකා විනයයෙහි එන කරුණු ගැණ වාද කිරීමෙන් හටගත් අමනාපය උඩ මා දුන් අවවාදය නො පිළිගත්හ, දැන් එන්නෝ මා කමා කරවාගන්නට ය, ඒ නිසා ඔවුන්ට එන්නට ඉඩ හැරිය යුතු ය” යි වදාළ සේක. අනේපිඬු සිටු තෙමේ “ඔය සැඩ පරුෂ නො හික්මුණු උන්නාන්සේලාට මාගේ විහාරයට ඇතුල් වන්නට ඉඩ නො දෙමි” යි කී ය. “මහසිට! එසේ නො කළයුතු, මේ කොලාහලය නිසා ඒ උන්නාසේලා දුශ්ශීලයෝ නො වූහ, ඒ නමලා සිල්වත් ය” යි වදාළ කල්හි සිටු තෙමේ නිහඬ විය. ඒ අතර ඒ භික්‍ෂූහු දෙව්රමට පැමිණියහ. බුදුරජානන් වහන්සේ ඔවුන්ට ඉඩ පහසු ඇති පැත්තක සෙනසුන් පිළියෙළ කරවා දුන්හ. එහි වැසි අනික් භික්‍ෂූන් වහන්සේලා ඔවුන් හා එකට නො හිඳිත්. නො සිටිත්. ඔවුන් හා කිසිවක් කතා නො කෙරෙත්. එහි පැමිණියෝ “කලහකාරක වූ උන්නාන්සේලා කවුරු දැ” යි බුදුරජුන් අතින් විචාරත්. උන්වහන්සේ “ඒ මොවුනැ” යි දක්වත්. “මේ ඒ කෝලාහලකාරයෝ දැ?” යි එහි රැස් වූවන් විසින් ඇඟිලි දික් කොට කියනු ලබන්නෝ ලජ්ජාවෙන් හිස ඔසවන්නට නො හැකි ව බුදුරජුන්ගේ සිරිපාමුල වැටී බුදුරජුන් වැඳ කමාකර වූහ. එකල්හි උන්වහන්සේ “මහණෙනි! තමුසේලා විසින් කරණ ලද්දේ ඉතා බැරෑරුම් නො කියැකි තරමේ සැහැසි කමෙක් ය, මා වැනි බුදුවරයකු වෙත පැවිදි ව කෝලාහල නො කරවු, එක් වවු, සමගි වවු’ යි කී කල්හි ද, සමගි නො වූ වහු ය, පැරණි පඬිවරු මවු පියන්ගේ අවවාදය නිසා, ඒ මවු පියන් ජීවිතයෙන් තොර කරණ කල්හි ද, ඒ ඉවසා සිටියහ, එසේ ඉවසා සිටි එක් නුවණැති පුරුෂයෙක්, කාසි - කෝසල දෙරටෙහි රජකම හා හැම යසිසුරු ලැබී ය” යි වදාරා නැවැත කෝසම්බිකජාතකයත් වදාළ සේක. “කරුණු මෙසේ බැවින් මාගේ වචනය නො පිළිගැණීමෙන්, නො සලකා හැරීමෙන් තොප කළේ මහසැහැසිකමෙකැ” යි වදාරා, මේ ගාථාව දෙසූ සේක.

මෙහි සඟමැද (කෝලාහල කරණ අන්‍යයෝ “අපි නැසෙමු” යි) නො දනිත්. එහි යම් කෙනෙක් වනාහි (“අපි නැසෙමු” යි) දනිත් ද, ඒ හේතුයෙන් කලහයෝ සංසිදෙත්.

නොහොත් මාගේ නො වන්නෝ “ අපි මේ සඟමැද (කලහ වැඩීමට) උත්සාහ කරම්හ” යි නො දනිත්. එහි (යම් කෙනෙක් “අපි කලහ වැඩීමට උත්සාහ කරම්හ” යි) දනිත් ද, ඒ හේතු කොට කලහයෝ සංසිඳෙත්.

පරෙ ච න විජානන්ති මයං එත්ථ යමාමසෙ = මෙහි සඟමැද (කෝලාහල කරණ) අන්‍යයෝ “අපි නැසෙමු” යි නො දනිත්.

මෙහි කලහකරුවෝ ය, අන්‍යයෝ. ඔවුහු නුවණැත්තෝ නො වෙති. නුවණැත්තන්ගෙන් බැහැර වූවෝ ය ඔවුහු. මේ අටුවා ය:- ‘පණ්ඩිතෙ ඨපෙත්වා තතො අඤ්ඤෙ භණ්ඩනකාරකා පරෙ නාම’ යනු. ඔවුහු සඟමැද කොලාහල කරන්නෝ “අපි නැසී යන්නෙමු, එ තැනින් මරහු සමීපයට යමු” යි නො දනිත්. මෙන්න ඒ අටුවා:- “තෙ තත්ථ සඞ්ඝමජ්ඣෙ කොලාහලං කරොන්තො මයං යමාමසෙ උපරමාම නස්සාම සතතං සමිතං මච්චු සන්ති කං ගච්ඡාමාති න ජානන්ති” යනු.

යෙ ච තත්ථ විජානන්ති තතො සම්මන්ති මෙධගා = එහි යම් කෙනෙක් දනිත් ද, ඒ හේතුයෙන් කලහයෝ සංසිදෙත්.

සඟමැද ඔවුන් අතුරෙහි යම් නුවණැති කෙනෙක් වෙත් නම්, ඔවුහු “අපි මරහු සමීපයට යමු” යි දනිත්. මෙසේ දත් ඒ නුවණැත්තෝ වනාහි නිතර යෝනිසෝමනසිකාරය උපදවා ලීමෙන් කලහයන්ගේ සංසිදීම පිණිස පිළිපදිත්. එකල ඔවුන්ගේ ඒ ප්‍රතිපත්තියෙන් කලහයෝ සංසිදෙත්. මෙන අටුවා :- “ යෙ තත්ථ පණ්ඩිතා මයං මච්චුසමීපං ගච්ඡාමාති විජානන්ති, එවං හි තෙ ජානන්තා යොනිසොමනසිකාරං උප්පාදෙත්වා මෙධ ගානං කලහානං වූපසමාය පටිපජ්ජන්ති, අථ නෙසං තාය පටිපත්තියා තෙ මෙධගා සම්මන්ති” යනු.

මෙහි පරෙ, යන්නෙහි අර්‍ත්‍ථය තවත් ලෙසකින් පැහැදිලි කෙරෙත්. ඒ නම් “කෝලාහල නො කරවු, විවාද නො කරවු, එකතු වවු, සමගි වවු” යනාදි ලෙසින් කලහයෙහි විපත හා සමගියෙහි සැපත දක්වා, මා විසින් අවවාද කරණ ලද්දෝ ද, මාගේ ඒ අවවාද නො පිළිගත් බැවින් අවවාද කළ ඒ මා කෙරෙහි මමත්වය නැත්තෝ ය, මාගේ අවවාද නො පිළිගත් බැවින් මාගේ නො වන කලහකාරයෝ ය” යනු යි. “පරෙ චාති පුබ්බෙ මයා මා භික්ඛවෙ භණ්ඩනංති ආදිනි වත්‍වා ඔවදියමානාපි මම ඔවාදස්ස අපටිග්ගහණෙන අමාමකා පර නාම” යි ඒ විස්තර කළ සැටි යි.

සඟමැද කෝලාහල කරණ ආපත්ති - අනාපත්ති - යුකති - අයුක්ති ඇත්ත නැත්ත තෝරා බේරා ගැණීමෙහි අපොහොසත් නුවණ නැති කෝලාහලකරුවෝ “අපි මේ නිසා මේ හේතුකොට එ ලොව මෙ ලොව දෙකින් ම පිරිහෙමු” යි නො දනිත්. ඒ තොප අතුරෙහි නුවණැති යම් කෙනෙක් එසේ දැන සලකා සිතා බලා කලහ සංසිඳවීමට උත්සාහ කෙරෙත් ද, ඒ හේතුයෙන් කලහයෝ සංසිඳෙත්.

මාගේ නො වන කලහකාරක භික්‍ෂූහු “අපි ඡන්දාදීවශයෙන් ලාමක පවිටු අදහස් ඉදිරිපත් කොට මේ සඟමැද කලහ වැඩීමට ව්‍යායාම කරම්හ” යි නො දනිත්. ඒ තොප අතුරෙන් යම් කෙනෙක් ඒ දනිත් ද, ඒ නිසා මෝඩකමින් උපන් කලහයෝ සංසිඳෙත්. කරුණු දත් නුවණැත්තන් නිසා කලහයෝ සංසිඳෙත්.

පරෙ යනු, ප්‍රථමා බහුවචන යි. ප්‍රකෘතිය ‘පර’ යනු යි. එය පසමිතුරු - උත්තම - අන්‍ය - පශ්වාද්භාව යන අරුත්හි එයි. මෙහි ආයේ අන්‍යාර්‍ත්‍ථයෙහි ය. එ හෙයින් මෙහි සර්‍වනාමැ යි ගැණේ. ප්‍රථමාබහුවචනයෙහි ‘පරෙ’ යි ආයේ එබැවිනි.

ච යනු, නිපාත යි. සමපිණ්ඩන - සමාහාර - අන්‍වාචය - ඉතිරීතරයෝග - පදපූරණ - අවධාරණ - විකල්ප - ව්‍යතිරෙක යන අරුත්හි එන්නෙකි ඒ. මෙහි පදපූරණයෙහි ආයේ ය.

මෙධගා යනු, කලහයෝ ය. ‘අත්තනො නිස්සයං ච පරං ච මෙධමානො ගච්ඡතීති = මෙධගො’ යනු නිරුක්ති යි. තමන් පිළිබඳ වූවන් හා තමන් පිළිබඳ නොවූ අන්‍යයන් හිංසා කරණුයේ නසනුයේ මේධග යි. මේධග නම් කලහය.

චූලකාල මහාකාල ස්ථවිරයන් වහන්සේලා

සේතව්‍යනුවරැ, චූලකාල - මජ්ඣිමකාල - මහාකාල යි සහෝදරයෝ තිදෙනෙක් වූහ. තිදෙනා ම ධනපතියෝ ය. උන් අතුරන් චූලකාල - මහාකාල දෙදෙනා නොයෙක් ඈත පළාත්හි ගොස් ඇවිද, බරකරත්තවලින් බඩු ගෙනැවිත් විකිණීමට මජ්ඣිම කාලයාහට භාර දෙන්නෝ ය. ඔහු ඒ සියලු බඩු නියමිත ගණනට විකුණා, මුදල් රැස් කරයි. එක් කලෙක මහාකාල-චූලකාලයෝ, බර කරත්ත පන් සියයකට බොහෝ බඩු පටවා ගෙණ සැවැත්නුවරට පැමිණ, නුවරටත් දෙව්රම් මහවෙහෙරටත් අතර තැනක කරත්ත ලිහා විඩා සංසිඳුවමින් උන්හ. එදා සවස මහාකාල තෙමේ සුවඳ මල් සුවඳකූරු සුවඳසුණු සුවඳ තෙල් පහන් අත් පුරා රැගෙණ බණ අසන්නට විහාරයට යන ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවකයන් දැක ඔවුන් විචාරා “මමත් බණ අසන්නට යමි” යි ඔවුන් හා එක් ව විහාරයට ගොස් බුදුරජුන් වැඳ ධර්‍මශාලාවේ කෙළවරක වාඩිගෙණ බණ අසමින් හුන්නේ ය.

බුදුරජානන් වහන්සේ එහි ධර්‍මශාලායෙහි කොණකට වී හුන් මහාකාලයා දැක ඔහුගේ අදහස් බලා ඒ අදහසට අනු ව දුක්ඛඛන්ධ සූත්‍රාදීන්ගේ වශයෙන් කාමයෙහි දොස් කාමයෙහි ලාමකකම් කාමයෙහි කිලිටි බැව් හා පැවිද්දෙහි අනුසස් දැක්වෙන පිළිවෙළ කතාව වදාළ සේක. මහාකාල තෙමේ මිහිරිහඬින් දෙසූ ඒ බණ කතාව අසා “අය්යෝ! අප කරණු කුමක් ද, පරලොව යන්නහු තමන් වෙහෙස විඳ දුකින් පෙළෙමින් මිරිකෙමින් සැපයූ සියලු දේපල හැර යා යුතු නො වේ ද, මේ මොක ද, භෝගයෝ නෑදෑයෝ කිසි කෙනෙක් පරලොව යන්නහු පසු පස්සේ නො යති, ඉතින් ගිහිකම් කිරීමෙන් ඇති ඵලය කුමක් ද, මම පැවිදි වෙමි, මට මේ කිසිවක් වුවමනා නැතැ” යි සිතට ගෙණ බණ අවසන්හි රැස් ව හුන් මිනිසුන් විහාරයෙන් පිට වී ගිය කල්හි බුදුරජුන් වෙතට ගොස් “ස්වාමීනි! මා පැවිදි කරන්නැ” යි කියා සිටියේ ය. බුදුරජුන් “මහාකාලය! පැවිදිවන්නට නම් මවු පියන්ගෙන් අවසර වුවමනා ය, මවු පියෝ ජීවතුන් අතර නැද්ද? එසේ නම් එයට සුදුසු නෑයකුගෙන් අවසර ලබාගත යුතු ය” යි වදාළ විට “ස්වාමීනි! මට බාල සහෝදර යෙක් සිටී” යි කී ය. “ඒ ඇති, එසේ නම් පැවිදිවන බව ඔහුට දන්වා අවසර ගෙණ මෙහි එන්නැ” යි කී විට ඔහු ඉතා යුහු ව මලනුවන් කරා ගොස්, “මල්ලී! අපට අයත් මේ සියලු මිල මුදල් බඩු මුට්ටු උඹට භාර යි, නුඹ මේ සියල්ල හොඳින් බලා සොයා ගෙණ කටයුතු කරන්නැ” යි මලයාට පැවැරී ය. එකල චුලකාල තෙමේ “අය්යා! ඇයි! එහෙම කියහි?” යි ඇසී ය. “මම බුදුහාමුදුරුවන් ලඟ පැවිදි වෙමි, මට මේ කිසිවකින් වැඩෙක් නැත, මෙයින් ප්‍රයෝජන නුඹටැ” යි කී ය. චූලකාල තෙමේ මෙය වෙනස් කරන්නට නොයෙක් ලෙසින් මහන්සි දැරී ය. කරුණු කී ය. එහෙත් නො හැකි විය. අන්තිමේදී “අය්යා! මා කියන්න නො පිළිගණීහු නම් කැමැත්තක් කරන්නැ” යි කීයේ ය. එවිට මහාකාලයා බුදුරජුන් වෙත ගොස් පැවිදි ව මහණ පිළිවෙතෙහි යෙදී වසන්නේ යහතින් කල් දවස ගත කෙළේ ය. මේ අතර කාලයෙහි චූලකාල තෙමේ සහෝදරයාගේ වෙන්වීමෙන් හටගත් සිත් තැවුල් ඇත්තේ සහෝදරයාත් සිවුරු හරවා ගෙණ එමි” යි සිතා තෙමේත් ගොස් පැවිදි වී ය.

පැවිද්දෙන් ටික දිනකට පසු මහාකාල තෙමේ උපසම්පදාව ලබා බුදුරජුන් වෙතට ගොස් වැඳ “සසුනෙහි පැවිදිවූවන් විසින් පිළිපැදිය යුතු වූ ධුරයෝ කොතෙක් දැ?” යි ඇසී ය. උන්වහන්සේ ඒ පිළිබඳ තොරතුරු වදාළවිට, “ ස්වාමීනි! මාගේ වයස දැන් ගෙවී ගොස් ය, එහෙයින් මට ග්‍රන්ථධුරය පුරණු නො හැකි ය, විදර්‍ශනා ධුරය පිරිය හැකි ය, මට එයට කමටහන් වදාරණු මැනැවැ” යි උන්වහන්සේ වෙතින් රහත්බව දක්වා කමටහන් කියවා උගෙණ, සෝසානිකධුතඞ්ගය සමාදන් ව ගෙණ, මහරෑ ගෙවල සියලු දෙනා නින්දට ගිය පසු, සොහොනට ගොස්, භාවනායෙහි යෙදී හිඳ, එලිවැටෙන්නට කලින් මිනිසුන් නින්දෙන් නැගිටින්නට පෙර විහාරයට එයි.

එදා, කාලී නම් සොහොන් ගොවු දුවක් එම සොහොන භාරව සිටියා ය. ඕ තොමෝ තමන් නො දත් කිසිවකු එහි උන් සිටි තැන් දැක, “කවරෙක් මෙහි ඒ දැ” යි විපරම් කරමින් හුන්නි ද ඒ දැනගන්නට නො හැකි වූ ය. දිනක් ඕ තොමෝ සොහොන් පැලෙහි පහන් දල්වා, දූ පුතුනුත් සමග ගොස්, එහි පසෙකට වී නො නිදා බලා සිටියා ය. එදා මහ රෑ මහාකාල ස්ථවිරයන් වහන්සේ පෙරසේ භාවනා කරන්නට සොහොනට පැමිණියහ. කාලිය තෙරුන් දැක “ස්වාමීනි! මේ තැනැ වසන්නහු ඔබ වහන්සේ දැ?” යි ඇසු ය. ස්ථවිර තෙමේ “එසේ ය, උපාසිකාවෙනි” යි පිළිතුරු දින. ඕ තොමෝ “ස්වාමීනි! සොහොනැ වසන්නන් විසින් පිළිපැදිය යුතු ක්‍රම කිහිපයෙක් තිබේ, ඔවුන් ඒ සියල්ල මැනැවින් දැන ගෙණ ඒ හැටියට සොහොනෙහි විසිය යුතු ය” යි කිවු ය. “කිම, අපි ඔය සොහොන්ගොවුදුව කියන හැටියට වසන්නමෝ දැ?” යි නො කියා, උන්වහන්සේ “අප විසින් පිළිපැදිය යුතු සැටි කියන්නැ” යි කීහ.

“ස්වාමීනි! සොහොනැ වසන්නන් තමන් සොහොනෙහි වසන බව, සොහොන් පල්ලන්ට, විහාරයෙහි මහතෙරුන්ට, ගම්මුලාදෑනියාට දැන්විය යුතු ය, හොරු මිනිසුන් ලුහු බඳනා විට හොරකම් කළ බඩුත් රැගෙණ සොහොනට දුවැවිත් තමන්ගේ නිදහස පිණිස ඒ සොර බඩු සොහොනෙහි දමා පලා යන්නෝ ය, සොරුන්ගේ පස්සේ දුව එන මිනිස්සු සොහොනැ වසන්නන් අල්ලා, සොරු මොවුහු, යි බැඳගෙණ තැළීම් පෙළීම් කරන්නෝ ය, තමන් සොහොනෙහි වසනබව, සුසානපාලකාදීන්ට කලින් කියා සිටි කල එබඳු අතෝරයන්ට අසු නො වෙති, ඔවුහු ඒ හැම උවදුරක් ම වළකාලති, තව ද සොහොනැ වසන්නන් විසින් මත්ස්‍යමාංස හා පිටියෙන් කළ තෙලින් බැදි කැවිලි නො කෑ යුතු ය, දාවල නො නිදිය යුතු ය, අලසයකු නො විය යුතු ය, වීර්‍ය්‍යය ඇත්තකු විය යුතු ය, කපටිකම් රැවටිලිවලින් හා කුහක අදහස්වලින් වෙන් විය යුතු ය, ඉතා හොඳ පිවිතුරු අදහස් ඇත්තන් විය යුතු ය, සියල්ලන් නිදි ගත් පසු විහාරයෙන් ආ යුතු ය, උදෑසන කිසිවකු නින්දෙන් නැගී සිටින්නට පෙරාතු ව වෙහෙරට යා යුතු ය, මේ කී ලෙසට ඔබ වහන්සේ මෙහි වසන්නහු නම්, ඔබ වහන්සේගේ අදහස් පරිදි පැවිදිබව මුදුන් පමුණුවා ගත හැකි ය, මිනිසුන් මළසිරුරු මෙහි ගෙණා කල්හි, මම ඒ මළ සිරුරු කම්බිලිවලින් කුළුගෙවල් සාදා, එහි නංවා සුවඳ මල් ආදියෙනුත් සත්කාර කොට දවන්නෙමි, එසේ කරන්නට නො හැකි වූ විට, කුඩාදරසෑයක් සාදා එය දල්වා, උලෙන් එලියට ඇද පොරවෙන් කොටා, කුඩා කුඩා කෑලි කොට ගින්නෙහි ලා දවන්නෙමි’ යි කිවු ය. එවිට මහාකාල ස්ථවිර තෙමේ “හොඳ යි, උපාසිකාවෙනි! මම ඒ සියල්ල, උපාසිකාව කී ලෙසට කරමි, යම් දිනෙක මළ සිරුරක් මෙහි ගෙණාවොත්, එය මට දන්වන්නැ” යි කියා විහාරයට ගියේ ය. ඕ තොමෝ එය “එසේ ය” යි පිළිගත්තා ය. මහාකාල ස්ථවිර තෙමේ ඉතා සතුටින් දැන් මහණදම් කරයි. ඔවුන් සහෝදර වූ චූලකාල තෙමේ මහණකම් පසෙක තබා, භාවනාවක නො යෙදී නිතර ගේ දොර ගැණ සිතමින් දවස් යවයි. අඹුදරුවන් ගැණ සිහි කරයි. “මාගේ අයියා කරන්නේ ඉතා බැරෑරුම් වැඩෙකැ” යි ද සිතයි.

මේ අතර, හදිසි ලෙඩකින් කලුරිය කළ සත්‍රියකගේ නො මැලවුනු මළසිරුරක් නෑදෑහිතමිතුරෝ දර පොල්කටු තෙල් රෙදි ආදියත් රැගෙණ, සවස සොහොනට ගෙණවුත් සොහොන් ගොවූ දුවට “මේ මළසිරුරු දවන්නැ” යි කියා භාර කොට ඒ පිණිස කුලිය ද දීලා ගියහ. කාලිය ඒ මළසිරුර ඔතා තුබූ රෙද්ද ඉවත් කොට, එ වේලෙහි මළ බැවින් වෙනස් ව නො ගිය සිරුරු බලා, “මෙය හාමුදුරුවන්ට දැක්වීමට සුදුසු අරමුණකැ” යි තෙරුන් වෙත ගොස් වැඳ, “හොඳ අරමුණෙක් ලැබී තිබේ, බලන්නට වඩින්නැ” යි කිවු ය. උන්වහන්සේ වහා ගොස් ඔතා තුබූ රෙද්ද ඉවත් කරවා, පතුල පටන් කෙස් අග දක්වා මළසිරුර ගැණ සලකා “මේ රූපය තදින් පිණාගිය එකෙක, එසේ ම රන්වන් ය” යි සිතට ගෙණ “ගින්නෙහි බහා ගිනිදැලින් ඇවිළ ගත් විට කියන්නැ” යි කියා තමන් වසන ආවාසයට ගියහ. කාලිය එසේ මළසිරුර ගින්නෙහි බහා තෙරුන්ට දැන් වූ ය. උන්වහන්සේ එහි ගොස් එය බැලූහ. මළසිරුරෙහි ගිනිදැල් වැදුනු තැන් කබර දෙනකගේ සිරුරු පැහැය ගෙණ තුබුනේ ය. පා තුන හතරට නැවී ගියේ ය. අත් වකුටු විය. නළලෙහි හම ගැලවී තුබුනේ ය. මේ මළසිරුර බලා තමන් වසන තැනට ගිය ස්ථවිර තෙමේ “දැන් මේ සිරුර කිසිවකුන්ගේ ද සිත් ගන්නේ නො වේ, ඒ තබා බලන්නටද සිත් නො දේ” යි සිතමින් “එකාන්තයෙන් සංස්කාරධර්‍මයෝ සදාකල්හි නො ද පවතින්නෝය, ඉපිද නැසෙන ස්වභාවය ඇත්තෝ ය, සංස්කාරයෝ ඉපිද නැසෙති, මෙසේ ඉපිද නැසෙන සංස්කාරධර්‍මයන්ගේ සංසිඳීම සැප වේ” යන දේශනාවට අනු ව විදසුන් වඩා භාවනා කොට සිවුපිළිසිඹියාවන් ද ලබමින් රහත් වූයේ ය.

මෙ දවස, සම්මා සම්බුදුරජානන් වහන්සේ භික්‍ෂුසඞ්ඝයාත් සමග දනවු සැරි සරන සේක්, සේතව්‍යනුවර ඇට්ටේරිය වනයට වැඩම කළ සේක. බුදුරජුන් සේතව්‍යනුවරට වැඩම කළ බව දත් චූලකාල තෙරුන්ගේ භාර්‍ය්‍යාවෝ “අපගේ ස්වාමියා සිවුරු හරවා ගණිමු” යි කතා බස් කොට, පසු දා දානයට භික්‍ෂුසඞ්ඝයාත් සමග ගෙදරට වඩින්නට බුදුරජුන්ට ආරාධනා කර වූහ. දන් පිණිස ආරාධනා කළ ගෙදර නුපුරුදු ගෙදරක් නම්, එහි බුදුරජුන්ට අසුන් පැණවීමට භික්‍ෂු නමක් කලින් එ තැනට යා යුතු වේ. එය සිරිති. අසුන් පණවන තැන බුදුරජානන් වහන්සේට මැද අසුන් පණවා, එහි දකුණුපසත් වම්පසත් සැරියුත්-මුගලන් දෙනමට අසුන් පැණවිය යුතු ය. එතැන් පටන් දෙපසෙහි අනික් දෙනාවහන්සේට අසුන් පැණවෙන්නේ ය. එ හෙයින් එදා මහාකාල ස්ථවිරයන් වහන්සේ අසුන් පණවන්නට චූලකාල ස්ථවිරයන් කලින් එහි යැවූහ. ගෙදර අය උන්වහන්සේ එහි ගිය වේලේ පටන් කෙළි කවටකම් කරන්නට පටන් ගත්හ. ඔවුන්, කුඩා මිටි අසුන් සඞ්ඝ ස්ථවිරයන් වැඩ හිඳිනා කෙළවරත් උස් අසුන් සඞ්ඝනවකයා හිඳිනා කෙළවරත් තබා පිළියෙල කරණ විට “මේ අසවු, කුඩා මිටි අසුන් සඞ්ඝස්ථවිරයන් වහන්සේ වැඩ හිඳිනා කෙළවර නො තබවු, උස් අසුන් සඞ්ඝනවකයා හිඳිනා කෙළවර නො තබවූ, උස් අසුන් සංඝස්ථවිරයන් වහන්සේටත් කුඩා මිටි අසුන් සඞ්ඝ නවකයන් පිණිසත් පණවන්නැ” යි චූලකාල තෙරණුවෝ කීහ.

ගෙයි හුන් ගෑණු තෙරුන්ගේ මේ නියමය නො ඇසෙනවුන් සේ “හා! ඔයා මොක ද දැන් කරන්නේ ? ඔයාට නරක ද අසුන් පණවන්නට?, ඔයා කාගෙන් අසා බලා ද මහණ වුයේ?, ඔයා මහණ කළේ කවු ද?, කොයි ද යසට තුබුනු කොණ්ඩය, කෝ රැවුල?, අපට කන්නට අඳින්නට දෙන්නේ කවු ද? අපි කවුරුන් ගැන බලාපොරොත්තු වෙමු ද?, මේ දරුවෝ?, මොක ද මෙහි ආයේ” යි බැණ වදිමින් හැඳ පොරොවා තුබූ සිවුරු ගලවා, පැත්තක දමා, මල්වඩමක් හිසෙහි තබා, “යන්න බුදුන් වැඩමවා ගෙණ එන්න, අපි අසුන් පණවන්නෙමු” යි කියා පිටත් කොට යැවූහ. “පැවිදි වූ අලුත ම සිවුරු හැර යන්නන්ට එයින් ලජ්ජාවක් නුපදි” යි. එහෙයින් චූලකාලයා ද තම අඹුවන් විසින් ගැන් වූ වෙසයෙන් ම අමුත්තක් නො මැති ව, විහාරයට ගොස්, බුදුරජුන් ප්‍රධාන මහා සඞ්ඝයා වහන්සේ වැඩමවා ගෙණ, ගෙට පැමිණියේ ය. හැම දෙනා එකතුව උන්වහන්සේලා අසුන්වල වඩා හිඳුවා, මැනැවින් පිළියෙල කොට තුබූ දානය වැලඳෙව්වාහු ය. උන්වහන්සේලා වලඳා අවසන් කොට දහම් දෙසා විහාරයට වැඩියහ. එ වේලෙහි මහාකාල තෙරුන්ගේ අඹුවෝ “චුලකාලයන්ගේ අඹුවන් කළ වැඩේ ඉතා කදිම යි, තැනැ තැනැ හුන් ගෑණුන් මෙහි ගෙණැවිත් උන් අතරමං කොට අතහැර යෑම මොන මිනිස් කමෙක් ද, ඈලා කළ වැඩේ කිසි වරදෙක් නැත, අපිත් අපේ එක්කෙනා ගලවා ගණිමු” යි කතා කොට, කවුරුත් එකමතික ව පසු දා දානයටත් එහිදී ම ආරාධනා කළහ.

එදා අසුන් පැණවිමට මහාකාල තෙරණුවෝ එහි නො ගියහ. අන් භික්‍ෂු නමක් ඒ පිණිස එහි ගියේ ය. මහාකාල තෙරුන්ගේ අඹුවන්ගේ අදහස ඒ නිසා ඉටු නො වී ය. ඈලා එයින් කණස්සල්ලට පත් වූහ. ඈලා ම අසුන් පැණවූහ. පසු දා බුද්ධප්‍රමුඛමහා සඞ්ඝයා වහන්සේ එහි වැඩ, පණවා තුබූ අසුන්හි වැඩ හුන්හ. ඔවුහු දන් පිළිගැන් වූහ. සමහර දෙනා වහන්සේ එහි පණවා තුබූ අසුන්වල ම වැඩ හිඳ දන් වැලඳු අතර, සමහර දෙනා වහන්සේ පිටතට වැඩියහ. බුදුරජානන් වහන්සේ එහි ම වැඩ හිඳ දන් වලඳා අවසන් කළ ඉක්බිති මහාකාල තෙරුන්ගේ අඹුවෝ “ස්වාමීනි! දානානෘශංස ධර්‍මදේශනාවට මහාකාල තෙරුන් මෙහි නවතා වඩිනු මැනැවි, අපි උන්වහන්සේගෙන් බණ අසනු කැමැත්තම්හ” යි කීහ. බුදුරජානන් වහන්සේ ද “යහපතැ” යි මහාකාල තෙරුන් එහි නවතා, අනික් හැම දෙනා වහන්සේත් ගෙණ, විහාරයට වැඩිය සේක. එවිට භික්‍ෂූන් වහන්සේලා ගම්දොර සිට, “බුදුහාමුදුරුවන් මේ කළේ කුමක් ද, දැන කරණ ලද්දේ ද, නො දැන කරණ ලද්දේ ද, ඊයේ චූලකාලයා අසුන් පනවන්නට ගිය විට අල්වා සිවුරු ගලවා දැමූහ, එයින් ඔහුට මහණකම නැති විය, අද ඒ පිණිස වෙනෙකකු ගිය බැවින්, එබඳු විපතෙක් එබදු නපුරෙක් අද නො වී ය, බුදු හාමුදුරුවෝ මහාකාල තෙරුන් එහි නවතා ආහ, මහාකාල තෙරුන්නාන්සේ නම් සිල්වත්හ, ආචාර සම්පන්නයහ, ඒ නිසා මහණකම රැකේ ද, චූලකාලයාහට අඹුවෝ දෙ දෙනෙකි, මහාකාල තෙරුන්ට අඹුවෝ අටදෙනෙකි, චූලකාලයාගේ මහණකම මෙසේ නැති ව ගියේ නම්, මේ මහාකාල තෙරුන්ගේ මහණකම කෙසේ නම් රැකේ දැයි අපි නො දනුම්හ” යි විරුද්ධව කතා කළහ.

බුදුරජානන් වහන්සේ මේ කතාව අසා, “මහණෙනි! තමුසේලා මහාකාලයා චූලකාලයා වැනි කොට ගත්තහු ද, එසේ නො ගණිවු, චූලකාලයා වාසය කළේ නිතර නිතර සුබ අරමුණු අනු ව සිත යොදවමින් ය. ඔහු අනිටු අරමුණු නිතර සිතමින් විසී ය, මහණකම ගැණ සිතක් ඔහුට නො තුබුනේ ය, මාගේ පුතා මහාකාල තෙමේ එසේ නො වේ, ඔහු වාසය කළේ අසුබඅරමුණුවල සිත යෙදීමෙන් ය, ඒ තැන මහාගල්කන්දක් සේ නිසල ය, එහෙයින් චූලකාලයාට සේ මහාකාලයාට කිසිත් විපතෙක් නපුරෙක් අතෝරයෙක් නො වේ ය” යි වදාරා ඒ කරණු කොට මේ ධර්‍ම දේශනාව ද කළ සේක:-

(රූපාදි අරමුණු) ශුභය යි එක්වන් දක්නා සුලු ව වාසය කරණ ඇස් කන් නාස් ආදී වූ ඉඳුරන්හි සංවර නැති අහරෙහි ද පමණ නො දත් අලස වූ වීර්‍ය්‍ය රහිත ඒ පුද්ගලයා මාර තෙමේ ඒකාන්තයෙන් මැඩ ගණියි. (කුමක් මෙන්ද යත්?) දුර්‍වලවෘක්‍ෂයක් (මුලින් උපුටාලන) වාතයක් මෙනි.

(එක්තරා අශුභයක් හෝ කෙශාදිය) අශුභය යි එක්වන් දක්නා සුලු ව වාසය කරණ ඇස් කන් නාස් ආදී වූ ඉඳුරන්හි මනා හික්මීමක් ඇති අහරෙහි පමණ දන්නා වූ සැදැහැති වැඩූ වීර්‍ය්‍යය ඇති ඒ පුද්ගලයා මාර තෙමේ ඒකාන්තයෙන් නො මැඩ ලයි. (කුමක් මෙන්ද යත්?) ගල්පව්වක් (සලන්නට අපොහොසත්) වාතයක් මෙනි.

සුභානුපස්සිං විහරන්තං = (රූපාදි අරමුණු) ශුභය යි, එක්වන් දක්නා සුලු ව වසන.

නූගත් මිනිසුන් විසින් දිවා රෑ දෙක්හි ශුභවශයෙන් සිතන කියන අරමුණු සයෙක් ආගමෙහි දක්වන ලද්දේ ය. රූප-සද්ද-ගන්ධ-රස-පොට්ඨබ්බ-ධම්ම යන මේ ය ඒ. මේ රූපාදිය ය අරමුණු. චිත්ත-චෛතසික ධර්‍මයන් එල්බගන්නා තැන් ය. දුර්‍වල පුරුෂයකු විසින් සැරයටි ආදිය එල්බ ගණු ලබන්නා සේ චීත්ත-චෛතසික ධර්‍මයන් එල්බ ගන්නේ මේ රූපාදිය ය. එහෙයිනි ඒවාට අරමුණුය කියන්නේ. “දුබ්බලපුරිසෙන දණ්ඩාදි විය චිත්තචෙතසිකෙහි ආලම්බීයතීති = ආලම්බනං” යනු ඒ කී පරිදි යි. චිත්තචෛතසිකධම් යම් තැනෙක ඇලේ නම් ඒ ඇලෙන්නේ රූප - සද්දාදීන් කෙරෙහි ය. එහෙයින් ඒ රූපශබ්දාදිය අරමුණු ය යි කියත්. “චිත්තචෙතසිකා ධම්මා ආගන්ත්වා එත්ථ රමන්‍තීති = ආරම්මණං” යනු ඒ අරුත දැක් වූ සැටි යි. එහෙයින් රූපය, ආලම්බනය යි දෙකක් නැත. රූපය ම ය රූපරම්මණ නම් වනුයේ. ශබ්දය ම ය සද්දාම්මණ වනුයේ. සෙස්සද මේ ලෙසින් ගන්න.

එහි රූප නම්, ඇසින් දැක්ක යුතු ඇසින් දකින පැහැය යි. “වණ්ණවිකාරං ආපජ්ජමානං රූපය‍ති හදයඞ්ගතභාවං පකාසෙතීති = රූපං” වර්‍ණවිකාරයට පැමිණීමෙන් හෘදගතභාවය පවසනුයේ රූපැ යි එයින් කියන ලද ය. (විස්තරය පිණිස මෙහි පුෂපවර්‍ගයෙහි “කො ඉමං පඨවිං විජෙස්සති” යන්නට කළ පරිකථාව බලන්න.) මේ සැකෙවිනි.

ශබ්ද නම්, කණින් ඇසිය යුතු වූ හඬ ය. එය මහාභූත රූපයන් නිසා නැගෙන්නෙකි. ඔවුන්ගේ ගැටීමෙන් හා බිඳීමෙන් ඒ නගින්නේ ය. “සප්පති සොතවිඤ්ඤෙය්‍යභාවං ගච්ඡතීති = සද්දො” කණින් දැනගත යුතු බවට පැමිණෙන්නේ ශබ්ද යනු එහි තේරුම යි.

ගන්‍ධ නම්, නැහැයට ගොදුරු වන දුගඳ සුවඳ ය. නැහැයේ උපකාරයෙන් වහළින් එහි උපදනා විඥානයට දැනෙන්නේ ය. ඝ්‍රාණ විඥානයට දැනෙන්නා වූ රූපධර්‍මය යි. “ගන්‍ධයති අත්තනො වත්ථුං සුචයතීති=ගන්‍ධො” තමා පිළිබඳ නිඃශ්‍රයවස්තුව ප්‍රකාශ කරන්නේ ගන්ධ නම් යනු එහි තේරුම යි.

රස නම්, දිවෙන් විඳ ගත යුතු වූ මධුරාදිය යි. දිව නිසා උපදනා විඥානයට දැනෙන්නේ ය. “රසීයති අස්සාදීයතීති = රසො” විඳ ගනු ලබන්නේ රසය යනු එහි තේරුම යි. “රසන්ති තං සත්තා අස්සාදෙන්තීති=රසො’ සත්වයෝ යමක් විඳ ගණිත් ද, ඒ රසය යනු එහි තේරුම යි.

ඵොට්ඨබ්බ නම්, කයින් දතයුතු රූපය යි. කායවිඥානයට දැනෙන්නේ ය. “ඵුසියතීති = ඵස්සො” සත්වයන් විසින් කාය ප්‍රසාදයේ උපකාරයෙන් වහළින් ස්පර්‍ශ කරණු ලබන්නේ ය, යනු එහි තේරුම යි.

ධම්ම නම්, ප්‍රසාදරූප - සූක්‍ෂමරූප - චිත්ත - චෛතසික - නිර්‍වාණ - ප්‍රඥප්ති යන මේ ය.

එ හෙයින් ඇසින් දැක්ක යුතු නීල-පීතාදී වූ පැහැය හා දිග් - නො දිග් - සිවුරැස් - අටැස් ආදී වූ සටහන් රූපාරම්මණ යි ද, සත්වයන් පිළිබඳ දෙඩුම් - බැණුම් - කියුම් - සිනාසීම් ආදිය හා මිහිඟුබෙර - ගැටබෙර - පණාපෙර ආදී වූ ශබ්ද සද්දාරම්මණ යි ද, කපුරු - කස්තුරි - තුරුවලා ආදී වූ සියලු දුගඳ සුවඳ, ගන්ධාරම්මණ යි ද, මිහිරි - කටුක - තික්තාදී වූ සියලු රස වෙසෙස්, රසාරම්මණ යි ද, උපාදින්නඅනුපාදින්නස්පර්‍ශය, ඵොට්ඨබ්බාරම්මණ යි ද, ප්‍රසාද රූප - සූක්‍ෂමරූප - චිත්ත - චෛතසික - නිර්‍වාණ - ප්‍රඥප්ති යන සය, ධම්මාරම්මණ යි ද දත යුතු ය.

මේ සියලු අරමුණු දිට්ඨ-සිත-මුත යි තෙ පරිදි වන්නේ ය. එහි දිට්ඨ නම්, ඇසින් දක්නා ලද රූපය යි. සුත නම්, කණින් අසන ලද ශබ්දය යි. මුත නම්, නැහයෙන්, දිවෙන්, කයින් ගනා ලද ගඳ - රස - පහස යි.

ඔහුගේ - මොහුගේ - ඇගේ - මැගේ රූපය කදිම ය, ශබ්දය කදිම ය, ගන්ධය කදිම ය, පරිභෝගරසය කදිම ය, පහස කදිම ය යි ඒ රූපාදිය පිළිබඳ සත්‍රී-පුරුෂ නිමිති ගෙණ, අල්ල, පත්ල, ඉඟටිය, බඩ, කන්, මුහුණ, දත්, ඇස්, කන්, පැහැය, නහය, කෙස්, පිහිටීම් යහපත් ය, සිරුරැ ගෑ කොකුම්, කස්තුරි, සඳුන් සුවඳ යහපත් ය, කීකරුකම, දෙතොල වැකුණු කෙළවල රසය, දෙනලද කැඳබත්වල රසය යහපත් ය, ඇඳි රෙදිපිළිවල පහස පැලඳි මල්දම් පහස, අතේ, කටේ, මුහුණේ පහස යහපත් ය, යැම ඊම, වටපිට බැලීම, ගතිගුණ යහපත් ය, සිත් ගන්නේ ය, යනාදි ලෙසින් අනුව්‍යඤ්ජනත් ගෙණ ප්‍රිය වූ අරමුණට සිත මෙහෙයා පියරූපාදී වූ අරමුණු කැත හිතින් වල්හිතින් ශුහ වශයෙන් නිතර බලන්නේ, සිතන්නේ, සිහි කරන්නේ කෙලශ ධර්‍මයන්ට යටත් වූයේ “සුභානුපස්සී” නම.

මෙන්න එය අටුවාව කී සැටි:- “ යො හි පුග්ගලො නිමිත්තග්ගාහං අනුබ්‍යඤ්ජනග්ගාහං ගණ්හන්තො නඛා සොභනාති, ගණ්හාති, අඞ්ගුලියො සොභනාති ගණ්හාති, හත්‍ථපාදා ජඞ්ගා ඌරු කටි උදරං ථනා ගීවා ඔට්ඨා දන්‍තා මුඛං නාසා අක්‍ඛීති කණ්ණභමුකා නලාටං කෙසා සොභනාති ගණ්හාති, කෙසා ලොමා නබා දන්තා තචො සොභනාති ගණ්හාති, වණ්ණො සුභො සණ්ඨානං සුභන්ති ගණ්හාති, අයං සුභානුපස්සී නාම” යනු.

ඉන්ද්‍රියෙසු අසංවුතං = ඉඳුරන්හි හික්මීම් නැති.

ඉන්ද්‍රියසංවරසීලයෙන් තොරවූයේ ය මේ තෙමේ, ඇස්-කන්-නාස් ආදිය නො රක්නා තැනැත්තේ ය. ඇස් කන් නාස් ආදිය නිසා, සිතතුළට වැද ගන්නා ප්‍රියරූපාදී වූ සියලු අරමුණෙහි රාගාදී වූ කෙලෙසුන් උපදවන්නා ය. ඉඳුරන් නිසා උපදනා කෙලෙසුන්ට යටත් වූයේ ය.

චක්ඛු-සොත-ඝාණ-ජිහ්වා-කාය-මන යි, ඉන්ද්‍රිය සයෙකි. විස්තර විසින් දෙවිස්සෙකි. මෙහි කියන්නේ මේ දැක් වූ සය ය.

මෙහි චක්ඛු නම්, රූප දකින තැන යි. නැත, රූප දැකීමේ ශක්තිය යි. එය සසම්භාර - පසාද යි දෙ වැදෑරුම් ය. ලෝකයා විසින් (අප විසින්) ඇසැ යි හඳුන්වන ඇස් (මස්) ගඩුව උපකරණ සහිත බැවින් සසම්භාර චක්ඛු යි කියනු ලැබේ. හිස්මොළයෙන් පැමිණි නහරවැලින් එල්බ පවතී මෙය. මෙහි සෙම් වැඩි තැන් සුදු ය. පිත වැඩි තැන් නිල ය. ලේ වැඩි තැන් රතු ය. පඨවීධාතු වැඩි තැන් තද ය. ආපෝධාතු වැඩි තැන් තෙත් ය. තේජෝධාතුව නිසා උණුසුම් ය. වායෝධාතුව නිසා සැලෙ යි. මේ මෙසේ පිළියෙල වුව ද, රූපදැකීමේ ශක්තියක්, පුළුවන් කමෙක් මෙයට නැත. රූප දකින්නේ පසාදචක්ඛුව යි. එය පිහිටියේ මේ ඇස්ගඩුවෙහි කලු ඉංගිරියාව මැද ය. එයට, ඉදිරියෙහි සිටියවුන්ගේ රූප ඇද ගැණීමෙහි ශක්තියක් තිබේ. මේ ඇස්ගඩු ව පටලසතකින් යුක්ත ය. හොඳට පොළාලු කපුපුලුන් තට්ටු සතක් එක පිට එක පිහිටියා සේ, මේ පටල සත එක පිට එක පිහිටා සිටියේ ය. මතුපිට සිටි කපු පුලුන් තට්ටුවෙහි, පහන් තලතෙල්බින්දුවක් වත්කළ විට, ඒ තෙල් බින්දුව යටට ගලා ගොස්, තට්ටු සතෙහි ම පැතිරී සිටින්නා සේ, පෙර අත් බැව්හි රූපදැකීමේ ආසාව මුල් කොට ඇති කර්‍මයෙන් හටගත් ප්‍රසන්නතාව (රූපදැකීමේ ශක්තිය) ඇස් පටල සතෙහි ම පැතිර පවතී. මේ ය පසාද චක්ඛු. සමහර ආචාර්‍ය්‍ය කෙනෙක් පමණින් මෙය මහමුංපියල්ලක් පමණය යි ද, සමහර කෙනෙක් උකුණු හිසක් පමණය යි ද කියත්. මේ කීම් දෙක ම වරද නැත.

ප්‍රසාදරුපය ඉතා සියුම් ය. ඇස් පියාපත් දෙකක් ඇත්තේ එය රකින්නට ය. එ දෙක, ඇසට යමක් ලං වූ විට ඇස වසයි. මෙයට, තනි ව රූප දකින්නට නො හැකි ය. අචිත්තක බැවිනි. එසේ ම, සිතට ද, තනි ව රූප දකිනු බැරි ය. තමා ඇස නො වන බැවිනි. රූප දකින්නේ, ප්‍රසාදචක්‍ෂුස වස්තු කොට ඇති සිත ය. එය මෙන්න කී සැටි:- “ චක්ඛු රූපං න පස්සති අචිත්තකත්තා, චිත්තං න පස්සති අචක්ඛුකත්‍තා, ද්වාරාම්මණ සඞ්ඝට්ටෙ පන පසාදවත්‍ථුකෙන චිත්තෙන පස්සති” යි. ප්‍රසාද චක්‍ෂුස වස්තු කොට ඇති සිත, රූප දකින්නේ ද, එය නො බිඳී සිටීම, එහි ඉදිරියට රූපයක් ලැබීම, ආලෝකයක් ලැබීම, සිහි කිරීම යන මේවාත් ඇති විට ය. “තත්‍ථ අසම්භින්නත්තා චක්‍ඛුස්ස ආපථගතත්තා රූපානං ආලොකසන්නිස්සිතං මනසිකාරහෙතුකං චතූහි පච්චයෙහි උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං සද්ධිං සම්පයුත්තධම්මෙහි” යි ඒ කීහ.

සොත නම්, කන් සිදුරෙහි, රෝමකූපයක් නිසා පවත්නා ශබ්ද ඇසීමෙහි ශක්තිය යි. සසම්හාර - පසාද යි ඒ දෙපරිදි ය. අප විසින් කණැ යි හඳුන්වනු ලබන්නේ ඇසට පෙණෙන කන් පෙත්ත සහිත වූ කන්බිලය යි. එය උපකරණ සහිත බැවින් සසම්භාරසෝත යි කියනු ලැබේ. ඒ මේ සසම්භාරසෝතබිලය තුළ සිහින් තඹවන් ලොමින් ගැවසී ගත් ඇඟිලිමුදුවක සටහන් ඇති ස්ථානයෙක් ඇත්තේ ය. ඒ ය සෝතප්පසාදය. ඒ ය නියම කණ. ඒ ය ශබ්ද අසන්නේ. පෙර අත්බැව්හි ශබ්ද ඇසීමේ ආසාව මුල් කොට ඇති කර්‍මබලයෙන් හටගත්තේ ය. සසම්භාරසෝතයට ශබ්ද අසන්නට නො හැකි ය. ඒ පිණිස එයට ශක්තියක් නැත. සෝතප්පසාදය ද සෝතවිඤ්ඤාණය වස්තු කොට ඇත්තේ ම ශබ්දශ්‍රවණය කරයි. තව ද නො බිහිරිබව, ශබ්ද ඉදිරියට ඊම, අවකාශය ඇසුරු කිරීම, සිහි කිරීම යන මේ ද ලැබිය යුතු ය. එවිට ය ශබ්ද ඇසිය හැක්කේ.

ඝාණ නම්, ගඳ සුවඳ ඇද ගැණීමට සුදුසු වූ නාසය තුළ පිහිටි ප්‍රසන්නභාවය යි. ගඳ සුවඳ ගැණීමේ ශක්තිය යි. සසම්භාර - පසාද යි මෙහි ද භේද දෙකෙකි. අප විසින් නැහැය යි හඳුන්වනු ලබන්නේ ඇසට පෙණෙන සිදුරු දෙකකින් යුක්ත වූ නාසිකා දණ්ඩය යි. එය ය සසම්භාරඝාණ. එසේ කියන්නේ උපකරණ සහිත බැවිනි. එයට ගඳ සුවඳ දැන ගන්නට බැරි ය. එහි තුළ, එළුකුරයක සටහන් ඇති තැන, ඝ්‍රාණවිඥානාදියට වසතුද්වාරභාවය සිද්ධ කරමින් පිහිටි යේ ඝාණප්පසාදය යි. ඒ ය නැහැ ය. මෙය පෙර අත්බැව්හි ගන්ධතෘෂ්ණාව මුල් කොට ඇති කර්‍මබලයෙන් හට ගත්තේ ය. යම් කිසි ගඳ සුවඳක් ගැටුනු විට ඒ ඝ්‍රාණප්‍රසාදය නිඃශ්‍රය කොට උපදනා ඝ්‍රාණවිඥාන චිත්තයෙන් ගඳ සුවඳ විඳ ගණියි. විකල නො වූ ප්‍රසාදය, ගන්ධාලම්බනය, වාතය, මෙනෙහි කිරීම යනු මේ ද ගන්ධාඝ්‍රාණය පිණිස ලැබිය යුතු ය. එවිට ය ගඳ සුවඳ ඇද ගත හැක්කේ.

ජිහ්වා නම්, රස විඳින තැන ය. දිව ඇසුරු කොට පවත්නා රස විඳ ගැණීමේ ශක්තිය ය. එ ද සසම්හාර-පසාද යි, දෙ පරිදි ය. අප විසින් දිවැ යි හඳුන්වනු ලබන්නී මුව තුළ පිහිටි කෑමට බීමට කතා කිරීමට රුකුල් දෙන දිව ය. ඒ ය, සසම්භාරජිහ්වා. උපකරණ සහිත බැවින් එසේ කියත්. එයට රස විඳින්නට බැරි ය. දිවමුල මැද, මැදින් සිඳ ගත් උපුල්පෙති අගක සටහන් ඇති තැනැ පැතිර ගත්තා වූ ප්‍රසන්නභාවය ජිහ්වාපසාද ය යි කියනු ලැබේ. යටගිය ජාතියේ රස තෘෂ්ණාව මුල් කොට කරන ලද කර්‍මයන්ගේ බලයෙන් හට ගත්තේ ය. ජිහ්වාවිඥානාදියට සුදුසු පරිදි වස්තුද්වාරභාවය සිදු කරමින් පවතී. යම් කිසි මධුරාදී වූ රසයක් එහි වැදුනු විට, ඒ නිඃශ්‍රය කොට උපදනා ජීහවාවිඥානයෙන් රස විඳ ගැණීම කෙරේ. විකල නො වූ ජීහ්වා ප්‍රසාදය, රසාලම්බනය, කෙළය, මනසිකාරය යන මොවුන් එක් වූ විට ය රස විඳ ගැණීම වන්නේ.

කාය නම්, පහස විඳින්නේ ය. සසම්භාර - පසාද විසින් දෙ වැදෑරුම් ය. බඹයක් පමණ වූ මේ ශරීරය සසම්භාරකාය නම් ඇට, සම්, මස්, නහර ආදියෙන් කැටි ව සිටියේ ය. මෙහි කෙස් ලොම් නිය අග, වියලිසම්, ජඨරාග්නි යන මේ හැර අන් සියලු සිරුරෙහි කපුපුලුන් පටලයක් මතුපිට වත්කළ තල තෙලක් සේ පැතිර ගත්තේ කායප්පසාදය වේ. යට ගිය ජාතියේ ඵොට්ඨබ්බ තණ්හාව මුල් කොට කරණලද කර්‍මයන්ගේ බලයෙන් හටගත්තේ ය. කායවිඥානාදියට සුදුසු පරිදි වස්තුද්වාරභාවය සිදු කරමින් පවතී. යම් පහසක් එහි ගැටුනු විට, ඒ ඇසුරු කොට උපදනා කායවිඥානයෙන් පහස විඳ ගණි යි. නො නට නො වියලි කායප්පසාදය, ඵොට්ඨබ්බාරම්මණය, කායප්‍රසාදයට නිඃශ්‍රය වූ පඨවීධාතු ය, මනසිකාරය යන මොවුන් එක් වූ තැන පහස විඳ ගැනීම කෙරේ.

චක්ඛු - සෝත - ඝාණ - ජීහ්වා - කාය යන මේ පස වෙන වෙන ම පඨවී - ආපෝ - තේජෝ - වායෝ, වණ්ණ - ගන්ධ - රස - ඔජා - ජීවිතින්ද්‍රිය යන මොවුන් හා එක් ව ම සිටියි. නො හැර සිටියි.

මන නම්, මෙහි භවාඞ්ගචිත්තය යි. මන යන්නෙන් භවාඞ්ග චිත්තය ගනු ලැබේ, “සාවජ්ජනං භවඞ්ගන්තු මනොද්වාරන්‍ති වුච්චති” යි කී බැවින් එහි ආවර්‍ජනයට නැමී සිටි භවාඞ්ගය ම ගණු ලැබේ. ආචර්‍ජනයට නැමී සිටියේ ම ගත යුතු ය.

මෙසේ සැකෙවින් කියූ මේ ස දෙන, ඇස දැකීමෙහි, කණ ඇසීමෙහි, නැහැය ගඳ සුවඳ ගැණීමෙහි, දිව රසවිඳුමෙහි, කය පහස ගැන්මෙහි, මන අරමුණු මැන බැලීමෙහි අධිපතිභාවය කරණ හෙයින් චක්ඛුන්‍ද්‍රිය-සොතින්‍ද්‍රිණිය-ඝාණින්‍ද්‍රිය-ජිහ්වින්‍ද්‍රිය-කායින්‍ද්‍රිය-මනින්‍ද්‍රිය යි කියනු ලැබේ. “ඉන්‍දට්ඨං කරොති චක්ඛුද්වාරභාවෙන ත ද්වාරකෙහි අත්තනො ඉන්‍දභාවං පරමිස්සරියභාව කරොතීති = චක්ඛුන්‍ද්‍රියං” යන මෙයින් එබව දත හැකි ය. ඒ ඒ ද්වාරයෝ හැම දෙනෙක්, ඒ ඒ ද්වාරයන්හි හටගන්නා වූ චිත්ත- චෛතසිකයන් තමාට අනුකූල කර ගණිත්. ඒ ඒ ද්වාරයෙහි හටගන්නා චිත්ත-චෛතසිකයෝ ඒ ඒ ඉන්ද්‍රියයන්ට අනුව පවතිත්. “චක්ඛු එව ඉන්‍ද්‍රියං=චක්ඛුන්‍ද්‍රියං” යි කී බැවින් චක්‍ෂුස ම ය චක්ඛුන්‍ද්‍රිය වනුයේ. දර්‍ශනකෘත්‍යයෙහි අධිපති වූයේ චක්‍ෂුස ම ය. සෙස්ස ද මෙසේ ය.

ඇස්-කන්-නාස් ආදී වූ සදොරින් සිතට වැද ගන්නා ප්‍රියරූපා දී වූ ස වැදෑරුම් අරමුණෙහි රාග-ද්වේෂ-මෝහාදි ක්ලේශධර්‍මයන්ට ඉපදීමට හැම අතින් ඉඩ කඩ පහසුකම් ඇති වන පරිදි සිහි නුවණින් තොර ව වසන්නේ ‘ඉන්ද්‍රියෙසු අසංවුත’ නමි. ඉන්ද්‍රියයන් කෙරෙහි සංවරයක්, හික්මීමක් නැති ව වසන්නහු රාගද්වේෂමෝහාදික්ලේශධර්‍මයෝ නිතර ලුහු බඳිත්. තමන් යටතට ගණිත්.

භොජනම්හි ච අමත්තඤ්ඤුං = ආහාරයෙහි ද පමණ නො දත්.

මෙහි ආහාරය යි කීයේ, ප්‍රධාන විසින් කබලීකාරාහාරය යි පිඩු පිඩු කොට ගණු ලබන, කඩ කඩ කොට කනු ලබන දේ ය. ඒ මේ අහරසෙවීමෙහි, පිළිගැන්මෙහි, වැලඳීමෙහි, අනුනට දීමෙහි තරම පමණ නො දැන්මෙන්, සිවුපසය ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා නො කොට වැලඳීමෙන්, කුලසංග්‍රහපිණිස දීම නිසා කුලදූෂණයට පැමිණීමෙන්, සිල්වතුන් සඳහා දෙන ලද දෙය නො එසේ වූවනට දීමෙන්, “මේ භෝජනය එක්විසි අන්‍වෙෂණයෙන් ඉපිද වූ හෙයින් ධාර්මික නො වේ, පිණ්ඩපාතචර්‍ය්‍යාදියෙන් ලැබූ මේ භෝජනය ධාර්මික ය” යි භෝජනයෙහි කැප-නො කැපබව නො දැනීමෙන් බොජුනෙහි පමණ නො දන්නේ වේ. මෙතෙමේ එලොව මෙලොව දෙකින් පිරිහේ. භෝජනයෙහි පමණ නො දැන්ම කාමච්ඡන්දාදී පාපධර්‍මයන්ගේ ඉපදීමට හේතු ය.

මේ විස්තර විසින් වදාරණ බුදු රජානන් වහන්සේ “තත්ථ කතමා භොජනෙ අමත්තඤ්ඤුතා? ඉධෙ’කච්චො අප්පටිසඞ්ඛා අයොනිසො ආහාරං ආහාරෙති, දවාය මදාය මණ්ඩනාය විභූසනාය, යා තත්‍ථ අසන්තුට්ඨිතා අමුත්තඤ්ඤුතා අප්පටිසඞ්ඛා භෝජනෙ” යනු වදාළ සේක.

යමෙක් බොජුන්හි, සිවුපසයෙහි මහත් ආශාවෙන් මැඩුනේ, එහි ගැටුනේ, එහි ඇලුනේ, මුසපත් වූයේ පිළිගැණීම් ආදියෙහි පමණ නො දනී ද, ඔහු, දෙනු ලබන හැම දෙයක් ම පිළිගණියි. පමණ ඉක්මවා පිළිගණි යි. සිල්වතෙක, ධූතාඞ්ගධාරියෙක, වන වැසියෙකැ යි මහාජනයාහට හඟව හඟවා ද සිවුපසය ම සොය යි, “මට මේ පමණැ” යි කිසිවිටෙකත් නො කිය යි. දරින් ගින්න, දියෙන් මුහුද, පුරවාලන්නට සතුටු කරන්නට බැරිවා සේ, මහත් ආශා ඇත්තහු සිවු පසය කොතරම් දුන්නේ ද සතුටු කරන්නට නො හැකි ය. තව තවත් පතන්නේය. සොයන්නේය.

කුසීතං = අලස වූ.

ගාථාවෙහි එන තං” යන්නට වෙසෙසුන් ව සිටියේ ය. කාම-ව්‍යාපාද-විහිංසා යන පාපවිතර්‍කයන්ට යටත් ව එ ලොව මෙ ලොව වැඩ සදාලන ක්‍රියාවන්ගෙන් තොර වූයේ එයින් ඈත්හි වූයේ ‘කුසිත’ නම. වස්තුකාම-ක්ලේශකාම විසින් කාමය දෙ පරිදි වේ. ඒ දෙ වැදෑරුම් වූ කාමයන් පිළිබඳ තැකීම, සිහිකිරීම, එහි සිත යෙදීම කාම විතර්‍ක යි. මෙත්සිතට පටහැනි ව සිටි විරුද්ධ ව සිටි වනස්සිතිවිල්ල ව්‍යාපාදය යි. එය “අන්‍යයෝ නැසෙත්වා, වැනසෙත්වා” යනාදී ලෙසින් සිතේ පවතින්නේ ය. මේ සිතිවිල්ල නිසා, සිතෙහි ප්‍රකෘතිගතිය නැසී යෑමෙන්, සිත පිණුල් බතක් මෙන් කුණුවීමට දූෂිතභාවයට පැමිණේ. මනා හැසිරීම, හිත සුව, මේ සිතිවිල්ලේ හේතුවෙන් නැසී යයි. සිත, ඒ සිතිවිල්ලෙන් යුක්ත ව සිතන සිතුම් පැතුම් ව්‍යාපාද විතර්‍ක යි. අතින් පයින්-දණ්ඩෙන්-මුගුරෙන්-සැතින්-කැට කැබලිත්තෙන්-අවියෙන්-රැහනින් යන යම් කිසිවකින් අනුන් තැළීම, පෙළීම විහිංසා නම. ඒ හිංසා සිතින් කරන තැකුම්, බැලුම්, සිහිකිරීම්, විහිංසාවිතර්‍ක යි.

කාමවිතර්‍කය ප්‍රිය වූ මන වඩන්නා වූ සත්වයන් හා සංස්කාරයන් ගැන සිතන බලන තැනැත්තාහට උපදී. ව්‍යපාද විතර්‍කය අප්‍රිය වූ මන නො වඩන්නා වූ සත්වයන් හා සංස්කාරයන් ගැණ කිපී බලන්නහුට උපදී. විහිංසාවිතර්‍කය උපදනේ සත්වයන් ගැණ බලන්නහුට ය. සංස්කාරයන් කෙරෙහි එය නූපදී.

මේ විතර්‍කයනට වශී වූයේ යටත් වූයේ විතර්‍කයන් නිසා මැඩුනේ ග්‍රන්ථධුරයෙහි, විදර්‍ශනාධුරයෙහි, වත්පිළිවෙත් පිරීමෙහි මැලි වේ. එයින් ඔහු එ ලොව මෙ ලොව දෙකින් පිරිහේ. කුසීතවස්තු අටෙකි. පහත දැක්වෙන්නේ ඒ ය.

සසුන් වන් පැවිද්දන් විසින්, තමන් සමාදන් ව ගත් සිල් පිරිසිදු කරන්නට, තහවුරු කරන්නට බුදුරජුන් විසින් දක්වා වදාළ වත්පිළිවෙත් නො පිරිහෙලා කළයුතු ය. දාගැබ්-මහබෝ ආදියෙහි වත්, ආචාර්‍ය්‍ය-උපාධ්‍යායයන් පිළිබඳ වත්, ගිලන් මහලු ආදීන් පිළිබඳ වත්, ගමික ආගන්තුකාදීන් පිළිබඳ වත් යන මේ ආදී වූ කුදු මහත් සියලු වත්පිළිවෙත්, පැවිද්දන් විසින් සිල් පිරෙන්නට සිල් පිරිසිදු වන්නට කළයුතු වත් ය. වත්පිළිවෙත් නො කළ-නො කරණ පැවිද්දාගේ සිල් පිරිසිදු නො වේ. නිවන් පිණිස ඒ පවත්නේ නො වේ. මෙන්න ආගම:-

එහෙත් වත්පිළිවෙත් කළ යුතු තැනැ ඇතැම් මහණෝ, “මා විසින් දැන් වත්පිළිවෙත් කර්‍මාන්ත කළ යුතු වුව ද, ඒ කළොත් මාගේ සිරුර වෙහෙසට පත් වන්නේ ය, එහෙයින් දැන් නිදමි” යි. අදහස් කොට නිදත්. නො පැමිණි ගුණයට පැමිණීමට, නො දත් දෙය දැන ගැණීමට, ප්‍රත්‍යක්‍ෂ නො කළ ධර්‍මය ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කිරීමට වීර්‍ය්‍ය නො කරති. මේ මුල් කුසීතවස්තුව යි.

“ඉධාවුසො භික්ඛුනා කම්මං කාතබ්බං හොති, තස්ස එවං හොති, කම්මං ඛො මෙ කාතබ්බං භවිස්සති, කම්මං ඛො පන මෙ කරොන්තස්ස කායො කිලමිස්සති, හන්දාහං නිපජ්ජාමීති, සො නිපජ්ජති, න විරියං ආරභති, අප්පත්තස්ස පත්තියා අනධිගතස්ස අධිගමාය අසච්ඡිකතස්ස සච්ඡිකිරියාය, ඉදං පඨමං කුසිනවත්‍ථු” යනු එහි පාළිය යි.

යම් කිසි පැවිද්දකු විසින් යම් කිසි වතක් පිළිවෙතක් කර්‍මාන්තයක් කරණ ලද්දේ වේ ද, එකල ඔහුට, “මම වත් පිළිවෙත් කර්‍මාන්ත කෙළෙමි, එයින් මාගේ සිරුර වෙහෙසට වැටින, බුදියෙමි” යි ඔහු නිද යි. තමන් කෙරෙහි නැති ගුණදහම් ඇති කර ගැණීමට විර්‍ය්‍ය නො කරයි. මේ දෙවන කුසීතවස්තුව යි. මෙන්න ඒ පාළි ය:-

“පුනචපරං, ආවුසො භික්ඛුනා කම්මං කතං හොති, තස්ස එවං හොති, අහං ඛො කම්මං අකාසිං, කම්මං ඛො පන මෙ කරොන්තස්ස කායො කිලන්තො, හන්දාහං නිපජ්ජාමීති සො නිපජ්ජති, න විරියං ආරභති, අප්පත්තස්ස පත්තියා අනධිගතස්ස අධිගමාය අසච්ඡිකතස්ස සච්ඡිකිරියාය, ඉදං දුතියං කුසීතවත්‍ථූ” යනු.

යම් කිසි පැවිද්දකුට යා යුතු ගමනක් එළඹ සිටි කල්හි “මට දැන් යා යුතු ගමනක් තිබේ, මග යන විට මාගේ සිරුර විඩාවට පත් වේ, එ හෙයින් ගමන නවතා බුදියමි” යි ඔහු බුදිය යි. නො පැමිණි, නො ලත්, නො දත් ගුණදහම් ලං කර ගැණීමට දියුණුකර ගැණීමට වීර්‍ය්‍ය නො කරයි. මේ තෙවන කුසීත වස්තුව යි. එහි පාළිය මේ:-

“ පුනචපරං ආවුසො භික්ඛුනා මග්ගො ගන්තබ්බො හොති, තස්ස එවං හොති, මග්ගො ඛො මෙ ගන්තබ්බො භවිස්සති, මග්ගං ඛො පන මෙ ගච්ඡන්තස්ස කායො කිලමිස්සති, හන්දාහං නිපජ්ජාමීති සො නිපජ්ජති, න විරියං ආරභති, අප්පත්තස්ස පත්තියා අනධිගතස්ස අධිගමාය අසච්ඡිකතස්ස සච්ඡිකිරියාය, ඉදං තතියං කුසීතවත්‍ථු” යනු.

යම් කිසි පැවිද්දෙක් ගමනක් ගොස් අවුත්, වෙහෙසට පත් ව, “මම මේ ගමනින් තදින් වෙහෙසට පත් වීමි’ යි නිදා ද, ඔහු නො පැමිණි, නො ලැබූ නො දත් ගුණදහම් වඩන්නට වීර්‍ය්‍ය නො කර යි. මේ සිවුවන කුසීතවස්තුව යි. මේ ඒ පාළිය:-

“ පුනචපරං ආවුසො භික්ඛුනා මග්ගො ගතො හොති, තස්ස එවං හොති, අහං ඛො මග්ගං අගමාසිං, මග්ගං ඛො මෙ ගච්ඡන්තස්ස කායො කිලන්තො හන්දාහං නිපජ්ජාමීති සො නිපජ්ජති, න විරියං ආරභති, අප්පත්තස්ස පත්තියා අනධිගතස්ස අධිගමාය අසච්ඡිකතස්ස සච්ඡිකිරියාය, ඉදං චතුත්‍ථං කුසීතවත්‍ථු” යනු.

ගමක හෝ නියම්ගමක, ගෙ පිළිවලින් පිඬු සිඟා යන පැවිද්දකුට, කටුක වූ හෝ ප්‍රණීත වූ හෝ ආහාරයක් සෑහෙන පමණින් නො ලැබුනු විට “පිඩු සිඟා ගිය මට කටුක වූ හෝ ප්‍රණීත වූ ආහාරයක් මට සෑහෙන තරමට නො ලැබුනේ ය, එ හෙයින් සිරුර විඩාවට පත් විය, කිසිවක් කරන්නට දැන් නො හැකි ය, නිදමි” යි ඔහු නිද යි. ගුණධර්‍ම වැඩීමට වීර්‍ය්‍යය නො කර යි. මේ පස්වන කුසීතවස්තුව යි. මෙන්න පාළිය:-

“පුනචපරං ආවුසො භික්ඛු ගාමං වා නිගමං වා පිණ්ඩාය චරන්තො න ලභති ලූඛස්ස වා පණීතස්ස වා භොජනස්ස යාවදත්‍ථං පාරිපූරිං, තස්ස එවං හොති, අහං ඛො ගාමං වා නිගමං වා පිණ්ඩාය චරන්තො නාලත්‍ථං ලූඛස්ස වා පණීතස්ස වා භොජනස්ස යාවදත්‍ථං පාරිපූරිං, තස්ස මෙ කායො කිලන්තො අකම්මඤ්ඤො හන්දාහං නිපජ්ජාමීති සා නිපජ්ජති, න විරියං ආරභති අප්පත්තස්ස පත්තියා අනධිගතස්ස අධිගමාය අසච්ඡිකතස්ස සච්ඡිකිරියාය, ඉදං පඤ්චමං කුසීත වත්ථු” යනු.

ගම් නියම්ගම්හි ගෙ පිළිවෙලින් පිඬු සිඟා ගිය භික්‍ෂු නම කටුක වූ හෝ ප්‍රණීත වූ ආහාරයක් සෑහෙන පමණ ලැබුනු විට “මම පිඬු සිඟා ලත් ආහාරය සෑහෙන පමණ අනුභව කෙළෙමි, එයින් සිරුර බර විය, කටයුතු කරණු බැරිය, නිදමි” යි ඔහු නිද යි. ගුණදහම් පිණිස වීර්‍ය්‍ය නො කරයි. මේ සවන කුසීතවස්කුව යි. එහි පාළිය මේ:-

පුනචපරං ආවුසො භික්ඛු ගාමං වා නිගමං වා පිණ්ඩාය චරන්තො ලභති ලූඛස්ස වා පණීතස්ස වා භොජනස්ස යාවදත්‍ථං පාරිපූරිං තස්ස එවං හොති, අහං ඛො ගාමං වා පිණ්ඩාය චරන්තො අලත්‍ථං ලූඛස්ස වා පණීතස්ස වා භොජනස්ස යාව දත්‍ථං පාරිපූරිං, තස්ස මෙ කායො ගරුකො අකම්මඤ්ඥො මාසාචිතං මඤ්ඤො, හන්දාහං නිපජ්ජාමීති සො නිපජ්ජති, න විරියං ආරභති, අප්පත්තස්ස පත්තියා අනධිගතස්ස අධිගමාය අසුච්ඡිකතස්ස සච්ඡිකිරියාය, ඉදං ඡට්ඨං කුසීත වත්ථු” යනු.

යම් කිසි පැවිද්දෙක් යම්තම් ආබාධයක් ඇති විට, “මම ලෙඩෙක්මි, මට වැඩ කරණු බැරි ය, වහ බැඳ ගෙණ හිඳිමි” යි නිදා ද, ඔහු ගුණදහම් වඩන්නෙක් නො වේ. ඒ පිණිස වීර්‍ය්‍ය කරන්නෙක් නො වේ. මේ සත්වන කුසීතවස්තුව යි. පාළිය මේ:-

“පුනචපරං ආවුසො භික්ඛුනො උප්පන්නො හොති අප්පමත්තකො ආබාධො, තස්ස එවං හොති, උප්පන්නො ඛො මෙ අප්පමත්තකො ආබාධො, අත්‍ථි කප්පො නිපජ්ජිතුං හන්දාහං නිපජ්ජාමීති සො නිපජ්ජති, න විරියං ආරභති, අප්පත්තස්ස පතතියා අනධිගතස්ස අධිගමාය අසච්ඡිකතස්ස සච්ඡිකිරියාය, ඉදං සත්තමං කුසීතවත්ථූ” යනු.

භික්‍ෂු තෙමේ ලෙඩින් නැගී සිටියේ, “මම ලෙඩින් නැගිට වැඩි දවසෙක් ගත නො වී ය, මාගේ ශරීරය දුර්‍වල ය, කටයුතුවලට නුසුදුසු ය, එ හෙයින් නිදමි” යි නිද යි. ඔහු නො පැමිණි ගුණයන්ට පැමිණෙන්නට වීර්‍ය්‍ය නො කරයි, මේ අටවන කුසීත වස්තුව යි.

“පුනචපරං ආවුසො භික්ඛු ගිලානා වුට්ඨිතො හොති, අචිරවුට්ඨිතො ගෙලඤ්ඤා, තස්ස එවං හොති, අහං ඛො ගිලානා වුට්ඨිතො අචිරවුට්ඨිතො ගෙලඤ්ඤා, තස්ස මෙ කායො දුබ්බලො අකම්මඤ්ඤො අත්‍ථි කප්පො නිපජ්ජීතුං, හන්දාහං නිපජ්ජාමීති සො නිපජ්ජති, න විරියං ආරභති, අප්පත්තස්ස පතතියා අනධිගතස්ස අධිගමාය අසච්ඡිකතස්ස සච්‍ඡිකිරියාය, ඉදං අට්ඨමං කුසීතවත්ථු” යනු එහි පාළිය.

කුඩා පසුරකට නැග මුහුද එතෙර යනු කැමැත්තේ, ඉවුරට නො පැමිණ මුහුද මැදදී ම දියෙහි කිඳා බස්නේ, මස් කැසුබ් ආදීන්ට යම් සේ ආහාර වේ ද, එ මෙන් වීර්‍ය්‍යාරම්භරහිත වූ අකමර්‍ණ්‍ය වූ ක්ලේශධර්‍මයන්ට යටත් වූ පුද්ගලයාගේ ආශ්‍රය හේතුයෙන්, යහපත් සිල් ඇත්තේ නමුත්, හටගත් කාම විතර්‍කාදීන් විසින් මැඩ ගණු ලබන්නේ සසර පරතෙරැ යි කියූ නිවණට යා නො හැකි ව සසර සයුරෙහි ගැලී නැසී යන්නේ ය. මෙන්න එබව වදාළ හැටි:- “එවං කුසීතං ආගම්ම සාධු ජිවිපි සීදති” යි

හීනවීරියං = වීර්‍ය්‍ය රහිත වූ වීර්‍ය්‍යයයෙන් තොර වූ.

‘තං’ යන්නට විශේෂණ යි හිඳීම - සිටීම - නිදීම - සක්මන් කිරීම යන ඉරියවු සතරෙහි ද, කුදු මහත් වත්පිළිවෙතෙහි ද, සිය දිවිපෙවෙත පිරිසිදු කිරීමෙහි ද පැවැත්විය යුතු කායිකවීර්‍ය්‍යයෙන් හා රාගද්වේෂමෝහාදික්ලේශධර්‍මයන් තැවීමට වැඩිය යුතු වූ චෛතසිකවීර්‍ය්‍යයෙන් පිරිහුනු තැනැත්තේ ය ‘හීනවීරිය’ නම්.

තං වෙ පසහති මාරො = ඒ (මෙබඳු) පුද්ගලයා මාර තෙමේ ඒකාන්තයෙන් මැඩලයි.

රූපාදිඅරමුණු ශුභවශයෙන් බලමින් වසන, ඇස්-කන්-නාස් ආදී වූ ඉඳුරන් කෙරෙහි හික්මීමක් නැති, (ඉඳුරන් නො හික්ම වූ) කෑම්, පීම්, ඇඳුම්, පැලඳුම් ආදියෙහි පමණ නො දත් (පමණ ඉක්මවා කෑම් පීම් ඇඳුම් පැලඳුම් කරණ) කාම විතර්‍කාදීන්ට යටත්වීමෙන් දියුණුවට හිත වූ කටයුතුවල මැලි වූ කායික-චෛතසික වීර්‍ය්‍යයෙන් තොර වූ පුද්ගලයා, සිය සිත්හි උපන් බලගතු කෙලෙස් මරු තෙමේ ඒකාන්තයෙන් යටපත් කොට ඔබා ගණි යි.

‘තං’ යනු සර්‍වනාම යි. ‘ වෙ’ යනු නිපාත යි. “න වෙ අනත්‍ථ කුසලෙන අත්‍ථචරියා සුඛාවහා” යනාදි තන්හි සේ එකාන්තාර්‍ත්‍ථයෙහි ය ඒ. ‘පසහති’ යනු ක්‍රියාපද යි. ‘මාරො’ යනු එහි කර්‍තෘපද යි. එයට කර්‍මය වූයේ තං, යන්න ය.

මාර නම්, මෙහි ක්ලේශමාර තෙමේ ය. සත්වසන්තානයෙහි උපදනා රාගද්වේෂමෝහාදී වූ ක්ලේශසමූහය තෙමේ, සත්ව සන්තානයෙහි ම උපදනා ගුණධර්‍මයන් මරණ බැවින්, විනාශ කරණ බැවින්, සත්වයන් අවැඩෙහි යොදන බැවින් මාර නම් වේ. ඛන්ධ-කිලේස-අභිසංඛාර-මච්චු-දේවපුත්ත යි මරහු පස් දෙනෙක් ආගමෙහි දක්වන ලදහ. (චිත්තවර්‍ගයෙහි “යොධෙථ මාරං පඤ්ඤායුධෙන” යන්නට කළ පරිකථාව බලනු.)

“කුසලධම්මෙ මාරෙතීති - මාරො”යනු නිරුක්ති යි. අර්‍ත්‍ථ කථාවන්හි මාර - නමුචි - තණ්හා - පමත්තබන්‍ධු, යි මාරයාට නම් සතරෙක් ආයේ ය. කෝෂග්‍රන්ථයන්හි තවත් නම් දැක්ක හැකි ය.

වාතො රුක්ඛං ඉව දුබ්බලං = වාතය දුර්‍වල වෘක්‍ෂයක් (මුලින් උදුරා දමන්නාක්) මෙනි.

මහත් වේගයෙන් හමා යන වාතය තෙමේ කැඩී බිඳී ගිය ඉවුරක හටගත් මුල් ශක්තිමත් නො වූ ගසක, මල් කොළ ගෙඩි ආදිය කඩා විසුරුවා හැර, ලොකු කුඩා අතු සිඳ බිඳ දමා, ගස උදුරා උඩුකුරු කොට හෙලා ලන්නේ යම්සේ ද, එසේ ක්ලේශධර්‍මයන්ට යටත් වූ ක්ලේශධර්‍මයන් දියුණු තියුණු කරණ පුද්ගල තෙමේ, ඔහු සිතට නැගී සිටි කෙලෙස් මරු විසින් යටපත් කරණු ලබන්නේ ය. මැඩලනු ලබන්නේ ය. බලන්න මේ කී සැටි:-

“යථා හි සො වාතො තස්ස රුක්ඛස්ස පුප්ඵපලාසාදිම්පි සාදෙති විනාසෙති ඛුද්දකසාඛාපි භඤ්ජති මහාසාඛාපි භඤ්ජති සමූලකම්පි තං රුක්ඛං උබ්බත්තෙත්‍වා පාතෙත්‍වා උද්ධමූලං අධොසාඛං කත්‍වා ගච්ඡති, එවමෙවං එවරූපං පුග්ගලං අන්තො උප්පන්තො කිලෙසමාරො පසහති” යි.

තව ද, බලගතු වාතයෙන් දුබල ගසෙහි මල් කොළ ගෙඩි ආදිය කැඩී විසිරී යන්නා සේ, ක්ලේශයන්ට යටත් වූ ක්ලේශයන් විසින් ඔබා ගත් පුද්ගල තෙමේ (ශ්‍රමණ තෙමේ) අපායට නො බිය ව ක්‍ෂුද්‍රානුක්‍ෂුද්‍රකාපත්තීන්ට පැමිණේ. ලොකු කුඩා අතු කැඩී බිම හෙන්නා සේ, නිසගිපචිති ආපත්ති ආදියට හා සඞ්ඝාදිසේසාපත්තීන්ට පැමිණේ. මුළුමනින් ගස ඉදිරී බිම ඇද වැටෙන්නා සේ, පාරාජිකාපත්තීන්ට පැමිණේ. මෙසේ ඔහු ස්වාක්ඛාතසාසනයෙන් බැහැර ගොස් ගිහිබවට පැමිණේ ය, යි වදාළ සේක බුදුරජාණන් වහන්සේ.

මේ වදාළ සැටි:-

“බලවවාතො දුබ්බලරුක්ඛස්ස පුප්ඵපලාසාදිසාදනං විය එවරූපො පුග්ගලො ඛුද්දානුඛුද්දකාපත්තිආපජ්ජනම්පි කරොති. ඛුද්දකසාඛාභඤ්ජනං විය නිස්සග්ගියාදීආපත්තී ආපජ්ජනම්පි කරොති. මහාසාඛා භඤ්ජනං විය තෙරස සඞ්ඝාදිසෙසාපත්තිආපජ්ජනම්පි කරොති. උබ්බත්තෙත්‍වා උද්ධමූලකං හෙට්ඨාසාඛං කත්‍වා පාතනං විය පාරාජිකා පජ්ජනම්පි කරොති” යි.

අසුභානුපස්සිං විහරන්තං = අශුභය යි නැවැත නැවැත දක්නා සුලු ව වසන.

උද්ධුමාතකාදී වූ යම්කිසි අශුභයක්, කෙශාදී වූ යම්කිසි කුණපයක් අශුභ ය, යි ඇති සැටියෙන් ගෙණ රෑ දෙවේලේ බලනුයේ සිතනුයේ මෙනෙහි කරනුයේ ‘අසුභානුපස්සී’ නම්.

උද්ධුමාතක - විනීලක - විපුබ්බක - චිච්ඡිද්දක - වික්ඛායිතක - වික්ඛිත්තක - හතවික්ඛිත්තක - ලොහිතක - පුළවක - අට්ඨික යි: අසුහ දසයෙකි.

එහි සුලඟින් පිම්බුනු සම්පසුම්බියක් සේ ඉදිමී ගිය මළ සිරුර ‘උද්ධුමාත’ නමි. එය ම පිළිකුල් බැවින් නින්දිත වූයේ, කයන්නකින් වැඩි කොට, ‘උද්ධුමාතක’ යි කියනු ලැබේ. සුදු රතු ඈ විසින් මුසු පැහැ ඇති, පෙර පැවැති පැහැයෙන් අන් පැහැයකට පෙරළුනු මළසිරුර පිළිකුල් බැවින් නින්දිත වූයේ ‘විනීලක’ නමි. ඇඟමස් උස් ව සිටි තැන රත් පැහැය ද, සැරව රැස් ව සිටි තැන සුදු පැහැය ද, තැන තැන නිල්පිළියක් පෙරවියා සේ නිල් පැහැය ද ඇති මළසිරුරටත් මේ නම යෙදේ. කැඩී බිදී ගිය තැනින් වැගිරෙන සැරව ඇති සිරුර නින්දිත වූයේ ‘විපුබ්බක’ නමි. දෙ කඩට කැපුනු මැදින් දෙකට සිඳුනු සිරුර නින්දිත වූයේ ‘විච්ඡිද්දක’ නමි. බලු සිවල් ගිජුලිහිණි කවුඩු උකුසු ආදීන් විසින් නොයෙක් ලෙසින් ඇඟ මස් ඇද කඩා කෑයේ, එහෙයින් නින්දිත වූයේ ‘වික්ඛායිතක’ නමි, බලු සිවල් ආදීන් විසින් මස් කඩා කෑමෙන් වෙන් වෙන් ව ගොස් තැන තැන විසුරුණු අවයව ඇත්තේ, එ හෙයින් නින්දිත වූයේ ‘වික්ඛිත්තක’ නමි. තැනක අත්, තැනක පා ඈලෙසින් විසුරුණු අත් පා ඇති මළසිරුරය මේ. සතුරන් විසින් කඩු තෝමර ආදියෙන් ඇණ කඩා හෙලීමෙන් විසුරුණු අවයව ඇත්තේ, එහෙයින් නින්දිත වූයේ ‘හතවික්ඛිත්තක’ නමි. කවුඩු අඩිලෙසින් ආයුදවලින් අඟ පසඟ, ඇණ කොටා තැනැ තැනැ විසුරුණු අවයව ඇති මළසිරුරට ය මේ නමි, තැනින් තැනින් ලේ ගලන, වැගිරෙන ලෙයින් වැකුණු සිරුර ය නින්දිත බැවින් ‘ලොහිතක’ නමි. පණුවන් වගුරු වන්නේ, පණුවන්ගෙන් අතුරු සිදුරු නැති ව සිටියේ, එහෙයින් නින්දිත වූයේ ‘පුළවක’ නමි. ලේ මස් නහර දිය වී ගොස් ඉතිරි වූ ඇටසැකිල්ල නින්දිත බැවින් ‘අට්ඨික’ නමි. මෙහි එක එක ඇටය ද ඇට සැකිල්ලය, යි කිය හැකි ය.

මේ දස අසුභයන් නිසා උපන් නිමිති ද, ඒ නිමිතිවල ලැබූ ධ්‍යානය ද මේ නම්වලින් ම හඳුන් වත්. මින් එක්තරා අසුභයක් ඉදිරියට ගෙණ, සිතා මතා බලන්නහුගේ සිත, කිසිලෙසකින් “රූපය සුභය, කදිමය, හඬ කදිමය” යනාදී ලෙසින් පහත් අරමුණුවල නො ඇලෙයි. විස්තරය මතු එන්නේ ය.

කෙස් - ලොම් - නිය - දත් - සම් - මස්පිඩු - නහර - ඇට - ඇටමිදුලු - වකුගඩු - හදමස් - අක්මා - දලබූ - බඩදිව - පපුමස් - අතුනු - අතුණුබහන් - නොදිරූ අහර - මල - හිස්මොළ - පිත - සෙම - සැරව - ලේ - දහ - මේද - කඳුලු - වුරුණු - කෙල - සොටු - සඳමිදුලු - මූත්‍ර යන මොවුහු මේ දෙතිස් කුණපයෝ ය.

“කෙස් පැහැයෙන් අමු පෙණල ඇට සේ කලු ය, සටහන් විසින් දික් වූ වට වූ තරාදිදණ්ඩක් වැනි ය, දිසා විසින් උඩ දිසායෙහි හට ගත්තේ ය, දෙපස කන් සිළුවෙන්, ඉදිරියෙහි නළල් කෙළවරින්, පිටිපසින් ගලවලුයෙන් සීමා කරණ ලද්දේ ය, හිස්කබල වෙළා සිටි අලුත් හම, අවකාශය කොට සිටියේ ය, හිස වෙළා සිටි සමෙහි වී අගක් පමණ ඇතුළට වැද ගත්තේ ය, යටින් තම මුලින්, උඩින් අහසින්, සරස උනුන්ගෙන් වෙන් කරන ලද ය” යන වණ්ණ - සණ්ඨාන - දිසා - ඕකාස - පරිච්ඡෙද වශයෙන් මේ දෙ තිස් කුණපයන් සිතා මතා බලන්නහුගේ සිත කිසි ලෙසකින් රූපාදි අරමුණුවල නො ඇලෙයි, (විස්තර විශුද්ධි මාර්‍ගයෙන් දතයුතුය)

ඉන්‍ද්‍රියෙසු සුසංවුතං = ඉඳුරන්ගි මොනවට හික්මුනු. ඉඳුරන් මැනැවින් හික්ම වූ.

ඇස්-කන්-නාස් ආදී වූ ඉඳුරන්ගේ ඉදිරියට එන ගෑණු පිරිමි ඈ නිමිති හා අත් පා මදසිනා ආදී වූ කුඩා නිමිති, “එසා සුභා, සුසණ්ඨානා, එතිස්සා හත්‍ථා සොභනා, පාදා සොභනා, මුඛං සොභනං” යි නො ගෙණ නො සලකා නො සිතා දුටු පමණෙහි ම පිහිටා සිහියෙන් රැකගත් ඉඳුරන් ඇත්තේ ‘ ඉන්ද්‍රියෙසු සුසංවුත’ නම. ඉන්ද්‍රියසංවරසීලයෙන් සිල්වත් වූයේ ය මේ. මේ වදාළ සැටි. බලන්න:-

“සො චක්ඛුනා රූපං දිස්වා න නිමිත්තග්ගාහී හොති නානුබ්‍යඤ්ජනග්ගාහී, යත්‍වාධිකරණ මෙතං චක්ඛුන්‍ද්‍රියං අසංවුතං විහරන්තං අභිජ්ඣා දොමනස්සා පාපකා අකුසලා ධම්මා අන්‍වාස්සවෙය්‍යුං, තස්ස සංවරාය පටිපජ්ජති, රක්ඛති චක්ඛුන්‍ද්‍රියං, චක්ඛුන්‍ද්‍රියෙ සංවරං ආපජ්ජති, සොතෙන සද්දං සුත්‍වා -පෙ- ඝානෙන ගන්‍ධං ඝායිත්‍වා -පෙ- ජිහ්වාය රසං සායිත්‍වා -පෙ- කායෙන ඵොට්ඨබ්බං ඵුසිත්‍වා -පෙ- මනසා ධම්මං විඤ්ඤාය න නිමිත්තග්ගාහී හොති නානුබ්‍යඤ්ජනග්ගාහී, යත්‍වාධිකරණමෙතං මනින්‍ද්‍රියං අසංවුතං විහරන්තං අභිජ්ඣා දොමනස්සා පාපකා අකුසලා ධම්මා අන්‍වාස්සවෙය්‍යුං, තස්ස සංවරාය පටිපජ්ජති, රක්ඛති මනින්‍ද්‍රියං, මනින්‍ද්‍රියෙ සංවරං ආපජ්ජති” යි.

පාතිමොක්ඛසංවරසීලයෙහි පිහිටි මහණ තෙමේ ඇසින් රූපයක් දැක්කේ එහි නිමිති නො ගණි යි. අනුව්‍යඤ්ජන නො ගණි යි. යමක් හේතු කොට සංවර නො කළ නො හික්ම වූ චක්‍ෂුරින්‍ද්‍රිය (ඇස) ඇත්තහු, අභිද්ධ්‍යාදෞර්‍මනස්‍ය යන ලාමක අකුශල ධර්‍මයෝ ලුහු බඳිත් ද, (වසා ගන්නෝ ද, (එහෙයින්) චක්‍ෂුරින්‍ද්‍රියයෙහි සංවරය පිණිස පිළිපදී. චක්‍ෂුරින්ද්‍රිය රැක ගණි යි. කණින් ශබ්දය අසා, නැහයෙන් ගඳ සුවඳ ඇදගෙණ, දිවින් රස බලා, කයින් පැහැසිය යුත්ත පහසා, සිතින් ධර්‍මය දැන නිමිති නො ගණි යි. අනුව්‍යඤ්ජන නො ගණි යි. මෙකී ඇස් කන් නාස් ඈ ඉඳුරන් නො හික්ම වූ කල්හි ලාමක අකුශල ධර්‍මයෝ ඒ ඉඳුරන් නො රැකී මහණහු ලුහු බැඳ එන්නාහ. ඔහු පසු පස්සේ එලවා එන්නෝ ය. එහෙයින් මෙකී ඉඳුරන්හි සංවරය පිණිස පිළිපැදිය යුතු ය. මෙකී ඉඳුරන් රකියි. එහි සංවරයට පැමිණේ යනු, එහි කෙටි තේරුම යි.

මෙසේ සත්‍රී-පුරුෂයන්ගේ කුදු මහත් නිමිති, හැඩහුරුකම්, අඩයාලම් ආදිය කදිම ය, සිත්කලු ය, මනරම් ය, සිත් ගන්නේ ය, ඇසට රසඳුනෙක, කණට මිහිරක, නැහැයට සුවඳෙක, දිවට රසයෙක, ඇඟට සැනසුමෙක යනාදී ලෙසින් නො පිළිගෙණ ඇති තතුයෙහි පිහිටා සිටි පුද්ගල තෙමේ ය චක්‍ෂුරින්ද්‍රියයෙහි සංවරයට පැමිණෙන්නේ. චක්‍ෂුරින්ද්‍රිය රකින්නේ.

චක්‍ෂුරින්ද්‍රියයෙහි සංවරයෙක් හෝ අසංවරයෙක් නැත. ප්‍රසාද චක්‍ෂුස නිසා සිහිය හෝ සිහිමුළාව නූපදී. යම් කලෙක්හි රූපාලම්බනයෙක් ඇසට හමු වේ ද, එකල හවාඞ්ගචිත්තය දෙවරක් ඉපිද නිරුද්ධ වේ. ඉන් පසු ක්‍රියාමනෝධාතුච්ත්තය ආවර්‍ජන කෘත්‍යය සිද්ධ කරමින් එක් වරක් ඉපිද නිරුද්ධියට යයි. අනතුරු ව පිළිවෙළින් චක්‍ෂුර්විඥානචිත්තය දර්‍ශන කෘත්‍යය සිද්ධ කරමින් එක් වරක් ද, විපාකමනෝධාතුචිත්තය අරමුණු පිළිගැණීම කරමින් එක් වරක් ද, විපාකඅහේතුකමනෝවිඥානධාතුචිත්තය අරමුණු තීරණය කරමින් එක් වරක් ද, ක්‍රියාහේතුකමනෝවිඥානධාතු චිත්තය අරමුණු නියම කරමින් එක් වරක් ද ඉපිද නිරුද්ධ වෙති. අනතුරුව සිත ජවන් වසයෙන් සත් වරක් ඉපිද නිරුද්ධ වේ. මෙතෙක් සිත් අතුරෙහි භවාඞ්ග සිත් උපදනා කාලයෙහි ද, ආවර්‍ජනාදී වූ එක්තරා සිතක් උපදනා කාලයෙහි ද සංවරයෙක් හෝ අසංවරයෙක් නො වේ. ඉදින් ජවන් සිත් උපදනා කාලයෙහි අමනසිකාර හේතුවෙන් ලෝභ-දෝස-මෝහ-අහිරික-අනොත්තප්පාදී වූ පාපචෛතසික ධර්‍මයෝ ඒ ජවන් සිත් හා එක් ව යෙදෙත් ද ඒ හේතු කොට ය දුසිල් බවෙක් හෝ සිහිමුළා බවෙක් හෝ නො දැනීමෙක් හෝ උපදනේ. ඒ ය අසංවර නම්. මෙසේ ජවන් කාලයෙහි වන්නා වූ අසංවරය ම චක්‍ෂුරින්ද්‍රියයෙහි අසංවර ය යි කියනු ලැබේ, ජවන් කාලයෙහි යෝනිසෝමනසිකාරයෙන් යෙදී සංවරය නො කෙළේ නම්, චක්‍ෂුර්ද්වාරයත් භවාඞ්ගචිත්තයත් ආවර්‍ජනාදිවීථිචිත්තයනුත් නො රැකියවුන් ම වන බැවිනි ඒ.

නුවර සතර වාසල් දොර නො වසා, නුවර ඇතුළෙහි වූ ගේ දොර කොටු ගැබ් ආදිය වැසූයේ නමුත්, එයින් නුවර තුළ වූ සියලු බඩු නො රැකුනේ වේ. නුවරදොරින් නුවරට වැද සොරහු යමක් කරනු කැමැති නම්, ඒ හැම එකක් ම කෙරෙති. එපරිද්දෙන් ජවන් කාලයෙහි දුසිල් බැව් ආදිය උපන් කල්හි ජවන් සිත්වල සංවරයෙක් නො ලැබේ. එයින් ම චක්‍ෂුරාදිද්වාරයෝ ද ආවර්‍ජනාදිවීථිචිත්තයෝ ද නො රැකෙති. මේ ජවන් සිත්හු යෝනිසෝමනසිකාරහේතුයෙන් කුශල පක්‍ෂයෙහි වූ කුශල පක්‍ෂයට අයත් සමෘති-ප්‍රඥා-ක්‍ෂාන්ති-වීර්‍ය්‍යසඞ්ඛ්‍යාතචෛතසිකධර්‍මයන් හා යෙදී උපන්නාහු ද, එකල්හි චක්‍ෂුර්ද්වාරාදියත් භවාඞ්ගයෝත් ආවර්‍ජනාදිවීථිචිත්තයෝත් රැකුනෝ ම වෙති. නුවරදොර වැසූ විට ඇතුල් නුවර ගේ දොර නො වැසුව ද, එහි වූ සියලු බඩු රැකේ ද, සොරුන්ගේ ඇතුල් වීමෙක් නො වේ ද, එසේ ජවන් කාලයෙහි සීලසංවරය-සතිසංවරය-ඤාණසංවරය-ඛන්තිසංවරය-විරියසංවරය යන මොවුන් උපන් විට චක්‍ෂුර්ද්වාරාදියත් භවාඞ්ගචිත්තත් චිත්තවීථිත් රැකෙති. එබැවින් ජවන් කෙණෙහි උපදනා සීලසංවරාදිය ම චක්‍ෂුරින්ද්‍රියයාගේ සංවරය යි කියනු ලැබේ.

මෙහි චක්ඛුද්වාරයට, රූපාලම්බනයක් හමු වූ විට, සිත භවාඞ්ග වශයෙන් දෙවරක් ඉපිද ඊට අනතුරු ව පංචද්වාරාවජ්ජන - චක්ඛුවිඤ්ඤාණ - සම්පටිච්ඡන - සන්තීරණ - වොත්ථපන යන මොවුන්ගේ වශයෙන් එක් එක් වර පිළිවෙළින් ඉපිද, ඊට පසු ජවන් වශයෙන් නැගී නැවත භවාඞ්ගයට වැටෙන්නේය. මේ ජවන් කාලයෙහි, සිත යෝනිසෝමනසිකාරයෙන් යුක්ත වී නම්, කුසල් වේ. අයෝනිසෝමනසිකාරයෙන් යුක්ත වී නම්, අකුසල් වේ. මෙහි භවාඞ්ගපාතය වේ ය යි කීයේ ඇසට රූපාලම්බනය හමුවන්නට කලින් සිත එල්බ සිටි කර්‍මාදී වූ අරමුණක් ම ගන්නේ ය යනුයි. මෙසේ සිත කිහිපවරක් භවාඞ්ගවශයෙන් ඉපිද අවුත් නැවැත එම අරමුණ එල්බ, භවාඞ්ගවශයෙන් දෙ වරෙක, මනෝද්වාරාවජ්ජනවශයෙන් එක් වරෙක, ජවන් වශයෙන් සත්වරෙකැ, යි මනෝද්වාරයෙහි චිත්තවීථිය උපදී. නැවැතත් සිත කිහිපවරක් භවාඞ්ගයට වැටී, එම අරමුණ ම ගෙණ, එම මනෝද්වාරයෙහි ම දෙවනවර භවාඞ්ගවශයෙන් දෙ වරක්, මනෝද්වාරාවජ්ජනවශයෙන් එක් වරක්, ජවන් වශයෙන් සත් වරක් උපදනේ ය. මෙසේ මේ තුන්වන මනෝද්වාරිකචිත්තවීථියෙහි උපදනා ජවනයෝ ම “මෝ තොමෝ ස්ත්‍රිය, මේ තෙමේ පුරුෂ ය” යි ඇති සැටියෙන් හැඳිනීම හෝ, ඒ ස්ත්‍රී පුරුෂ අරමුණු ශුභවශයෙන් ගෙණ ඇලීම හෝ අශුභවශයෙන් ගෙණ නො ඇලීම හෝ කෙරෙත්. ජවන් කෙරෙහි දුසිල් බව හෝ සිහිමුළාව හෝ වූ කල්හි අසංවරය වේ ය යි තුන් වන චිත්තවීථියෙහි ජවන් සඳහා කීහ. සෝත-ඝාණ-ජිහ්වා-කාය යන දොරටුවල සද්ද-ගන්ධ-රස-ඵොට්ඨබ්බ යන අරමුණු ගැටීමෙන් ඒ ඒ අරමුණු නිසා උපදනා චිත්තවීථීහු ද, සංවර-අසංවරයෝ ද මෙසේ දත යුතු ය.

‘පාතිමොක්ඛ - සති - ඤාණ - ඛන්ති - විරිය’ යි සංවරයෝ පස් දෙනෙකි. එහි “ඉමිනා පාතිමොක්‍ඛසංවරෙණ උපෙතො හොති සමුපෙතො” යි ආයේ පාතිමොක්ඛසංවරය යි. “රක්ඛති චක්‍ඛුන්‍ද්‍රියං-චක්ඛුන්‍ද්‍රියෙ සංවරං ආපජ්ජති” යි ආයේ සතිසංවර යයි. “යානි සොතානි ලොකස්මිං (අජිතාති භගවා) සති තෙසං නිවාරණං සොතානං සංවරං බ්‍රෑමි පඤ්ඤායෙථෙ පිථියරෙ” යි ආයේ ඤාණසංවරය යි. චීවරාදිප්‍රත්‍යයප්‍රතිසේවනය ද මෙහි ම ඇතුළත් ය. “ඛමො හොති සීතස්ස උණ්හස්ස” යි මේ ආදි ක්‍රමයෙන් ආයේ ඛන්තිසංවරය යි. “උප්පන්නං කාමවිතක්කං නාධිවාසෙති පජහති” යි මේ ආදි ලෙසින් ආයේ විරිය සංවර ය යි. ආජීවපාරිශුද්ධිය ද මෙහි ම ඇතුළත් ය. මෙහි ‘ඉන්‍ද්‍රියෙසු සුසංවුතං’ යි වදාළ වචනයෙන් දැක්වුනේ, ඉන්ද්‍රිය සංවරය යි කියූ සතිසංවරය යි. ඉන්ද්‍රියයන් පිළිබඳ සංවරය සිහියෙන් සිද්ධ කටයුතු බැවිනි.

භොජනම්හි ච මත්තඤ්ඤුං = සිවුපසයෙහි ද පමණ දත්.

තං, යන්නට විශේෂණ යි. බොජුන්හි පමණ නො දැන්මට පටහැනි ව සිටි, බොජුන් පැන් සෙවීම, පිළිගැන්ම, වැලඳීම, පස්විකීම, හැරීම යන මේ මාත්‍රාවන් ගැණ දන්නේ ‘භොජන. මත්තඤ්ඤු’ නම. “මේ භෝජනය එක්විසි අනෙස්නෙන් ඉපැයූ බැවින් දැහැමි නො වේ, මේ භෝජනය ගෙපිළිවෙළින් සිඟා යෑමෙන් ඉපැයූ බැවින් දැහැමි ය” යි බොජුනෙහි කැප නො කැපබව දැන අකැප බොජුන් බැහැර කොට දුරු කොට කැපබොජුන් වැලඳීමෙන් බොජුන්හි පමණ දන්නේ වේ. බඩගිනි පමණ නො බලා ආහාර අනුභව කොට හුන් තැනින් නැගී ගත නො හැකි ‘ආහාර හත්ථක’ බමුණා මෙන්, බොහෝ කොට කෑමෙන් පිරී ඉතිරී ගිය බඩ ඇති, නැගී සිටියේ නමුත් රෙද්ද හැඳගත නො හැකි ‘අලංසාටක’ බමුණා මෙන්, බඩ පුරා කා හුන් තැනින් නැගී සිටින්නට බැරි ව එහි ම පෙරළෙන ගැලෙන ‘තත්‍රවට්ටක’ බමුණා මෙන්, කවුඩන් විසින් හොටින් එලියට ඇද කෑහැකි තරමට උගුර තෙක් ආහාර අනුභව කළ ‘කාකමාසක’ බමුණා මෙන්, බොහෝ කොට කා දිරවා ගත නො හැකි ව එහි ම වමනය කළ, ‘භුත්තවමිතක’ බමුණා මෙන්, ආහාර අනුභව නො කොට,

යි කී ලෙසට භාවනායෙහි යෙදුනහුගේ සැප විහරණයට පහසුවන පරිදි සතර පස් බත් පිඩකට ඉඩ තබා පැන් බීමෙන් පමණ දැන වලඳන්නේ මෙ තෙමේ ය. මැනැවින් දෙසූ සසුන්හි පිළිගන්නා විසින් ම පමණ දතයුතු ය. නපුරු කොට දෙසූ සසුන්හි පමණ දතයුත්තේ දෙන්නන් විසිනැ’ යි වදාළ වචනය සිහි කළ යුතුය.

මේ ඒ වදාළ සැටි:-

“දුරක්ඛාතෙ භික්‍ඛවෙ! ධම්මවිනයෙ දායකෙන මත්තා ජානිතබ්බා, නො පටිග්ගහකෙන තං කිස්සහෙතු? දුරක්ඛා තත්තා භික්ඛවෙ! ධම්මස්ස, ස්වාක්ඛාතෙ භික්ඛවෙ! ධම්මවිනයෙ පටිග්ගාහකෙන මත්තා ජානිතබ්බා, නො දායකෙන තං කිස්ස හෙතු? ස්වාක්ඛාතත්තා භික්ඛවෙ! ධම්මස්ස” යි.

සද්ධං = සැදැහැති ඇදහීම ඇති.

තං, යන්න වෙසෙස යි. කර්‍ම, කර්‍මඵල, එ ලොව, මෙ ලොව ඇතැ යි යන ඇදහීම ලකුණු කොට ඇති ලෞකික ශ්‍රද්ධායෙන් ද, තුණුරුවන්හි නො සැලෙන පරිදි පිහිටි පැහැදීම ය යි කියූ ලෝකෝත්තර ශ්‍රද්ධායෙන් ද යුක්තවූයේ මෙයින් කියැ වේ.

ආරද්ධවිරියං : සම්පුර්‍ණවීර්‍ය්‍යය ඇති. වැසූ වීර්‍ය්‍යය ඇති.

තං, යන වෙසෙස යි. සතර ඉරියව්වෙහි වැඩූ වීර්‍ය්‍යය ඇති වත් පිළිවෙත් පුරණ ආජීවය පිරිසිදු කරණ කායික වීර්‍ය්‍යයෙන් හා කෙලෙසුන් තවන කුසල් දහම් වඩන චෛතසිකවීර්‍ය්‍යයෙන් ද යුක්තවූයේ, මේ තෙමේ ය. සමූහයෙහි ඇලී ගැලී සිටීම අතහැර සිවු ඉරියව්වෙහි අට වැදෑරුම් ආරම්භවස්තූන්ගේ වශයෙන් එකලාව වසන්නේ වත් පිළිවෙත් පිරීම් ආදියෙහි අනලස් ව යෙදුනේ “කායික ආරද්ධවිරිය” නම් වේ. තවද ගමන් බිමන් කරණ කල්හි උපන් කෙලෙසුන්ට සිටින අවස්ථාවේ දී ඉපැදෙන්නට නො දී, සිටිනා කල්හි උපන් කෙලෙසුන්ට හිඳිනා අවස්ථාවේ දී ඉපැදෙන්නට නො දී, හිඳිනා වේලේ උපන් කෙලෙසුන්ට හිඳිනා අවස්ථාවේ ඉපැදෙන්නට නො දී මන්ත්‍රයෙන් නයකු පෙළන්නකු සේ සිවු ඉරියව්වෙහි ම කෙලෙස් මැඩ සිටියේ ද ‘ආරද්ධවිරිය’ නම.

කෙලෙස් වශයෙන් ඒ ඒ තැන ඇලීම අත හැර අෂ්ටසමාපත්තීන්ගේ වශයෙන් එකලා ව වසනුයේ කෙලෙස් තැවීම් ආදියෙහි යෙදුනේ, ‘චෛතසිකආරද්ධවිරිය’ නම් වේ. තව ද යම් ලෙසකින් කෙලෙසුන්ගේ ඉපදීම වළකනු හැක්කේ ද එලෙසින් විසීම් ඇත්තේ ද ‘ආරද්ධවිරිය’ නම.

තං වෙ නප්පසහති මාරො = ඒ පුද්ගලයා මාර තෙමේ එකින්තයෙන් නො මැඩලයි.

දශ අශුභ අතුරෙන් එක්තරා අශුභයක් එක්වන් බලමින් වසන කෙස් ලොම් නිය දත් ආදිය අශුභ ය යි සිතන සිහි කරණ ඇස්, කන්, නාස් ආදී වූ ඉඳුරන් කෙරෙහි මොනවට හික්මුනු බොජුන්හි පමණ දන්නා වු සැදැහැති වැඩූ වීර්‍ය්‍යය ඇති පුද්ගලයා මරුට කිසිලෙසකින් මැඩ ලන්නට යටපත් කරන්නට නො හැකි ය යි වදාළ සැටිය මේ.

වාතො සලං ඉව පබ්බතං = (දුර්‍වල) වාතය ගල් කන්දක් කම්පිත නො කරන්නා සේ ය.

වේගයෙන් තදින් නො හමන යන්තමකින් හමන වාතය අතිශය ඝන වූ ඉතා තද වූ ගල් කන්දක් සොලවා ලන්නට යම්සේ අපොහොසත් වේ ද, එසේ මේ පුද්ගලයාගේ සිතෙහි උපදනා දුර්‍වල වූ ක්ලේශමාරයාට යට කියූ මහත් ගුණ ඇති මිනිස් සිත මැඩලන්නට නො හැකි ය. ක්ලේශමාර තෙමේ එහිලා අසමර්‍ත්‍ථ වේ.

බුදුරජානන් වහන්සේ එහි දන් වළඳා අවසන් කොට අනුමෙවෙනි බණ වදාරන්නට මහාකාල තෙරුන් නවතා අනික් භික්‍ෂුන් වහන්සේ සමග විහාරයට වැඩි සේක. එ වේලෙහි මහාකාල තෙරුන්ගේ පැවිද්දට කලින් සිටි අඹුවෝ අටදෙනා තෙරුන් වට කොට ගෙණ, “හා! තමුසේ පැවිදි වූවහු කාගෙන් අසා ද?, පැවිදි වන්නට කීවෝ කවුරු ද?, අපි නො කීවෙමු පැවිදි වන්නට, දැන් දැන් වහා සිවුරු හැර දමන්න! එන්න ගෙදරැ’ යි කියා සිවුරු ගලවන්නට සූදානම් වත් ම තෙරුන් වහන්සේ හුනස්නෙන් නැඟී ඍද්ධිබලයෙන් උඩට නැග වහළ බිඳ ගෙණ අහසට පැන නැග අවුත් බුදුරජුන් යට කියූ ගාථාව දේශනා කොට අවසන් කරන්නට කලින් බුදුරජුන්ගේ රන්වන් සිරුරට ස්තුති කරමින් අහසින් බැස සිරිපා වැන්දෝ ය.

මේ ධර්‍ම දේශනාව අවසන්හි පැමිණ සිටි භික්‍ෂුන් වහන්සේලා සෝවන් ඵලාදියට පැමිණියාහු ය.

දේවදත්ත ස්ථවිරයන් වහන්සේ

එක් කලෙක අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා දෙනම තමන් වහන්සේලාගේ පන්සියය පන්සියය තරම් වූ ශිෂ්‍ය සමූහයාත් කැටු ව බුදුරජානන් වහන්සේගෙන් අවසර ලබා දෙව්රම් මහ වෙහරින් නික්ම රජගහානුවරට වැඩියෝ ය. රජගහානුවර වැස්සෝ උන්වහන්සේලාට දෙතුන් දෙනාත් හතර පස් දෙනාත් බොහෝ දෙනාත් එකතු ව ආගන්තුක දන් පිළිගැන් වූහ. මහ රහත් සැරියුත් මහතෙරුන් වහන්සේ දිනෙක දන් වලඳා අනුමෙවෙනි බණ වදාරණ සේක්, “උපාසකයෙනි! යමෙක් අනුන් සමාදන් නො කරවා තෙමේ ම තනි ව දන් දේ ද, හෙ තෙමේ උපනුපන් අත්බැව්වල දී භෝගසම්පත්තිය ලබයි, පරිවාරසම්පත්තිය නො ලබයි, යමෙක් අනුන් සමාදන් කරවා අනුන් ලවා දන් දෙවා තෙමේ දන් නො දේ ද, ඔහු උපනුපන් අත්බැව්වල දී පරිවාරසම්පත්තිය ලබයි, භෝගසම්පත්තිය නො ලබයි, යමෙක් තෙමේත් දන් නො දේ ද, අන්‍යයාත් සමාදන් නො කරවා ද ඔහු උපනුපන් අත්බැව්වල දී බඩ පුරා කැඳිත්තකුත් නො ලබයි, උපනුපන් හැම තන්හි ම අසරණයෙක්, අනාථයෙක් වෙයි, යමෙක් තෙමේත් දන් දේ ද, අනුන් ලවාත් දන් දෙවා ද, ඔහු උපනුපන් අත් බැව්වල දී සිය ගණන් දහස් ගණන් ලක්‍ෂ ගණන් අත්බැව්වල දී භෝගසම්පත්තිය හා පරිවාර සම්පත්තිය ලබා” යි වදාළ සේක.

ඒ බණ ඇසූ එක් නුවණැති මිනිසෙක් “මහතුනි! හාමුදුරුවන් වහන්සේ වදාළ බණ නම් ඉතා යහපත් ය, එහෙයින් මම මේ දෙ වැදෑරුම් සම්පත් ලබා දෙන පින් කමක් කරන්නට අදහස් කෙළෙමි” යි එහි සිටියවුන්ට දන්වා, “ස්වාමීනි! හෙටට මාගේ දානය පිළිගණු මැනැවැ” යි මහතෙරුන්ට ආරාධනා කෙළේ ය. උන්වහන්සේලා “උපාසකය! ඒ පිණිස තමුසේට උන්නාන්සේලා කෙතෙක් වුවමනා දැ” යි ඇසූ විට, “ඔබවහන්සේලා දෙනමගේ භික්‍ෂු පිරිස කොපමණ දැ?” යි ඇසී ය. “අප දෙනමගේ පිරිස දහසක් පමණ ය” යි දැන් වූ විට “මට ඒ හැම දෙනා වහන්සේ ම වුවමනා ය, හැම දෙනා වහන්සේ සමග වඩින්නැ” යි උපාසක තෙමේ කී ය. උන්වහන්සේලා එය ඉවසූහ. ඉන්පසු උපාසක තෙමේ ගෙයක් ගානේ කඩපිළක් ගානේ යමින්, අම්මේ! තාත්තේ ! අය්යේ! මල්ලී! අක්කේ! නංගී! යන ඈලෙසින් ඒ ඒ අයගේ තරාතිරමින් කතා කොට, තමන්, හෙට දනට දහසක් දෙනා වහන්සේ ට ආරාධනා කළ බව කියා, “මේ හැම දෙනා මාගේ දානයට තම තමන්ට හැකි පමණින් උපකාර කරන්ට ඕනෑ ය. මේ උදවිය කෙතෙක් දෙනා වහසේට දන් පිළියෙල කරන්නෝ ද? කියන්න, තමුසේලා කෙතෙක් දෙනා වහන්සේ ට දන් පිළියෙල කරන්නහු දැ?” යි හැම දෙනාගෙන් ඇසී ය. පළාත් වැසි හැම ගෑණු පිරිමි කෙනෙක් ම “අපි දස නමකට, අපි විසි නමකට, අපි සියක් නමකට දන් පිළියෙල කරන්නෙමු” යි තම තමන්ගේ ඇති වත් පොහොසත්කම් අනු ව කියා සිටියහ. “එසේ නම් දනට වුවමනා උපකරණ එක් තැනක රැස් කොට තබා, කවුරුත් එකතු ව දන් උයමු” යි කියා “තමුසේ තල, තමුසේ සහල්, අය්යා ගිතෙල්, අක්කා මී පැණි, නංගී කිරි, මල්ලී උක්හකුරු ගෙණ එන්නැ” යි මේ ලෙසින් ඒ ඒ අයට නියම කොට, උපාසක තෙමේ දානය පිණිස සූදානම් විය. උපාසකයා නියම කළ ලෙසට හැම කෙනෙක් ම තල - සහල් - ගිතෙල් - මීපැණි - කිරි - උක්හකුරු - එලවුළු - කැවිලි - පෙවිලි - පලතුරු ආදිය ගෙණ ආහ. උපාසක තෙමේ ඒ සියල්ල එක් තැනක තැබ්බ වී ය.

එක් පවුල්කාරයෙක් තමන් ලඟ තුබූ ලක්‍ෂයක් තරම් වටිනා සුවඳ කැවූ සියුම් කසටවතක් ගෙනැවිත් දී “මේ වස්ත්‍රය විකොට ඉන් ලැබෙන මුදලින් මහත්මයාගේ දනට යමක් අඩු නම්, ඒවා ගෙන්වා ගන්න, දානෝපකරණ සම්පූර්‍ණ නම් මහත්මයා කැමැති හාමුදුරුනමකට පූජාකරන්නැ යි කීයේ ය. දානයට වුවමනා සියලු බඩුමුට්ටු සම්පුර්‍ණව තුබූ බැවින්, උපාසක තෙමේ දානයට සම්බන්ධ ව සිටි හැම කෙනකුන් රැස් කරවා, “පින්වත්නි! එක් දනවත් මහත්මයෙක් මේ වටිනා රෙද්ද ගෙණැවිත් දී දානයට යමක් අඩු නම්, මෙය විකුණා ලැබෙන මුදලින් ඒ අඩු පාඩු පිරිමසා ගන්නැ යි මට කියා ගියේ ය, එහෙත් දනට වුවමනා හැම දෙයක් තිබේ, එයට කිසිවක් අඩු නෑ නො වේ ද, ඒ නිසා මෙය අපි හාමුදුරු නමකට දෙමු, දෙන්නමෝ කවරකුට දැ?” යි රැස් ව සිටි මිනිසුන්ගෙන් ඇසී ය. ඒ පිරිසෙහි සමහර කෙනෙක් “එය සැරියුත් හාමුදුරුවන්ට දෙමු” යි කීහ. සමහර කෙනෙක් නැගිට “එහෙ ම දෙන්නට බැහැ, සැරියුත් හාමුදුරුවන්ට අප මතක් වන්නේ ගොයම් පැසෙන අවදියට ය, ගොයම් පැසෙනු බලා හිඳ ඒ කාලයට මෙහි ඇවිත් යති, අපට ඒ හාමුදුරුවන්ගෙන් වැඩි වැඩක් නැත, දේවදත්ත හාමුදුරුවෝ එසේ නො වෙති, ඒ ස්වාමීන් වහන්සේ අපගේ මගුල් අවමගුල් තොවිල් පවිල් ආදී වූ හැම එකේදී ම අපට උපකාර වෙති, එසේ ම ලෙඩට දුකට පිහිට වන්නෝත් ඒ ස්වාමීන් වහන්සේ ය, ඒ ස්වාමීන් වහන්සේ අපට බොහෝ උපකාර ය, දියපිරූ මහහැළියක් සේ නිතර පිහිට ය, ඒ නිසා මේ රෙද්ද ඒ හාමුදුරුවන්ට දෙමු” යි කිහ.

මෙසේ පිරිස ද පසට බෙදුනු විට උපාසක තෙමේ වැඩි දෙනාගේ කැමැත්ත විමසී ය. එහි දී “දේවදත්ත හාමුදුරුවන්ට දිය යුතු ය” යි කියන්නෝ ම බොහෝ වූහ. එ හෙයින් වැඩි දෙනාගේ කැමැත්ත ලෙසින් ඒ රෙද්ද දේවදත්ත ස්ථවිරයන් වහන්සේට දුන්නේ ය. දේවදත්ත ස්ථවිර තෙමේ එය ගෙණ ගොස් සිවුරක් කොට හොඳට මසා හැඳ පොරවා ගෙණ රෑ දාවල් දෙක්හි මිනිසුන්ට පෙනෙන සේ ඒ ඒ තැනැ ඇවිදින්නට පටන්ගත්තේ ය. ඒ දුටු ගෑණු පිරිමි “මොක ද මේ සෙල්ලම, මෙහෙ ම වැඩෙක් තිබේ ද, මහණ උන්නාන්සේලා රෑ දාවල නො තකා නො සිතා හිතුමනාපයට කඩපිළක් ගානේ හන්දියක් ගානේ මිනිසුන් හැසිරෙන තැන්වල ගමන් කෙරෙත් ද, අය්යෝ! මේ සිවුර මේ තැනට නුසුදුසු ය, මෙය මොහුට දුන්නේ උමතුවෙන් ද, මෙය සුදුසු මහාගුණවත් අගසවු සැරියුත් හාමුදුරුවන්ට ය, මෙ තරම් වටිනා සිවුරක් පෙරවිය යුත්තෝ සැරියුත් හාමුදුරුවන් වහන්සේ වැනි මහාගුණවත්හු ය, දෙව්දත් හාමුදුරුවෝ පස්සට කොහො ම වූවත්, දැන් නම් එතරම් උසස් ගුණවතෙක් නො වෙති, මෙය දෙව්දත් හාමුදුරුවන්ට ගැළපෙන්නේ නැත, ඒ හාමුදුරුවන්ට නො තේරුනාට නුවණැතියන්ට නම්, දෙව්දත් තෙරුන්ගේ මේ සිවුර පෙරවීම මහාවිහිලුවක් ය, හොඳ එකක් හොඳ තැනක තැබිය යුතු නො වේ ද, හොද එකක් නරක තැනක තැබූ විට එහි ඇති අගය කුමක් ද, ආනිසංසය කුමක් දැ” යි තැනැ තැනැ රැස් ව කතා කරන්නට වූහ. මේ නිසා මිනිසුන් අතර මහත් නො සංසුන්කමෙක් හටගැණුනේ ය.

මෙ දවස දිසාවැසි එක් භික්‍ෂු නමක් රජගහානුවරින් පැවැත් නුවරට ගොස් බුදුරජුන් දැක වඳින්නට දෙව්රම් මහවෙහෙරට ගියේ ය. එහි ගොස් වැඳ සිටි කල බුදුරජානන් වහන්සේ ඔහුගෙන් පළමු කොට සුව දුක් විචාරා නැවැත අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලාගේ සැප දුක් කෙසේ දැ? යි ඇසූහ. එවිට මේ භික්‍ෂු තෙමේ දෙව්දත් තෙරුන් තමන්ට නුසුදුසු සිවුරක් හැඳ පොරවා ගෙණ තැනැ තැනැ ගමන් බිමන් කරණ බවත්, මහජනයාට එය අප්‍රියබවත්, එහෙයින් මිනිසුන් අතර නො සංසුන්බවක් හටගෙණ ඇති බවත් දන්වා සිටියේ ය. එ කල්හි බුදුරජානන් වහන්සේ “මහණෙනි! දේවදත්ත තෙමේ තමහට නුසුදුසු සිවුරු දරණුයේ අද විතරක් නො වේ, පෙරත් තමාට නුසුදුසු වස්ත්‍ර හැඳ පොරවා සිටියෙකැ” යි වදාරා භික්‍ෂුන් වහන්සේලාගේ ඉල්ලීම පරිදි ඒ පුවත, මෙසේ හෙලි කළ සේක :-

පෙර බරණැස්නුවර බ්‍රහ්මදත්ත නම් රජකු රජය කරණ කල්හි එ නුවර ඇතුන් මරන්නෙක් වාසය කළේ ය, ඔහු ඇතුන් මරමින් උන්ගේ දත් නියපොතු කටු අතුනු මස් සම් ගෙණවුත් විකුණා ජීවිකාව කරයි, එදා එහි එක් වනයෙක් දහස් ගණන් ඇතුන්ගෙන් පිරී පැවැත්තේ ය, එහි ගොදුරු සොයා ඔබමොබ හැසිරෙන ඇත්තු එහි ම විවේකයෙන් වැඩ හිඳිනා පසේ බුදු කෙනකු දැක එතැනින් යනෙනාකල දනින් වැටී වැඳ යති, දිනක් මේ ඇතුන් මරන්නා ඇතුන්ගේ දනින් වැටී කරණ ඒ ක්‍රියාව දැක “මම මෙතෙක් දවස් ඇතුන් මරන්නේ ඉතා අමාරුවෙන් අපහසුයෙන් මරා ගතිමි, එහාමෙහා යන එන මොවුහු පසේබුදු කෙනෙකුන් දැක වඳිති, එසේ කරන්නෝ කුමක් නිසා දැ” යි සිතන්නේ ‘පසේබුදුන් පෙරැවූ සිවුර දැක වඳිත් ය’ යි සලකා ‘මම ද සිවුරක් සොයා ගෙණ පොරවා ගණිමි’ යි සිතා විලක් ලඟට ගියේ ය, ඒ විලෙහි පසේබුදු කෙනකුන් වහන්සේ සිවුරු ගලවා ඉවුරෙහි තබා දියනානු දැක විල්ඉවුරෙහි තිබුනු උන්වහන්සේ ඒ සිවුරු දැක ඉන් එකක් සොරා ඇරගෙණ ගොස් ඇතුන් යන එන මග සැතක් ගෙණ හිසෙහි පටන් සිවුර ලාගෙණ හිඳින්නට වන, ඇත්තු වෙනදා මෙන් එතැනින් යන්නෝ ඔලුවේ සිට සිවුර ලාගෙණ හුන් හතිඝාතකයා දැක. ‘පසේබුදු කෙනකැ’ යි යන අදහසින් දනින් බිම වැටී වැඳ යත්, හසතිඝාතකයා ද ඇත් රැළෙහි පසුව යන ඇතු සැතින් ඇණ මරා දත් නියපොතු ආදිය ගෙණ ඉතුරු හරිය වළැ දමා යයි.

මතු එන දවස බුදුවන්නට පෙරුම් පුරණ අප මහාබෝධිසත්වයන් වහන්සේ ඇතුන් කෙරෙහි ඉපිද වැඩිවිය පැමිණ මේ ඇත් රැළට එකතු ව එහි නායක ඇතා විය, ඇතුන් මරන්නා ද මෙසේ සිවුරක් කරැ ලාගෙණ ඇතුන් මරන්නට වූයේ ද මේ කාලයෙහි ය, කල් යත් යත් සිය පිරිසෙහි පිරිහීම දුටු ඇත්රජ තෙමේ ‘මේ පිරිහීමට යම් කිසි හේතුවක් තිබිය යුතු ය’ යි සිතන්නට වන, එසේ සිතත්, සිවුරු කරැ ලා හුන් ඒ හස්තිඝාතකයා වහා සිහියට නැංගේ ය, ඉක්බිති ඇත්රජ තෙමේ ඔහු ගැණ සිතා සැක කොට සියලු ඇතුන් ඉදිරියෙහි යවා, තෙමේ උන් පසු පස ගියේ ය, එදින ද ඔහු වෙන දා මෙන් ඇතුන් තමන්ට වැඳ ඉදිරියට ගිය කල්හි සිවුර හකුළා පැත්තක තබා එක් රියන් හමාරක් තරම් දිග ඇති සැතින් පසුව ගිය ඇත්රජුට දමා ගැසී ය, ඇත් තෙමේ පස්සට පැන සැත් පහර වළකා මෙතෙක් ඇතුන් මැරූයේ මූ ය’ යි දැන අල්වා ගන්නට නැවැත ඉදිරියට පැන්නේ ය, ඇතුන් මරන්නා ගසකට මුවා විය, එවිට මූ ගසත් සමග අල්ලාගෙණ බිම් ගසන්නෙමි’ යි සිතූ ඇත් තෙමේ එ වෙලෙහි ඌ දික් කළ සිවුර දැක සැලුනේ ‘මූට මම කිපුනෙම් නම්, දහස් ගණන් බුදු පසේබුදු මහරහතුන් ගැණ නො සලකා හැරියෙක් වෙමි’ යි උපන් ක්‍රෝධ වේගය ඉවසා ‘තට නො සුදුසු, පහව ගිය කෙලෙස් ඇත්තවුනට සුදුසු සිවුරක් හැඳ පොරොවා තා විසින් මෙ කරණ ලද්දේ බලගතු පාපයෙකැ’ යි කියා “අනික්කසාවො කාසාවං -පෙ- ස වෙ කාසාවමරහති” යනු ද දක්වා නැවැතත් නිග්‍රහ කොට අත්හැර ගියේ ය’ යි.

ඉක්බිති බුදුරජානන් වහන්සේ මේ නිසා මේ දවස ද මේ දේශනාව ගෙණ හැර දක්වා, “එ දවස හතිඝාතකයා වූයේ මේ දේවදත්ත තෙමේ ය, ඇත්රජ වූයේ මම මැ” යි ජාතකය ගළපා “මහණෙනි! මේ දේවදත්ත තෙමේ තමහට නො සුදුසු වස්ත්‍ර දරණු යේ මෙ දවස පමණක් නො වේ, පෙරත් මෙසේ ඔහු තමන්ට නො සුදුසු වස්ත්‍ර දැරූයේ ය” යි මේ ගාථාවන් දේශනා කළ සේක:-

කෙලෙස් කසට සහිත වූ ඉන්ද්‍රියදමනයෙන් හා වාක්සත්‍යයෙන් පහ වූ යමෙක් තෙමේ කසාවතක් දරන්නේ වේ ද, ඔහු කසාවත් දැරීමට සුදුසු නො වේ.

යමෙක් වනාහි වැමෑරූ කෙලෙස් කසට ඇත්තේ වේ ද, සීලයන්හි මොනවට පිහිටියේ වේ ද, ඉන්ද්‍රියදමනයෙන් හා වාක් සත්‍යයෙන් යුක්තවූයේ වේ ද, ඔහු ඒකාන්තයෙන් කසාවත් දැරීමට සුදුසු වේ.

අනික්කසාවො = කෙලෙස් කසට සහිත වූ. පහ නො කළ කෙලෙස් කසට ඇති.

යො, යන්න වෙසෙසා සිටියේ ය. සත්‍වසන්තානය යම්කිසි ධර්‍මයකින් කිලිටි වේ ද, ඒ ක්ලේශ නමි. “චිත්තං කිලිස්සති උපතප්පති බාධීයති වා එතෙහීති = කිලෙසා” යි කීයේ එහෙයිනි. සූත්‍රාභිධර්‍මපිටක වශයෙන් ක්ලේශයෝ දස දෙනෙකි. ඒ ප්‍රධාන විසිනි. සිත කෙලසන හැම ධර්‍මයක් ම, හැම ගතියක් ම ක්ලේශ නමැ යි ගත යුතු ය. එහෙයින් සිත කෙලසන ධර්‍මයන්ගෙන් නො තොර වූයේ, කෙලෙස් පහ නො කෙළේ ‘අනික්කසාව’ නම.

ලොභ - දොස - මොහ - මාන - දිට්ඨි - විචිකිච්ඡා - ථීන - මිද්ධ - අහිරික - අනොත්තප්ප යන මොවුහු ය දස කිලෙස්.

එහි ලොභ නම්, රූප - ශබ්ද - ගන්ධ - රස - ස්ප්‍රෂ්ටව්‍ය යන අරමුණුවල ඇලීමට කරුණු වන ධර්‍මය යි. සිතෙහි ලොහය නො යෙදුනේ නම්, සිත අරමුණුවල නො ඇලෙන්නේ ය. සිත අරමුණු වල ඇලෙනුයේ ලෝභය ඇතිවිට ම ය. එය අරමුණෙහි සිත ඇලවීම ලකුණු කොට සිටියේ ය. “සො ආරම්මණෙ අභිස්සඞ්ග ලක්ඛණො” යි කීයේ එබැවිනි.

වඳුරන් මරන්නකු වඳුරන් මරන්නට ලෑල්ලක ලාටු ගා, වඳුරන් යන එන තැනක තැබූ විට, එහි පැමිණියා වූ වඳුරෙක් ‘ඒ කිමැ’ යි පිරික්සන්නට එහි අත තබන්නේ ය. එවිට ඌගේ ඒ අත එහි ඇලෙන්නේ ය. එය බේරා ගන්නට සිතා අනික් අත තබන්නේය. එ ද ඇලුනු විට, ඌ දෑත බේරා ගන්නට එක් පයක් එහි තබන්නේ ය. එ ද ඇලී ගිය විට, දැත හා පය හා ගලවා ගන්නට සිතා, දෙවන පාදය ද තබන්නේ ය. එ ද එහි ඇලී ගියේ ය. මෙසේ දැතත් දෙපයත් ඇලී ගිය පසු වඳුරා, අත් පා සතර ගලවා ගන්නට එහි මුහුණ ද තබා උත්සාහ කරන්නේ ය. දැන් වදුරා පස් තැනකින් එහි ඇලී සිටියේ ය. එවිට වඳුරුවැද්දා පැමිණ එහි ලෑලිකඩෙහි ලූ ලාටුවෙහි ඇලී හුන් වඳුරා මරා ගෙණ යන්නේ ය. එ පරිද්දෙන් සත්වයා ලෝභය කරණ කොට රූප-ශබ්ද-ගන්ධ-රස-ස්ප්‍රෂ්ටව්‍ය යන කාමවස්තුන්හි ඇස-කණ-නාසය-දිව-ශරීරය යන පස් තැනින් ඇලී බැඳී තද බද ව ගොස් මාරයාගේ අතට හසු ව සිවු අපායයෙහි වැටී නැසී යන්නේ ය. මෙසේ හෙයින් ලෝභය වඳුරු ලාටුවක් බඳු ය. ප්‍රාණඝාතාදී වූ හැම පාපකර්‍මයක් කිරීමට සත්වයනට ලෝභය අනුබල දෙන්නේ ය. මෙය කාමාවචරාදි ධර්‍මයන් කරුණු කොට නැගී සිටි කල්හි ‘කාමරාග’ යි ද, රූපාවචර ධර්‍මයන් කරුණු කොට පවත්නා විට ‘රූපරාග’ යි ද, අරූපාවචර ධර්‍මයන් කරුණු කොට පවත්නා විට ‘අරූපරාග’ යි ද, යි කියනු ලැබේ. තෘෂ්ණා-ආශ්‍රව- ඔඝ-යෝග-ග්‍රන්ථ-උපාදාන-නීවරණ-අනුසය-සංයෝජන යන නම්වලින් ද ඒ ඒ අවස්ථානුරූප ව මේ හඳුන්වනු ලැබේ.

දොස නම්, රූපාදී වූ අරමුණු නිසා සිතෙහි පහළ වන චණ්ඩ ස්වභාවය යි. අරමුණු නිසා සිතෙහි ඇති වන දූෂිතභාවය යි. එය අරමුණෙහි සැඬබව ලකුණු කොට සිටියේ ය. “සො ආරම්මණෙ චණ්ඩික්කලක්ඛණො” යි කීයේ එබැවිනි. ගස් සිදුරක වසන නයකු වැනි ය මේ සැඬබව. ගස් සිදුරක් තුළට වැද වසන නයකුට දඬු මුගුරු කැට කැබලිති ආදී වූ යමකින් පහර දුන් විට, එයින් බැහැරට ආ සර්‍ප තෙමේ ක්‍රෝධයෙන් තද ව ගියේ එහි සිටියවුන්ට පහර දෙන්නේ ය. එයින් ඔවුහු ජීවිත විනාශයට පවා පැමිණෙති. එ මෙන් මේ සැඬගතිය, දෙ‍්වෂය යමකු තුළ පිහිටියේ නම්, ඔහුගේ ජීවිතය පවා එයින් විනාශ වී යන්නේ ය. එසේ ම යකඩයෙහි උපන් යකඩයෙහි නැගි මලය, එම යකඩය විනාශ කරන්නා සේ, දූෂිත සිත් ඇති තැනැත්තේ, සිතේ ඒ දූෂිතභාවය නිසා විනාශයට පැමිණෙන්නේ ය. ප්‍රාණඝාතාදි අකුශලකර්‍මයනට මුල් වේ මේ ද්වේෂය. මේ නිසා සත්ව තෙමේ සිවු අපායයෙහි හෙන්නේ ය.

මොහ නම්, සත්වයන් ඒ ඒ අරමුණුවල මුළාබවට පත් කරන්නේ ය. අරමුණුතතු වසා ලන්නා ය මෝහය. එය අරමුණුවල ඇති නියම තත්වය ඇති සැටිය වසාලීම ලකුණු කොට සිටියේ ය. “සො ආරම්මණසභාවච්ඡාදනලක්ඛණො” යන මෙයින් එහි ලක්‍ෂණ කියා පෑයේ ය. සිවුරඟින් යුත් මහ අඳුරෙක සි‍ටින්නකුට කිසි දෙයක් ඇසට නො පෙණෙන්නේ යම්සේ ද, එ මෙන් ‘මේ යුතු ය, මේ අයුතු ය, මේ වරද ය, මේ නිවරද ය, මේ කුසල ය, මේ අකුසල ය’ යි මෝහයෙන් මුළාවූවහුට නො පෙණෙන්නේ ය. යුක්තායුක්ති විචාරණයෙහි මෝහය නිසා සත්ව තෙමේ අසමර්‍ත්‍ථ වේ. මෙය චතුරඞ්ගයෙන් යුත් අන්ධකාරයක් වැනි ය. එය සම්බුදුරජානන් වහන්සේ ඉතා කොටින් වදාළ සැටි මෙන්න:-

“දුක්ඛෙ අඤ්ඤාණං” දුකෙහි තතු නො දැනීම, “දුක්ඛ සමුදයෙ අඤ්ඤාණං” දුක් හටගැනීමේ හේතුව නො දැනීම, “දුක්ඛනිරොධෙ අඤ්ඤාණං” දුක් නිරුද්ධ කිරීමය යි කියන නිවන නො දැනීම, “දුක්ඛනිරොධගාමිනියා පටිපදාය අඤ්ඤාණං” දුක් නිරුද්ධ කිරීම පිණිස පිළිපැදිය යුතු වත පිළිවෙත නො දැනීම, “පුබ්බ‍න්තෙ අඤ්ඤාණං” පෙර විසූ කඳපිළිවෙළ නො දැනීම, “අපරන්තෙ අඤ්ඤාණං” අනාගතයෙහි වැළඳිය යුතු කඳ පිළිවෙළ ගැණ නො දැනීම, “පුබ්බන්තාපරන්තෙ අඤ්ඤාණං” පෙර-මතු වැළඳිය යුතු කඳපිළිවෙළ නො දැනීම, “ඉදපච්චයතා පටිච්චසමුප්පන්නෙසු අඤ්ඤාණං” පටිච්චසමුප්පාදය නො දැනීම. මෙය ඉදිරියෙහි විස්තර විසින් එන්නේ ය.

මෝහය තෙමේ අකුශලපක්‍ෂයට පැමිණ ප්‍රඥාව මෙන් ක්‍රියා කරයි. මෝහය මිත්‍ථ්‍යාඥානය යි කියනු ලබන්නේ එහෙයිනි. මේ හේතු කොට සත්ව තෙමේ මරණින් මතු සිවු අපායයෙහි වැටී පමණ නො කොට හැකි කලක් බලගතු දුක් විඳින්නේ ය.

මාන නම්, ‘මම ම මෙ ලොව ශ්‍රේෂඨ වෙමි, මට වඩා, ශ්‍රේෂ්ඨයෙක් ලොව නැත’ යනාදී වූ ලෙසින් තමා උසස් කොට සැලකීම ය. එය උඩඟුබව ලකුණු කොට සිටියේ ය. “සො උන්නතිලක්ඛණො” යි කීයේ එහෙයිනි. එය විස්තර විසින් ආයේ මෙසේ ය:-

තමන් පිළිබඳ සිතෙහි උපදනා සිතෙහි නගිනා යම් උඩඟු බවෙක් වේ නම්, ඒ වශයෙන් මානය එක් වැදෑරුම් වේ. “එක විධෙන මානො යා චිත්තස්ස උන්තති” යි.

අනුනට වඩා මෙහි තමන් හැම අතකින් උසස් ය යි උපදනා හැඟීම, අන්‍යයා තමනට වඩා හැම අතකින් පහත් ය යි උපදනා හැඟීම, යන අත්තුක්කංසන-පරවම්භන විසින් මානය දෙ වැදෑරුම් වේ. “දුවිධෙන මානො, අත්තුක්කංසන මානො, පරවම්භන මානො” යි.

‘මම ශ්‍රේෂඨ වෙමි’ යි ශ්‍රේෂ්ඨයාගේ සැලකීම, ‘මම සමානයෙක්මියි අන්‍යයා හා සමානයාගේ සැලකීම, ‘මම හීනයෙක් මි’ යි හීනයාගේ සැලකීම යන සෙය්‍යමාන-සදිසමාන-හීනමාන විසින් තෙ වැදෑරුම් වේ. “තිවිධෙන මානො, සෙය්‍යො හමස්මීති මානො, සදිසො හමස්මීති මානො, හීනො හමස්මීති මානො” යි. මේ ම යථාවමාන-අයථාවමාන විසින් ද දෙ පරිදි වේ.

ලාභය නිසා, යසස නිසා, ප්‍රශංසාව නිසා, සැපය නිසා සිත්හි උපදනා මාන විසින් සිවු වැදෑරුම් වේ. “ චතුබ්බිධෙන මානො, ලාභෙන මානං ජනෙති, යසෙන මානං ජනෙති, පසංසාය මානං ජනෙති, සුඛෙන මානං ජනෙති” යි.

‘මම මන වඩන රූප, මන වඩන ශබ්ද, මන වඩන ගඳ, මන වඩන රස, මන වඩන ස්ප්‍රෂ්ටව්‍යයන් ලබන සුලු වෙමි’ යි යන මේ විසින් පස් වැදෑරුම් වේ. “පඤ්චවිධෙන මානො ලාභීම්හි මනාපිකානං රූපානන්ති මානං ජනෙති, ලාභීම්හි මනාපිකානං රූපානන්ති මානං ජනෙති, ලාභීම්හි මනාපිකානං සද්දානන්ති මානං ජනෙති, ලාභීම්හි මනාපිකානං ගන්‍ධානන්ති මානං ජනෙති, ලාභීම්හි මනාපිකානං රසානන්ති මානං ජනෙති, ලාභීම්හි මනාපිකානං ඵොට්ඨබ්බානන්ති මානං ජනෙති” යි.

චක්ඛුසම්පත්තිය නිසා, සෝතසම්පත්තිය නිසා, ඝාණසම්පත්තිය නිසා, ජීහ්වාසම්පත්තිය නිසා, කායසම්පත්තිය නිසා, මනෝසම්පත්තිය නිසා උපදනා මාන විසින් ස වැදෑරුම් ය. “ඡබ්බිධෙන මානො, චක්ඛුසම්පදාය, සොතසම්පදාය, ඝාණසම්පදාය, ජිහ්වාසම්පදාය, කායසම්පදාය, මනොසම්පදාය, මානං ජනෙති” යි.

සිතෙහි උපදනා සිතෙහි නගිනා උඩඟු හැඟීම්, ‘ජාති කුල ගෝත්‍ර වශයෙන් මා තරම් උසස් කෙනෙක් නැතැ’ යි අන්‍යයා පහත් කොට අභිභවනය කොට සැලකීම, ‘මෙ තෙමේ පෙර මා වැනි ය, මම දැන් ශ්‍රේෂඨ වෙමි, මොහු වනාහි ඉතා පහත් ය’ යි සැලකීම, ‘තෝ වනාහි ජාති ඇත්තෙහි ය, ඒ ජාතිය කාක ජාතිය වැනි ය, තෝ වනාහි ගෝත්‍ර ඇත්තෙහි ය, ඒ ගෝත්‍රය චණ්ඩාලගෝත්‍රය වැනි ය. තට කටහඬෙක් ඇත්තේ ය, එය කවුඩු හඬක් වැනි ය’ යි මෙසේ තමන්ට කියා ගන්නා, තමන් යට කොට පවත්නා සැලකීම, සිවුසස්දහම් නො දැන ‘දැන ගතිමි’ යි අදහස් ඇත්තන්ගේ, සිවුසස්දහම් අවබෝධ නො කොට අවබෝධ කළ අදහස් ඇත්තන්ගේ, සිවුමගින් කළයුතු කටයුතු නො කොට සිවුමගින් කළයුතු කටයුතු කළ අදහස් ඇත්තන්ගේ, රහත්බව ප්‍රත්‍යක්‍ෂ නො කොට ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කළ අදහස් ඇත්තන්ගේ, සිත්හි උපදනා සැලකීම, ‘රූපය මම වෙමි’ යි මේ ඈ ලෙසින් පංචස්කන්ධය නිසා උපදනා හැඟීම, ලාමක වූ කර්‍මායතන - ශිල්පායතන - විද්‍යායතන - ශ්‍රැත - ප්‍රතිභා - ශීලව්‍රත යන මොවුන් නිසා ලාමක දෘෂ්ටිය නිසා උපදනා හැඟීම, යන මොවුන්ගේ වශයෙන් සත්වැදෑරුම් වේ. “සත්තවිධෙන මානො, මානො-අතිමානො-මානාතිමානො-ඔමානො-අධිමානො-අස්මිමානො-මිච්ඡාමානො” යි. මාන, අතිමාන, මානාතිමාන, ඔමාන, අධිමාන, අස්මිමාන, මිච්ඡාමාන යනු ය ඒ සත් වැදෑරුම් මාන.

එහි කෙවුල් වැදි ආදීන් විසින් සත්වඝාතනය පිණිස, සතුන් නැසීම පිණිස කරණ කර්‍ම, ලාමකකර්‍මායතන නම්. දැල් දැමීම්, කුමිණ බැහීම්, මළපුඩු ඇටවීම්, උල් සිටුවීම් ආදියෙහි දක්‍ෂභාවය, ලාමකශිල්පායතන නම්. අනුන් නැසීම පිණිස කරණ විද්‍යා ය. ලාමක විද්‍යායතන නම්. භාරතයුද්ධ, සීතාහරණාදිය ගැබ් කොට ගත් කතා ඇසීම ය, ලාමකශ්‍රැත නම්. දුර්‍භාෂිත යුක්තකාව්‍ය නාටකාදිය පිළිබඳ වැටහීම ය, ලාමකප්‍රතිභා නම්. ගොසීල, අජසීල, ගොව්‍රත, අජව්‍රත ආදි ය, ලාමකශීලව්‍රත නම්. දෙ සැටක් මිසදිටු අතුරෙහි යම් කිසි මිස දිටුවක් ය, ලාමක දෘෂ්ටි නම්,

ලාභය නිසා උපදනා මානය, අලාභය නිසා උපදනා ඔමානය, යසස නිසා උපදනා මානය, අයස නිසා උපදනා ඔමානය, ප්‍රශංසාව නිසා උපදනා මානය, නින්දාව නිසා උපදනා ඔමානය, සැපය නිසා උපදනා මානය, දුක නිසා උපදනා ඔමාන ය යි මේ විසින් අට වැදෑරුම් වේ. “අට්ඨවිධෙන මානො, ලාභෙන මානං, අලාභෙන ඔමානං, යසෙන මානං, අයසෙන ඔමානං, පසංසාය මානං, නින්දාය ඔමානං, සුඛෙන මානං, දුක්ඛෙන ඔමානං ජනෙති “යි.

‘ශ්‍රේෂ්ඨයාහට ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි, ශ්‍රේෂ්ඨයාහට සමාන වෙමි, ශ්‍රේෂ්ටයාහට හීන වෙමි’ යි උපදනා තෙ වැදෑරුම් මානය, සමානයාහට ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි, සමානයාහට සමාන වෙමි, සමානයාහට හීන වෙමි” යි උපදනා තෙ වැදෑරුම් මානය, හීනයාහට ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි, හීනයාහට සමාන වෙමි, හීනයාහට හීන වෙමි’ යි උපදනා තෙ වැදෑරුම් මානය, යි මේ විසින් නව වැදෑරුම් වේ. “නවවිධෙන මානො, සෙය්‍යස්ස සෙය්‍යො හමස්මීති, සෙය්‍යස්ස සදිසො හමස්මීති, සෙය්‍යස්ස හීනො හමස්මීති, සදිසස්ස සෙය්‍යා හමස්මීති, සදිසස්ස සදිසො හමස්මීති, සදිසස්ස හීනො හමස්මීති, හිනස්ස සෙය්‍යො හමස්මීති, හිනස්ස සදිසො හමස්මීති, හීනස්ස හීනො හමස්මීති මානො” යි.

එහි ‘ශ්‍රේෂ්ඨයාහට ශ්‍රේෂඨ වෙමි’ යි මානය උපදනේ රජුන්ට හා පැවිද්දන්ට ය. රජු, රාෂ්ට්‍රයෙන් ධනයෙන් වාහනයෙන් ‘මට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨයෙක් කොතැන වේ දැ’ යි මානය උපදවන අතර, පැවිද්දා සීලධුතඞ්ගාගාදිගුණයෙන් ‘මට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨයෙක් කොතැන වේ දැ’ යි මානය උපදවයි. ‘ශ්‍රේෂ්ඨයාහට සමාන වෙමි’ යි උපදනා මානය ද උපදිනුයේ මේ දෙ දෙනාහට ම ය. රජු, රටින් ධනයෙන් වාහනයෙන් අන් රජුන් හා මාගේ වෙනස්කම කුමක් ද’ යි මානය කරණ අතර, පැවිද්දා ‘සිලධුතඞ්ගාදියෙන් අන්‍ය භික්‍ෂූන් හා මාගේ වෙනස් කම කුමක් දැ’ යි මානය කරයි. ‘ශ්‍රේෂ්ඨයාහට හීන වෙමි’ යි උපදනා මානයත් මේ දෙදෙනාහට ම උපදී. යම්කිසි රජකුගේ රට හෝ ධනවාහනාදිය වැඩියක් සමෘද්ධිමත් නො වූව ද ‘මම රජ වෙමි’ යි මානය උපදවයි. පැවිද්දා ස්වල්ප වූ ලාභ සත්කාර ඇත්තේ නමුත්, ‘මම ධර්‍මකථිකයෙක්මි, මම බහුශ්‍රැතයෙක්මි, මම මහාසථවිර වෙමි’ යි මානය කරයි.

‘සමානයාහට ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි, සමානයාහට සමාන වෙමි, සමානයාහට හීන වෙමි ‘ යි උපදනා මානය උපදනේ ඇමැති ආදීන්ට ය. ‘රටවැස්සන්ගෙන් හෝ භෝග යාන වාහන ආදියෙන් හෝ මා සමාන අන් රජ ඇමැතියෙක් නැත්තේයැ’ යි සිතීමෙන්, ‘අන් ඇමැතියන් හා මාගේ වෙනස කිමැ” යි. සිතීමෙන්, මට ඉඳුල් පමණකුත් නැත්තේ ය, එහෙත් මම රජ ඇමැති වෙමි’ යි සිතීමෙන් මේ උපදනේ ය.

‘හීනයාහට ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි, හීනයාහට සමාන වෙමි, හීනයාහට හීන වෙමි’ යි උපදනා මාන තුණ දාසාදීන්ට උපදී. ‘මවු පසින් හෝ පියපසින් මා හා සම අන් දාසයෙක් කොතැන වේ ද?, අන්හු ජීවත්වන්නට මගක් නොමැති ව උදරහේතුවෙන් දාස වූවෝ ය, මම ප්‍රවෙණියෙන් ආ බැවින් ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි’ යි සිතීමෙන්, ප්‍රවෙණියෙන් ආ මවු පිය දෙපසින් පිරිසිදු වූ අසුවල් දාසයා හා මාගේ වෙනස කිමැ’ යි සිතීමෙන්, ‘ උදරහේතුයෙන් මම දාසයෙක් වීමි, මාගේ මවු පියන් පිළිබඳ දාසභාවයෙක් නැත, කිම, මම දාසයෙක් වෙම් දැ’ යි සිතීමෙන් මේ උපදනේ ය.

මෙහි ‘ශ්‍රේෂ්ඨයාහට, ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි’ යි උපදනා මානය යථාවමාන නමි. ශ්‍රේෂ්ඨයාහට උපදනා සදිසමානය හා හීනමානය අයථාවමාන නමි. සමානයාහට උපදනා සදිසමානය හා හීනයාහට උපදනා හීනමානය ද යථාවමාන නමි. අන් මානයෝ අයථාවමාන නම් වෙත්. එහි යථාවමානයෝ. අර්‍හන්මාර්‍ගඥානයෙන් නැසිය යුතු ය. අයථාවමානයෝ ස්‍රෝතාපත්තිමාර්‍ගඥානයෙන් නැසිය යුතු ය.

ජාති ගෝත්‍ර කුලපුත්‍රභාවය නිසා, වර්‍ණසෞන්දර්‍ය්‍යය නිසා, ධනය නිසා. ඉගෙණීම නිසා, කර්‍මායතන නිසා, ශිල්පායතන නිසා, විද්‍යාවන් නිසා, බහුශ්‍රැතභාවය නිසා, ප්‍රතිභානය නිසා අන්‍යතර අන්‍යතරවස්තූන් නිසා උපදනේ මානය දස වැදෑරුම් වේ. “දස විධෙන මානො, ඉධෙකච්චො මානං ජනෙති ජාතියා වා ගොත්තෙන වා කොලපුත්තියෙන වා වණ්ණපොක්ඛරතාය වා ධනෙන වා අජ්ඣයනෙන වා කම්මායතනෙන වා සිප්පායතනෙන වා විජ්ජාඨානෙන වා සුතෙන වා පටිභානෙන වා අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වා වත්‍ථූනා” යි.

දිට්ඨි නම් ඒ ඒ දොරටු මගින් සිතට වදනා අරමුණු වරදවා දක්වන ශක්තිමාත්‍රය යි. ඕ වැරදිදැකීම ලකුණු කොට සිටියා ය. “සා මිච්ඡාපි ලක්ඛණා” යි කීයේ එබැවිනි. යම් ධර්‍මශක්තියකින් සත්ව තෙමේ ලෝකයෙහි නියම තත්වය පසෙක දමා විරුද්ධාර්‍ත්‍ථයක් ගණී ද, ‘ලෝකය දෙවියකු විසින් මවන ලද ය’ යන ඈ විසින් හේතු රහිත අදහස් ප්‍රකාශ කෙරේ ද, එයට අනුබල දුන් ඒ ස්වභාවය ය දිට්ඨි. කැටකැබලිති රන් රුවන් කොට දක්වන්නා සේ මේ දෘෂ්ටිය ඒ ඒ අරමුණුවල නියම තතු වසා දක්වයි. මෝ වනාහි සත්වයන්ට බලගතු වූ තද දුක් දෙන්නී ය. සසර දුකට මුල් වු ය. මෝ ප්‍රධාන විසින් නත්‍ථික-අහෙතුක-අකිරිය දිටඨි යි තුන් වැදෑරුම් වේ.

එහි නත්‍ථිකදිට්ඨි නම්, දුන් දනෙහි විපාක නැත, යාග වශයෙන් සත්කාර වශයෙන් කරණ ලද්දෙහි විපාක නැත, කුසල් අකුසල්හි විපාක නැත, මෙලොවෙක් නැත, පරලොවෙක් නැත, මවක් නැත, පියෙක් නැත, ඕපපාතික සත්වයෝ නැත. මෙලොව පරලොව දැන මොනවට පිළිපන් මහණ බමූණෝ නැතැ’ යි ගන්නා දිට්ඨිය ය. මෙන්න ඒ දිට්ඨිය පෙන් වූ සැටි: “නත්‍ථි දින්නං, නත්‍ථි යිට්ඨං, නත්‍ථි හුතං, නත්‍ථි සුකටදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො, නත්‍ථි අයං ලොකො, නත්‍ථි පරො ලොකො, නත්‍ථි මාතා, නත්‍ථි පිතා, නත්‍ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්‍ථි ලොකෙ සමණබ්‍රාහමණා සම්මග්ගතා සම්මා පටිපන්නා, යෙ ඉමං ච ලොකං පරං ච ලොකං සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්‍තා ප‍වෙදෙන්තී” යි. මේ තොමෝ මෙසේ දශවස්තුවෙක පවත්නා බැවින් ‘දශවස්තුකමිත්‍ථ්‍යාදෘෂ්‍ටි’ යි කියනු ලැබේ.

අහෙතුකදිට්ඨි නම්, කාම-රූප-අරූප යන තුන් භවයන්හි වසන සත්වයන්ගේ සිත කෙලෙසීමට හේතුයෙක් නැත, හේතු ප්‍රත්‍යය රහිත ව සත්වයෝ කෙලෙසෙත්. සත්වයන්ගේ පිරිසිදු වීමට හේතුයෙක් නැත, හේතුප්‍රත්‍යය රහිත ව සත්වයෝ පිරිසිදු වෙත්. තමන් කළ කර්‍මයෙහි විපාක නැත, අනුන්ගේ අවවාදයෙහි පිහිටා කළ කර්‍මයෙහි විපාක නැත, තමන්ගේ පුරුෂවීර්‍ය්‍යයෙහි ඵලයෙක් නැත, බලයෙක් නැත, වීර්‍ය්‍යයයෙක් නැත, පුරුෂ පරාක්‍රමයෙක් නැත, සියලු සත්වයෝ, සියලු ප්‍රාණීහු, සියලු භූතයෝ සියලු ජීවයෝ අවසඟයෝ ය, බල නැත්තෝ ය, වීර්‍ය්‍යය නැත්තෝ ය, නියම පැවැතුම් ඇති බැවින් ස වැදෑරුම් අභිජාතීන් අතුරෙහි ඒ ඒ ගතිවලට පැමිණ සුව දුක් විඳිති’ යි ගන්නා දිට්ඨිය ය. මෙන්න එය දැක්වූ වූ සැටි:- “නත්‍ථි හෙතු නත්‍ථි පච්චයො සත්තානං සඞ්කිලෙසාය, අහෙතු අප්පච්චයා සත්තා සඞ්කිලිස්සති, නත්‍ථි හෙතු, නත්‍ථි පච්චයො සත්තානං විසුද්ධියා, අහෙතු අප්පච්චයා සත්තා විසුජ්ඣන්ති, නත්‍ථි අත්තකාරෙ නත්‍ථි පර කාරෙ නත්‍ථි පුරිසකාරෙ නත්‍ථි බලං නත්‍ථි විරියං නත්‍ථි පුරිසථාමො නත්‍ථි පුරිසපරක්කමො, සබ්බෙ සත්තා සබ්බෙ පාණා සබ්බෙ භූතා සබ්බෙ ජීවා අවසා අබලා අවිරියා නියතිසඞ්ගතිභාවපරිණතා, ඡස්සෙවාභිජාතිසු සුඛදුක්ඛං පටිසංවෙදෙන්ති” යි.

අකිරියදිට්ඨි නම්, කරන්නාහට, කරවන්නාහට, කපන්නාහට, කප්පවන්නාහට, පෙළන්නාහට, පීඩා කරවන්නාහට, ශෝක කරන්නාහට, ශෝක කරවන්නාහට, වෙහෙසෙන්නාහට, වෙහෙසවන්නාහට, කම්පිත වන්නාහට, කම්පිත කරවන්නාහට, ප්‍රාණඝාත කරන්නාහට, කරවන්නාහට, සොරකම් කරන්නාහට, කරවන්නාහට, ගෘහසන්ධි සිඳින්නාහට, කිසිවක් ඉතිරි නො කොට ගන්නාහට, එක් ගෙයක් වට කොට උවදුරු කරන්නාහට, උනුන් මරා බඩු පැහැර ගැණීමට මගැ සැඟවී සිටින්නාහට, පරඹුවන් කරා යන්නාහට, බොරු කියන්නාහට, පව් කරන්නාහට, පව් නැත්තේ ය, තවද යමෙක් ඛුර නම් ආයුධයෙන් සියලු සතුන්ට මරා එක් ම මස්ගොඩක් එක් ම මස්පිඩක් කරන්නේ ද, ඒ හේතුවෙන් පවෙක් නැත්තේ ය, පාපයාගේ පැමිණීමෙක් නැත්තේ ය, සත්වයන් හිංසා කරමින් කරවමින්, සිඳිමින් සින්දවමින්, පීඩා කරමින් කරවමින් ගඞ්ගානදියෙහි දකුණු තෙරට යන්නේ ද, ඒ හේතු කොට ද පාපයෙක් නැත්තේ ය, පාපයාගේ පැමිණීමෙක් නැත්තේ ය, දෙමින් දෙවමින්, යාග කරමින් කරවමින්, ගඞ්ගානදියෙහි උතුරු තෙරට යන්නේ ද නමුත්, ඒ හේතුයෙන් ද පිණෙක් නැත්තේ ය, පිණේ වැඩීමෙක් නැත්තේ ය, දීමෙන්, ඉඳුරන් දැමීමෙන්, උපොසථයෙන්, සීලයෙන්, සත්‍යවචනයෙන් පිණෙක් නැත්තේ ය, පිණේ වැඩීමෙක් නැත්තේ ය’ යි ගන්නා දිට්ඨිය ය. මෙන්න එය පොතෙහි ආ හැටි:- “කරොතො කාරයතො ඡින්‍දතො ඡෙදාපයතො පචතො පාචාපයතො සොච යතො සොචාපයතො කිලමතො කිලමාපයතො ඵන්‍දතො ඵන්දාපයතො පාණමතිපාතයතො අදින්නං ආදියතො සන්‍ධිං ඡින්‍දතො නිල්ලොපං හරතො එකාගාරිකං කරොතො පරිපන්‍ථෙ තිට්ඨතො පරදාරං ගච්ඡතො මුසා භණතො කරොතො න කරීයති පාපං-පෙ-උත්තරං චෙපි ගඞ්ගාය තීරං ගච්ඡෙය්‍ය දදන්තො දාපෙන්තො යජන්තො යජාපෙන්තො නත්‍ථි තතො නිදානං පුඤ්ඤං, නත්‍ථි පුඤ්ඤස්ස ආගමො, දානෙන දමෙන සංයමෙන සච්චවජ්ජෙන නත්‍ථි පුඤ්ඤං, නත්‍ථි. පුඤ්ඤස්ස ආගමො” යි.

මෝ මිථ්‍යාදෘෂ්ටිය, සිවු වැදෑරුම් කේවලශාස්වතදෘෂ්ටිය, සිවුවැදෑරුම් එකත්‍යශාස්වතදෘෂ්ටිය, සිවු වැදෑරුම් අන්තානන්තික දෘෂ්ටිය, සිවු වැදෑරුම් අමරාවික්‍ෂේපදෘෂ්ටිය, දෙ වැදෑරුම් අධීත්‍යසමුත්පන්නිකදෘෂ්ටිය, සොළොස් වැදෑරුම් සංඥීදෘෂ්ටිය, අට වැදෑරුම් නෙවසංඥීනාසඥීදෘෂ්ටිය, සත් වැදෑරුම් උච්ඡෙදදෘෂ්ටිය, පස් වැදෑරුම් දෘෂ්ටධර්‍මනිර්‍වාණවාදදෘෂ්ටිය යි දෙ සැටකට භේද වූ ය.

එහි ධ්‍යනසමාපත්තිබලයෙන් ලත් පෙර විසූ කඳපිළිවෙළ දක්නා නුවණින්, කපකින් මෙපිට, තමහට පෙණෙන පමණින් ජාතීන් සිහි කිරීමෙහි පොහොසත්වූවහුගේ, චිත්තචෛතසිකයන්ගේ ක්‍ෂණභඞ්ගය නො දැක්මෙන් යම්කිසි ස්කන්ධයක් ආත්මය යි සලකා ඒ ආත්මය හා ලෝකය, නිත්‍යය, සදාකාලික ය’ යි ගැණීම.

මේ ප්‍රථමාවස්ථාවට වඩා මෝරා ගිය පෙර විසූ කඳ පිළිවෙළ දක්නා නුවණින් දස කපකින් මෙ පිට මුත්, එ පිට සිහි කිරීමෙහි අපොහොසවූවහුගේ දස කපකින් මෙ පිට විසූ කඳ පිළිවෙළ දැක, ආත්මය හා ලෝකය, නිත්‍ය ය, සනාතන ය යි ගැණීම.

මේ ද්විතීයාවස්ථාවට වඩා තදබද වූ පෙර විසූ කඳපිළිවෙළ දක්නා නුවණින්, ධ්‍යානසමාපත්තියෙහි වැඩියක් ලත් වශීභාවය නිසා, සතළිස් කපකින් මෙ පිට විසූ ආත්මභාවයන් සිහිකොට, ආත්මය හා ලෝකය නො නැසී පවතී ය, යි ගැණිම,

සිවුවන කේවලශාස්වතදෘෂ්ටිය, දෘෂ්ටිගතිකයන්ගේ වශයෙන් සිවු වැදෑරුම් ය. අනුශ්‍රැතික-ජාතිස්මරණික-ලාභී-තාර්කික, යි.

එහි ‘එ දවස වෙසතුරු රජ වූයේ දැන් බුදුරජ තෙමේ නම්, ආත්මය සදාකාලික ය’ යි ගන්නේ අනුශ්‍රැතික ය. ජාතීන් සිහි කිරිමෙහි නුවණින්, අත්බැව් එකක් දෙකක් සිහි කොට ‘මම පෙර මෙ නම් වීමි, එහෙයින් ආත්මය සදාකාලික ය’ යි ගන්න් ජාතිස්මරණික ය. තමන් වෙත ගලා එන අධිකලාභ දැක, මම පෙරත් මෙසේ වීමි, මතුත් මෙසේ වන්නෙමි ‘ යි ආත්මය සදා කාලික කොට ගන්නේ ලාභී ය. ‘මෙසේ ඇතිවිට මෙසේ වේ, මෙසේ නැති විට මෙසේ නො වේ’ යි සිතන්නේ තාර්කික ය.

මේ කීයේ කේවලශාසවතදෘෂ්ටි සතර ය. සියල්ල ම සදාකාලිකය යි ගන්නී මේ දෘෂ්ටිය යි.

කප නැසී හට ගන්නා කල්හි, පහළ වන ශූන්‍ය වූ බ්‍රහ්ම විමානයෙහි, උඩ බඹතලයකින් ගිලි හී උපදනා සත්වයාහට, පසු කාලයෙහි තම පැතීම නිසා, එහි උපන් අනික් සත්වයන් ගැණ, “මම මහාබ්‍රහ්ම වෙමි, මාගේ ප්‍රාර්‍ත්‍ථනාව නිසා මොවුහු මෙහි උපන්නෝ ය, මම සියල්ලන්ට වඩා වෘද්ධ වෙමි, ලෝකය හා පෘථිවී-පර්‍වත-චන්ද්‍රසූර්‍ය්‍යයාදීන් මම මැවීමි, මොවුහු මවන ලද්දෝ මා විසිනැ” යි සිතිවිල්ලෙක් උපදනේ ය. එහි පසු ව උපන් අනික් සත්වයෝ ද “අප මැවූයේ මේ මහාබ්‍රහ්ම තෙමේ ය” යි අදහා ගණිත්. මොවුන් අතුරෙහි යම් සත්වයෙක් ආයු ගෙවී යෑම් ආදී යම් කිසි හේතුවකින්, එයින් ගිලි ගී මිනිස් ලොව ඉපිද, පැවිදි ව, චිත්තසමාධියට පැමිණ, පෙර විසීම පමණක් සිහි කොට “ඒ මහාබ්‍රහ්ම තෙමේ නිත්‍ය ය, සනාතන ය, ඔහු විසින් මැවූ අපි අනිත්‍යයම්හ, මහාබ්‍රහ්ම තෙමේ ය සදාකාලිකත්, නො පෙරළෙන්නේත්, අපි සදාකාලිකත්, නො පෙරළෙන්නෝත් නො වෙමු” යි දෘෂ්ටිග්‍රහණය කරන්නේ ය. ඒ ගැණීමය එකත්‍යශාස්වතදෘෂ්ටියෙහි පළමුවැන්න.

ඛිඩ්ඩාපදෝසිකා නම්, දෙව්ලොව උපන් කිසියම් දෙවියෙක් ක්‍රීඩා පසුත ව ආහාර නො ගැණීමෙන්, එයින් ගිලිහී, මිනිස් ලොවට ආයේ, පැවිදි ව ධ්‍යාන ලබා, ඒ පළමු සිටි අත්බව සිහි කොට “මම ආහාරය අමතක කිරීම නිසා එයින් ගිලිහී ගියෙමි, ඒ මම අනිත්‍ය වෙමි, සනාතන නො වෙමි, එබඳු අමතකවීම් නැත්තෝ ම නිත්‍යයෝ ය, සනාතනයෝ ය” යි ගණියි. ඒ ය එකත්‍යශාස්වතයෙහි දෙ වැන්න.

මනෝපදෝසිකා නම්, දෙව්ලොව උපන් දිව්‍යපුත්‍රයෝ දෙදෙනෙක්, උනුන් කෙරෙහි කිපි, දෙවඟනන් හඬමින් සිටියදී ම, ඒ කෝප හේතුයෙන් එයින් චුත ව යන්නාහ. උන් අතුරෙහි යම් එකෙක් මිනිස්ලොව උපන්නේ නම්, ඔහු පැවිදි ව ධ්‍යාන ලබා පෙර විසූ ආත්මභාවය සිහි කොට “උනුන් කෙරෙහි නො කිපුනු දෙවියෝ ම නිත්‍යයහ, අපි අනිත්‍යයම්හ” යි මේ ආදී ලෙසින් දෘෂ්ටි ගණියි. ඒ ය මෙහි තෙවැන්න.

‘ඇස - කණ - නාසය - දිව - කය - සිත යන ඉඳුරන් ආත්ම ය’ යි වරදවා ගෙණ, පසු ව ‘චක්‍ෂුරාදී වූ පඤ්චෙන්ද්‍රිය අනිත්‍ය ය, සිත නිත්‍ය ය, සදාකාලික ය, පක්‍ෂීහු ගසක් හැර ගසෙක ලගිත් ද, එ පරිද්දෙන් ආත්මභාවය නැසී ගිය කල්හි, සිත අන් බවයකට යන්නේ ය” යි වරදවා ගැණීම ය මෙහි සිවුවැන්න.

කොටසෙක් සදාකාලික ය, කොටසෙක් සදාකාලික නො වේ ය, යි ගන්නී මේ දෘෂ්ටිය ය.

යමෙක් ප්‍රතිභාගනිමිත්ත සක්වළ කෙළවර කොට නො වඩා, කසිණසමාපත්තියෙහි ලත් චිත්තසමාධි ඇති බැවින් එහි වූ රූපාරූපධර්‍ම ලෝක ය, යි සලකා ලෝකය කෙළවර ඇත්තෙකැ, යි ගණී ද, ඒ ගැණීම ය අන්තානන්තිකදෘෂ්ටියෙහි පළමු වැන්න. මෙය ශාස්වතත් වේ. උච්ඡේදත් වේ. ‘ලෝකය කෙළවර ඇත්තෙක් ය, හාත්පස ම පෙණෙයි, සිත එකඟ කිරීමෙන් මම දැන වෙසෙමි’ යි මේ දෘෂ්ටියෙහි බැස සිටියේ කියා පා යි.

සක්වළ කෙළවර කොට වැඩූ කසිණ ඇත්තේ, සමාපත්තිය තුළ පැවැති රූපාරූපධර්‍ම ලෝක ය යි ද, කසිණපරිච්ඡෙදයාගේ අන්තිමය කෙළවර නැත්තෙතෙකැ යි ද ගෙණ ‘මේ ලෝකය කෙළවර නැති එකෙකැ’ යි කියන්නේ ය. ඒ කීමට තුඩු දුන් දෘෂ්ටිය මෙහි දෙ වැන්න ය. මෝ ද ශාස්වත- උච්ඡෙදදෘෂ්ටි දෙකට ම බැස ගණියි.

උඩ යට දෙ දිශායෙහි නො වඩා, සරසට වැඩූ කසිණ සමාපත්තියෙහි, සිත එකඟ කිරීමෙන් ‘උඩ යට දෙ දිශාව කෙළවර ඇත්තේ ය, සරස කෙළවර නැත්තේ ය” යි අන්තානන්තය ගැණී ම, මෙහි තෙ වැන් ය.

මේ වාදයට ප්‍රතිපක්‍ෂ ව ආත්මදෘෂ්ටිය පෙරටු කොට තමහට වැටහෙන පමණක් ගෙණ ‘ලෝකය කෙළවර ඇත්තෙක් විය. ලෝකය කෙළවර නැත්තෙක් නො වූයේ ය’ යි ගැණීම, මෙයි, සිවු වැන්න ය.

“ලෝකය කෙළවර ඇත්තේ ය, ලෝකය කෙළවර නැත්තේ ය, ලෝකය කෙළවර ඇත්තේ ය, නැත්තේ ය. ලෝකය කෙළවර ඇත්තෙක් නො වූයේ, කෙළවර නැත්තෙ ක් නො වූයේ” යි යන කරුණු සතර උඩ පැවැති දෘෂ්ටිය ය අන්තානන්තිකදෘෂ්ටි නම්.

යමෙක් කුසල් අකුසල් ගැණ විචාළවිට කිසිවක් නො කියා ‘මේ කුසල් දැ’ යි අසන ලද්දේ ‘එසේත් නො වේ ය’ යි ද, ‘මේ අකුසල් දැ’ යි අසන ලද්දේ ‘එසේත් නො වේ ය’ යි ද, ‘ආත්මය හා ලෝකය සදාකාලික දැ’ යි අසන ලද්දේ ‘එසේත් නො වේ ය’ යි ද, ‘ශාස්වතයෙන් අන්‍ය වූ එකත්‍යශාස්වත දැ’ යි අසන ලද්දේ ‘එපරිද්දෙනුත් නො වේ ය’ යි දැ යි මෙසේ කුසල් අකුසල් ආදිය පිළිබද ප්‍රශ්නයකට පිළිතුරු දී ගත නො හැකි ව, ඡන්දාදිභය කරණ කොට නො මග ගියේ ද, වචන ගසා දමා ද ඔහුගේ මේ නො මග යෑමට, වචන ගසා දැමීමට තුඩු දුන් දෘෂ්ටිය අමරාවික්‍ෂේපිකදෘෂ්ටියෙහි පළමු වැන්න ය.

‘මම කුසල් අකුසල් තත් වූ පරිදි නො දනිමි, එ බැවීන් මම මේ කුසලය කියා හෝ, මේ අකුසලය කියා හෝ කියම් ද, එහි දී මට රාගයෙක් හෝ ක්‍රෝධයෙක් නො වන්නේ ය, යම් ප්‍රකාශයක් නිසා මට ඡන්දයෙක් හෝ රාගයෙක් හෝ දෙ‍්වයෙක් හෝ ප්‍රතිඝයෙක් හෝ වන්නේ ද, එය මට දැඩි ගැණීමෙක් වන්නේ ය, යමෙක් මට දැඩි ගැණීමෙක් වේ ද, එය මට දුක් පිණිස වන්නේ ය, යමෙක් මට දුක් පිණිස වේ නම්, එය මට ස්වර්‍ග -මෝක්‍ෂ දෙක වළකන්නේ ය” යි මෙසේ යමෙක් දැඩි ගැණීමට බියෙන් පිළිකුල් කිරීමෙන් කුසල් අකුසල් ගැන ඇසූවිට මොකුත් නො කියා, එසේ ද, එ පරිද්දෙන් ද, අන් පරිද්දෙන් දැ’ යි ඇසූ කල්හි එසේ නො වේ, නැත් දැ’ යි ඇසූ විට, නැත කියාත් නො වේ, නැත්තේත් නො වේ දැ’ යි ඇසූ කල්හි, නැත්තේ නො වන්නේත් නො වේ’ යි මේ පිළිවෙළින් කෙළවරක් නැති පරිදි වචනවික්ෂේපයට පැමිණේ ද, එයට තුඩු දුන් දෘෂ්ටිය එහි දෙ වැන්න ය.

‘අස්ලොම් ආදිය බලා විදින දුනුවායන් සමාන වූ සියුම් නුවණින් මිසදිටු බිඳින්නන් සේ හැසිරෙන මහණ බමුණෝ මා අතින් ලබ්ධිය විචාළෝ නම්, ඔවුන්ට එය සපුරා කියන්නට මම අපොහොසත් වෙමි, එය මට පීඩාවකි, යමෙක් මට පීඩා නම්, එය සග මොක් දෙකට අන්තරායකි’ යි ඔවුන් හා එක් ව යෙදීමේ බියෙන් කුසල් අකුසල් ගැණ ඇසූ ප්‍රශ්නයන් ගැණ මොකුත් නො කියා ‘මෙසේත් මට නැත්තේ ය, එසේත් මට නැත්තේ ය, අන් පරිද්දෙකිනුත් නැත්තේ ය, නැත්තේත් නො වේ ය, නැත්තේ නො වන්නේත් නො වේ’ යි මෙසේ ගන්නහුගේ ඒ ගැණීමට, වචන ගසා දැමීමට තුඩු දුන්නී එහි තෙවන දෘෂ්ටිය යි.

‘යම්කිසි මහණබමුණෙක් මඳනුවණ හා බලවත් ව නැගුනු මුළාව ඇති බැවින් ඒ ඒ තන්හි ප්‍රශ්න විචාළේ නම්, කිමෙක් ද, පරලොවක් ඇත් දැ’ යි විචාළේ නම්, ‘පරලොව ඇතැ’ යි මට වැටහිනි නම්, එය තට කියන්නෙමි, මට, එසේත් නො වේ, එ පරිද්දෙනුත් අන් පරිද්දෙකිනුත් නො වේ, නැත්තේත් නො වේ, නැත්තේ නො වන්නේත් නො වේ’ යි යනාදී ලෙසින් යමෙක් පවසා නම්, එයට තුඩු දුන්නී එහි සිවු වැන්න ය.

මැරීමක් නැති බැවින් ‘අමරා’ නම් වූ දෘෂ්ටිවචනයන්ගේ ඉවත දැමීම ඇති බැවින් අමරාවික්ඛෙපික නම් වූ නොහොත් දියෙහි ගැලීම් මතුවීම් ආදි වශයෙත් හැසිරෙන අල්වා ගත නො හැකි (ආඳුන් වැනි) අමරා නම් මත්ස්‍ය ජාතිය සේ ඔබිනොබ දුව යන මේ වාදය අමරාවික්ඛෙප නම් වේ.

තීර්‍ත්‍ථායතනයක පැවිදි වූ එකෙක් වායෝකසිණභාවනාව වඩා සිවූවන ධ්‍යානය උපදවා ඉන් නැගී සිතෙහි දොස් දකියි. ‘සිත ඇති විට අත් පා සිඳීම් බිඳීම් ආදීවූ දුක් හා බිය ද ඇති වේ, එ හෙයින් සිතින් කම් නැත, වැඩෙක් නැත, සිත නැතිබව ම යහපතැ” යි සිතා නො පිරිහුනු ධ්‍යානයෙන් ම කලුරිය කිරීමෙන් අසංඥතලයෙහි උපදී. සිත මෙහි ම නිරුද්ධ වේ. රූපස්කන්ධමාත්‍රයෙක් ම එහි පහළ වෙයි. යම් සේ දුනුදියෙන් විදිනා ලද, ඊය දුනුදියෙහි වේගය පමණින් අහසැ යේ ද, එසේ ධ්‍යානවේගය තිබෙනතුරු ම එහි සිටියි. ධ්‍යානවේගය නැති වූ විට ම පිරිහී ගිය විට ම රූපස්කන්ධය අතුරුදහන් වේ. ප්‍රතිසන්ධිසංඥාව මෙහි උපදී. මෙහි උපන් ඒ ප්‍රතිසන්ධිසංඥාවෙන් අසංඥසත්වයන්ගේ චුතිය පෙනෙන්නී ය. එහෙයින් සංඥාමාත්‍රය ම උත්පත්ති කොට ඇති අසංඥසත්වයෝ අසංඥතලයෙන් චුත වෙත්. “සඤ්ඤූප්පාදා ච පන තෙ දෙවා තම්හා කායා චවන්ති” යි කියන ලද්දේ එහෙයිනි. ඒ බ්‍රහ්මකායයෙන් චුත ව මිනිස්ලොව ඉපිද පැවිදි ව චිත්තසමාධිය ලැබූ හෙතෙමේ අසංඥතලයෙහි උත්පත්තිය පමණක් සිහි කරයි. ඉන් මතු එයින් ඔබ සිහි නො කොට ‘ආත්මයත් ලෝකයත් කරුණු නැති ව හේතු රහිත ව උපන්නේ ය, එබැවින් පෙර නො වූ මම සත්වභාවයට පැමිණියෙමි” යි ගැණීමට අනුබල දෙන දෘෂ්ටිය දෙ වැදෑරුම් අධීත්‍යසමුත්පන්නිකදෘෂ්ටියෙහි පළමු වැන්න ය.

යමෙක් තර්‍කානුකූල ව තීරණය කොට තමන්ගේ නුවණට වැටහෙන පමණක් ම ගෙණ ‘ලෝකය හා ආත්මය හේතු රහිත ව උපන්නේ ය’ යි ගණී ද, ඔහුගේ ඒ ගැණී ම ය එහි දෙවන දෘෂ්ටිය.

ආත්මය හා ලෝකය අහෙතුක ව උපන්නේ ය යි ගන්නා දෘෂ්ටිය අධීත්‍යසමුත්පන්නික නම්.

රූපධ්‍යානය ලබා ‘කසිණරූපය ආත්මය වේ, එහි පැවැති සංඥා ව සංඥී ය, ආත්මය රූපවත් ය, මරණින් මතු නිත්‍ය වූයේ සංඥී ය යි ගන්නා ගැණුම, සොළොස් වැදැරුම් සංඥීදෘෂ්ටියෙහි පළමු වැන්න ය.

අරූපද්ධ්‍යාන ලබා අරූපසමාපත්තිනිමිත්ත ආත්මවශයෙන් ගෙණ සලකා ‘ආත්මය අරූපී ය, නිත්‍ය ය, මරණින් මතු සමාපත්තිසංඥාව ඇත්තේ ය’ යි ගැණීම, එහි දෙ වැන්න ය.

රූප-අරූපසමාපත්ති දෙක මුසු කොට ගැණීමෙන් ‘ආත්මය රූපවත් ද අරූපවත් ද වේ, මරණින් මතු නිත්‍ය ය’ යි ගැණීම, තෙ වැන්න ය.

‘ආත්මය රූපයෙන් තොර ය, ආත්මය අරූපයෙනුත් තොර ය, එහෙත් ඒකාන්තයෙන් සංඥා ඇත්තේ මරණින් මතු නිත්‍යසංඥා ඇත්තේ ය’ යි ගැණීම, සිවු වැන්න ය.

‘ආත්මය කෙළවර ඇත්තේ ය, මරණින් මතු එය නිත්‍ය වූයේ සංඥා ඇත්තේ ය’ යි ගැණීම, පස් වැන්න ය.

‘ආත්මය කෙළවරක් නැත්තේත්, මරණින් මතු එය නිත්‍ය වූයේත් සංඥා ඇත්තේ ය’ යි ගැණීම, ස වැන්න ය.

‘ආත්මය කෙළවර ඇත්තේත්, කෙළවර නැත්තේ ක් මරණින් මතු එය නිත්‍ය වූයේත් සංඥා ඇත්තේ ය’ යි ගැණීම, සත් වැන්න ය.

‘කෙළවර ඇත්තෙක් වූයේත්, කෙළවර නැත්තෙක් නො වූයේත් ආත්මය වේ, මරණින් මතු නිත්‍ය වූයේ සංඥා ඇත්තේ ය’ යි ගැණීම, අටවැන්න ය.

‘ධ්‍යානයට සමවැදුනහුගේ වශයෙන් එකත්‍වසංඥා ඇත්තේ ආත්මය වේ, මරණින් මතු නිත්‍ය වූයේ සංඥා ඇත්තේ ය’ යි ගැණීම, නවවැන්න ය.

‘ධ්‍යානසමාපත්තියට නො සමවැදුනහුගේ සමවැදීමක් නැත්තහුගේ වශයෙන් හා නානාත්‍වසංඥා ඇත්තේ ආත්මය වේ, මරණින් මතු නිත්‍ය වුයේ සංඥා ඇත්තේ ය’ යි ගැණීම, දසවැන්න ය.

‘හීනකසිණයාගේ වශයෙන් පරිත්තසංඥා ඇත්තේ ආත්මය වේ, මරණින් මතු නිත්‍ය වූයේ සංඥා ඇත්තේ ය’ යි ගැණීම එකොළොස්වැන්න ය.

‘විපුලකසිණයාගේ වශයෙන් අප්‍රමාණ සංඥා ඇත්තේ ආත්මය වේ, ඒ මේ ආත්මය මරණින් මතු නිත්‍ය වූයේ සංඥා ඇත්තේ ය’ යි ගැණීම, දොළොස්වැන්න ය.

‘සිවුවන ධ්‍යානභූමියෙහි ඉපදීම් වශයෙන් ඒකාන්ත සැප ඇත්තේ ආත්මය වේ, ඒ මේ ආත්මය මරණින් මතු නිත්‍ය වූයේ සංඥා ඇත්තේ ය’ යි ගැණීම, තෙළෙස්වැන්න ය.

‘නරකයෙහි ඉපදීම් වශයෙන් එකාන්තයෙන් දුක් ඇත්තේ ආත්මය වේ, ඒ මේ ආත්මය මරණින් මතු නිත්‍ය වූයේ සංඥා ඇත්තේ ය” යි ගැණීම, තුදුස්වැන්න ය.

‘මිනිස්ලොව ඉපදීම් වශයෙන් සැප දුක් දෙක ඇති ආත්මය තෙමේ මරණින් මතු නිත්‍යවූයේ සංඥා ඇත්තේ ය” යි ගැණීම, පසළොස්වැන්න ය.

‘වෙහප්ඵල බඹලොව උපන්නවුන් දැක එහි ඉපදීම් වශයෙන් සැප දුක් දෙක නැති ආත්මය තෙමේ නිත්‍යසංඥා ඇත්තේ ය’ යි ගැණීම, සොළොස්වැන්ත ය.

සිත ඇත්තේ ය යි ගන්නා ගැණුම ය, සංඥීදෘෂ්ටි ය යි කියනු ලබන්නී.

‘රූප ඇත්තේ ආත්මය වේ, මරණින් මතු නිත්‍ය ය, සිත නැත්තේ ය’ යි ගත් දෘෂ්ටිය අටවැදෑරුම් වූ අසඥීදෘෂ්ටියෙහි ප්‍රථමය වේ.

‘රූප නැත්තේ ආත්මය වේ, මරණින් මතු නිත්‍ය ය, සංඥා නැත්තේ ය’ යි ගත්තී දෙවැන්න ය.

‘රූප ඇත්තේ ද නැත්තේ ද ආත්මය වේ, මරණින් මතු නිත්‍ය ය, සංඥා නැත්තේ ය’ යි ගත්තී තෙවැන්න ය.

රූප නැත්තේ ද, අරූප නැත්තේ ද ආත්මය වේ, මරණින් මතු නිත්‍ය ය, සංඥා නැත්තේ ය’ යි ගත්තී සිවුවැන්න ය.

‘කෙළවර ඇත්තේ ආත්මය වේ, මරණින් මතු නිත්‍ය ය, සංඥා නැත්තේ ය’ යි ගත්තී පස්වැන්න ය.

‘කෙළවර නැත්තේ ආත්මය වේ, මරණින් මතු නිත්‍ය ය, සංඥා නැත්තේ ය’ යි ගත්තී සවැන්න ය.

‘කෙළවර ඇත්තේ ද, කෙළවර නැත්තේ ද ආත්මය වේ, මරණින් මතු නිත්‍ය ය, සංඥා නැත්තේ ය’ යි ගත්තී සත් වැන්න ය.

‘කෙළවර නැත්තේ ද, කෙළවර නැත්තේ නො වූයේ ද ආත්මය වේ, මරණින් මතු නිත්‍ය ය, සංඥා නැත්තේ ය’ යි ගත්තී අටවැන්න ය.

මරණින් මතු සිත නැතැයි ගන්නා දෘෂ්ටිය අසංඥී නම්.

‘රූප ඇත්තේ ආත්මය වේ, මරණින් මතු නිත්‍ය ය, නෛවසංඥීනාසංඥී ය’ යි ගත් දෘෂ්ටිය අටවැදෑරුම් වූ නෛවසංඥී නාසංඥීදෘෂ්ටියෙහි ප්‍රථමය වේ.

‘රූප නැත්තේ ද ආත්මය වේ, මරණින් මතු නිත්‍ය ය, නෛවසඥීනාසංඥී ය” යි ගත්තී දෙවැන්න ය.

‘රූප ඇත්තේ ද, නැත්තේ ද ආත්මය වේ, මරණින් මතු නිත්‍ය වූයේ නෛවසංඥීනාසංඥී ය’ යි ගත්තී තෙවැන්න ය.

‘රුප නැත්තේ ද, අරූප නැත්තේ ද ආත්මය වේ, මරණින් මතු නිත්‍ය වූයේ නෛවසංඥීනාසංඥී ය’ යි ගත්තී සිවුවැන්න ය.

‘කෙළවර ඇත්තේ ආත්මය වේ, මරණින් මතු නිත්‍ය වූයේ නෛවසංඥීනාසංඥී ය’ යි ගත්තී පස්වැන්න ය.

‘කෙළවර නැත්තේ ආත්මය වේ, මරණින් මතු නිත්‍ය වූයේ නෛවසංඥීනාසංඥී ය’ යි ගත්තී සවැන්න ය.

‘කෙළවර ඇත්තෙක් වූයේ ද, නැත්තෙක් වූයේ ද, ආත්මය වේ, මරණින් මතු නිත්‍ය වූයේ නෛවසංඥීනාසංඥී ය’ යි ගත්තී සත්වැන්න ය.

‘කෙළවර ඇත්තේ නො වූයේ ද, කෙළවර නැත්තේ නො වූයේ ද ආත්මය වේ, මරණින් මතු නිත්‍ය වූයේ නෛවසංඥීනාසංඥී ය” යි ගත්තේ අටවැන්න ය.

සංඥා ඇත්තේ නො වන්නේ ය, සංඥා නැත්තේ නොවන්නේය’ යි ගත් දෘෂ්ටිය නෛවසංඥීනාසංඥී නම්.

‘සතර මහාභූතයන්ගෙන් හටගත් මවුපියන්ගේ ශුක්‍ර ශ්‍රොණිත දෙකින් උපන් රූපයක් ඇති මේ ආත්මය ශරීර භේදයෙන් සිඳෙන්නේ ය, විනාශ වන්නේ ය, මරණින් මතු නො පවතින්නේ ය, මෙ පමණකින් මේ ආත්මය හොඳින් සිඳී ගියේ වේ ය’ යි මෙසේ වද්‍යෙමාන වූ සත්වයාගේ උච්ඡෙදය, විනාශය, විභවය, ප්‍රකාශ කිරීම සත්වැදෑරුම් වූ උච්ඡෙද දෘෂ්ටියෙහි ප්‍රථමය වේ.

‘රූපයන් ඇති සදෙව්ලොවැ හැසිරෙන කැබලි කොට කන ආහාර අනුභව කරණ අන්‍ය වූ දිව්‍යමය ආත්මයෙක් ඇත්තේ ය, ඒ ආත්මය ශරීරභේදයන් මත්තෙහි සිඳෙන්නේ ය, විනාශ වන්නේ ය, මරණින් මතු නො වන්නේ ය, එ පමණකින් මේ ආත්මය මනාකොට සිඳුනේය’ යි සත්වයාගේ විනාශය ප්‍රකාශ කිරීම එහි දෙවැන්න ය.

‘ඒ ආත්මය ඇත්තේ ය, නැත්තේ නො වේ, ඒ ආත්මය මෙ පමණකින් සිඳුනේ නො වේ, රූපයක් ඇති සිතින් උපදනා ලද සියලු අඟපසඟ අවයව ඇති පරිපූර්‍ණ ඉන්ද්‍රියයන් ඇති අන්‍ය වූ දිව්‍යාත්මයෙක් ඇත්තේ ය, යම් හෙයකින් ඒ ආත්මය ශරීර භේදයෙන් සිඳෙන්නේ ද, විනාශ වන්නේ ද, මරණින් මතු නො වන්නේ ද එ පමණකින් මේ ආත්මය මනාකොට සිඳුනේ ය’ යි සත්‍වයාගේ විනාශය පැවසීම එහි තෙවැන්න ය.

‘මේ ආත්මය ආකාසානඤ්චායතනයට පැමිණ අන්‍ය වූ ආත්මයක් ව ඇත්තේ ය, යම් කිසි කලෙක ඒ ආත්මය ශරීරභේදයෙන් සිඳෙන්නේ ද, විනාශවන්නේ ද, මරණින් මතු නො වන්නේ ද, මෙ පමණකින් ඒ ආත්මය මනාකොට සිඳුනේ ය’ යි සත්වයාගේ විනාශය පැවසීම එහි සිවුවැන්න ය.

‘ඒ ආත්මය ඇත්තේ ය, මෙ පමණකින් ඒ ආත්මය මොනවට සිඳුනේ නො වේ, සර්‍වප්‍රකාරයෙන් විඤ්ඤාණඤ්චායතනයට පැමිණි ආත්මයෙක් ඇත, යම් කිසි කලෙක ඒ ආත්මය, ශරීර භේදයෙන් සිඳෙන්නේ ද, විනාශ වන්නේ ද, මරණින් මතු නො වන්නේ ද, මෙ පමණකින් ඒ ආත්මය මනාකොට සිඳුනේ ය” යි සත්වයාගේ විනාශය පැවසීම එහි පස්වැන්න ය.

‘ඒ ආත්මය නැත්තේ නො වේ, ඒ ආත්මය මෙ පමණකින් මොනවට සිඳුනේ නො වේ, සර්‍වප්‍රකාරයෙන් විඤ්ඤාණඤචායතනය ඉක්මවා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයට පැමිණියා වූ අන්‍ය ආත්මයෙක් ඇත්තේ ය, ඒ ආත්මය ශරීරභේදයෙන් සිඳෙන්නේ ද, විනාශ වන්නේ ද, මරණින් මත්තෙහි නො වන්නේ ද මෙ පමණකින් ඒ ආත්මය මනාකොට සිඳුනේ ය’ යි සත්වයාගේ විනාශය කියාපෑම එහි සවැන්න ය.

‘ඒ ආත්මය ඇත්තේ ය, ඒ ආත්මය මෙ පමණකින් මොනවට සිඳුනේ නො වේ, සර්‍වප්‍රකාරයෙන් ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය ඉක්මවා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයට පැමිණි අන්‍ය ආත්මයෙක් ඇත්තේ ය, යම් කිසි කලෙක ඒ ආත්මය ශරීරභේදයෙන් සිඳෙන්නේ ද, විනාශ වන්නේ ද, මරණින් මත්තෙහි නො වන්නේ ද මේ පමණකින් ඒ ආත්මය මොනවට සිඳුනේ ය’ යි විද්‍යමාන සත්වයාගේ විනාශය කියා පෑම එහි සත්වැන්න ය.

සත්‍ව තෙමේ මරණින් මතු‍ නූපදනේ ය යි ගත් දෘෂ්ටිය උච්ඡෙද නමි.

‘මේ ආත්මය මන්ධාතු රජු සේ මානුසිකකාමයෙන් ද, පරනිර්මිතවශවර්තිදිව්‍යරාජයා සේ දිව්‍යකාමයෙන් ද, සමන්විත වූයේ ඉඳුරන් පිණවා ද, ඉඳුරන් හසුරුවා ද, මෙ පමණකින් මේ ආත්මය උත්තම වූ දෘෂ්ටධර්‍මනිර්‍වාණයට පැමිණයේ වේ ය’ යි විද්‍යමානසත්වයාගේ උත්තමදෘෂ්ටධර්‍මනිර්‍වාණය පැවසීම, පස්වැදෑරුම් වූ දෘෂ්ටධර්‍මනිර්‍වාණවාදයෙහි ප්‍රථමය වේ.

‘ඒ ආත්මය ඇත්තේ ය, නැත්තේ නො වේ, මේ ආත්මය මෙ පමණකින් උත්තම වූ දෘෂ්ටධර්‍මනිර්‍වාණයට නො පැමිණියේ වේ, හේතු කිම? පංචකාමයෝ වනාහි අනිත්‍යයහ, දුඃඛයහ, පෙරළෙන සුලු ය, ඔවුන්ගේ පෙරලීම් වෙනස්වීම් නිසා, සෝක, වැලපීම්, කායික වූ දුක් දොම්නස් හා උපායාසය ද යන මොවුහු උපදිත්, යම් හෙයකින් මේ ආත්මය කාමයන්ගෙන් වෙන් ව අකුශලධර්‍මයන්ගෙන් වෙන් ව විතර්‍කවිචාර සහිත වූ විවේකයෙන් හටගත් ප්‍රීතියෙන් යුත් සැප ඇති ප්‍රථමද්ධ්‍යානයට එළැඹැ වාසය කෙරේ ද, එ පමණකින් මේ ආත්මය උත්තම වූ දෘෂ්ටධර්‍මනිර්‍වාණයට පෑමිණියේ වේ ය’ යි පැවසීම එහි දෙවැන්න ය.

‘ඒ ආත්මය ඇත්තේ ය, ඒ නැත්තේ නො වේ, මෙ පමණකින් එය උත්තම වූ දෘෂ්ටධර්‍මනිර්‍වාණයට පැමිණියේ නො වේ, එහි වූ විතර්‍ක-විචාරයන් කරණ කොට, ඒ ධ්‍යානය ලාමක සේ පෙණෙයි. එ හෙයින් මේ ආත්මය විතර්‍ක-විචාරයන්ගේ සංසිඳීමෙන් සිතෙහි ප්‍රසන්නතායෙන් හා එකඟ බැවින් යුත් විතර්‍ක-විචාර රහිතසමාධියෙන් උපන් ප්‍රීතිය හා සැප ඇති ද්විතීය ධ්‍යානයට එළැඹැ වාසය කෙරේද, මෙ පමණකින් මේ ආත්මය උත්තම වූ දෘෂ්ටධර්‍මනිර්‍වාණයට පැමිණියේ ය’ යි කියා පෑම තෙවැන්න ය.

‘මෙ පමණකින් ඒ ආත්මය උත්තම වූ දෘෂ්ටධර්‍මනිර්‍වාණයට පැමිණියේ නො වේ, එහි ප්‍රීතිය ද, සිතෙහි ඉපිල පවත්නා බව ද හේතු කොට ඒ ධ්‍යානය ලාමක ය යි පෙණේ, මේ ආත්මය ප්‍රීතියෙහි නො ඇලීමෙන් සිහිය හා ප්‍රඥාව ඇත්තේ උපෙක්‍ෂක ව වාසය කෙරේ ද, කයින් සැප විඳී ද, ආර්‍ය්‍යයෝ යමකට පැමිණ උපේක්‍ෂාව ඇත්තෝ ය, සිහි ඇත්තෝ ය, සැප විහරණ ඇත්තෝ ය යි කියද්දී ද, ඒ තෘතීයද්ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කෙරේ ද, මෙ පමණකින් මේ ආත්මය උත්තම වූ දෘෂ්ටධර්‍මනිර්‍වාණයට පැමිණියේ ය’ යි කියාපා ද ඒ ය සිවුවැන්න.

‘මෙ පමණකින් ඒ ආමය දෘෂ්ටධර්‍මනිර්‍වාණයට පැමිණියේ නො වේ, එහි සැපය යි නැවැත නැවැත මෙනෙහි කිරීමෙක් වේ ද, එයින් එය ලාමක ය යි පෙණේ, මේ ආත්මය සැප-දුක පහකිරීමෙන් සොම්නස් - දොම්නස් නැති ව යෑමෙන් දුක්-සැප නැති උපේක්‍ෂා-සමෘති දෙ දෙනාගේ පිරිසිදුබව ඇති චතුර්‍ත්‍ථද්ධ්‍යායානය පැමිණ වාසය කෙරේ ද, මෙ පමණකින් මේ ආත්මය පරමදෘෂ්ටධර්‍මනිර්‍වාණයට පැමිණියේ ය’ යි පැවසීම ය පස් වැන්න.

මේ අත්බවේදී ම දුක්සංසිඳීම වේ ය යි ගත් දෘෂ්ටිය දෘෂ්ටධර්‍මනිර්‍වාණවාද නමි.

මෙහි ශාස්වත, එකත්‍යශාස්වත, අන්තානන්තික, අමරාවික්‍ෂේපික අධීත්‍යසමුත්පන්නිකදෘෂ්ටිහු පූර්‍වභවය ඇසුරු කොට සිටිය බැවින් පූර්‍වාන්තකල්පික නම් වෙත්. සංඥී, නෙවසංඥී, නාසංඥී, උච්ඡෙද, දෘෂ්ටධර්‍මනිර්‍වාණවාදදෘෂ්ටීහු අනාගතභවය ඇසුරු කොට සිටිය බැවින් අපරාන්තකල්පික නම් වෙත්. මොවුනතුරෙන් පස් පණසෙක් ශාස්වතදෘෂ්ටියෙහි ද සතෙක් උච්ඡෙදදෘෂ්ටියෙහිද හැනී සිටියහ.

මේ දෘෂ්ටිජාලය ඉපැදෙන්නේ දශ වස්තුවෙක්හිම ය. ඒ දශ වස්තුව යට කියූ නාස්තිකදෘෂ්ටියෙහි ලා දැක්වූ සේ දතයුතු ය.

පුබ්බෙකතහෙතුවාදය - ඉස්සරනිම්මාණහෙතුවාදය - අහෙතුඅප්පච්චයවාදය, යි මෙහි තවත් භේද තුනෙක් වේ.

එහි සත්වයන් විසින් විඳිනු ලබන සියලු සැප දුක් පෙර කරණ ලද කුශලාකුශලකර්‍මයන්ගේ විපාක බලයෙන් ම විඳිනු ලබන්නේ ය, වා පිත් සෙම් ආදී වූ එකෙකින් හටගත් රෝගව්‍යසනයෝ නැත්තාහු ය, සියලු සැප දුක් කර්‍මානුකූල ව සිද්ධ වේ ය’ යි ගත් දෘෂ්ටිය ‘පුබ්බේකතහේතුවාද’ නම්.

‘ලෝකයත් සත්වයාත් යම්කිසි දෙවියකු විසින් මවන ලද ය, සත්වයන් විසින් විඳිනු ලබන සැප දුක් ඒ මැවුම්කාර දෙවියන්ගේ කැමැත්ත ලෙස ම විඳිනු ලබා ය’ යි ගත් දෘෂ්ටිය “ඉස්සරනිම්මාණහේතුවාද’ නම්.

‘සත්වයන් විසින් විඳිනු ලබන සැප දුක් කිසි යම් හේතුවකින් හේතුවක් නිසා විඳිනු ලබන්නේ නො වේ, හේතුවක් නො මැති ව ම විඳිනු ලබා ය’ යි ගත් දෘෂ්ටිය ‘අහේතුකඅප්පච්චයවාද’ නම්.

මෝ මිථ්‍යාදෘෂ්ටිය සියකය පිළිබඳ කොට පවත්නා කල්හි ‘සත්කායදෘෂ්ටිය’ යි කියනු ලැබේ. එය විසි අයුරකින් උපදී. එ හෙයින් ඒ වීසතිවත්‍ථුකය මෙසේය, වදාළ සැටි:-

“රූපං අත්තතො සමනුපස්සති, රූපවන්තං වා අත්තානං, අත්තනි වා රූපං, රූපස්මිං වා අත්තානං, වෙදනං අත්තතො සමනුපස්සති, වේදනාවන්තං වා අත්තානං, අත්තනි වා වෙදනං, වෙදනාය වා අත්තානං, සඤ්ඤං අත්තතො සමනුපස්සති, සඤ්ඤාවන්තං වා අත්තානං, අත්තනි වා සඤ්ඤං, සඤ්ඤාය වා අත්තානං, සඞ්ඛාරෙ අත්තතො සමනුපස්සති, සඞ්ඛාරවන්තං වා අත්තානං, අත්තනි වා සඞ්ඛාරෙ, සඞ්ඛාරෙසු වා අත්තානං, විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සති, විඤ්ඤාණවන්තං වා අත්තානං, අත්තනි වා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණස්මිං වා අත්තානං” යි.

රූපය ආත්මය’ යි ආත්මය රූපවත් ය’ යි රූපය ආත්මය කෙරෙහි පිහිටියේ ය’ යි ආත්මය රූපය කෙරෙහි පිහිටියේ ය’ යි රූපස්කන්ධය ගැණ මෙසේ සතර අයුරකින් බලයි. එසේ ම වේදනාව ආත්මයයි ආත්මය වේදනා ඇත්තකැයි වේදනාව ආත්මය කෙරෙහි පිහිටියේ ය’ යි ආත්මය වේදනාව කෙරෙහි පිහිටියේ ය’ යි වේදනාස්කන්ධය ගැණ සිවු අයුරකින් බලයි. එසේ ම සංඥාව ආත්මය’ යි ආත්මය සංඥා ඇත්තකැ’ යි සංඥාව ආත්මය කෙරෙහි පිහිටියේ ය’ යි, ආත්මය සංඥාව කෙරෙහි පිහිටියේ ය ‘ යි සංඥා ස්කන්ධය ගැන සිවු අයුරකින් බලයි. එසේ ම සංස්කාර ආත්ම ය” යි ආත්මය සංස්කාර ඇත්තකැ’ යි සංස්කාර ආත්මය කෙරෙහි පිහිටියේ ය’ යි ආත්මය සංස්කාරයන් කෙරෙහි පිහිටියේ ය’ යි සංස්කාරස්කන්‍ධය ගැණ සිවු අයුරකින් බලයි. එසේ ම විඥානය ආත්මය’ යි ආත්මය විඥානය ඇත්තෙකැ’ යි විඥානය ආත්මය කෙරෙහි පිහිටියේ ය’ යි ආත්මය විඥානය කෙරෙහි පිහිටියේ ය’ යි විඥානස්කන්ධය ගැණ සිවූ අයුරකින් බලයි. යනු, එහි කෙටි තේරුමය.

‘යමෙක් ගිනිසිළුව වේ නම්, එය ම වර්‍ණය වේ, යමෙක් වර්‍ණය වේ නම්, එය ම ගිනිසිළුව වේ’ යි ගිනිසිළත් වර්‍ණයත් එකක් කොට ගන්නා සේ, යමෙක් රූපය වේ නම්, එය ම ආත්මය වේ, යමෙක් ආත්මය වේ නම්, එය ම රූපය වේ ය’ යි රූපයත් ආත්මයත්, වේදනාවත් ආත්මයත්, සංඥාවත් ආත්මයත්, සංස්කාරත් ආත්මයත්, විඥානයත් ආත්මයත් එකක් කොට බලන්නේ ය මේ දෘෂ්ටියෙහි පිහිටි යේ. ඒ බලන සැටිය මේ කීයේ.

අහේතුක - අකිරිය - නත්ථිකදිට්ඨීහු ස්වර්‍ගය හා මාර්‍ගය වළකාලන්නෝ ය. දසවත්ථුකඅන්තග්ගාහිකදිට්ඨිය මාර්‍ගය වළකා. ස්වර්‍ගය නො ම වළකා. වීසතිවත්ථුක සක්කායදිට්ඨිය ස්වර්‍ග-මාර්‍ග දෙක ම නො වළකා.

එහෙත් මුං ඇට මෑ ඇට තරම් වූ ද ගල් කැට කැබලිති දියෙහි බහාලන ලද්දේ උඩ මතු නො වේ ද, යටට ම බැස සිටී ද, එ මෙන් සක්කායදිට්ඨි තොමෝ ද, ස්වර්‍ගයට පැමිණවීමෙහි ලා සමර්‍ත්‍ථ නො වේ. අපායයෙහි ම බහා ලන්නීය. මේ කීයේ අටුවාව ය. මෝ උපමා වශයෙන් ඉන්ද්‍රජාලයකට බඳු උපමා ඇත්තී ය. ඉන්ද්‍රජාලික තෙමේ කැට කැබලිති ආදිය රන් රුවන් කොට දක්වන්නේ යම් සේ ද, එ පරිද්දෙන් මේ දෘඒටිය අනාත්මය ආත්මය කොට, කුසලය අකුසලය කොට, අකුසලය කුසලය කොට දක්වන්නී ය. එහෙයිනි වදාළෝ “මිච්ඡාදිට්ඨි භික්ඛවෙ! පරමානි වජ්ජානි” යි. මිත්‍ථ්‍යාදෘෂ්ටිය අතිශය මහාසාවද්‍ය වේ. ආනන්තරීය කර්‍මයන්ගේ වනාහි කෙළවර පෙණුන ද, නියතමිථ්‍යාදෘෂ්ටියගේ නම් කෙළවරෙක් නො පෙණේ. සසරට මුල් වූවා ඕ තොමෝ ය. නියතමිත්‍ථ්‍යාදෘෂ්ටිකයාහට භවයෙන් නැගී සිටීමෙක් නො ලැබේ. ඔහුට ස්වර්‍ගයත් නැත. මාර්‍ගයත් නැත. කප් නැසී යන විට සෙසු මිනිස්සු බඹලොව උපදින්නෝය. එහෙත් නියත මිසදිටු ඇත්තහුට එහි ද ඉපැත්මෙක් නැත. ඔහු උපදනේ සක්වළින් පිටත ය. ඒ පිටසක්වළ දැවෙන විට ඔහු ආකාසයෙහි අවකාශ ඇති තැනෙක ඉපිද පැසෙන්නේ ය.

විචිකිච්ඡා නම්, සිතෙහි නගින සිතෙහි පහළවන බුද්ධාදීන් කෙරෙහි සැකය යි. අරමුණු නිශ්චය කොට ගත නො හැකි බව යම් ධර්‍ම ශක්තියක් නිසා වන්නේ ද ඒ ය විචිකිච්ඡා. ඒ ඒ ධර්‍මයන් පිළිබඳ ඇති තතු සොයන්නා එහි විඩාවට පැමිණෙන්නේ ද මේ නිසා ය. “චිකිචඡිතුං දුක්කරතාය විගතා චිකිච්ඡා ඤාණප්පතී කාරො ඉමිස්සා ති = විවිකිච්ඡා” පිළියම් කිරීමට නො හැකි බැවින් ඥාන ප්‍රතීකාරයෙක් යමකට නැත්තේ ද ඒ විචිකිච්ඡා’ නැමැ යි එයින් කීහ. ඕ සැකය ලකුණු කොට සිටියා ය. “සා සංසයලක්ඛණා” යි කීයේ එබැවිනි. සැකයෙන් පෙළුනු සැකය ලකුණු කොට සිටි සිතට නුවණ නැමැති බෙහෙතින් ප්‍රයෝජනයෙක් නො වේ.

“සත්‍ථරි කඞ්ඛති විචිකිච්ඡති, ධම්මෙ කඞ්ඛති විචිකිච්ඡති, සඞ්ඝෙ කඞ්ඛති විචිකිච්ඡති, සික්ඛාය කඞ්ඛති විචිකිච්ඡති, පුබ්බන්තෙ කඞ්ඛති විචිකිච්ඡති, අපරන්තෙ කඞ්ඛති විචිකිච්ඡති, පුබ්බන්තාපරන්තෙ කඞ්ඛති විචිකිච්ඡති, ඉදප්පච්චයතා පටිච්ච සමුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු කඞ්ඛති විචිකිච්ඡති” යි එය අට වැදෑරුම් බව මෙයින් වදාළ සේක.

බුදුරජුන් කෙරෙහි, ධර්‍මය කෙරෙහි, සංඝයා කෙරෙහි, ශික්‍ෂාව කෙරෙහි, පෙර අත් බැව් කෙරෙහි, අනාගත අත්බැව් කෙරෙහි, පෙර-මතු අත්බැව් කෙරෙහි, ප්‍රතීත්‍යසමුත්පන්නධර්‍ම කෙරෙහි සැකය විචිකිච්ඡාය යනු, එහි කෙටි තේරුම ය.

‘සුප්පතිට්ඨිතපාදතා’ දි මහාපුරුෂලක්‍ෂණ හා අනුව්‍යඤ්ජන, අනන්‍යසාධාරණසර්‍වඥතාඥානය හා අර්‍හත්ත්‍වාදිගුණ, බුදුරජුන් කෙරෙහි වූයේ ද, නො වූයේ දැ, යි බුදුරජුන් කෙරෙහි උපදනා සැකය, සූත්‍ර, අභිධර්‍ම, විනය යන පිටකත්‍රයධර්‍මය සත්‍ය ද, අසත්‍ය ද සොත්‍රාපත්ති මාර්‍ගය-ඵලය, සකෘදාගාමි මාර්‍ගය- ඵලය, අනාගාමී මාර්‍ගය-ඵලය, අර්‍හත්මාර්‍ගය-ඵලය, නිර්‍වාණය යන නවලෝකෝත්තර ශ්‍රී සද්ධර්‍මය සත්වයන්ගේ කෙලෙස් නැසීමෙන් යහපත සලසා ද, නො සලසා දැ’ යි ධර්‍මය කෙරෙහි උපදනා සැකය, අට වැදෑරුම් වූ ආර්‍ය්‍යපුද්ගලසමූහය කෙරෙහි සුප්‍රතිපන්නතාදිගුණ ඇත්තේ ද, නැත්තේ ද, ඔවුන් කෙරෙහි කරන ලද පරිත්‍යාගයෙන් ඵල ලැබේ ද, නො ලැබේ දැ’ යි සංඝයා කෙරෙහි උපදනා සැකය, අධිශීල-අධිචිත්ත-අධිප්‍රඥාශික්‍ෂා යි ශික්‍ෂා තුනෙක් තිබේ ද, එසේ නම් එහි හික්මීමෙන් ඵල ලැබේ ද, නො ලැබේ ද, යි ශික්‍ෂාව කෙරෙහි උපදනා සැකය, පෙර මම ඉපිද සිටියෙම් ද, ඉපිද නො සිටියෙම් දැ, යි ඉකුත් ව ගියා වූ ස්කන්ධ-ධාතු-ආයතනයන් කෙරෙහි උපදනා සැකය, මම මතු උපදින්නෙමි ද, නො උපදින්නෙම් දැ, යි අනාගතයෙහි පහළවන ස්කන්ධ-ධාතු-ආයතනයන් කෙරෙහි උපදනා සැකය, ඉකුත් භවයන්හි ස්කන්ධ-ධාතු-ආයතනයෝ වූවෝ ද, නො වූවෝ ද, අනාගතයෙහි වන්නෝ ද, නො වන්නෝ දැ, යි මෙසේ අතීත-අනාගත-ස්කන්ධ-ධාතු-ආයතනයන් ගැණ උපදනා සැකය, කාලතුනකින්, අඞ්ගදොළොසකින්, ආකාර විස්සකිත්, සන්ධිතුනකින්, සංක්‍ෂේපසතරකින්, වෘත්තතුනකින්, මුලදෙකකින් යුත් අවිද්‍යා - සංස්කාරාදි හේතු-ඵලධර්‍මයන් ගැන උපදනා සැකය, යි ඒ කොටින් මෙසේ දතයුතු ය.

මග ගොස් පළපුරුදුකම් නැති මිනිසෙක් දෙමංහන්දියට පැමිණියේ, මේ මග යා යුතු ද, අනික් මග යා යුතු දැ, යි යා යුතු නො යා යුතු මග තීරණය කොට ගත නො හැක්කා සේ, විචිකිච්ඡාවට ද, අරමුණු තීරණය කර ගන්නට නො පිළිවන. එ හෙයින් දෙ මංහන්දියකට බඳු උපමා ඇත්තේ ය. සොහොනෙක දෙ දණ ඔසවා උඩ බලා නිදන්නා වූ මිනිසා රෑ නින්දෙන් නැගිට බැලූ විට, ඔසවා තුබූ තම දෙ දණ යකුන් දෙ දෙනෙකැ’ යි සිතා බිය වන්නා සේ, විචිකිච්ඡාවෙන් යුත් සිතැත්තේ කුසල ය, අකුසල ය’ යි ගෙණ බියට පත් වේ. එ හෙයින් මෝ සොහොනෙක උඩ බලා නිදන මිනිසකු බඳු ය. විචිකිච්ඡාව එකාන්ත අකුසලයෙකි. විතර මතු එන්නේ ය.

ථීන නම්, සිතේ ඇතිවන පසු බැස්ම ය. මේ නිසා ය සත්‍ව තෙමේ අරමුණු ගැන්මෙහි පසුබැස්ම කරන්නේ. එය උත්සාහ රහිතබව ලකුණු කොට සිටියේ ය. “තං අනුස්සාහලක්ඛණං” යනු කීයේ එහෙයිනි. මෙහි උත්සාහරහිත බව මැලිකම නිසා ම සිත කුශලධර්‍මයන් කෙරෙහි ලා හැකිළෙන්නේය. සිතෙහි කම්මැලි කම ය මේ. “තත්‍ථ කතමං ථීනං, යා චිත්තස්ස අකල්ලතා, අකම්මඤ්ඤතා, ඔලීයනා, සලලීයනා, ලීනං, ථීනං, ථියනා, ථියිතත්තං” යන මේ දේසනායෙන් එය වඩාත් පැහැදිලි වේ. අකල්ලතා, අකම්මඤ්ඤතා’ ආදී වූ මේ හැම පදයෙක් ම එහි හැටි පැහැදිලි කරන්නෝය. සිතෙහි ගිලන්බව, වැඩට නො සුදුසු බව, පසු බැසීම, හැකිළීම, ගණ බැවින් සිටීම, නො පැතුරුම යන මේ කොයි ලෙසකින් කියුව ද, ඒ හැම තැන ථීනය ම ගැණේ. මෙයට සහජාත-උපනිශ්ශ්‍රය වශයෙන් ප්‍රත්‍යය වන්නෝ වනසෙනසුන්හි හා ශමථ-විදර්‍ශනා භාවනාවන්හි නො ඇලීම, (අරති) කුසල් දහම් වැඩුමෙහි කම්මැලිකම, (තන්දි) කටයුතු එළැඹැ සිටි කල්හි ඇඟ මැලි කැඩීම, (විජම්භිකා) බතින් ඇතිවන බත්මත (භත්ත සම්මද) යන මොවුහු ය. ගින්නට ලං කළ කුකුළු පියාට්ට හැකිළෙන්නා සේ, චිත්ත-චෛතසිකධර්‍ම මේ නිසා හැකිළෙන් නේ ය. එහෙයින් මෙය ගින්න බඳු ය.

උද්ධච්ච නම්, සිතෙහි නො සන්සුන් බව ය. සිත සැලෙන්නේ මේ නිසා ය. මෙය නො සන්සුන්බව ලකුණු කොට සිටියේ ය. ‘තං චෙතසො අවුපසමලක්ඛණං’ යනු කීයේ එහෙයිනි. සිතෙහි උඩඟුබවය මේ. අලුගොඩට ගලක් ගැසූවිට අලු විසිරී යන්නා සේ, ගල්ලෑල්ලක් මතුපිට කරකැවෙන බඹරය සේ චින්ත-චෛතසික ධර්‍ම නො සන්සුන් වනුයේ මේ නිසා ය.

අහිරික නම්, පව්කිරීමෙහි ලජ්ජා නැති කම ය. පව්කිරීමට ලජ්ජිත නො වන්නේ මේ නිසා ය. පවට පිළිකුල් නො කිරීම ලකුණු කොට සිටියේ ය. “තං කායදුච්චරිතාදීහි අජිගුච්ඡන ලක්ඛණං” යි කීයේ එහෙයිනි. මල මූ කරන තැනට යන මිනිස්සු නැත. ඔවුහු මුළුමනින් එ තැන පිළිකුල් කෙරෙති. නො දකිනු කැමැති වෙති. එහෙත් ගම්ඌරා මල මූ හැමෙකක් මිහිරක් සේ ගෙණ අනුභව කරයි. එ මෙන් ලජ්ජාව නැත්තේ සතුන් මැරීම් ආදී වූ පව්කම් කරයි. පව්කම් කිරීම උසස් මිනිසුන්ගේ වැඩකැ’ යි සිතයි. අද රා අරක්කු බීම උසස් සමාජ සිරිතැ” යි සිතන්නේ ලජ්ජා නැතිකම නිසා ය. යමකුගේ සිත්හි යන්තමකිනුත් ලජ්ජාව තිබේ නම්, ඔහු කිසිවිටක රා අරක්කු බීම් ආදී වූ පව්කම්වලට නතු නො වේ. ලජ්ජා නැති මිනිසා එයට නතු වේ. ගම්ඌරා මල මල මූ මිහිරක් කොට ගන්නා සේ, ඔහු ද රා අරක්කු බීම මිහිරක් සේ සලකන්නේ ය. ගම් ඌරාගේත් ලජ්ජා නැති මිනිසාගේත් මෙහිලා වෙනසෙක් නැත.

අනොත්තප්ත නම්, පව්කම් කිරීමෙහි බිය රහිත බව ය. පව්කම් කිරීමට බිය නො වන්නේ මේ අනොත්තප්පය නිසා ය. මෙය පව්කම් කිරීමෙහි තැති නො ගැණීම ලකුණු කොට සිටියේ ය. “තං අනුත්තාස ලක්ඛණං” යනු කීයේ එහෙයිනි. දැල් වූ තෙල් පහනෙහි පහන්සිළ දුටු පළඟැටියා එහි එලියෙන් මුළා වී පහන්වැටියෙහි වැටී විනාශයට යන්නා සේ, නැසී යන්නා සේ පව්කම් කිරීමෙහි නො බිය වූ මිනිසා සතුන්මැරීම් ආදී වූ පව්කම් සැපයට, හිතයට හේතු ය’ යි සලකා පව්කම් කිරිමෙහි බියට නො පැමිණ පව්කම් කරයි. එහෙයින් මෙය පලඟැටියකු බඳු ය.

මෙහි මෙසේ ඉතා කොටින් කියූ යේ ප්‍රධාන වශයෙන් ආගම ධර්‍මයෙහි කෙලෙස් නමින් දැක්වෙන ධර්‍ම සමූහය යි. කසට තැවරුණු රෙද්දක් යම් සේ අපිරිසිදු වේ ද, කිලිටි වේ ද එ මෙන් සිත ද කෙලෙස්වලින් යුක්ත වූවිට අපිරිසිදු වේ. මොවුනට කෙලෙස් කසට ය යි කීයේ එහෙයිනි.

කාසාවං = කසටින් රැඳු. පඬු පෙවූ.

වත්‍ථං’ යන්නට විශේෂණ යි. ‘කාසාවං වත්ථං’ යි ඒ දෙක එක් කොට ‘කසටවතැ’ යි අරුත් ගණිත්. කෂාය-තික්තාදි ෂඩ්රසයෙන් එක්තරා රසයෙක් කසාව යන්නෙන් ගැණේ,

“කං පානීයං සෙවතෙති = කසාවං” යනු නිරුක්ති යි. කසාව ශබ්දය පුං නපුංසක දෙක්හි ආයේ ය. මෙහි වත්ථ ශබ්දය බලා සිටි කසාව ශබ්දය නපුංසක ය.

මෙහි මෙයින් ගත යුත්තේ පැවිද්දන් ප්‍රයෝජනයට ගන්නා චීවරනාමයෙන් ආගමෙහි එන වස්ත්‍රවිශේෂය යි. අරහද්ධජ යනු ද මෙයට නමෙකි. පැවිද්දන්ගේ සිවුරු පෙවීමට බුදුරජුන් විසින් කසට සයෙක් නියම කරණ ලද්දේ ය. ඒ නියමය මෙසේ ය:- “අනුජානාමි භික්‍ඛවෙ! ඡ රජනානි, මූල රජනං බන්‍ධරජනං තචරජනං පත්තරජනං පුප්ඵරජනං ඵල රජනත්ති” යි. විනයෙහි නියම කළ ගස් මුල් තම්බා ගත් දිය, දඬු තම්බා ගත් දිය, පොතු තම්බා ගත් දිය, කොළ තම්බා ගත් දිය, මල් තම්බා ගත් දිය, ගෙඩි තම්බා ගත් දිය යන මේ ස වැදෑරුම් කසට (පඬු ) අතුරෙහි එක්තරා එකක් පෙවූ චීවරය කසාව” නමි. ‘කසාවෙන රත්තං කාසාවං” යනු අර්‍ත්‍ථසමර්‍ත්‍ථන ය යි. මෙය ය පැවිද්දන්ට සුදුසු සිවුර.

යො වත්‍ථං පරිදහෙස්සති = යමෙක් (කෂාය) වසත්‍රයක් පරිභෝග කරන්නේ ද.

මෙහි යො’ යන්නෙන් ඇද ගන්නේ පහ නො කළ කෙලෙස් කසට ඇති ඉන්ද්‍රිය දමනයෙන් හා වාක්සත්‍යයෙන් තොර වූයේ ය, ඔහු. එබන්දෙක් හැඳීම් - පෙරවීම් ආදිවශයෙන් නික්ලෙශීන්ට සුදුසු වසත්‍රයක් (සිවුරක් ) දරා නම්.

මෙහි වත්‍ථ’ නම්, පැවිද්දන් අඳනා පොරෝණා සිවුර යි. “වස්‍යතෙ අච්‍ඡාදීයතෙති=වත්‍ථං” යනු නිරුක්ති යි. පැවිද්දන් අඳනා පොරෝණා වස්ත්‍රය බොහෝ සෙයින් ආයේ චීවර නාමයෙනි.

දිනක් බුදුරජානන් වහන්සේ රාජගහා - වෙසාලී දෙ නුවර අතර මගට බැස වඩිනා සේක්, සිවුරු පොදි බැඳ හිස තබා කර තබා ඉණ තබා එන භික්‍ෂූන් දැක “මේ උන්නාන්සේලා ඉතා ඉක්මනට ම බහුල වශයෙන් චිවර පරිභෝගයට වැටී සිටින්නෝ ය, ඒ නිසා මොවුනට සිවුරු පිළිබඳ සඞ්ඛ්‍යානියමක් කළයුතු ය’ යි සිතා භික්‍ෂූන් කැඳවා “අනුජානාමි භික්ඛවෙ! තිචීවරං දිගුණං සඞ්ඝාටිං එකච්චියං උත්තරාසඞ්ගං එකච්චියං අන්තරවාසකන්ති” යි චීවරපරිභෝගයෙහි සඞ්ඛ්‍යානියමය කළහ. මෙයින් සිවුරු තුනක් අනු දැන වදාළ සේක. සඞ්ඝාටි-උත්තරාසඞ්ග-අන්තරවාසක යනු ඒ සිවුරු තුනේ නම් ය. සාමාන්‍ය ලෝකයා සඞ්ඝාටිය දෙපට සිවුර නමින් ද, උත්තරාසඞ්ගය තනිපට සිවුර නමින් ද, අන්තරවාසකය අඳනය නමින් ද හඳුන්වයි. එහි යමකු උදෙසා නම් සිවුර, ඔහුගේ රියනෙන් උසින් සිවුරියන් හමාරක් හා පළලින් පස් රියන් හමාරක් ද ඇති පස් කඩ පටන් වැඩිකඩ ගණනක් කොට දෙ පටක් තබා මැසූ සිවුර සඞ්ඝාටි නමි. සඞ්ඝාටියෙහි කී පරිදි දිග පළල තබා තනි පටින් මැසූ සිවුර උත්තරාසඞ්ග නමි. දිගින් සිවුරියනක් හා මිටිරියනක් ද පළලින් දෙ රියනක් ද තබා තනි පටින් මැසූ සිවුර අන්තරවාසක නමි. වස්ත්‍රය කඩ කඩ කොට කපා මහ මැඩිලි ආදි ඒ ඒ කොටස් එක් කොට මසා ගත් වස්ත්‍රය චීවරය යි. “වත්‍ථඛණෙ‍්ඩහි චීයතීති = චීවරං” යනු නිරුක්ති යි. ඒ ඒ අවස්ථාවන්හි ප්‍රයෝජනය ගන්නා පිණිස මෙයින් අන්‍ය වූ ද සිවුරු කිහිපයක් අනුදැන වදාළ සේක. ඒවා මහවගචීවරක්ඛන්ධකය බලා දත යුතු ය.

‘පරිදහෙස්සති’ යන ‘පරිදහිස්සති’ යි ද එන්නේ ය. “පරිදහෙස්සතීති නිවාසනපාරුපනඅත්‍ථරණවසෙන පරිභුඤ්ජිස්සති” යනු අටුවා ය.

අපෙතො දමසච්චෙන = ඉන්ද්‍රියදමනයෙන් හා වාක්සත්‍යයෙන් පහ වූ.

අපෙතො, යන්න යො’ යන්න බලා සිටියේ ය. යමෙක් ඇස්-කන්-නාස් ආදී වූ ඉඳුරන්දැමීමෙන් හා වාක්සත්‍යයෙන් තොර ව වෙසේ නම්, නො හික්මුනේ නම්, ඔහු ය මෙයින් කීයේ. ඉන්ද්‍රියදමනය නම් ඉන්ද්‍රියසංවරසීලය යි. ඒ යට කියූ සේ දත යුතු ය. මුසවා බිණීමෙන් වළකින අයුරින් සිතෙහි උපදනා සම්මාවාවා චෛතසිකය වාක්සත්‍යය යි ගැනේ. එය පරමාර්‍ත්‍ථසත්‍යපාක්‍ෂික ය. කාමාවචරාදී වූ කුසල්සිත්වල සම්පත්ත-සමාදාන-සමුච්ඡෙද යන තෙ වැදෑරුම් වූ විරතීන්ගේ වශයෙන් උපදනා සම්මාවාචා නම් වාක්කර්‍මය, සත්‍ය නම් වේ. “යස්මිං සමයෙ කාමාවචරං කුසලං චිත්තං. උප්පන්නං හොති, සොමනස්සසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං, මුසාවාදා විරමන්තස්ස යා තස්මිං සමයෙ ආරති” යනාදී දේශනාවන්ගෙන් ඒ පැහැදිලි ය.

සත්‍යශබ්දය “සච්චං භණෙ න කුජ්ඣෙය්‍ය” යනාදි තන්හි වාක්සත්‍යයෙහි ආයේ ය. “කස්මානු සච්චානි වදනති නානා” යනාදී තන්හි ආයේ දෘෂ්ටිසත්‍යයෙහි ය. ‘එකං හි සච්චං න දුතියං’ යනාදි තන්හි යෙදී සිටියේ පරමාර්‍ත්‍ථ-නිර්‍වාණ-මාර්‍ග සත්‍යයන් සඳහා ය. ‘චත්තාරි අරියසච්චානි’ යනාදි තන්හි යෙදුනේ චතුරාර්‍ය්‍යසත්‍යය කියයි. මෙහි හුනුයේ වාක්සත්‍යයෙහි ය.

බුද්ධාදිමහොත්තමයන් කෙරෙහි වූයේ සත්‍යය යි. ‘සන්තෙසු භවං සච්චං’ යනු එයට සාධක ය. සත්‍යවචනය එකාන්තකුශල චෛතසිකයෙකි. සිහියෙන් හට ගැණේ. ‘සතිතො සම්භූතං සච්චං’ යනු සාධක යි. මෙසේ බුද්ධාදිමහොත්තමයන් කෙරෙහි සමෘතිබලයෙන් හටගැණෙන සත්‍යවචනය සසර දුක් නසා ලන්නේ ය . ‘දුක්ඛං හිංසතීති = සච්චං’ යන්න එය කියයි. සත්‍ය වචනය ලක්‍ෂණ විසින් චතුර්විධවාග්දුශ්චරිතයෙන් වැළකීම ලක්‍ෂණ කොට සිටියේ ය. උපමා විසින් මිනීමැරුම් ආදී වූ දරුණු අපරාධයන්ගෙන් වළක්නා සොරකුට බඳු උපමා ඇත්තේ ය. රජ දඬුවමින් බිය පත් ව මං පැහැරීම් ගෙවල් බිඳීම් ආදියෙන් වළකින්නා වූ සොර තෙමේ අඹු දරුවන් රැකුමට මෙර මා අයත් රන් රිදී මුතු මැණික් ආදී වූ වස්තුව සොරා ගැණුමෙහි දක්‍ෂ වූයේ ද, - ‘මෙකල පලාකොළ මිටක් සොරකම් කළ එකකු පවා දිවස්හුල හිඳුවයි, මම සොරකමෙහි දක්‍ෂ වූයෙම් ද, සොරකම් කෙළෙම් නම් මාගේ දිවි නැසෙන්නේ ය’ යි සලකා රජදඬුවමට බියෙන් සොරකමින් වළකින්නේ ය. එමෙන් සම්මාවාචාචෛතසිකය, අපායභය සැලකීමෙන් මුසාවාදාදිචතුර්විධ වාග්දුවරිතයෙන් වළකියි.

න සො කාසාවං අරහති = ඔහු කසාවත (දැරීමට) සුදුසු නො වේ.

න’ යනු නිපාතයි. යට කියූ යො’ යන්න සම්බන්ධ ව සිටියේ මෙහි පෙණෙන සො’ යන්න සමග ය. යමෙක් රාගාදී වූ කෙලෙස් කසටින් තොර නො වූයේ නම්, ඉන්ද්‍රියදමනයෙන් හා වාක්සත්‍යයෙන් පහවූයේ නම්, ඔහුය ඒ.

යො ච වන්තකාසාවස්ස- යමෙක් වනාහි වැහැරූ (කෙලෙස් ) කසට ඇත්තේ වේ ද.

යො’ යනු සර්‍වනාම යි . ‘ස වෙ කාසාවමරහති’ යන තන්හි සිටි සො’ යන්න බලා සිටියේ ය. ච’ යනු පදපූරණයෙහි නිපාත යි. වන්තකසාවො + අස්ස යනු පදච්ඡෙද යි. ‘වන්තානි කසාවානි යෙන’ යනු ‘වන්තකසාවො’ යන්නෙහි ව්‍යස්ත වෘත්තිය යි. (සො) ‘වන්තකසාවො’ යනු සමස්තවෘත්තිය යි. වන්ත ශබ්දය ‘වමු උග්ගිරණෙ’ යන ධාතුයෙන් කර්‍මාර්‍ත්‍ථයෙහි ත’ ප්‍රත්‍යය වී, එයට න්ත’ ආදෙශය හා ධාත්වලොපය වීමෙන් සිද්ධ ය. අස්ස’ යනු ක්‍රියාපද යි. වන්තකසාව වනුයේ කෙලෙස් කසට වමාරා දැමූ විට ය. ඒ කළ හැක්කේ ආර්‍ය්‍යමාර්‍ගයෙනි. ආර්‍ය්‍යමාර්‍ග නම්, නිවන් අරමුණු කොට උපදනා සෝතාපත්ති .ආදී වූ කුසල්සිත් සතර හා ඵලසිත් සතර ය. සෝතාපත්තිමග්ගචිත්ත - සකදාගාමීමග්ගචිත්ත - අනාගාමීමග්ගචිත්ත - අරහත්තමග්ගචිත්ත - සෝතාපත්තිඵලචිත්ත - සකදාගාමීඵලචිත්ත - අනාගාමීඵලචිත්ත - අරහත්තඵලචිත්ත යන මේ ය ඒ මගපල සිත්. මේ සිත් නිවන් අරමුණු කොට සිටියේ ය.

සෝත’ යනු බැස යන දිය පහරට නමෙ කි. සම්මාදිට්ඨිය මුල් කොට සිටි අට වැදෑරුම් ආර්‍ය්‍යමාර්‍ගය, බැස යන දිය පහරක් වැනි බැවින්, ආගමධර්‍මයෙහි සෝත” යි හඳුන්වනු ලැබේ. ඒ මේ සෝතය නිවන් නැමැති මහමුහුදට ය බැස යන්නේ, ආර්‍ය්‍යමාර්‍ගස්‍රෝතයට හසු වූ යේ ඒ ආර්‍ය්‍යමාර්‍ගස්‍රෝතය විසින් නිවන් නැමැති මහමුහුදට පමුණුවනු ලබන්නේ ය. ස්‍රෝතයට ආර්‍ය්‍යමාර්‍ගයට පළමුකොට පැමිණීම සෝතාපත්ති’ නම්. එසේ පැමිණීමෙන් ලැබූ සිත සෝතාපත්තිමග්ගචිත්තය යි. තවද ආර්‍ය්‍යමාර්‍ගයට මුලින් පැමිණි තැනැත්තේ ද සෝතාපතති නම් වේ. ඔහු පිළිබද මාර්‍ගචිත්තය සෝතාපත්තිමග්ගචිත්තය යි කියනු ලැබේ. “නිබ්බාණං පති සවනතො උපගමනතො නිබ්බාණමහාසමුද්දනින්නතාය සොතසදිසත්තා වා සොතො ති වුච්චති අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො, සොතස්ස ආපත්ති ආදිතො පජ්ජනං පාපුණනං පඨමසමන්නාගමො සොතාපත්ති” යන මේ පාලි ප්‍රදෙශයෙන් එය පැහැදිලි කරණ ලද්දේ ය.

නිවන් සොයන්නේ නිවන් කැමැත්තන් විසින් සොයනු ලබන්නේ, කෙලෙස් නසා නිවන් යන්නේ මග්ග’ යි කියන ලදී. මේ ඒ කියු සැටි:- “නිබ්බාණං මග්ගති නිබ්බාණත්‍ථිකෙහි වා මග්ගීයති කිලෙසෙ මාරෙන්තො ගච්ඡතීති වා = මග්ගො” යි සෝතාපත්තිය හා එක් ව යෙදුනු සිත ය, නැත, සෝතාපත්තියට පැමිණියහුගේ සිතය නිවන් සොයන්නේ. නිවන් කැමැත්තන් විසින් සොයනු ලබන්නේ. කෙලෙස් නසා නිවන් යන්නේ.

මේ මිනිස්ලොවට උත්පත්ති වශයෙන් එක් වරක් එන්නේ සකදාගාමි නම් වේ. ඔහුගේ සිත නිවන් සොයන්නේ ය. නිවන් කැමැත්තන් විසින් සොයනු ලබන්නේ ය. කෙලෙස් නසා නිවන් යන්නේ ය. එහෙයින් ඒ සිත සකදාගාමිමග්ගචිත්ත නම් වේ. “සකිං එකවාරං පටිසන්‍ධිවසෙන ඉමං මනුස්සලොකං ආගච්ඡතීති = සකදාගාමී, තස්ස මග්ගො සකදාගාමිමග්ගො, සකදාගාමිමගෙ‍්ගන සම්පයුත්තං චිත්තං සකදාගාමිමග්ගචිත්තං” යනු එයට සාධක ය.

කාමලෝකයෙහි උත්පත්තියට නො එන්නේ අනාගාමී නම්, ඔහුගේ සිත නිවන් සොයන්නේ ය. නිවන් කැමැත්තන් විසින් සොයනු ලබන්නේ ය. කෙලෙස් නසා වනසා නිවන් යන්නේ ය. එ හෙයින් ඒ සිත අනාගාමිමග්ගචිත්ත නම් වේ. “පටිසන්‍ධි වසෙන ඉමං කාමධාතුං න ආගච්ඡතීති=අනාගාමී, තස්ස මග්ගො අනාගාමිමග්ගො, තෙන සම්පයුත්තං චිත්තං අනාගාමි මග්ගචිත්තං” යනු පාළියි.

සිවු පසය ලැබීමීට සුදුසු වූයේ, කෙලෙස් නැමැති සතුරන් හෝ සංසාර චක්‍රයෙහි වූ (කෙලෙස්) අර නැසූයේ රහසත් පව් නො කරණුයේ රහත් නම්. නිවන් සොයන්නේ, නිවන් කැමැත්තන් විසින් සොයනු ලබන්නේ, කෙලෙස් නසා නිවන් යන්නේ ඔහුගේ සිත ය. ඒ සිත අරහත්තමමග්ගචිත්ත නම් වේ. “පූජා විසෙසං අරහතීති=අරහා, කිලෙසසඞ්ඛාතා අරයො, සංසාරචක්කස්ස වා අරා කිලෙසා හතා අනෙනාති = අරහා, පාපකරණෙ රහාභාවතො වා අරහා, තස්ස මග්ගො අරහත්ත මග්ගො, තෙන සම්පයුත්තං චිත්තං අරහත්තමග්ගචිත්තං”යනු පාළියි.

ඵල නම්, විපාක යි. සෝතාපත්තිමග්ගචිත්තය ලැබූ පුද්ගලයාහට එයට අනතුරු ව උපදනේ සෝතාපත්තිඵලචිත්තය යි. මග්ගචිත්තය කුසල් ය. ඵලචිත්තය එහි විපාකය යි. කුසල් හේතුයෙන් ලත් විපාකය ඵලය යි. මෙ කියූ ලෝකෝත්තර කුශලයන්ගේ විපාකය එ කෙණෙහි ම ලැබෙන්නේ ය. අනික් මගසිත්වලට අනතුරු ව, ඒ ඒ මගසිත් පිළිබඳ ඵලසිත් උපදනේ ද මෙසේ ය යි දතයුතුය.

ඒ ඒ මගසිත් පිළිබඳ ක්ලේශවාසනා නැසී යන්නේ , ඒ ඒ එල සිත්වලිනි. ක්ලේශවාසනා නැති කොට සිත මුළුමනින් පිරිසිදු කරන්නේ ඵලසිත් ය. ක්ලේශදාහය සංසිඳුවන්නේ එලසිත් ය.

මෙහි යට කියූ කෙලෙස් අතුරෙහි, ලෝභයෙහි තද බද ගතිය අනාගාමීමාර්‍ගයෙන් නැසී යයි. මුළුමනින් ඒ නැසෙන්නේ අර්‍හත්මාර්‍ගයෙනි. ද්වේෂය අනාගාමීමාර්‍ගයෙන් නැසෙයි. මෝහය සෝතාපත්ති ආදී වූ එකෙකි සිතින් නැසෙයි. මානය කිසිත් ඉතිරි නො කොට නසන්නේ අර්‍හත්මාර්‍ගය යි. සෝතාපත්තිමග්ගචිත්තය තෙමේ දිට්ඨිය හා විචිකිච්ඡාව නසා ලන්නේය. ථීනය හා උද්ධච්චය නැසෙන්නේ අරහත්තමග්ගචිත්තයෙනි. අහිරිකය හා අනොත්තප්පය සෝතාපත්ති ආදී වූ මගසිත්වලින් වැනසේ. විස්තර මතුයෙහි එන්නේ ය.

මෙස් ඒ ඒ මගසිත්වලින් නැසිය යුතු හැම කෙලෙස් එසේ නසා, ඒ ඒ ඵලසිත්වලින් සංසිඳවිය යුතු ක්ලේශවාසනා ද සංසිඳුවා, සිය සිත ක්ලේශයන්ගෙන් මුළුමනින් අස් කොට ගෙණ සිටියේ ‘වන්තකසාව’ නම් වේ.

සීලෙසු සුසමාහිතො = සීලයන්හි මොනවට පිහිටියේ.

ප්‍රාතිමෝක්‍ෂ - ඉන්ද්‍රිය - ආජීව - ප්‍රත්‍යයසන්නිශ්ශ්‍රිත යන සිවු වැදෑරුම් සීලයෙහි මනාසේ පිහිටියේය කියූයේ.

උපෙතො දමසච්චෙන = ඉඳුරන් දැමීමෙන් හා ඇත්ත දැකීමෙන් යුක්ත වූයේ.

ස වෙ කාසාවං අරහති = ඔහු එකාන්තයෙන් කසාවතට සුදුසු ය.

‘සො + වෙ’ යනු පදච්ඡෙද යි. මේ ගාථායෙහි මුල සිටි යො’ යන්න සිටියේ මේ සො’ යන්න බලා ය. මේ දෙකෙහි ‍මූල ප්‍රකෘතිය ය, ත’ යනු නිත්‍යසම්බන්ධය ඇත්තේ ය. “යත්තදොර් නිත්‍යසම්බන්ධඃ’ යනු කීයේ එහෙයිනි.

යමෙක් කෙලෙස් වමාරා, සීලයන්හි මොනවට පිහිටා, ඉඳුරන් දමා, සබවස පිහිටා සිටියේ ද, ඔහු ය බුදු පසේබුදු මහරහතුනට හිමි, සිවුර හැඳීමට, පෙරවීමට සුදුසු. කෙලෙස් වැමෑරීමට පිළිවෙත් පුරන්නා ද සුදුසුය සිවුරට.

මේ ධර්‍මදේශනාවගේ අවසානයෙහි ඒ පිටිසර භික්‍ෂු නම සෝවන්පලයට පැමිණියේ ය. එහි හුන් අන්‍යයෝ ද මේ අසා සෝතාපත්තිඵලාදියට පැමිණියෝ ය. ධර්‍මදේශනාව මහාජනයාට වැඩ සහිත වූ ය.

අග්‍රශ්‍රාවක මහාක්‍ෂීණාශ්‍රව ශාරීපුත්‍ර මෞද්ගල්‍යායන මහාස්ථවිරයන් වහන්සේලා.

මේ මහාභද්‍රකල්පයට සාරාසඞ්ඛ්‍යකල්පලක්‍ෂයකින් මත්තෙහි දඹදිව අමරවතී නම් නුවරෙක් විය. එහි සුමෙධ නම් බමුණු කුමරෙක්; උගත යුතු සියලු ශිල්ප උගෙන කෙළ පැමිණියේ, මවුපියන් ඇවෑමෙන් කෙළගණන් ධනය දාන විෂයයෙහි පරිත්‍යාග කොට සියල්ල හැර ඉසිපැවිද්දෙන් පැවිදි ව හිමවතට ගොස් භාවනා කරන්නේ ධ්‍යානාභිඥාවන් ලබා අහසින් යන්නේ ය. දිනක් ඔහු අහසැ යන අතර, දීපඞ්කර බුදුරජානන් වහන්සේ සුදර්‍ශන මහාවිහාරයෙහි සිට රඹගම්නුවරට වැඩම වනු පිණිස මහමග සරසන මිනිසුන් දැක, උන්ගෙන් තමනුත් එහි එක් මගැ කොටසක් ඉල්ලා ගෙණ, සරසන්නට පටන් ගත්තේ ය. මෙසේ මේ තවුසානන් ඉල්ලා ගත් ඒ බිම් කොටස සරසා පිළියෙල කිරීමට පිළ මුව ම බුදුරජානන් වහන්සේ ශ්‍රාවක සඞ්ඝයාත් සමග එ මගෑ වැඩි සේක. එවිට තවුස් තෙමේ “ශ්‍රාවක සඞ්ඝයා සහිත වූ බුදුරජානන් වහන්සේ මඩ නො පාගා මා පිටින් වඩින සේක්වා” යි එහි මඩ උඩ හෙයක් මෙන් දිග ඇදී වැතිර ගත්තේ ය. බුදුරජානන් වහන්සේ මෙසේ වැතිර ගත් තවුසා දැක “මහණෙනි! මෙ තෙමේ සාමාන්‍ය මනුෂ්‍යයෙක් නො වේ, මහාසත්වයෙකි, නිතර හමුවන ජාතියේ මිනිසෙක් නො වේ, මොහු, බුදුවන්නට පෙරුම් පුරන්නෙ කි, අනාගතයෙහි මෙයින් සාරාසංඛ්‍යකල්පලක්‍ෂයක් ගිය තැනේදී ගොතම නමිත් බුදුවන්නේ මොහු ය” යි. වදාළ සේක.

මේ තවුස් තෙමේ දීපඞ්කර බුදුරජානන් වහන්සේ පසු ව කොණ්ඩඤ්ඤ, මඞ්ගල, සුමන, රෙවත, සොභිත, අනොමදස්සී, පදුම, නාරද, පදුමුත්තර, සුමෙධ, සුජාත, පියදස්සී, අත්‍ථදස්සී, ධම්මදස්සී, සිද්ධත්‍ථ, තිස්ස, ඵුස්ස, විපස්සී, සිඛී, වෙස්සභූ, කකුසන්‍ධ, කොණාගමන, කස්සප යන බුදුරජුන් දවස පිළිවෙළින් විජීතාවී සක්විති ව, සුරුචි බමුණු ව, අතුල නා රජ ව, අතිදෙව බමුණු ව, සුජාත බමුණු ව, යක් සෙනෙවි ව, සිංහරාජ ව, එක්තරා තවුසෙක් ව, ජටිලමහරැටි ව, උත්තර මාණවක ව, සක්විතිරජ ව, කසුප් බමුණු ව, සුජාත නරදෙවි ව, පඤ්චානන විජිතාවීරජ ව, අතුල නාරජ ව, අරින්දම රජ ව, සුදස්සන රජ ව, ඛෙම රජ ව, පබ්බත රජ ව, ජොතිපාල මාණවක ව ලැබූ විවරණ ඇත්තේ දස පෙරුම්-දස උපපෙරුම්-දස පරමත් පෙරුම් පුරා වෙසතුරු අත්බවෙහි සිට පොළොව වෙවුල්වා මහදන් දී අඹුදරුවනුත් දන් කොට ආයු කෙළවර කලුරිය කොට තුසිත දෙව්ලොව උපන්නේ ය. එකල දස දහසක් සක්වළැ වැසි දෙවියෝ එක් රැස් ව බෝසතුන් කරා ගොස්,

යි මෙසේ අයැද සිටියහ. එකල බොධිසත්ව තෙමේ පස් මහබැලුම් බලා තුසිතදෙව්ලොවින් චුත ව දඹදිව කිඹුල්වත් පුරයෙහි සුදොවුන් මහරජු නිසා මහාමායා දේවීන් කුසැ පිළිසිඳ ගෙණ දස මස් ඇවෑමෙන් වෙසක් මස පුරපසළොස්වක් පොහොය දා ලුම්බිනී සල්වන උයන්හි මවුකුසින් බිහි විය.

මෙසේ බිහිවී වදාළ මහාසත්ව තෙමේ, කෙමෙන් වැඩි විය පැමිණ, හේමන්ත-ගිම්හ-වස්සාන යන ඒ ඒ ඍතුවලට සුදුසු මාලිගා තුණෙක දෙව්සිරි වැනි රජසිරි විඳිමින් දෙව් කුමරකු සේ වැඩෙන්නට වන. මේ අතර එක් දිනෙක උයන් කෙළියට ගිය මහසත් තෙමේ, ජීර්‍ණ-රොගී-මෘත යන තුන් දෙවදූතයන් දැක හටගත් සසර කලකිරීම් ඇත්තේ, සිවුවනවර දුටු පැවිදි රුවෙහි ආශා උපදවා ‘පැවිද්ද ඉතා යහපතැ’ යි සලකා ගෙණම උයන් ගියේ එහි දාවල් දවස ගෙවාලන්නට සිතා මඟුල්පොකුණු ඉවුරෙහි හුන්නේ ය. එහි දී රාහුල කුමරුන් උපන් බව අසා පුත්‍රස්නේහය බලවත් බව දැන ‘යම්තාක් මේ බන්ධනය නො වැඩේ ද, එතාක් එය සිද හරින්නෙමි’ යි සවස නුවරට පිවිසෙන්නේ,

යන නැන්දනියන්ගේ දූ වූ කිසාගෝතමිය කියූ නිබ්බුතපදය අසා ‘මෑ විසින් නිබ්බුත පදය අස්වන ලද්දේ වෙමි’ යි කර තුබූ මුතුපට ගලවා ඈට යවා මාලිගාවට පිවිස සිරියහන්හි වැතිර ගත්තේය. එහි නිදි ගත් නළඟනන්ගේ වියරු වෙස් දැක කලකිරුණු සිතැත්තේ ඡන්න අමාත්‍යයා නින්දෙන් නැගිට්ටවා කන්ථක අසු සරසවා ගෙන්වා ගෙණ ඌ පිටට නැග ඡන්නයාත් සමග දස දහසක් සක්වළැ වැසි දෙවියන් විසින් පිරිවරණ ලදු ව මහබිනික්මන් කොට අනොමා ගංතෙරදී පැවිදි වූයේ ය. මෙසේ පැවිදි වූ මහසත් තෙමේ රජගහා නුවරට ගොස්, එහි පිඩු සිඟා ‘පාණ්ඩව’ නම් කඳුපාමුලැ හුන්නේ, මගධ රජු කළ ආරාධනාව නො පිළිගෙණ, බුදු බව ලබා ඔහුගේ නුවරට එන්නට පොරොන්දු දී, ආලාරයා හා උද්දකයා වෙතට ගොස් ටික දිනක් ඔවුන් ඇසුරු කෙළේය. එහිදී උන් ලැබු විශේෂගුණයක් නො දැක, එතැනින් නික්ම එකලා ව උරුවේලාවට ගොස් එහි ද සාවුරුද්දක් මුළුල්ලෙහි අන්කෙනෙක්හට නො කළ හැකි වූ දුෂ්කර ක්‍රියා කොට වෙසක් පුණු පොහෝ දා උදෑසන සුජාතාවන් පිළිගැන් වූ කිරිබත් වලඳා, රන්තලිය ‘නෙරඤ්ජරා’ නම් ගඟෙහි පා කොට හැර, ගං ඉවුරෙහි වූ මහාවන ලැහැබෙහි නානාවිධ සමාපත්තීන්ගෙන් දාවල දවස ගෙවා, සවස ‘සොත්ථිය’ නම් බමුණා දුන් තණ ගෙණ, ‘කාල’ නම් මහා නාරජු විසින් කළ ගුණස්තුති ඇති ව, බෝමැඩ කරා ගියේය. ගොස්, එහි තණ අතුරා “යම්තාක් මාගේ සිත උපාදාන රහිත ව ආශ්‍රවයන්ගෙන් මිදේ ද, ඒ තාක් මේ පළඟ නො හරමි” යි ඉටා පෙරදිගට මූණ ලා වැඩ හිඳ, ඉර බැසීමට කලින් මර සෙනඟ නසා, පළමු යමැ පෙර විසූ කඳපිළිවෙළ දන්නා නුවණ ද, මැදුම්යමැ චුතිඋත්පත්ති දන්නා නුවණ ද ලබා, පැසුළුයමැ පටිච්ච සමුප්පාදයෙහි නුවණ මෙහෙයා, දශබල චතුර්වෛශාරද්‍යාදීසකලගුණයන්ගෙන් පිරිපුන් සර්‍වඥතාඥානය ලැබී ය.

මෙසේ සර්‍වඥතාඥානය ලබා තුන් ලොවට ගුරු වූ සම්මා සම්බුදුරජානන් වහන්සේ, බෝමැඩ ම සත් සතියක් ගෙවා, අටවන සතියෙහි අජපාලනිග්‍රෝධ මූලයෙහි වැඩ හිඳ තමන් අවබෝධ කළ ධර්‍මයෙහි ගැඹුරුබව සලකා, අනුනට දහම් දෙසීමෙහි මන්දෝත්සාහී වූ සේක. ඉක්බිති සහම්පති මහාබ්‍රහ්ම තෙමේ ඒ දැන, බඹුන් පිරිවරා බුදුරජුන් කරා පැමිණ, ‘ස්වාමීනි! ධර්‍මාවබෝධයෙහි සමර්‍ත්‍ථවූවෝ ඇත්තාහ, එහෙයින් දහම් දෙසනු මැනැවැ’ යි දන්වා සිටියේ ය. ඉක්බිති උන්වහන්සේ ‘මම පළමු කොට කවරක්හට දහම් දෙසන්නෙම් දැ’ යි සිතූහ. එවිට උන්වහන්සේට ආලාර-උද්දක දෙදෙනාට පළමු කොට දහම් දෙසිය යුතු ය යි සිත් උපන. ‘ඔවුහු දැන් කොතැනක දැ’ යි බලත් කලුරිය කොට සිටිබව දැක, නැවැත පස්වග මහණුන් තමන්ට ඉතා උපකාර ව සිටිබව සලකා, හුනස්නෙන් නැගිට, කාශි නගරයට වැඩම වන්නට මගට පිළිපන් සේක. අතරමග දී උපක ආජීවකයා හමු විය. ඔහු හා මඳ වේලාවක් සාකච්ඡා කොට ඔහු හැර ගිය බුදුරජානන් වහන්සේ ඇසළ මස පුණු පොහෝදා බරණැස ඉසිපතනාරාමයෙහි පස්වග මහණුන්ගේ වාසස්ථානයට වැඩි සේක. ඔවුන් තමන් වහන්සේ හා නුසුදුසු පරිදි කතා කරණ විට ‘තථාගතයන් හා මෙසේ කතා නො කළ යුතු ය’ යි දන්වා අඤ්ඤාකොණ්ඩඤ්ඤ’ තෙරුන් මුල් කොට සිටි අටළොස් කෙළක් මහබඹුන්ට අමාපැන් පොවමින් දම්සක් පැවැත් වූ සේක.

මෙසේ උන්වහන්සේ දම්සක් පවත්වා ඒ පක්‍ෂයෙහි පස් වන දා ඒ භික්‍ෂූන් රහත්බවට පමුණුවා, එදින ම ගිහිගෙයි කලකිරී ගෙය හැර නික්මුණු යසකුලපුත්‍රයාගේ වාසනාව දැක, ඔහු ගෙන්වා, එදින රෑ ම සෝවන් කොට පසුව දා රහත්බවට පමුණුවා ලූහ. යසකුලපුත්‍රයාගේ යහළුවන් සිවුපණස් දෙනකු ද එහිභික්‍ෂුභාවයෙන් රහත් බවට පමුණුවා ලූ සේක.

මෙසේ ලෝකයෙහි එක් සැටක් රහතුන් ඇති වූ කල්හි, වස් පවරා, රහතුන් අමතා “මහණෙනි! දෙවියන් සහිත ලෝකයාට සෙත් සලසනු පිණිස දනවු සැරිසරවු, දහම් දෙසවු” යි වදාරා, ඒ භික්‍ෂූන් සැට නම දිසාවන්හි යවා, තමන් වහන්සේ උරුවෙල් දනව්වට යන්නට මගට පිළිපන් සේක. අතර මගදී කප්පාසික වනලැහැබෙහි හුන් භද්දවග්ගිය කුමරුන් තිස් දෙනකු හික්ම වූ සේක. ඔවුනතුරෙහි ඉතා බාලතැනැත්තේ සෝවන් විය. වැඩි මහල්ලා අනාගාමී විය. එතැනදී ම ඒ තිස් දෙනා ද එහිභික්‍ෂු භාවයෙන් පැවිදි කොට, ලෝවැඩ පිණිස ගම් දනවුවලට පිටත්කොට තමන් වහන්සේ උරුවේලාවට වැඩියහ. එහි දී තුන් දහස් පන්සියයක් පෙළහර දක්වා, දහසක් ජටිලයින් පිරිවර කොට සිටි, උරුවෙලකස්සප-නදීකස්සප-ගයාකස්සප යන තුන් බෑ ජටිලයන් හික්මවා එහිභික්‍ෂුභාවයෙන් පැවිදි කොට ඔවුන් ගයාශීර්‍ෂයෙහි දී ‘ආදිත්තපරියාය’ සූත්‍රය දෙසා රහත් බවෙහි පිහිටුවා ලූ සේක. මේ දහසක් දෙනා විසින් පිරිවැරුණු බුදුරජානන් වහන්සේ බිම්සර රජුට දුන් පොරොන්දුව මුදන්නට රජගහානුවර සමීපයෙහි වූ වැල්මී වනයට වැඩියාහ. එබව දත් බිම්සර රජ තෙමේ දොළොස් නහුතයක් බමුණු-ගැහැවියන් හා බුදුරජුන් වෙත ගියේ, එහි දී බණ අසා එකොළොස් නහුතයක් දෙනා සමග සෝවන් පලයට පැමිණියේ ය. එක් නහුතයක් සරණ සීලයෙහි පිහිටියේ ය. පසුදා මාණවකයකු සේ පෙණී සිටි සක් දෙව්රජු විසින් කළ ස්තුති ඇති බුදුරජානන් වහන්සේ රජගහා නුවරට වැඩ එහි විසූහ. ශාරීපුත්‍ර-මෞද්ගල්‍යායන දෙදෙනා වහන්සේ බුදුරජුන්ට හමුවූවෝ එහිදී ය. මේ එහි පිළිවෙළ කතාව:-

බුදුරජානන් වහන්සේ ලෝ පහළ වීමට පෙර උපතිස්ස-කෝලිත යි ගම් එහි දෙකක් විය. එදෙක ම බමුණුගම් ය. එ දවස උපතිස්සගමෙහි ‘රූපසාරී’ නම් බැමිණියක් වූ ය. ‘මොග්ගලී’ නම් බැමිණියක් කෝලිතගමෙහි විසූ ය. මෑලා දෙ දෙනා ම, එක් දවස හටගත් දරුගැබ් ඇත්තෝ වූහ. දෙ කුලයෝ ද පිළිවෙළින් පරම්පරා සතක් ම දැඩි ව බැඳුනු යහළුකම් ඇත්තෝ ය. මේ දෙ දෙනාට දරුගැබ් රැකුම් කටයුතු කළෝ ද එක දවසේ ම ය. ඔවුහු දසමසක් ගිය තැනේ දී මහත් පිණැති පුතුන් දෙ දෙනකු වැදූහ. නම් තබන දිනයෙහි සාරියගේ පුතුට උපතිස්ස ගමෙහි ප්‍රධාන කුලයෙහි පුතු බැවින් ‘ උපතිස්ස’ යි ද, මොග්ගලියගේ පුතුට කෝලිතගමෙහි ප්‍රධාන කුලයෙහි පුතු බැවින් ‘ කෝලිත’ යි ද නම් තැබුහ. කෙමෙන් වැඩෙන මේ බ්‍රාහ්මණ කුමාරයෝ දෙ දෙනා කල් නො හැර ම සකල ශිල්පයන්හි කෙළවරට ගියහ. උපතිස්සකුමරු සෙල්ලම් කරන්නට ගඟට, උයනට යන විට රන්සිවිගෙවල් පන්සියයක් පිරිවර ව යයි. කෝලිත කුමාර තෙමේ අසුන් යෙදූ රිය පන් සියයක් පිරිවර පිණිස ගෙණ යයි. දෙ දෙනා ට ම පන්සියයක් පන්සියයක් මාණවකයෝ ද පිරිවර වූහ.

එ දවස රජගහා නුවර අවුරුද්දක් පාසා පවත්වන ‘ගිරග්ග’ නම් නාට්‍යයෙක් විය. මේ දෙ දෙනා ද නැටුම් බැලීමට එහි යති. එහි ගිය ඔවුහු ගැලරියෙහි එක තැනක ම හිඳ නැටුම් බලති. නැටුම් බලනාතර සිනාසීමට තැනක් ආ විට සිනාසෙති. කණගාටුවන්නට තැනක් ආ විට කණගාටු වෙති. මිල මුදල් දෙන්නට ආ තැන මිලමුදල් දෙති. මෙසේ කල් යත් නුවණ මෝරා ගිය බැවින් පසු කාලයෙහි ඔවුහු නැටුම් බැලීමෙහි ආශා නැත්තෝ වූහ. නැටුම් ගැයුම්හි ආශා රහිත වූ මේ දෙ දෙනා සසර දුකින් මිදිමේ උපායයක් ගැන සිතන්නට වූහ. දිනක් කෝලිත තෙමේ උපතිස්සට අඬගා ‘උපතිස්ස! තමුසේ වෙන දා ඉතා සතුටින් කල් දවස යැවූවහු, දැන් එසේ නො වන්නහු කුමක් නිසා දැ?’ යි ඇසී ය. ‘මිත්‍රය! නැටුම් ගැයුම්හි කිසිත් වැඩෙක් නැතැ යි මට වැටහී තිබේ, එය දෙලොවින් පිරිහීමට කරුණු වනබව ද පෙණේ, දැන් මා සිත යන්නේ සසරින් මිදීමට උපායමාර්‍ගයක් සෙවීමට ය’ යි එයට පිළිතුරු වශයෙන් උපතිස්සයන් කී විට කෝලිත තෙමේ ද ‘ඇත්ත යි, මටත් ඔය ලෙසට ම වැටහී තිබේ ය’ යි කී ය. ඉක්බිති උපතිස්ස තෙමේ කෝලිතයා ද තමන් හා සමාන අදහස් ඇත්තකු බව දැන, ‘හරි! අප දෙ දෙනාගේ ම අදහස එක හැටි ය, මෝක්‍ෂය සොයන්නට නම් පැවිදි විය යුතු ය, පැවිද්දෙන් තොර ව ඒ නො සෙවිය හැකි ය, ඒ නිසා පැවිදි විය යුතු ය, එහෙයින් කා වෙත අපි පැවිදි වන්නෙමු දැ’ යි කීයේ ය.

මේ කාලයෙහි රජගහානුවර සඤ්ජය නම් පරිව්‍රාජකයෙක් වාසය කෙළේ ය. ඔහුගේ පිරිස ඉමහත් ය. මේ බව දත් බ්‍රාහ්මණ තරුණයෝ දෙදෙන සඤ්ජය වෙත පැවිදි වන්නට සිතා, තමන් අනු ව ආ දහසක් තරුණයන්ගෙන් පන් සියයක් හා සිවිකාරථ සියල්ල ද ගම්වලට යවා ඉතිරි පන්සියයත් ගෙණ සඤ්ජය වෙත ගොස් පැවිදි වූහ. මොවුන්ගේ පැවිද්දෙන් සඤ්ජය තෙමේ පෙරට වඩා මහත් ලාහසත්කාර ඇත්තේ විය.

මේ අලුත් පැවිද්දෝ සඤ්ජය කෙරෙහි වූ සියලු ධර්‍මය කල් නො යවා ම උගෙණ ඔහු කරා ගොස් ‘ඔබවහන්සේ දන්නා ධර්‍මය මෙ පමණ දැ?’ යි ඇසූහ. ඔහු ‘මාගේ ධර්‍මය ඔපමණ ය, ඒ සියල්ල තොප විසින් උගන්නා ලදැ’ යි කී ය. එවිට ඔව්හු ‘මොහු වෙත කරණ බ්‍රහ්මචර්‍ය්‍යවාසයෙන් අපට වැඩෙක් නො වේ, අපි ගෙවල් හැර දමා මෝක්‍ෂයක් සොයනු පිණිස පැවිදි වූවෝ වෙමු ද, එය මොහු වෙත නැත, මොහු වෙතින් ඒ ලබන්නට නො හැකි ය, ප්‍රමත්ත විය යුතු නො වේ, දැන් දැන් ම මෙතැනින් නික්ම යා යුතු ය, දඹදිව ඉතා මහත් ය, ගම් නියම්ගම් රජදනවුහි සොයා බැලීමු නම්, මෝක්‍ෂධර්‍මදෙශකආචාර්‍ය්‍යවරයකු සොයා ගත හැකි ය’ යි සිතා එ තැනින් නික්ම ගියෝ, යම් යම් තැනෙක උගත් මහණ බමුණෝ ඇතැ’ යි කියත් ද, ඒ හැම තැන් ගොස් ඔවුන් හා සාකච්ඡා කරති. මෙසේ මුළු දඹදිව ඇවිද සොයා බලා ද මෝක්‍ෂදේශකයකු නො ලැබ, පෙරළා තමන් වසනා තැනට පැමිණියාහ. දිනක් උපතිස්ස තෙමේ කෝලිතට කතා කොට ‘ කෝලිතය! අපි දෙ දෙනාගෙන් යමෙක් පළමු කොට නිවන් සොයා ගණී ද ඔහු එය අනිකාට කිය යුතු ය’ යි කීයේ ය. කෝලිත ද එය පිළිගත්තේ ය.

මෙ දවස අපගේ ස්වාමි දරු වූ සම්මා සම්බුදුරජානන් වහන්සේ රජගහානුවරැ වේළුවනාරාමයෙහි වැඩ වාසය කරණ සේක. තැනැ තැනැ දහම් දෙසන්නට පිටත් කොට යැවූ සැට දෙනා වහන්සේ අතුරෙහි පස්වග භික්‍ෂූන් වහන්සේලාට ඇතුළත් අස්සජි මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ එහි රජගහා නුවරට වැඩියෝ, පසු දා උදෑසන පා සිවුරු ගෙණ පිඬු සිඟා ගියහ.

එදා උදෑසන ම උපතිස්ස පිරිවැජි තෙමේ ආහාර අනුභව කොට පිරිවැජියන්ගේ අරමට යනුයේ, පිඬු පිණිස යන අස්සජි තෙරුන් දුටුයේ ය. ‘මා විසින් මෙබඳු පැවිද්දෙක් මාගේ මේ ජීවිතයේ දී නම්, තව ම නො දක්නාලද ය, ලෝකයෙහි රහත් වූ හෝ රහත් මගට පිළිපන්නාවූ හෝ පැවිද්දෝ වෙත් නම්, ඔවුනතර මොහු එක්තරා එකකු විය යුතු ය, මම මොවුන් කරා ගොස් ලං ව, ඔබ කවරකු උදෙසා පැවිදි වූයෙහි ද? ඔබගේ ශාස්තෘවරයා කවරෙක් ද? ඔබ කවරක්හුන්ගේ දහමක් පිළිගත්තෙහි දැ? යි ඇසූයෙම් නම්, එය මට හිත පිණිස වන්නේ ය’ යි සිතා ‘එයට දැන් කල් නො වේ, පිඬු සිඟන්නහුගෙන් මග දී ප්‍රශ්න ඇසීම සුදුසු නැතැ’ යි උන්වහන්සේ ලුහුබැඳ ගියේ ය. අස්සජි තෙරුන් යැපෙන පමණට පිඬු සිඟා ගෙණ එක්තරා විවේකස්ථානයකට ගොස් වැඩ හිදින්නට කැමැති බවක් දැක් වූ කල්හි පිරිවැජි තෙමේ පිරිවැජිපුටුව පිළියෙල කොට දුන්නේ ය. එහි වැඩ හිඳ උන්වහන්සේ සිඟා ගත් ආහාර වැළඳුහ. පිරිවැජ්ජා තම කෙණ්ඩියෙන් පැන් පිළිගැන් වී ය. වතාවත ද කෙළේ ය. වලඳා අවසන්හි තෙරුන් හා පිළිසඳර කතාවට වැටුනු, පිරිවැජි තෙමේ ‘තමුන්නාන්සේගේ චක්‍ෂුරාදි ඉන්ද්‍රියයෝ අතිප්‍රසන්නයහ, සිරුරු පැහැය ඉතා පිරිසිදු ය, කදිම ය, කාන්තිමත් ය, තමුන්නාන්සේ පැවිදි වූවහු කවුරුන් වෙත ද? ශාස්තෘවරයා කවු ද? පිළිපදනා ධර්‍මය කුමක් ද?’ යි ඇසී ය. එවිට සථවිරයන් වහන්සේ ‘මූලා සසුනට විරුද්ධයෝ ය, එබැවින් මූට අපගේ සසුනෙහි ගැඹුරු බව දක්වමි’ යි සිතා ‘මම සසුනට බැස ගත්තේ අලුත යි, මහණවෙලා කල් නො ගියේ ය, ඒ නිසා විස්තර බණක් කියන්නට මම අපොහොසත් වෙමි’ යි කීහ. ‘හා හොඳයි! මාගේ නම නො දන්නහු ද?, උපතිස්ස කියන්නේ මට යි, මම පිරිවැජියෙක්මි, ඔබ දන්නා පමණින් බණ කියන්න, මම, ඔබ කියන ඒ බණ ක්‍රම සියයකින් දහසකින් දැන ගැණීමෙහි පොහොසත් වෙමි, බණ කියන්නැ’ යි කියා නැවත,

යි මෙසේ ද කී ය. එකල ස්ථවිරයන් ව්‍යහන්සේ “යෙ ධමමා හෙතුප්පභවා” යනාදී වූ ගාථාව දෙසූහ. පිරිවැජි තෙමේ ගාථායෙහි පළමු පද දෙක තම කණ වැටෙත් ම දහසක් නයින් යුත් සෝවන් පලයෙහි පිහිටියේ ය. අනික් දෙපදය ඇසූයේ සෝවන් පලයෙහි පිහිටා සිට ය. ඉක්බිති පිරිවැජි තෙමේ ‘මට මෙයට වඩා උසස් ගුණයක් නො ලැබුනේ, යම් කිසිවක් නිසා ය’ යි සලකා, “ස්වාමීනි! බණ මට සෑහුනේ ය, දැන් කියූ බණ ඇත, බණ නවතා ලන්න, මේ බණ සොයා ගත් ශාස්තෘවරයා දැන් කොහි ද?, කියන්නැ” යි කී ය. උන්වහන්සේ වෙළුවනාරාමයෙහි වැඩ වසන බව තෙරුන් කීවිට, “ස්වාමීනි! ඔබවහන්සේ වඩින්න! මට හිතවතෙක් සිටී, ‘යමෙක් පළමු ව නිවන ලබා ද, ඔහු අනිකා ට එය දැන් විය යුතු ය’ යි මා හා උන් හා නියම කර ගෙන තිබේ, ඒ නිසා මම මේ කාරණය ඌට දන්වා, ඌත් කැටුව ඔබ වඩිනා මගින් ම ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත එන්නෙමි” යි පසඟ පිහිටුවා, තෙරුන් පාමුල වැටී නැගිට නැවැත තෙ වරක් පැදකුණු කොට වැඳ, පිරිවැජියන්ගේ අරමට මූණ ලා එන උපතිස්ස පරිව්‍රාජකයා දුරදී ම දුටු කෝලිත පරිව්‍රාජක තෙමේ “හා! වැඩේ හරි ගියා සේ ය, උපතිස්සගේ මූණ වෙන දා වගේ නො වේ, අද බොහොම එලිය යි, මූණ බබලයි, නො වරදින්නට මූට නිවන ලැබී ඇතැ” යි සිතා වෙත පැමිණියා වූ මිතුරාගෙන් “කොහොම ද; නිවන ලබා ගත් තෙහි දැ?” යි ඇසී ය. “ඔව්, ඒ හරි; නිවන ලැබුනේ ය” යි කියා අස්සජී තෙරුන් අතින් ඇසූ “යෙ ධම්මා හේතුප්පභවා” යනාදී වූ ගාථාව ඔහු කියා පෑය. ගාථාව කියා අවසන්වත් ම කෝලිත තෙමේ ද සෝවන් පලයෙහි පිහිටා, “මිත්‍රය! අපගේ මේ ශාස්තෘන් වහන්සේ දැන් කොහි වෙසෙත් දැ?” යි ඇසී ය. “උන්වහන්සේ වෙළුවනාරාමයෙහි වැඩ වසන බව අපගේ ගුරු වූ අස්සජි ස්ථවිරයන් වහන්සේ වදාළාහ” යි උපතිස්ස කී විට, “එසේ නම් අපි එහි යමු” යි කෝලිත කී ය.

ශාරීපුත්‍ර මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ වනාහි හැම දා ගුරුන් පුදන්නෝ ය. ගුරුන් ඉදිරියෙහි කිසිදාකත් උස්හඬින් මහහඬින් කතා නො කරන්නෝ ය. හිස වසා ගෙණ නො හිඳින්නෝ ය. පය වහන් නො ලන්නෝ ය. ඉදිරියෙහි නො සිටින්නෝ ය. ඉදිරියෙහි ඍජුව ගමන් නො කරන්නෝ ය. ඉදිරියෙහි සිටිනා විට, දොර උළුවහු ආදී වූ කිසිවකට හේත්තු වී නො සිටින්නෝ ය. ඉදිරියෙහි නො සිනාසෙන්නෝ ය. ගුරුන්ට ඇසෙන පරිදි අන්‍යයන් හා කතා නො කරන්නෝ ය. කෑරීම් කෑගැසීම් නො කරන්නෝ ය. ඉදිරියෙහි කෙල නො හෙලන්නෝ ය. දැක දැක අසුන්හි නො හිඳින්නෝ ය. ගුරුන් වසන දිසාවට පය ලා නො නිදන්නෝ ය. ගුරුන් කෙරෙහි අහිතයක් නො කරන්නෝ ය. ගුරුන් කෙරෙහි හිතයක් ම හිතන්නෝ ය. ගුරු සිත නො රිදවන්නෝ ය. ගුරුන්ගේ සිත්හසර දැන එයට අනු ව දවසරින්නෝ ය. ගුරුන් පිළිබඳ කළයුතු වතාවත, උපස්ථානය කොයි වේලක පැමිණේ දැ’ යි ඉතා කැමැත්තෙන් බලාපොරොත්තු වන්නෝය. ගුරුන් පිළිබඳ කළයුතු වතාවත නො පිරිහෙලා කරන්නෝ ය. ගුරු පූජාව කොයි මොහොතක කරම් දැ යි රෑ දෙවේලේ බලාපොරොත්තු වන්නෝ ය. මෙසේ ශාරීපුත්‍ර මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ මහත් ගුණයෙන් පිරී ගත් බැවින් “අප විසින් නිවන් අයත් කරන ලද්දේ ය, එය අපගේ ගුරු වූ සඤ්ජයතුමාටත් කිය යුතු ය, ඔහු ද එය අපෙන් අසා අවබෝධ කෙරේ නම්, අවබෝධ කෙරේවා, එසේ අවබෝධ නො කෙරේ නම්, ශාස්තෘන් වෙත ගොස් බණ අසා මග පල අවබෝධ කරණු ඇතැ” යි කීහ. මෙසේ කියා දෙ දෙන ම සඤ්ජය වෙත ගියහ.

“කිම දරුවෙනි! අමාමග දෙසන උතුමෙක් සොයා ගන්නා ලද දැ” යි සඤ්ජය ඔවුන් විචාළ විට “එසේ ය, සොයා ගතිමු, ඒ දෙසන්නෝ ගෞතම බුදුරජානන් වහන්සේ ය, උන් වහන්සේ ලොව පහළ ව සිටිති, අමාදහම ද ලොව පහළ ව තිබේ, සඞ්ඝ තෙමේ ද උපන, දැන් රත්නත්‍රය ම ඇත්තේ ය, එහෙයින් දැන් නො මග නො යා යුතු ය, නිවරද මග යෑමට ඉඩ කඩ තිබේ, තමුන්නාන්සේ යන මග, නිවන් ලැබීමට කරුණු නො වේ, අප සමග එනු මැනැවැ” යි ඔවුහු දන්වා සිටියහ. “තෙපි යවූ; මට යනු නො හැකි ය, මා ගෞතමයන් කරා යැම නො සුදුසු ය” යි කීවිට “ඇයි; තමුන්නාන්සේ එසේ කියනු?” යි උපතිස්ස-කෝලිතයෝ ඇසූහ. “මම මහාචාර්‍ය්‍යවරයෙක්මි, ඒ මම අනෙකක්හුගේ අතවැස්සකු වීම ලෝකයාගේ සිනහවට කරුණු ය, තෙපි ඒ නො දනිහු ද? මට අනෙකක්හුගේ අතැවැස්සකු වන්නට නො හැකි ය” යි ඔහු කීවිට “එසේ නො සිතන්න, අප හා යන්නට එනු මැනැව, එයින් ඔබ වහන්සේට මහත් වැඩෙකැ” යි ඔවුහු කීහ. “දරුවෙනි! නුඹලාගේ කතාව ඇත්ත යි, එහෙත් මට නම් එහි යන්නට නො හැකි ය, තෙපි යවු” යි කී විට ද පරිව්‍රාජකයෝ දෙ දෙනා “ගුරුතුමනි! බුදුරජුන් ලොව උපන් දා සිට මහාජන තෙමේ සුවඳ මල් ඈ ගෙණ උන් වහන්සේ කරා ගොස් උන්වහන්සේ ම පුදයි, හැම පිදිවිල්ලක් ම පුද දෙන්නේ උන්වහන්සේට ය, මේ අපිත් එහි යන්නෙමු, අප ගිය විට ඔබවහන්සේ කරන්නහු කුමක් දැ?” යි ඇසූහ. “හා මොක ද, එසේ කියහු, ලෝකයෙහි වැඩි මෝඩයෝ ය, පණඩිතයෝ ටික දෙනෙක් ම වෙති, එහෙයින් පණ්ඩිතයෝ, පණ්ඩිත වූ ශ්‍රමණ භවත් ගෞතමයන් කරා යති, මෝඩයන් මෝඩ වූ මා කරා එනු ඇත. කැමති සේ කරවු; මට නම් යා නො හැකි ය” යි සඤ්ජය තෙමේ කීයේ ය.

ඉක්බිති පරිව්‍රාජකයෝ දෙ දෙන “තමුන්නාන්සේ ප්‍රකට වහු” යි කියා ඔහු හැර ගියහ. එහි සඤ්ජයගේ පිරිස කැඩී බිඳී ගියේ ය. ආරාමය හිස් විය. සඤජය තැති ගත්තේ ය. ඇඟපත දෙදරා ගියේ ය. අතපය සැලෙන්නට වන. කටින් ලේ ගලන්නට වන. ඒ අතර උපතිස්ස පරිව්‍රාජකයාගේ පන්සියයක් පමණ වූ පිරිවැජි පිරිසෙන් සඤ්ජයට හිතවත් වූ දෙසිය පණසක් පරිව්‍රාජකයෝ එහි නතර වූහ. උපතිස්ස-කෝලිත දෙ දෙන තම අතැවැසි අනික් දෙසිය පණසක් පිරිවැජ්ජනුත් ගෙණ, වේළුවනාරාමයට ගියහ. ඒ වේලෙහි ස්වාමිදරු වූ සම්මා සම්බුදුරජානන් වහන්සේ සිවු පිරිස මැද දහම් දෙසමින් වැඩහුන් සේක්, දුර මගැ එන ඔවුන් දැක, “මහණෙනි! අර ලඟ එන්නෝ උපතිස්ස - කෝලිත පරිව්‍රාජකයෝ දෙ දෙනා ය, ඔවුහු දැන් මා සමීපයට එති, මාගේ අග්‍රශ්‍රාවක වන්නෝ ද මේ දෙ දෙනා ය, මේ වනාහි භද්‍රයුග්මයෙක් වන්නේ ය” යි වදාළ සේක. බුදුරජුන් වෙත පැමිණි ඔවුහු බුදුරජුන් වැඳ පැත්තක හිඳ “ස්වාමීනි! අප පැවිදි කරන්න! අපි බුදුරජුන් වෙත පැවිදිවන්නට කැමැත්තෙමු, උපසම්පදාවත් අපට දෙනු මැනැවැ” යි අයැද සිටියහ. “මහණෙනි! මෙහි මා වෙතට එ‍වු, මා සොයා ගත් ධර්‍මය සසර දුක් නැති කිරීමේ එක් ම මාර්‍ගය යි, දුක් නැසීමට මේ හැර අන් මගෙක් නැත, එහෙයින් ඒ පිණිස බඹසර රකිවු” යි වදාරණු හා ම ඒ පිරිසෙහි වූ සියලු දෙනා ඍද්ධියෙන් ලත් පා සිවුරු දරා සියක් අවුරුදු වයස් ඇති මහතෙරුන් සේ බුදුරජුන් ඉදිරියෙහි පෙණී සිටියෝ ය.

අනතුරු ව බුදුරජානන් වහන්සේ එ පිරිසෙහි චරිත බලා දහම් දෙසූහ. උපතිස්ස - කෝලිත දෙ දෙනා හැර, සෙස්සෝ එහි දී රහත් වූහ. ශ්‍රාවකපාරමීඥානයාගේ මහත්බව නිසා, මේ දෙදෙනාහට මත්තෙහි ලැබිය යුතු තුන් මග පිළිබඳ කටයුතු නො නිමියේ ය. මෞද්ගල්‍යාන ස්ථවිරයන් වහන්සේ පැවිද්දෙන් සත්වන දිනයෙහි, මගධරටට අයත් ‘කල්ලවාල’ නම් ගමැ විසීමට ගියහ. එහි දී උන්වහන්සේගේ සිතෙහි ථීනමිද්ධය බලවත් වන්නට විය. ඒ දැක වදාළ බුදුරජානන් වහන්සේ මුගලන් තෙරුන් සංවේගයට පමුණුවා ථීනමිද්ධය දුරු කොට, ධාතුකර්‍මස්ථානය දී ඒ දියුණු කිරීමෙහි උත්සාහවත් කළහ. මුගලන් තෙරණුවෝ ඒ වඩා මත්තෙහි වූ තුන් මග පිළිබඳ කටයුතු අවසන් කොට ශ්‍රාවකපාරමීඥානයෙහි මුදුනට පැමිණියහ.

ශාරීපුත්‍ර ස්ථවිරයන් වහන්සේ පැවිද්දෙන් අට මසක් ගෙවා, බුදුරජන් සමග සූකරඛත, නම් ලෙනෙහි වසන්නෝ, බෑනනු වූ ‘දීඝනඛ’ පරිව්‍රාජකයාහට දෙසූ ‘වෙදනාපරිග්‍රහ’ සූත්‍ර දේශනායෙහි නුවණ යොදා අනෙකක්හට එළ වූ බතක් අනුභව කරන්නකු සේ එකෙණෙහි ශ්‍රාවකපාරමීඥානයෙහි මුදුනට ගියහ. පරිකර්‍ම මහත් බව නිසා මුන්වහන්සේ මුගලන් තෙරුන්ට පසු ව ශ්‍රාවකපාරමී ඥානය ලැබූහ. යමක් කමක් නැති දුප්පත් මිනිස්සු ගමන් බිමන් කිරීමේ දී ඒ පිණිස අමුතුවෙන් පිළියෙල නො වෙති. එහෙයින් සිතූ සැටියේ ම ගමන් බිමන් කෙරෙති. එබඳු ගමන් බිමන්හිදී රජවරුන්ට හා රජදරුවන්ට යාන වාහන පිළියෙල කිරීම් ආදී වූ පරිකර්‍ම ඉතා බොහෝ ය. ඒ නිසා සිතූ සැටියේ ම ගමන්බිමන් කිරීමෙහි අපොහොසත් හ, රජවරු හා රජදරු සෙනෙවි ආදීහු. එ පරිද්දෙන් සැරියුත් තෙරුන්ට ශ්‍රාවකපාරමී ඥානය පිණිස පරිකර්‍ම බොහෝ විය.

එ දින ම සවස බුදුරජානන් වහන්සේ ශ්‍රාවකයන් වෙළුවනාරාමයට රැස් කොට, සැරියුත් මුගලන් දෙදෙනා වහන්සේට අගසවු තනතුරු දී පාමොක් උදෙසූහ. එවිට එහි රැස් වූ භික්‍ෂූන් වහන්සේලා “බුදුරජානන් වහන්සේ මූණ බලා තනතුරු දෙති, පළමු පැවිදි වූ පස්වග භික්‍ෂූන් වහන්සේලාට දියයුතු, අගසව් තනතුරු, ඊට පසු පැවිදි වූ සැරියුත් - මුගලන් දෙ දෙනා වහන්සේට දුන්හ, මෙය කො තරම් අයුත්තෙක් ද, පස්වග භික්‍ෂූන් වහන්සේට මේ නො දෙන සේක් නම්, යස ස්ථවිරයන් එසේ ප්‍රධාන පිරිසට මේ දියයුතු ව තුබුනේ ය, ඔවුනටත් නො දෙන සේක් නම් භද්දවග්ගිය භික්‍ෂූන් වහන්සේට දිය යුතු ය. එහෙත් මේ හැම යුතුකමක් ම නො බලා, මේ කිසිවකුත් ගැණ නො සලකා හැමට පසු පැවිදි වූ සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේලාට දුන්හ, මේ මූණ බලා ම දෙන ලද්දෙකැ” යි අවමන් කළහ. “තමුසේලා කුමක් කියහු දැ’ යි විචාරා, දැන බුදුරජානන් වහන්සේ “මහණෙනි! ඔහො ම නො කියවු, තමුසේලා ඔය ගැණ කිසිවක් නො දනිහු. මම මූණ බලා තනතුරු දෙන්නෙක් නො වෙමි, ඇයි ඔහො ම කියහු, මේ නමලා දෙ නම මේ තනතුරු ලබා ගන්නට බොහෝ කලක සිට බලාපොරොත්තු වූවෝ ය, ඒ පිණිස නොයෙක් තැන නොයෙක් පින්කම් කළහ, මහන්සි ගත්හ, අඤ්ඤාකොණ්ඩඤ්ඤ තැන හැමට පළමු නිවන් අවබෝධ කර ගන්නට සිතමින් පතමින් එක් ගොයම් මුරයක දී නව වරක් අගසස් දන් දුන්හ, ඒ තැන මේ අගසවු තනතුරු බලාපොරොත්තු නො වූහ, ඒ නො පැතූහ, ඒ තැන හැම පින්කමක් ම කළෝ, හැමට පළමු රහත් වන්නට ය. ඒ තැනගේ අදහස ලෙසින් පැතීම ලෙසින් ඒ ඉටු විය, සැරියුත් මුගලන් දෙ දෙන පින්කම් කළෝ, අගසවු තනතුරු ලබන්නට ය, එ හෙයින් ඒ තැනලාට ඒ තනතුරු ලැබුනේ ය” යි වදාළවිට භික්‍ෂූන් වහන්සේලා “ස්වාමීනි! ඔය තොරතුරු අපි නො දනුම්හ. අපි ඒ දැන ගණු කැමැත්තම්හ, අපට එය වදාරැන්නැ” යි ඉල්ලා සිටියහ.

ඉක්බිති බුදුරජානන් වහන්සේ; මහණෙනි! මෙයින් පෙර අනූඑක්වන කපෙහි විපස්සී බුදුරජානන් වහන්සේ ලොව පහළ වූහ, එකල මහාකාල-චුලකාල නම් වූ ධනවත් සහෝදරයෝ දෙ දෙනෙක් වූහ, ඒ දෙ දෙන හවුලට හැල් කෙතක් වැපුරූහ, දිනක් චුලකාල තෙමේ වෙලට ගියේ, වැඩී තිබූ හැල් කරලක් කඩා ගෙණ එය පළා කෑයේ ය, එහිදී එය ඉතා රසවත්බව ඔහුට වැටහින, එ හෙයින් ඔහු බුදුපාමොක් මහසඟනට හැල්ගැබ් දනක් දෙන්නට සිතා, අය්යා ලගට ගොස්, “අය්යේ! අද මම වෙලට ගියා, ඒ ගිය මට බුදුපාමොක් මහ සඟනට හැල්ගැබ් පළා උයවා දනක් දෙන්නට සිත් වී ය” යි කී ය, “ඇයි, මල්ලී! කුමක් කියහි, හැල්ගැබ් පළා දන් දීමක් කොහි තිබේ ද?, ගොයම නො නසව” යි මහාකාලයා කියූව ද, චූලකාල තෙමේ ඒ කළයුතු ම බව තරයේ කියා සිටියේ ය, එහි දී මහාකාල තෙමේ “එසේ නම් කුඹුර දෙකට බෙදා, නුඹගේ කොටසෙහි ගොයමට නුඹට කැමැත්තක් කරන්න, මාගේ කොටසෙහි ගොයමට කිසිවක් කරන්නට එපා ය” යි කී ය, “හා හොඳයි, එසේ කරමු” යි කුඹුර බෙදා ගෙණ මිනිසුන් හා කුඹුරට ගොස් හැල්ගැබ් පළා ගෙට ගෙණ අවුත් දිය නොමුසු කිරෙන් පිසවා, ගිතෙල්, මී, හකුරු, හා එක් කොට බුදුපාමොක් මහසඟනට පුදා, අවසන්හි “මාගේ මේ අග්‍රදානය හැමට පළමු නිවන් අවබෝධ කිරීමට හේතු වේවා” යි පැතී ය, බුදුරජානන් වහන්සේ “ඒ එසේ වේවා” යි අනුමෙවෙනි බණ දෙසූහ, ඉන් පසු චූලකාලයා එදාම කුඹුරට ගොස් බැලූ විට, මුළු කුඹුර එකට මිටි බැන්දා සේ හැල්ගස්වලින් තදින් ගැවසී ගෙණ තිබෙනු දැක, ප්‍රීතියෙන් ඔදවැඩි ව “මට වූයේ මහත් ලාභයෙකැ” යි සිතා ගොයම පැසී ගිය තැනේ දී ‘පුථුකග්ග’ නම් දනක් ද, කැපීමේදී ‘දායග්ග’ නම් දනක් ද, එකතු කිරීමේදී ‘වෙණගග’ නම් දනක් ද, මිටි කොට බැඳීමේදී ‘කලාපග්ග’ නම් දනක් ද, කලවිටෙහි කොළ නැගීමේ දී ‘ඛලග්ග’ නම් දනක් ද ගොයම් පාගා වී එකතු කිරීමේ දී ‘ඛලභණ්ඩග්ග’ නම් දනක් ද, කොටුවෙහි වී පිරවීමේ දී ‘කොට්ඨග්ග’ නම් දනක් ද, යි නව වරක් අගසස් දන් දුන්නේ ය, ඒ දන් දුන් හැම වර ම, දන් දීමට ඒ ඒ දේ ගත් තැන් මුළුමනින් පිරී ගියේ ය, ගොයම වැඩියෙන් දියුණු වී ය, “ධර්‍මය තෙමේ තමන් රකින්නහු රකියි, මොනවට පුරුදු පුහුණු කළ ධර්‍මය තෙමේ සැප එළවයි. මොනවට පුරුදු පුහුණු කළ ධර්‍මයෙහි මේ ආනිසංසය යි ධර්‍මයෙහි හැසිරෙන සුලු පුද්ගල තෙමේ දුගතියට නොය” යි බුදුරජානන් වහන්සේ වදාළ සේක.

මෙ තෙමේ මෙසේ විපස්සී බුදුරජුන් දවස හැමට පළමු නිවන් ලබන්නට සිතා නව වරක් අග දන් දුන්නේ ය, මෙයින් කප් සිය දහසකින් මත්තෙහි හංසවතී නගරයෙහි දී පියුමුතුරා බුදුරජුන් දවස ද, සත් දිනක් බුදුපාමොක් මහ සඟනට මහදන් දී ඒ බුදුරජුන් පාමුල වැටී “මම හැමට පළමු නිවන් අවබෝධ කරන්නෙමි” යි පැතී ය, මෙසේ මුන් විසින් පතන ලද්ද ම ය, මා විසින් දෙන ලද්දේ, මම මූණ බලා තනතුරු නො දෙමි යි වදාළ සේක.

නැවැත භික්‍ෂූහු “ස්වාමිනි! අපට යසකුලපුත්‍රයා ප්‍රධාන පිරිසෙහි තොරතුරුත්, ඔවුන් කළ දේත් කියා දෙනු මැනැවැ” යි ඉල්ලා සිටියාහ.

“මහණෙනි! මේ අයද එක් බුදු කෙනකු වෙත රහත්බව පතා බොහෝ පින්කම් කළහ, පසු කාලයෙහි බුදුරජුන් ලොව පහළ වීමට පෙර, හැමදෙනාම එකමුතුව යහළු ව පින් කරන්නේ, මළ සිරුරු දැවීම් ආදිය කරමින්, ඒ ඒ තැන හැසුරුනාහ, දිනක් ඔවුහු කලුරිය කළ දරුගැබ් සහිත ස්ත්‍රියක දැක දවමු, යි සොහොනට ගෙණ ගියහ, ඔවුනතුරෙන් පස් දෙනකු මළ සිරුර දවන්නට සොහොනෙහි නවතා සෙස්සෝ ගමට ගියහ, යසදාරක තෙමේ මළ සිරුර යහුලින් විද විද පෙරළ පෙරළා දවනේ, අශුභ සංඥාව ලැබී ය, අනික් සිවුදෙනාට ද, කබරදෙනක සේ තැන තැන නැසුනු ගැලවී ගිය හම ඇති දුගඳ හමන පිළිකුල් වූ ඒ සිරුර දැක්වී ය, ඔවුහු ද ඒ බලා අශුභ සංඥාව ලැබූහ, අනතුරුව පස් දෙනා ම ගමට ගොස් තම පිරිසෙහි වූ අනික් යහළුවන්ට ඒ කීහ, යස තෙමේ ගෙදර ගොස් මවුපියන්ට හා භාර්‍ය්‍යාවට ද දැන් වී ය, ඒ සියල්ලෝ ද එහි අශුභසංඥාව වැඩූහ, මේ ඔවුන්ගේ පුර්‍වකර්‍මය යි, ඒ නිසාම ය යසට අන්තඃපුරය සොහොනක් සේ වැටහුනේ, සියල්ලන්ට විශේෂාවබෝධය වූයේ ද ඒ නිසා ය, මෙසේ මොවුන් විසින් ලද්දේ ද, මොවුන් පතන ලද්ද ම ය, ඒ මිසක් මම මූණ බලා තනතුරු නො දෙමි” යි වදාළ සේක.

අනතුරු ව භද්දවග්ගීය භික්‍ෂූන්ගේ තොරතුරු ඇසූ භික්‍ෂූන්ට බුදුරජානන් වහන්සේ “මහණෙනි! භද්දවග්ගීයයෝ ද පෙර බුදු රජුන් දවස උන්වහන්සේලා වෙත රහත්බව පතා පින් කළහ, පසු දවස, බුදුරජුන් ලෝ පහළ වන්නට පෙර, ධූර්‍තයෝ ව තුණ්ඩිලොවාදය අසා සැට දහසක් අවුරුදු පන්සිල් රැක්කාහ, මෙසේ මොවුහු ද ලැබුවෝ, මොවුන් පතන ලද්ද ම ය, මම මූණ බලා තනතුරු නො දෙමි” යි වදාළ සේක.

“උරුවෙල් කසුප් ආදිහු කුමක් කළෝ දැ” යි නැවැත භික්‍ෂූහු ඇසූහ. “මහණෙනි! ඔවුහු ද රහත්බව ම පතා පින් කළෝ ය, මෙයට අනූදෙවන කපෙහි තිස්ස-ඵුස්ස නමින් බුදුවරු දෙනමක් ලොව පහළ වූහ, ඵුස්ස බුදුරජුන්ගේ පියා මහින්ද නම් වී ය, ඔහු එ දවස එහි රජකම් කෙළේ ය, මේ රජුගේ බාලපුත්‍රයා බුදුරජුන්ගේ අගසවූ විය, පෙරෙවි බමුණාගේ පුත්‍රයා ය දෙවන අගසවු වූයේ, මහින්ද රජ තෙමේ ‘මාගේ වැඩිමහල් පුතා බුදු වෙයි, බාල පුතා අගසවු වෙයි, පෙරෙවි බමුණු පුතා දෙවන අගසවු වෙයි, ඔවුන් ගැණ සිතා ‘බුදුරජානන් වහන්සේ මාගේ ම ය, ධර්‍මයත් මාගේ ම ය, සංඝයාත් මාගේ ම ය, ඒ මාගේ තෙරුවනට නමස්කාර වේවා’ යි. තෙවරක් උදන් අනා, බුදුරජුන්පාමුල වැටී වැඳ ‘ස්වාමීනි! මාගේ අනූදහසක් පමණ වූ ආයුසයෙහි මේ කෙළවර ය, එහෙයින් අනුන් වෙත නො ගොස් යම්තාක් මම ජීවත් වෙම් ද, ඒ තාක් මා දෙන සිවුපසය ඉවසනු මැනැවැ’ යි ආරාධනා කොට, නිතර දෙ වේලේ බුදුපාමොක් මහසඟනට උපස්ථාන කරයි, රජහට තවත් පුත්‍රයෝ තිදෙනෙක් වූහ, ඒ තිදෙනාගෙන් වැඩි මහල්ලාට පන්සියයක් යුද්ධභටයෝ වුහ, දෙවැන්නාට යුද්ධභටයෝ තුන් සියයෙකි, බාලයාට දෙසිය පණසෙකි, ඔවුහු ද ‘අපත් අපේ සොහොයුරාට සිවු පසයෙන් උපස්ථාන කළයුතු ය’ යි නියම කොට ගෙණ, පියා කරා ගොස් ඒ පිණිස පියාගෙන් අවසර ඉල්ලූහ, එහෙත් රජ තෙමේ එයට, ඔවුනට අවසර නො දුන්නේ ය, ඔවුහු නැවැත නැවැත් අවසර ඉල්ලූහ, ඒ කිසිවරක රජ තෙමේ අවසර නො දුන්නේ ය, එ දවස ම රජුට අයත් රටෙහි ප්‍රත්‍යන්ත දෙශවාසීහු රජුට විරුද්ධව නැගී සිටියහ, රජ තෙමේ එය සංසිඳවන්නට පුතුන් තිදෙනා හා ඔවුන්ගේ භටසේනා එහි යැවී ය, ඔවුහු එහි ගොස් රට සංසිඳුවා පෙරළා පියා වෙත ආහ, එවිට රජ තෙමේ පුතුන් වැළඳ ගෙණ, හිස සිඹ ‘පුතුනි! මේ තැන් සිට මම තොප කියන්නක් කරමි’ යි කියා පුතුන් සැනසී ය, ඔවුහු ද ‘යහපතැ’ යි එය පිළිගත්හ, කිහිප දිනක් ගිය තැන, රජ පුතුන් අමතා වුවමනා යමක් කියවු යි කී ය, ‘පියතුමනි! අපට අන් කිසිවකින් වැඩෙක් නැත, අපට අපේ සහෝදරයාට සිවු පසයෙන් සංග්‍රහ කරන්නට අවසර දුන මැනැවැ’ යි ඔවුහු අවසර ඉල්ලූහ, රජ තෙමේ එයට එකඟ නො වී ය, එවිට ඔවුහු අවුරුදු සතකට අවසර ඉල්ලූහ, රජ එය ද ප්‍රතික්‍ෂේප කෙළේ ය, නැවැත අවුරුදු සයකට. පසකට, සතරකට, තුණකට, දෙකකට, එක් අවුරුද්දකට, සත් මසකට, ස මසකට, සාර මසකටැ යි පිළිවෙළින් අවුරුදු - මාස අඩු කොට තෙ මසකටවත් අවසර දෙනු මැනවැ’ යි ඉල්ලා සිටියහ, රජ ‘එවිට ද ඉඩ දිය නො හැකි ය’ යි කී විට ඔවුහු ‘දේවයන් වහන්ස! හොඳයි, එසේ වේවා, අප එකෙකාට එකෙක මස බැගින්, මේ තෙ මස වත් ඉඩ දෙනු මැනවැ’ යි නැවැතත් ඇයැද සිටියහ, රජ තෙමේ ‘හොඳයි, එසේ නම්, තුන් මසක් වලඳවවු’ යි තෙමසකට අවසර දුන්නේ ය,

ඉක්බිති ඔවුහු තිදෙන, තම භාණ්ඩාගාරිකයා හා අයකැමියා ගෙන්වා ‘අපි මේ තෙ මස දසසිල් සමාදන් ව, කහවත් හැඳ බුදුන් වෙත වසන්නෙමු, නුඹලා සෑහෙන පමණ දානොපකරණ සපයා දින පතා අනූදහසක් භික්‍ෂූන් වහන්සේට හා දහසක් යුද්ධභටයන්ට කෑම් බීම් පිළියෙල කොට දෙවු, අපි මෙතැන් සිට කිසිවක් නො කියමු’ යි කියා පිරිවර පුරුෂයන් දහසක් ද සමග ගොස්, දසසිල් සමාදන් ව කහවත් හැඳ විහාරයෙහි ම විසූහ, භාණ්ඩාගාරිකයා හා අයකැමියා ඒ නියම පරිදි, ඔවුන්ගේ කොටුගෙවලින් වරින් වර දානොපකරණ ගෙණ, දන් පිළියෙල කොට දෙයි, ඒ අතර දන් පිළියෙල කරන දරුවෝ කැඳබත් ඉල්ලා නිතර හඬා වැලපෙත්, එවිට ඔවුහු භික්‍ෂූන් වහන්සේ වලඳවන්නට පළමු ව හඬා වැලපෙන ඒ දරුවනට කැඳ බත් ආදියෙන් සංග්‍රහ කෙරෙති, භික්‍ෂූන් වලඳා, අවසානයෙහි කිසිවක් එහි ඉතිරි නො වේ, පසු, කල් යත් යත් දරුවන්ට දෙමු’ යි දන්බත් ගෙණ, දන් පිළියෙල කරන්නෝ ද කති, රසැති අහරක් දුටුවිට ඔවුන්ගේ කටට තදින් කෙල උනා එන්නේ ය, එහිලා ඔවුන්ගේ කෑදර සිත එතරම් මහත් ය, ඔවුහු සුවාසූදහස් දෙනෙකි, මේ සියල්ලෝ සඟුන් පිණිස පිළියෙල කළ දන්බත් කා මැරී ගොස් ප්‍රේතලෝකයෙහි උපන්හ,

පන්සලට වැද දසසිල් රැකි සොහොයුරෝ තිදෙන, ඒ දහසක් දෙනා සමග මිය ගොස් දෙව්ලොව ඉපිද, දෙව්ලොවින් දෙව්ලොව සැරි සරන්නෝ, දෙයානූකපක් ගෙවූහ, මෙසේ මොවුහු සසර එන්නෝ රහත්බව පතා පින් කළෝ ය, ඔවුන් පැතූ සේ ඔවුනට එය ලැබින, ඒ මුත් මම මූණ බලා තනතුරු නො දෙමි, එ දවස ඔවුන්ගේ අයකැමියා මේ බිම්සර රජ තෙමේ ය, විසාඛඋපාසක තෙමේ ය භාණ්ඩාගාරිකයා, මේ ජටිලයෝ තිදෙන ඒ රජදරුවෝ ය, ඔවුන්ගේ කම්කරුවෝ සුගති දුගති වශයෙන් සසර එන්නෝ, මේ කල්පයෙහි බුද්ධාන්තර සතරක් දෙව්ලොව ම උපන්හ, ඔවුහු එහි හැමට ම පළමු උපන් සතළිස් දහසක් අවුරුදු ආයු ඇති කකුසඳ බුදුරජුන් කරා පැමිණ, ‘අපට අහර ලැබෙන දවසක් කියනු මැනැවැ’ යි ඉල්ලා සිටියෝ ය, උන්වහන්සේ ද ‘මා ජීවත් ව ඉන්ද දී තොපට කෑම් බීම් කිසිවක් නො ලැබේ, මගෙන් පසු මේ මහපොළොව යොදුනක් පමණ උසට නැගී සිටි කල්හි කොණාගමන’ නමින් බුදුවරයෙක් ලොව පහළ වන්නේ ය, එකල උන්වහන්සේ හමු ව මේ විචාරවු’ යි වදාළ සේක, ඔවුහු එතෙක් කල් ගෙවා කොණාගමන බුදුරජුන් උපන් කල්හි උන්වහන්සේ කරා පැමිණ, ‘ස්වාමීනි! අපට කන්නට දෙයක් ලැබෙන දවස වදාරණු මැනැවැ’ යි ඉල්ලා සිටියහ, උන්වහන්සේ ද ‘මා දවස තොපට කිසිවක් නො ලැබේ, මගෙන් පසු මේ පොළොව යො දුනක් පමණ උස් ව යන්නේ ය, පොළොව එ පමණ උස් ව සිටි තැනේ දී කාශ්‍යප’ නමින් බුදුවරයෙක්, අද මෙන් ලොව පහළ වන්නේ ය, උන්වහන්සේ වෙතින් එය දැන ගනිවු’ යි වදාළ සේක, එතෙක් ගෙවා කාශ්‍යප බුදුරජානන් වහන්සේ ලොව පහළ වූහ, එ කල්හි මොවුහු උන්වහන්සේ වෙත පැමිණ පෙර සේ කන්නට දෙයක් ලැබෙන දවස ඇසූහ, එවිට උන්වහන්සේ ද මගෙන් පසු පොළොව යොදුනක් උස් ව සිටි තැනේ දී ගෞතම නමින් බුදුවරයකු ලොව පහළ වනු ඇත, එ දවස තොපගේ නෑ රජෙක් වන්නේ ය, නම බිම්සර ය, ඔහු ඒ බුදුරජුන්ට දන් දී තොපට පින් පමුණු වන්නේ ය, ඒ පින් තොපට ලැබෙනු ඇතැ’ යි. වදාළ සේක.

මොවුනට වනාහි එක් බුද්ධාන්තරයෙක් සෙට දවස වැනි විය. ඔවුහු අප බුදුරජුන් දවස බිම්සර රජු විසින් දන් දී පින් පැමුණුවාලූ, මුල් දවසේ පින් නො ලැබීමෙන්, රෑ බිහිසුණු හඬ කොට තමන් දැක්වූහ. රජ තෙමේ පසු දා වෙළුවනයට ගොස් බුදුරජානන් වහන්සේට එ පුවත දැන්වී ය. ‘මහරජ! මෙයට දෙයානු කපකින් පෙර, ඵුස්ස බුදුරජුන් දවස මේ ප්‍රේතයෝ ඔබට නෑයෝ ව සිටියෝ ය, ඵුස්ස බුදුරජුන්ට පිළියෙල කළ දන් බත් කා ප්‍රේත ලෝකයෙහි ඉපිද එන්නා වූ මොවුහු ඉන් මිදෙන්නට මෙ දවස ඔබ දෙනු ලබන පින් බලාපොරොත්තුවෙන් ආහ, එහෙත් ඔබ ඊයේ දුන් පින් නො ලබා මේ ගැහැට කළෝ ය’ යි වදාළවිට ‘ස්වාමීනි! දැන් පින් දුන්නොත් ඒ නො ලබත් දැ?’ යි රජ තෙමේ බුදුරජුන් විචාළේ ය. ‘මහරජ! පින් දුන්නොත් පින් ලබන්නාහ’ යි උන්වහන්සේ වදාළ සේක. එවිට රජ තෙමේ පසු දා බුදුපාමොක් මහ සඟනට මහදන් පවත්වා, ‘මේ පිනෙන් මාගේ ඥාති ප්‍රේතයෝ ආහාරපාන ලබා සුඛිත වෙත්වා’ යි පින් දුන්නේ ය. එවිට ඔවුහු දිව්‍යහාරපාන ලැබූහ. පසු දා ප්‍රේතයෝ නිර්‍වස්ත්‍ර ව තමන් දැක්වූහ. එවිට රජ තෙමේ පෙර සේ බුදුරජුන් කරා ගොස් කරුණු විචාරා, බුදුපාමොක් මහ සඟනට සිවුරු මසා පූජා කොට ‘මේ පිණෙන් මොවුහු වස්ත්‍රාභරණ ලබත්වා’ යි පින් දුන්නේ ය. එ කෙණෙහි ඔවුනට වස්ත්‍රාභරණ ලැබින. ප්‍රේතාත්මභාවය හැර දමා ඔවුහු දිව්‍යාත්මභාවය ලැබූහ. එහි අනුමෙවෙනි බණ වදාරණ බුදුරජානන් වහන්සේ “තිරොකුඩ්ඩෙසු තිට්ඨන්ති” යනාදී තිරොකුඩ්ඩානුමෝදනාව කළ සේක. ඒ අවසන්හි අසූසාර දහසක් ප්‍රාණීන්ට ධර්‍මාවබෝධය විය. මෙසේ බුදුරජානන් වහන්සේ තුන්බෑ ජටිලයන්ගේ තොරතුරු වදාරා, පුර්‍වොක්ත ධර්‍මදේශනාව ද ගෙණහැර දැක් වූහ.

අනතුරුව භික්‍ෂූන් වහන්සේලා අගසව් දෙනමගේ තොරු-තුරු විචාළාහු ය. එවිට බුදුරජානන් වහන්සේ ‘මහණෙනි! ඒ නමලා අග්‍රශ්‍රාවකභාවය පිණිස පැතුම් තබා පින් කළෝ ය, මෙයින් කප් සිය දහසක් අධික කොට ඇති කල්ප අසංඛ්‍යයකින් පෙර ශාරීපුත්‍ර තෙමේ බමුණු මහසල්කුලයෙක ඉපිද සරද’ නමින් ප්‍රසිද්ධ විය, මුගලන් තැන ගැහැවිමහසල්කුලයෙක උපන්නෝ ය, නම සිරිවඩ්ඪ’ ය, මේ දෙදෙනා ම වැලිකෙළියේ සිට යහළුවෝ ය, සරද තෙමේ තම පියා මළ පසු කුලසතු වූ මහත් ධනය රක්නේ, දවසක විවේකී ව ‘මම දන්නේ මෙලොව ගැණ ය, පරලොව ගැණ දැනුමෙක් මට නැත, උපන්නහුට මරණය නම් නියත ය, ජීවිතයෙහි සාරයක් නැත, නිවන් ලබන්නට මහණ වියයුතු ය’ යි සිතා සිරිවඩ්ඪයා කරා ගොස්, ‘මිත්‍රය! දවසෙක, විවෙකි ව හුන් මට නිවන් ලබන්නට මහණ විය යුතු ය යි සිතෙක් උපන, ඒ සිත එසේ ම දැනුත් බල පවත්ව යි, උඹත් මා හා මහණ වන්නට කැමැත්තෙහි නම් එන්නැ’ යි කීයේ ය, සිරිවඩ්ඪයා ‘මහණ වන්නට නො හැක්කෙමි” යි කී විට සරද තෙමේ ‘පරලොව යන්නෝ, යහළුවන් හෝ නෑ මිතුරන් හෝ ගෙණ නො යති, එසේ ගියෝ කොතැනකත් නැත, තමන් කළ හොඳ නො හොද දෙක, තමන් කැටුව යයි, මේ නිසරු ජිවිතයෙන් වැඩෙක් නැතැ’ යි රුවන්කොටුගෙවල දොරවල් හරවා දුගී මගී යාචකාදීන්ට මහ දන් දී කඳුපාමුලකට ගොස් ඉසි පැවිද්දෙන් පැවිදි විය, ඔහු හා හැත්තෑ හතරදාහක් දෙනා පැවිදි වූහ, සරද තෙමේ පඤ්චාභිඥා අෂ්ටසමාපත්ති උපදවා සිය අතවැසි පැවිද්දන්ට ද කිසිණුපිරියම් ඉගැන්වී ය, ඔවුහු ද කල් නො යවා පඤ්චාභිඥා, අෂ්ටසමාපත්ති ඉපද වූහ, අනෝමදස්සි බුදු රජානන් වහන්සේ ලොව පහළ වූවෝ මෙ දවස ය, උන්වහන්සේ උපන් නගරය බන්ධුමතී ය, පියා යසවන්තරජ තෙමේ ය, මවු යශෝධරා දේවී ය, බොධිය වූයේ කුඹුක්ගසෙක් ය, අග්‍රශ්‍රාවකයෝ, නිසභ - අනොම දෙනම ය, උපස්ථායක වරුණ තෙමේ ය, සුන්දරා - සුමනාවෝ අග්‍රශ්‍රාවිකාවෝ ය, උන්වහන්සේගේ ආයුෂය අවුරුදු ලක්‍ෂයෙකි, උස පමණ, පණස් අට රියනෙකි, ශරීරාලෝකය දොළොස් යොදුන් තැන පැතිර ගත්තේ ය, දහසක් දෙන, පිරිවරවූහ,

දිනෙක උන්වහන්සේ ඉතා අලුයම, මහකුළුණුසමවතින් නැගිට ලොව බැලූහ, එහි දී සරද තාපසයා දුටහ, ‘අද මම සරද තාපසයා වෙත ගියෙම් නම්, මාගේ බණ දෙසුම මහත් ඵල සහිත වන්නේ ය, ඔහු ද බුදුකෙනකුන් වෙත අගසවූ තනතුර පතන්නේ ය, සිරිවඩ්ඪයාත් එහි දී මුණ ගැසෙන්නේ ය, ඔහු ඒ බුදුරජුන් වෙත ම දෙවන අගසවු තනතුර පතනු ඇත, බණදෙසුම් අවසන්හි සරදයාගේ පිරිවර වූ හැත්තෑහතරදාහක් ජටිලයෝ රහන් වන්නෝ ය’ යි දැන වදාළ බුදුරජානන් වහන්සේ පා සිවුරු ගෙණ එකලා ව හැසිරෙන සිංහරාජයකු සේ එකලා ව ම සරද තවුසාගේ අතැවැස්සෙන් ගඩාගෙඩි කඩාගෙන එන්නට වනයට ගිය වෙලේ ‘මාගේ බුද්ධභාවය දනීවා’ යි ඉටා අහසින් ගොස් සරද තවුසා බලා සිටිද්දී ම අහසින් බැස පොළොව සිට ගත්හ.

සරද තවුස් තෙමේ බුද්ධානුභාවය හා සිරුරුලකුණු බලා, ‘මෙ තෙමේ එකාන්තයෙන් බුදුවරයෙකැ’ යි දැන, පෙර ගමන් කොට, පසඟ පිහිටුවා වැඳ අසුනක් පණවා බුදුරජුන් එහි වඩා හිඳුවා, තෙමේ තමන්ට සුදුසු අසුනක් ගෙණ පසෙකට වී හුන්නේ ය, ඒ අතර ගඩාගෙඩි පිණිස වනයට ගිය අතැවැස්සෝ ඉතා රසැති ඔජොගුණ යුත් ගඩාගෙඩි කඩා ගෙණවුත් ගුරුන් ඉදිරියට පැමිණියෝ, බුදුරජුන් වැඩ හුන් අසුන හා ගුරුන් හුන් අසුනත් බලා ‘ඇදුරුතුමනි! අපි ඔබවහන්සේ අනුව ආවමෝ, මේ ලෝකයෙහි ඔබවහන්සේට වඩා ඉමහත් කෙනෙක් තවත් නැත, යන අදහසින් ය, එහෙත් මේ ඉන්නා පුරුෂ තෙමේ ඔබට වඩා ඉමහත් එකකු සේ පෙණේ ය’ යි කීහ, එවිට සරද තෙමේ ‘දරුවෙනි! තෙපි කුමක් කියහු, හැට දහසක් යොදුන් උස් වූ මහමෙර, අබැටක් හා සමකරන්නට කැමැත්තහු ද, මේ සියල්ල දත් බුදු කෙනෙකි, උන්වහන්සේ හා මා සම නො කරවු’ යි කීයේ ය, එකල්හි ඔවූහු ‘මොහු ලාමක සත්වයකු නො විය යුතු ය, ඒ නිසාම ය අපගේ ආචාර්‍ය්‍යවරයා මෙබඳු උපමාවක් ඇර දැක් වූයේ, මොහු ඒකාන්තයෙන් මහාසත්වයකු විය යුතු ම ය’ යි බුදුරජුන් පා මුල්හි ඇද වැටී නමස්කාර කළහ, සරද තවුස් තෙමේ ‘දරුවෙනි! බුදුරජන්ට පිදිය යුතු දෙයක් දැන් අප ලඟ නැත, උන්වහන්සේ මෙහි වැඩියෝ, පිඬු සිඟා යන වේලේ ය, එ හෙයින් දැන් අප තරමට මොකවත් උන්වහන්සේට පිළිගැන්විය යුතු ය, තොප ගෙණ ආ ගඩාගෙඩි අතර ඇති හොඳ රසැති ගඩාගෙඩි මෙහි ගෙණ එවු’ යි ගෙන්වා දෑත සෝදා ඒ ගඩාගෙඩි බුදුරජුන්ගේ පාත්‍රයෙහි බැහී ය, බුදුරජුන් පිළිගත් ඒ ගඩාගෙඩිවල දෙවියෝ එකෙණෙහි ම දිව්‍ය ඕජස් කැවූහ, තාපස තෙමේ පැන් පෙරා පිළිගැන් වී ය, බුදුරජානන් වහන්සේ ඒ වැලඳූහ, වලඳා අවසන් කළ ඉක්බිති, තාපසයා බුදුරජුන් සමීපයෙහි අතැවැස්සනුත් කැටුව හිඳ කතාවට පටන් ගත් විට උන්වහන්සේ ‘මාගේ අගසව්වෝ අනෙක් භික්‍ෂූන් ද ගෙණ මෙහි එත්වා’ යි සිතූහ, එකෙණෙහි ම ඔවුහු, බුදුරජුන් සිතූ ලෙසට ලක්‍ෂයක් රහතුන් ද ගෙණ එහි පැමිණ වැඳ එකත්පස් ව සිටියාහ, තාපස තෙමේ අතැවැස්සන් අමතා ‘බුදුරජුන් වැඩ ඉන්නා අසුන ඉතා කුඩා ය, ලක්‍ෂයක් තරම් වූ මේ භික්‍ෂූන් වහන්සේලාට දීමට වෙන අසුනෙක් ද නැත. එහෙත් අද තව තවත් මෙයට වැඩිතරම් සත්කාර කළයුතු ය, එ හෙයින් වනයට ගොස් කඳුපාමුලින් පැහැයෙන් හා සුවඳින් යුත් මල් කඩා ගෙණ එවු’ යි කී ය, ඒ කී වහාම තවුසෝ මොහොතකින් ම මල්ගෙණවුත් බුදුරජුන්ට සතරගවු පමණ වූ සිත්ගත් මල් අසුනක් පැණ වූ හ, ඍද්ධ්‍යානුභාවය නො සිතිය හැකි ය, නො කිය හැකි ය, එ හෙයින් ‘මල් ගෙණවු’ කියත් ම මල් ගෙණ ආහ, තවුසෝ, දෑගසව්වන්ට තුන්තවු පමණ වූ ද සෙස්සන්ට දෙගවු පමණ වූ දැ යි මෙසේ උනුන්ගේ තරාතිරම් තරමට මල් අසුන් පැණ වූ හ, එහි හැමට කුඩානමට පැණ වූ අසුන සතළිස්රියන් උස ය, එවිටි සරද තෙමේ බුදුරජුන් ඉදිරියෙහි දොහොත් මුදුන් දී සිට. ‘ස්වාමීනි! මට බොහෝ කලක් හිත සැප පිණිස මේ මල්අසුනෙහි වැඩ හිඳුනු මැනැවැ’ යි ආරාධනා කෙළේ ය,

මේ ඒ කියූ සැටි පොතේ:-

බුදුරජානන් වහන්සේ රැදාවල් සතක් ඒ මල් අසුනෙහි වැඩ හුන්හ, දෑගසව්වෝ ද සෙසු භික්‍ෂූන් වහන්සේ ද තම තමන්ට පත් අසුන්හි හුන්හ, ඉක්බිති තවුස් තෙමේ රෑ දාවල් සතෙහි මල් කුඩයක් ගෙණ බුදුරජුන් මත්තෙහි දරමින් සිටියේ ය, බුදු රජානන් චහන්සේ ජටිලයන්ගේ මේ මහත් සත්කාරය මහත්ඵල ඇත්තක් කරන්නට එහි ම නිරෝධසමාපත්තියට සමවැදුනු සේක, දෑගසව්වෝත් අනික් භික්‍ෂූහුත් සමාපත්තියට සමවැදුනාහ, එවිට තවුස් අතැවැස්සෝ අහර ගන්නා වේලෙහි වනමුල් ගඩා ගෙඩි අනුභව කොට දවස දෙවේලේ බුදුරජුන්ට දොහොත් මුදුන් දී වැඳ සිටිත්, සරද තෙමේ ඒ රෑ දාවල් සතෙහි අහර නො ගෙණ ම මල්කුඩය උසුලා ප්‍රීති සැපයෙන් ගත කෙළේ ය, එකල ඒ රෑ දාවල ගෙවා නිරෝධසමාපත්තියෙන් නැගුනු බුදු රජානන් වහන්සේ දකුණුපස හුන් නිසභ තෙරුන් අමතා ‘නිසහය! සත්කාර කරණ උසස් අදහස් ඇති මේ තවුසන්ට මල් අසුන් දීමේ අනුසස් කියා දෙන්නැ’ යි වදාළාහු ය, එවිට ස්ථවිරයන් වහන්සේ ශ්‍රාවකපාරමීඥානයෙහි සිටියෝ, මල් අසුන් පිදීමේ අනුසස් වදාළ සේක, ඒ දෙසුම් අවසන්හි දෙවන අගසවු වූ අනොම තෙරුන් අමතා ‘තමුසේත් මේ තවුස් පිරිසට මොකවත් බණක් කියන්නැ’ යි බුදුරජුන් වදාළ විට උන්වහන්සේ ද එසේ කළහ, එහෙත් උන්වහන්සේලා දෙනමගේ ඒ දේශනාවන්ගෙන් එහි එකකුට වත් මාර්‍ගඵලාවබෝධයෙක් නො වී ය.

ඉක්බිති බුදුරජානන් වහන්සේ පමණ නො කොට හැකි බුද්ධ විෂයයෙහි සිට දහම් දෙසූහ, එහි දී සරද තවුසා හැර සෙසු සියල්ලෝ රහත් වූහ, රහත් වූවන්ට උන්වහන්සේ ‘මහණෙනි! මෙහි එවුයි ශ්‍රීහස්තය දිගු කොට ඇමතූ ඇසිල්ලෙහි ඔවුන්ගේ කෙස්රැවුල් අතුරුදහන් වී ගියේ ය, සියල්ලෝ ම තුන්සිවුරු පාත්‍ර ලදින් මහණ මහලු පැවිද්දෝ වූහ, සරද තෙමේ එහිදී විසිරී ගිය සිතැත්තේ රහත් නො වී ය, ශ්‍රාවකපාරමී ඥානයෙහි සිට නිසභ තෙරුන් දෙසූ ධර්‍මදේශනාව ඔහුගේ කණ වැටෙන්නට වූ තැන් පටන් ‘මට ද අනාගතයෙහි ලොව පහළවන බුදුකෙනකුන්ගේ ශාසනයෙහි, මේ ශ්‍රාවකයන් ලැබූ තනතුර ලැබේ නම් කොතරම් කදිම දැ’ යි සිත් උපන, එහෙයින් මොහුට මාර්‍ගඵලාවබෝධය නො වී ය, ඉක්බිති තවුස් තෙමේ බුදුරජුන් වැඳ ‘ස්වාමීනි! මේ අසුන්හි වැඩහුන් හාමුදුරුවෝ ඔබවහන්සේගේ ශාසනයෙහි කිනම් තනතුරක් දරන්නෝ දැ?’ යි ඇසී ය, ‘ඒ තැන මාගේ ශාසනයෙහි, ශ්‍රාවකපාරමීඥානයෙහි කෙළවරට පැමිණි, සොළොස් වැදෑරුම් වූ ප්‍රඥාවන්ගෙන් ප්‍රඥාවත් වූ මා පැවැත් වූ දම්සක එ ලෙස පවත්වා අග්‍රශ්‍රාවකභාවයට පැමිණියෝ ය’ යි වදාළවිට ‘ස්වාමීනි! රෑ දාවල් සතක් මේ මල් කුඩය දැරීමෙන් මා විසින් යම් සත්කාරයෙක් කරණ ලද ද ඒ සත්කාරයාගේ විපාක වශයෙන් මම ශක්‍රභාවාදී වූ කිසිවක් නො පතමි, මම පතන්නෙම්, මේ නිසභ හාමුදුරුවන් මෙන් අනාගතයෙහි බුදුවරයකුගේ අග්‍රශ්‍රාවකයකු වීම ය’ යි කියා ‘මම අනාගතයෙහි බුදුවරයකුගේ අග්‍රශ්‍රාවක වෙම් වා’ යි පැතී ය, එවිට බුදුරජානන් වහන්සේ ‘මොහුගේ පැතීම ඉටු වේ දැ’ යි බලා වදාරණුවෝ කප් සියදහසක් අධික කොට ඇති එක් අසඞ්ඛ්‍ය කල්පයක් ඉක්මගිය තැනේ දී, ඉටුවනබව දැක, ‘තවුස! තාගේ පැතීම හිස් නො වන්නේ ය, අනාගතයෙහි කප් සියදහසක් අධික කොට ඇති එක් අසඞ්ඛ්‍යයක් ඉක්මගිය තැනේ දී ගෞතම නමින් බුදුකෙනකු මෙලොව ඉපැදෙනු ඇත, උන්වහන්සේගේ මවු මහාමායා නම් වන්නී ය, පියා සුදෙ‍්ධාන නම් රජු ය, පුතා රාහුල නම් ය, උවැටන් කරන්නේ ආනන්ද නැමැත්තේ ය, දෙවන අගසව්වා මුගලන් නම් ය, ඔබ ප්‍රථම අග්‍රශ්‍රාවක වන්නෙහි ය, නාම ය ශාරීපුත්‍ර ය, මහාජනයා ඔබ අඳුන්වනු ලබන්නෙහි ‘ධර්‍මසෙන්පති ශාරීපුත්‍ර’ යන නාමයෙනැ’ යි වදාරා භික්‍ෂු සඞ්ඝයාත් කැටු ව අහසට නැගී ගත් සේක,

සරද තවුස් තෙමේ අතැවැසි තෙරුන් වෙතට ගොස් ‘ස්වාමීනි! ඔබවහන්සේලා වැඩිය විට මාගේ යහළු වූ සිරිවඩුට, ‘තමුසේගේ යහළු වූ සරදයා අනෝමදස්සී බුදුරජුන් පාමුල දී අනාගතයෙහි බුදුවන ගෞතම බුදුරජුන්ගේ දකුණත් සවුබව පතන ලද්දේ ය, එහෙයින් ඔබ වමත් සවුබව පතා ගන්නැ’ යි කියනු මැනැවැ’ යි ඒ තෙරුන් අත කියා යැවී ය, මෙසේ පණිවුඩ යවාත්, තෙමේ අන් මගකින් ගොස්, තෙරුන්ට පළමු ව ම සිරිවඩු කෙළෙඹියාගේ ගෙදරට පැමිණියේ ය, සිරිවඩු තෙමේ ගෙට පැමිණි තවුසා දැක සතුටු ව, ‘මාගේ යහළුවා බොහෝ කලකින් ආයේ ය’ යි අසුනක හිඳුවා, තමන් එයට මිටි අසුනක් ගෙණ හිඳ ‘ස්වාමීනි! ඔබවහන්සේගේ ශිෂ්‍ය පිරිස කොහි දැ’ යි ඇසී ය, ‘මිත්‍රය! පසු ගිය දිනෙක මා වසන පන්සලට අනෝමදස්සී බුදුරජානන් වහන්සේ වැඩි සේක, අපි උන්වහන්සේට අපට පිළිවන් හැටියට බතින් බුලතින් සත්කාර කෙළෙමු, එහි දි උන්වහන්සේ බණ වදාළෝ ය, ඒ බණ අසමින් හුන් සියල්ලෝ බණ අවසන්හි රහත් ව පැවිදි වූහ, මම, බුදුරජානන් වහන්සේගේ අගසවු වූ නිසභ තෙරුන් දැක, තොරතුරු අසා, ඒ තෙරුන් මෙන්, මතු බුදු වන ගෞතම බුදුරජුන්ගේ අගසවු වන්නට පැතීමි, එහෙයින් ඔබත් ඒ බුදු රජුන්ගේ ම දෙවන අගසවු වන්නට පතව’ යි කියේ ය,

එවිට සිරිවඩු තෙමේ ‘තාපසයන් වහන්ස! මට බුදුවරුන් සමග හැසිර කතාබස් කොට කියාත් පළපුරුද්දක් නැතැ’ යි කී ය, බුදු රජුන් හා කතාබස් කිරීම මට කළ හැකි ය, ඔබට එහි අපහසුවෙක් නො වේ, නුඹ විසින් කළයුත්තේ උන්වහන්සේට පිදීමට යමක් පිළියෙල කිරීමැ’ යි සරද තවුසා කී විට, සිරිවඩු තෙමේ ‘හා! හොඳයි, පිදීමට වුවමනා හැම දෙයක් මම පිළියෙල කරමි’ යි කියා තමාගේ ගෙදර බිම රාජමානයෙන් අට කිරියක් පමණ තැන් සමතලා කරවා, වැලි අතුරවා විලඳ මල් ඉස, නිලුපුලින් සෙවෙනි කළ මණ්ඩපයක් කරවා, එහි බුදුරජුන්ට සුදුසු අසුනක් පිළියෙල කොට තබා, සෙසු භික්‍ෂූන් උදෙසාත් අසුන් පණවා, කෑම්බීම් හැම දෙයක් සකස් කොට, බුදුරජුන් වැඩමවා ගෙණෙන් නැ’ යි සරදයාහට දැන් වී ය, ඔහු සඞ්ඝයා සහිත වූ බුදුරජානන් වහන්සේ එහි වැඩමවා ගෙණ ආයේ ය, මගැ දුර වඩින බුදුරජුන් දුටු සිරිවඩු තෙමේ ඉදිරියට ගොස් බුදුරජුන් අතින් පාත්‍රය ගෙණ අවුත්, මණ්ඩපයට ඇතුල් ව බුදුරජුන් උදෙසා පිළියෙල කොට තුබූ අසුනෙහි උන්වහන්සේ වඩා හිඳුවා නැවැත සෙසු භික්‍ෂූන් වහන්සේ ඒ ඒ අසුන්හි වඩා හිඳ වී ය, අනතුරු ව උන්වහන්සේලාට පැන් පිළිගන්වා, දන් පිළිගැන්වී ය, දන් වලඳවා අවසන්හි හැම දෙනා වහන්සේට සිවුරු පිණිස වටිනා වස්ත්‍ර ද පුදා ‘ස්වාමීනි! මාගේ මේ පින්කම, සුලු දෙයක් නිසා, සුලු හැඟීමක් නිසා කරණ පින්කමෙක් නො වේ, මේ පින්කම මෙසේ සත් දවසක් ම නො නවත්වා කිරීමට ය, මා ගේ අදහස, එහෙයින් පිළිවෙළින් සත් දවසක් ම මට අනුකම්පා කරණු මැනැවැ’ යි ඉල්ලා සිටියේ ය, බුදුරජානන් වහන්සේ එය ඉවසා වදාළ සේක.

කෙළෙඹි තෙමේ මුල් දවසෙහි කළ පරිද්දෙන් ම ඒ සත් දවස මහදන් පවත්වා, අවසාන දිනයෙහි බුදුරජුන් වැඳ දොහොත් මුදුන් දී සිට ‘ස්වාමීනි! මා මිත්‍ර සරද තෙමේ යම් බුදුවරයකුගේ අගසවුබව පැතී ද, මමත් උන්වහන්සේගේ ම දෙවන අගසවු බව පතමි” යි කී ය, එවිට බුදුරජානන් වහන්සේ අනාගතය බලා එය සඵලවනබව දැක, ඔබ මෙයින් කප් සියදහසක් හා, කල්ප අසඞ්ඛ්‍යයක් ඉක්ම ගිය තැන ලොව පහළ වන ගෞතම බුදු රජුන්ගේ දෙවන අගසවු වන්නෙහි ය’ යි වදාළ සේක, ඒ වදාළ වචනයෙන් සිරිවඩු තෙමේ ඔදවැඩි විය, බුදුරජානන් වහන්සේ භික්‍ෂුසඞ්ඝයාත් සමග විහාරයට වැඩියහ’ යි වදාරා ‘මහණෙනි! මා මේ කීයේ, එදවස, මා පුතුන් පැතූ පැතුම් ය, ඔවුහු තම තමන්, පැතූ තනතුරු එලෙස ම ලැබූහ, මම මේ තනතුරු එකකුදු මූණ බලා නො දීමි, දැනුත් නො දෙමි, ඉදිරියටත් නො දෙන්නෙමි’ යි ද වදාළ සේක.

මෙසේ වදාළ කල්හි අග්‍රශ්‍රාවකයෝ බුදුරජුන් වැද ‘ස්වාමීනි! අපි ගිහි දවස ගිරග්ග නම් නැටුමක් බලන්නට ගියෙමු, ඒ බලා එහි හරයක් නො දැක කලකිරී සිටින අතර, දිනෙක මග දී අස්සජි ස්ථවිරයන් වහන්සේ හමු වූහ, එහි දී උන්වහන්සේ වෙතින් සෝවන්පලය ලැබීමු’ යි තොරතුරු කියා සඤ්ජයපරිබ්‍රාජකයා පිළිබඳ තොරතුරු ද කියා සිටියහ.

ඉක්බිත්තෙන් බුදුරජානන් වහන්සේ ‘මහණෙනි! සඤ්ජය තෙමේ තමගේ දැනීමේ වරද නිසා, සාරය අසාරය දැන ගත නො හී අසාරය, සාරය යි ද, සාරය, අසාරය යි ද, ගෙණ සිටියි, තමුසේලා තමන්ගේ දැනුමේ නිවරදබව නිසා සාරය, සාරය යි ද, අසාරය අසාරය යි ද දැන අසාරය හැර, සාරය ගෙණ ක්‍රියා කළහු ය’ යි වදාළ සේක. වදාළෝ මෙසේ ය:-

අසාරයෙහි සාරය යන දැකුම් ඇත්තා වූ ද, සාරයෙ හි අසාරය යන දැකුම් ඇත්තා වූ ද, මිත්‍ථ්‍යාසඞ්කල්පය ම ගොදුරු කොට ඇත්තා වූ ද ඒ අඥාන පුද්ගලයෝ සාරධර්‍මය නො ලබත්.

සාරය සාර හෙයින් දැන, අසාරය අසාර හෙයින් දැන වසන් නා වූ සම්‍යක්සඞ්කල්පය ම ගොදුරු ම කාට ඇත්තා වූ ඒ ප්‍රාඥපුද්ගලයෝ සාරධර්‍මය ලබත්.

අසාරෙ සාරමතිනො = අසාරයෙහි සාරය යන දැකුම් ඇත්තා වූ.

චීවර-පිණ්ඩපාත-සෙනාසන-ගලානප්‍රත්‍යය යන සිවු පසය ද, මිච්ඡාදිට්ඨි - මිච්ඡාසඞ්කප්ප -මිච්ඡාවාචා - මිචඡාකම්මන්ත - මිච්ඡා ආජීව - මිච්ඡාවායාම - මිච්ඡාසති - මිච්ඡාසමාධි සහ අට හා මිච්ඡාඤාණ - මිච්ඡාවිමුත්ති යි කියූ දසවස්තුකමිථ්‍යාදෘෂ්ටිය ද ^[2] ඒ මිත්‍ථ්‍යාදෘෂ්ටියගේ උත්පත්තියට කරුණු වූ ධර්‍මදේශනා ද යන මොවුහු අසාරයෝ ය. “චත්තාරො පච්චයා දසවත්‍ථුකා මිචඡාදිට්ඨි තස්සා උපනිස්සයභූතා ධම්මදෙසනා’ති අයං අසාරො නාම” යනු අටුවා ය. මේ අසාරය සාරය යි ගන්නො මෙහි ‘ සාරමති’ නම්. යහපත, අයහපත හිත, අහිත තෝරා බේරා ගැණීමෙහි නුවණ නැත්තෝ ය මොවුහු.

සාරෙ ච = සාරයෙහි ද.

සම්මාදිට්ඨි - සම්මාසඞ්කප්පාදී වූ ආර්‍ය්‍ය අෂ්ටාංගික මාර්‍ගය, දස වස්තුක සම්‍යග්දෘෂ්ටියගේ ඉපැත්මට කරුණු වූ ධර්‍ම දේශනාය, ශීල - සමාධි ප්‍රඥා - විමුක්තිඥානදර්‍ශන - නිර්‍වාණය යන මේය සාර ය. “දස වත්‍ථුකා සම්මාදිට්ඨි උපනිස්සයභූතා ධම්මදෙසනාති අයං සාරො නාම” යනු අටුවා ය. ඒ මේ සාරය සාරය නො වේ ය යි ගන්නෝ ‘ අසාරදස්සී’ නම.

තෙ සාරං අධිගච්ඡන්ති = ඒ අඥාන පුද්ගලයෝ සාරය නො ලබති.

මේ තෙ’ යන්න වෙසෙසන පද තුනක් මේ ගාථායෙහි එයි. ‘සාරමතිනො, අසාරදස්සිනො, මිච්ඡාසඞ්කප්පගොචරා’ යනු ඒ පද තුන ය. අසාරය සාරය කොට, සාරය අසාරය කොට ගත්, වැරදි අදහස් ගොදුරු කොට සිටියෝ ය ‘තෙ’ යන්නෙන් ගැණෙන්නෝ. ඔවුහු අඥයෝ ය. මෙ ලොව පරලොව නො දන්නෝ ය. හිතාහිතය නො දන්නෝ ය. එහෙයින් ඔවුහු ශීල - සමාධි - ප්‍රඥා - විමුක්ති - විමුක්තිඥානදර්‍ශන - නිර්‍වාණ යන ලෞකික - ලෝකෝත්තරධර්‍මසාරය නො ලබත්. මේ ධර්‍මසාරයෙන් ඔවුහු ගිලිහී සිටියෝ ය. මෙයින් ඔවුනට පිහිටෙක් නැත. මේය එහි අටුවා:- “තෙ පන තං මිච්ඡාදිට්ඨිගහණං ගහෙත්‍වා ඨිතා කාමවිතක්කාදීනං වසෙන මිච්ඡාසඞ්කප්පගොචරා හුත්‍වා සීලසාරං සමාධිසාරං පඤ්ඤාසාරං විමුත්තිසාරං විමුත්තිඤාණදස්සනසාරං පරමත්‍ථ සාරං නිබ්බාණඤ්ච නාධිගච්ඡන්ති” යි. ^[3]

මිච්ඡාසඞ්කප්පගොචරා = වැරදි අදහස් ගොදුරු කොට ඇත්තා වූ.

කාම-ව්‍යාපාද-විහිංසාවිතර්‍කයෝ මිච්ඡාසඞ්කප්ප නම් වෙති. එහි වස්තුකාම-ක්ලේශකාමයන් හා හැනී සිටි කල්පනාව ‘ කාම සඞ්කප්ප’ නම, අන්හු නැසෙත්වා යි පැවති කල්පනාව ‘ ව්‍යාපාද සඞ්කප‍්’ප නම. අනුනට වෙහස කිරීමේ කල්පනාව ‘ විහිංසා සඞ්කප්ප’ නම. මෙකි මිත්‍ථ්‍යාසඞ්කල්පයනට යටත්වූවෝ ය, මොවුන් ගොදුරු කොට ගත්තෝ ය, මෙහි සිත හසුරුවන්නෝ ය, මෙයින් කියන ලද්දාහු.

සාරං ච සාරතො ඤත්‍වා = සාරය, සාරහෙයින් දැන.

අසාරං ච අසාරතො (ඤත්‍වා) = අසාරය අසාරහෙයින් දැන.

තෙ සාරං අධිගච්ඡන්ති = ඒ ප්‍රාඥයෝ සාරය ලබත්.

සම්මාසඞ්කප්පගොචරා = නිවැරදි අදහස් ගොදුරු කොට ඇත්තා වූ.

දසවත්‍ථුකසම්මාදිට්ඨිය, එහි ඉපැත්මට කරුණු වූ ධර්‍ම දේශනා ය, ගිලසාරාදිධර්‍මසාරය, නිර්‍වාණය යන මේ සාරයන් සාර හෙයින් ද, සිවුපස ය, දසවත්ථුකමිච්ඡාදිට්ඨය, එහි ඉපැත්මට කරුණු වූ ධර්‍ම දේශනා ය, යන මේ අසාරයන් අසාර හෙයින් දැන වසන, නිවැරදි සංකල්පයන් ගොදුරු කොට ඇත්තා වූ ඒ ප්‍රාඥයෝ, නුවණැත්තෝ ශීල-සාමාධි ආදි සාරධර්‍මය ලබති. සාරධර්‍මයට පැමිණෙති යනු මේ ගාථායෙහි කෙටි අදහස ය.

නෙක්ඛම්ම - අව්‍යාපාද - අවිහිංසා විතර්‍කයෝ සම්මාසංකප්ප නම් වෙති. එහි වස්තුකාම- ක්ලේශකාමයෙන් වෙන්වීමේ කල්පනාව ‘ නෙක්ඛම්මසඞ්කප්ප’ නම. හැමදෙනා සුවපත් වෙත්වා යි පැවැති කල්පනාව ‘ අව්‍යාපාදසඞ්කප්ප’ නම. අනුනට වෙහෙස නො කිරීමේ කල්පනාව ‘ අවිහිංසා සඞ්කප්ප’ නම. මේ කල්පනා තුන ම නිවරද ය. නිදොස් ය. එහෙයින් සම්මාසංකප්ප යි කියත්. මෙකී සම්‍යක්සඞ්කල්පයන්ට යටත් වූවෝ, මොවුන් ගොදුරු කොට ගත්තෝ ‘ සම්මාසඞ්කප්පගොචර’ නම් වෙති. මෙය මේ ගාථායෙහි එන ‘ තෙ’ යන්න වෙසෙසා සිටියේ ය.

මේ ධර්‍ම දේශනාවගේ අවසානයෙහි බොහෝදෙන සෝවන් ඵලාදියට පැමිණියෝ ය. ධර්‍මදේශනාව පැමිණ සිටියවුන්ට වැඩ සහිත වූ ය.

නන්‍දමහාස්ථවිරයන් වහන්සේ

මාගේ ස්වාමිදරු වූ සම්මා සම්බුදුරජානන් වහන්සේ, පවත්වන ලද උතුම් දම්සක් ඇති සේක්, රජගහානුවරට වැඩම කොට, වෙළුවනමහවෙහෙරැ වැඩ වසන සේක. එ කල්හි සුද්ධෝදන මහ රජුන් විසින් ‘මාගේ පුත්‍රයා කැඳවා ගෙණ අවුත් මට දක්වවු’ යි ඇමැතියන් දස දෙනකු වරින් වර, බුදුරජුන් වෙත යැවී ය. ඔවුනතුරෙන් හැමට පසු බුදුරජුන් වෙත ගිය කාලුදායි තෙමේ එහි දී රහත්බවට පැමිණියේ කල් දැන, මගවැණුම් වණා, විසි දහසක් රහත් භික්‍ෂූන් සමග, සම්බුදුරජානන් වහන්සේ කිඹුල්වතට පැමිණ වී ය. එහි දී උන්වහන්සේ නෑයන් ඉදිරියෙහි පොකුරු වැස්සක් කරුණු කොට වෙස්සන්තර ජාතකය වදාළ සේක. ‘උත්තිට්ඨෙ නප්පමජ්ජෙය්‍ය’ යනාදි ගාථාව දෙසා, පියානන් සෝවන් පලයෙහි පිහිටුවාලූ සේක. අනතුරු ව ‘ධම්මං චරෙ’ යනාදි ගාථාව දේශනාකිරීමෙන් මහාපජාපතිගෝතමිය සෝතාපත්තිඵලයට ද, සුද්ධෝදන මහරජු සකදාගාමීඵලයට ද පමුණුවා, නැවැත දන් වලඳා අවසන් කොට, එහි දී රාහුලමාතාවන්ගේ ගුණ කථාව ඇසීමෙන් චන්දකිනනරජාතකය දෙසූහ. එයින් පසු දා නන්ද කුමරුන්ගේ අභිෂේකය - ගෘහප්‍රවෙශය - විවාහය යන මංගල උත්සවයන් පවත්නා අතර, පිඬු සිගා එහි වැඩි සේක. එහි දී නන්ද කුමරුගේ අතට තමන් වහන්සේගේ පාත්‍රය දී මඞ්ගල සූත්‍රය දේශනා කොට, හුනස්නෙන් නැගිට, පාත්‍රය නො ගෙණ වැඩි සේක. නන්ද කුමරු, බුදුරජුන් කෙරෙහි වූ බලවන් ගෞරවය නිසා, ‘ස්වාමීනි! පාත්‍රය ගෙණ වඩින්නැ’ යි කියන්නට අපොහොසත් ව, ‘පඩිපෙල අග දී පාත්‍රය ගණු ඇතැ’ යි සිතා බුදුරජුන් පසු පස ගියේ ය. උන්වහන්සේ එහි දී පාත්‍රය නො ගත්හ. එවිට නන්‍දකුමරු ‘පඩිපෙළ මුල දී පාත්‍රය ගණු ඇතැ’ යි සිතා ගියේ ද, එහිදීත් නො ගත්හ. නැවැත ‘ගෙමිදුලෙහි දී ගණු ඇතැ’ යි සිතා ගියේ ද, එහි දීත් නො ගත්හ. මෙසේ ‘අතැන දී ගණු ඇත, මෙතැන දී ගණු ඇතැ’ යි සිත සිතා, බුදුරජුන් පසුපස ගිය කුමරුන්ගේ සිත්හි, ගමන් නවතාලීමෙහි අදහස උපන්නේ ද, බුදුරජුන් කෙරෙහි වූ ගෞරවය නිසා පාත්‍රය ගන්නැයි කියන්නට, ඔහු අපොහොසත් වි ය. බුදුරජුන් පසු පස්සේ ම ගියේ ය. බුදුරජුන් පසු පස්සේ යන නන්ද කුමරු, දුටු ගෑණු පිරිමි, ජනපදකල්‍යාණිය වෙත ගොස් ‘දනිවු ද, ආර්‍ය්‍යාවෙනි! නන්ද කුමරුන් ඔබගෙන් වෙන් කරන්නට සිතා, බුදුරජානන් වහන්සේ ඔහු විහාරයට කැඳවා ගෙන ගියහ’ යි දැන්වූහ. එය අසා කලබලයට පත් ජනපදකල්‍යාණී තොමෝ, කඳුලු හෙලමින් හිස පිරිමදිමින් වහා ගොස් ‘ආර්‍ය්‍යපුත්‍රය! මේ කොතැන යහු ද? පාත්‍රය බුදුරජුන්ට දී වහා එන්නැ’ යි කිවු ය. ඒ වචනය කුමරුගේ ලෙහි තදින් ඇණී සිටියේ ය. බුදුරජානන් වහන්සේ පාත්‍රය නො ගෙණ කුමරුන් විහාරයට ගෙණ ගොස් නන්‍දය! පැවිදි වන්නැ’ යි කී ය. ඔහු ද බුදුරජුන් කෙරෙහි ඇති ගෞරවය නිසා බුදුරජුන්ගේ කීම බැහැර නො කොට, ‘හොඳ යි. පැවිදි වෙමි’ යි කී ය. එවිට බුදුරජානන් වහන්සේ ‘එසේ නන්‍දයා පැවිදි කරවු’ යි භික්‍ෂූන්ට නියම කළහ. බුදුරජුන් කිඹුල්වතට වැඩම කොට තුන්වන දිනයෙහි නන්ද කුමරු පැවිදි කළ සේක.

සත්වන දිනයෙහි යශෝධරා තොමෝ, තම සුරතල් පුත් කුමරුන් නන්වැදෑරුම් විසිතුරු වූ වසත්‍රාභරණයන්ගෙන් හොඳට සරසා, ‘මා පියපුත! විසි දහසක් මහණුන්ගෙන් පිරිවැරුණු බඹකයට බඳු රන්වන් සිරුරක් ඇතිව අර මගැ යන මහණහු දෙස බලන්න, ඒ නුඹගේ පියා, ඔහුට අයත් ඉතාලොකු නිදන් කීපයක් ඇත, ඔහු ගෙයින් නික්ම ගිය දා සිට, ඒ නිදන් අපට දකින්නට නො ලැබින, යන්න! පුතේ! ගොස් කියන්න! පියේ! මම අභිෂේක ලැබ සක්විතිරජ වන්නෙමි, මිලමුදිලින් මුතු මැණිකෙන් කළයුතු වැඩ බොහෝ රාශියක් මා ඉදිරියෙහි තිබේ, එය පියාට ද පෙණෙන්නේ ය, පියා සතු නිදන් ගත වූ ඒ වස්තු මට දෙන්න! ඔබ සතු සියල්ලට ම හිමියා ඔබ පුත් වූ මම ය’ යි කියා දායාද ඉල්ලන්නැ’ යි කියා, බුදුරජුන් ඉදිරියට යැවූ ය. රාහුල කුමාර තෙමේ, බුදුරජුන් වෙතට ගොස්, පියපෙම් උපදවා ගෙණ තුටු සිත් ඇතියේ, ‘පියේ! ඔබගේ සෙවන මට මහත් සැපයෙකි, මට එතරම් සැපයෙක් මුළු ලොව ම නැත, ඔබ මා හැර ගියහු කුමක් නිසා ද, අම්මාගේ ගැහැටෙක් ඔබට වී ද, නැත, සීයාගේ තර්‍ජනයෙක් වී ද, ගෙදර දොරේ වැඩ කටයුතු සිත් නො ගත්තේ ද, කියන්න! පියේ! මා හැර ඔබට ජීවත් විය හැකි ද, මට ඔබ හැර අන් පිහිටෙක් නැත, එන්න, පියේ ගෙදර යන්නට, මට ඔබසතු සියලු නිදන් දෙන්නැ’ යි කියමින්, බුදුරජුන් වෙත සිටියේ ය. බුදුරජානන් වහන්සේ දන් වලඳා අනුමෙවෙනි කොට, කිසිත් නො බැණ හුනස්නෙන් නැගී වැඩි සේක. එවිට කුමාර තෙමේ ‘දායාද දෙන්නැ’ යි කියමින් බුදු රජුන් ලුහුබැඳ ගියේ ය. උන්වහන්සේ ද ඔහු නො නැවත්තූ සේක. පිරිවරජනයා ද කුමරු නවතාලන්ට අපොහොසත් විය. කුමරු දායාද ඉල්ලමින් විහාරයට ම ගියේ ය. එවිට බුදුරජානන් වහන්සේ මේ දරුවා ඉල්ලන ධනය මොහුට හිත පිණිස නො වේ. එය නිතර දුක් දෙන්නෙකි, දුක් දෙන ඒ ධනය ද මොහුට දිය යුතු නො වේ, දෙතොත් දියයුත්තේ මා බෝමැඩ දී ලැබූ උත්තම වූ ආර්‍ය්‍ය ධනය යි, ලෝකෝත්තරධනයට හිමියෙක් කළ යුතුය මොහු’ යි සිතා, ශාරීපුත්‍රස්ථවිරයන් වහන්සේ එහි කැදවා, ‘ශාරීපුත්‍රය! මෙය බලන්න, රාහුල මාගෙන් දායාද ඉල්ලන සැටි, ඒ නිසා මොහුට දියයුත්තේ බෝමැඩ දි මා ලැබූ ඒ ආර්‍ය්‍යධනය යි, එය ය මොහුට හිත පිණිස වන්නේ, සසරක දිග්ගැසෙන ධනයෙක් මොහුට දියයුතු නො වේ, එ හෙයින් රාහුල පැවිදි කරන්නැ’ යි වදාළ සේක. බුදුරජුන්ගේ නියමය පරිදි ශාරීපුත්‍ර ස්ථවිරයන් වහන්සේ කුමරු පැවිදි කළහ. ඒ බව දත් සුද්ධොදන මහරජුන්ගේ සිත තදින් දැවෙන්නට විය. බලවත් දුකෙක් හට ගැණින. රජ තෙමේ ‘මවුපියන් විසින් නො අණුදන්නා ලද පුත්‍රයෙක් පැවිදි නො කළයුතු කොට ව්‍යවස්ථා පණවන්නටැ” යි, බුදුරජුන්ට දන්වා සිටියේ ය. උන්වහන්සේ පියරජු ගේ ඒ ඉල්ලීම පරිදි, එසේ ව්‍යවස්ථා පැණවූ සේක. නැවැත දවසෙක රජගෙදර උදෑසනැ දන් වලඳා අවසන් කොට එහි වැඩ හුන් බුදුරජුන්ට රජ තෙමේ ‘ස්වාමීනි! ඔබවහන්සේ දුෂ්කර ක්‍රියා කරණ දවසෙහි එක් දෙවියෙක් මෙහි මා ඉදිරියට අවුත්, ‘ඔබගේ පුතු කලුරිය කෙළේ ය’ යි මට කීය, එහෙත් මම එය නො පිළිගතිමි, මාගේ පුතා බුදුබවට නො පැමිණ කලුරිය නො කරන බව මම ඔහුට කිමි, එයට පෙර ද මිනී ඇට කිහිපයක් ගෙණවුත් පෙන්වා ඔබ පුතු මළේ ය’ යි කීවිට ද, මම එය නො ඇදහීමි’ යි කීයේ ය. බුදුරජානන් වහන්සේ එහි දී මේ කාරණයෙහිලා මහාධම්මපාල ජාතකය වදාළ සේක. එය අසා සිටි රජ තෙමේ අනාගාමිඵලයට පැමිණියේ ය.

මෙසේ බුදුරජානන් වහන්සේ පියරජු එල තුනෙක පිහිටුවා භික්‍ෂුසඞ්ඝයාත් කැඳවා ගෙණ, පෙරළා රජගහානුවරට වැඩි සේක. උන්වහන්සේ එහි වැඩ වසන කල්හි අනේපිඬු මහාසිටුහු විසින් සැවැත්නුවරට වැඩමවීමට ආරාධනා කරණ ලද්දෝ. දෙව්රම් මහවෙහෙරැ කළ යුතු කටයුතු නිමි කල්හි එහි වැඩමවා එහි වැඩ වාසය කළහ. ඒ අතර නන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ ශාසනයෙහි නො ඇලුනෝ, භික්‍ෂූන් ඉදිරියෙහි ‘ඇවැත්නි! ශාසනයෙහි ඇලීමෙක් මට නැත, මාගේ සිත ශාසනයෙහි නො ඇලේ, ගිහි වන්නට ම ය සිත, මේ දැන් ශාසන බ්‍රහමවර්‍ය්‍යයෙහි හැසිරෙන්නෙම් ද, එහි ඇලුමක් බැඳුමක් ඇතුව නො වෙමි, මහණකම කරන්නට නො හැක්කෙමි, ශික්‍ෂාව ප්‍රතික්‍ෂේපකොට ගිහි වන්නෙමි’ යි කීහ. බුදුරජානන් වහන්සේ මේ බව දැන, නන්‍දතෙරුන් තමන් වහන්සේගේ ඉදිරියට කැඳවා, ‘ඒ සත්‍ය දැ?’ යි ඇසූහ. නන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ ‘එසේ ය’ යි කී කල්හි ‘තමුසේ කුමක් නිසා ශාසනයෙහි නො ඇලුනහු ද, බඹසර රකින්නට ඇති අමාරුව අපහසුව කුමක් ද, කුමක් නිසා ගිහිවන්නට සිතුවහු ද, කියවු’ යි වදාළ සේක. ‘ස්වාමීනි! ශාක්‍ය දුහිතෘ වූ ජනපදකල්‍යාණී තොමෝ එදා අප ගෙදරින් එද්දී, මා දැක අඬ අඬා දුව ඇවිත් ‘ආර්‍ය්‍යපුත්‍රය! වහා එන්නැ’ යි කී වචනය, මට නිතර සිහි වේ, ඒ සිහි වන විට මාගේ ගත සිත පෑරී යයි, සසුනෙහි ඇලුම නැති වේ, නිතර සිහියට නගින්නී ජනපද කල්‍යාණිය යි, එහෙයින් මහණකමට සිත නො නගියි, සිවුරු හැර යෑමට අදහසැ’ යි නන්ද තෙරුන් කී විට, බුදුරජානන් වහන්සේ තෙරුන් අත ගෙණ, ඍද්ධිබලයෙන් තව්තිසාදෙව්ලොවට ගෙණ යන්නෝ, අතර මගැ මිනිසුන් දැවූ හේනක දැවී ගිය කණුවක් මත හුන් කපා හළ කන් නාසා වලිගා ඇති එක් පුලුටු වැඳිරියක පෙන්වා, දෙව්ලොවට නැග, එහි සක්දෙව්රජුට උපස්ථානයට ආ පරවියන්ගේ පා වැනි පා ඇති දැකුම්කලු දෙවඟනන් පන් සියයක් දැක්වූහ. අනතුරු ව තෙරුන් අමතා, ‘නන්‍දය! තමුසේගේ අදහස කෙසේ ද, ජනපදකල්‍යාණිය තමුසේ ගේ සිත් ගන්නී ද, මේ දෙවඟනෝ සිත් ගන්නෝ ද, වඩා හැඩ වඩා දැකුම්කලු කවුරු ද, ජනපදකල්‍යාණිය ද හැඩ, මේ දෙවඟනෝ ද, කියන්න, නන්ද! තමුන්ගේ සිත ඇලුනේ, කවුරුන් කෙරෙහි දැ, යි කියවු’ යි වදාළ සේක. එවිට නන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ ‘ස්වාමිනි! ජනපදකල්‍යාණිය අප එද්දී අතර මග දී දුටු කපා හළ කන් නාස් වලිගා ඇති පුලුටු වැඳිරිය වැනි ය. ඈ මේ දෙවඟනන්ට මොනලෙසකින්වත් සම නො වේ, මේ දෙවඟනෝ ම හැඩ ය, දැකුම්කලු ය, මා සිත් ගණිති’ යි කීහ. බුදුරජානන් වහන්සේ ‘එසේ නම් තමුසේ සසුන්හි සිත් අලවා බඹසර රකින්න, මම තමුසේට මේ දෙවඟනන්ගෙන් පන් සියයක් ලබාදීමට ඇප වෙමි’ යි වදාළ විට ‘ස්වාමීනී! බුදුරජානන් වහන්සේ මට දෙවඟනන් පන් සියයක් ලබා දෙන්නට ඇපවන සේක් නම්, මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි බඹසර හැසිරෙමි’ යි තෙරුන් වහන්සේ කීහ. නැවැත බුදුරජානන් වහන්සේ, නන්ද තෙරුන් දෙව්රම් වෙහෙරට ගෙන ආහ. එ වේලෙහි එහි විසූ භික්‍ෂූන් වහන්සේලා ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කුඩා මෑනියන්ගේ පුත් නන්ද තෙරණුවෝ දෙවඟනන් ලබාගැණීමට බ්‍රහ්මචර්‍ය්‍ය රකිති’ යි ද, උන් ලබා දෙන්නට බුදුරජානන් වහන්සේ ඇප වූහ’ යි ද, දැන ‘ඒක ද, නන්ද ස්ථවිරයෝ කුලියට වැඩ කරන්නෙක, විකුණා ගන්නා ලද්දෙක, දෙවඟනන් ලබාගැනීමට බඹසර හැසිරෙන්නෙක, බුදුරජානන් වහන්සේ ඔහුට දෙවඟනන් පන්සියයක් ලබා දෙන්නට පොරොන්දු වූහ’ යි නන්ද තෙරුන්ට අපහාස ලෙසින් කතා කරන්නට වූහ. එවිට ස්ථවිර තෙමේ යහළුවගේ ඒ කතායෙන් හටගත් ලජ්ජායෙන් මිරිකුනේ, පෙළුනේ, එයින් ම භික්‍ෂුපිරිසෙන් වෙන් ව ගියේ, තනි වූයේ, අප්‍රමත්ත වූයේ, කෙලෙස් තවන වැර ඇත්තේ, හළ ආත්මාලය ඇත්තේ වැඩි දවස් නො යවා ම රහත් පලයට පැමිණියේ ය.

ඉක්බිති එක් දෙවියෙක් රාත්‍රියෙහි මුළු දෙව්රමහවෙහෙර බබුලුවා, බුදුරජුන් වෙත පැමිණ, වැඳ ‘ස්වාමීනි! භාග්‍යවතුන් වහන්ස! නන්ද ස්ථවිරයෝ ආශ්‍රවයන් නැති කොට ලැබිය යුතු ඵලසමාධිය හා ඵලප්‍රඥාව ලබා වෙසෙත්’ යි දැන්වී ය. බුදුරජානන් වහන්සේ ද නන්ද තෙරුන් රහත් වූ බව නුවණින් දැන සිටියහ. එදා රෑ ඉක්මගිය පසු ස්ථවිර තෙමේ බුදුරජුන් වෙත ගොස් ‘එදා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට දෙවඟනන් ලබාදීමට ඇපවුහ, එහෙත් මම අද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ මට වූ ඇපයෙන් මුදා හරිමි’ යි කියා සිටියේ ය. එවිට බුදුරජානන් වහන්සේ, ‘නන්ද! තමුසේ රහත්බවට පැමිණ වසනබව, මම දැන සිටියෙමි, මට දෙවියෙක් ද, ඒ බව දැන්වී ය, නන්ද! තමුසේගේ සිත යම් දිනෙක ආශ්‍රවයන් ගෙන් මිදුනේ ද, එදා ම මම තමුසේට වූ ඒ ඇපයෙන් මිදුනෙමි’ යි වදාළහ. බුදුරජානන් වහන්සේ,

යන ප්‍රීතිවාක්‍යය පහළ කළ සේක.

මේ අතර එක් දිනෙක භික්‍ෂූන් වහන්සේලා නන්ද තෙරුන් කරා ගොස් ‘ස්ථවිරතුමනි! දැන් කෙසේ ද පසු ගිය දා සසුන කෙරෙහි කලකිරී සිටියෝ නො වහු ද, අදත් එසේ දැ’ යි ඇසූහ. ‘ස්ථවිරවරුනි! එදා ගිහිගෙය ගැණ මාසිතැ පැවැති කැමැත්ත දැන් නැත, එය මුළුමනින් නැති ව ගොස් තිබේ, දැන් පොඩ්ඩක් වත් ගිහිකමෙහි ආලයෙක් නැතැ’ යි තෙරුන් කීවිට ඒ භික්‍ෂූහු ටනන්දයා බොරු කියයි, රහත්බවට පැමිණියෙමි යි කියයි, පසු ගිය දා කීයේ සසුනෙහි කලකිරී සිටුනා බව ය, අද රහත්බවට පැමිණි බවක් හඟවා, නඥයා බොරු කියයි, මෙය බුදුරජුන්ට දැන්විය යුත්තෙකැ’ යි බුදුරජුන් වෙත ගොස් එය දන්වා සිටියහ. බුදුරජානන් වහන්සේ ‘මහණෙනි! නන්දගේ ඒ කීම ඇත්ත යි, නන්ද කියේ බොරු නො වේ, පසුගිය දවසෙහි නන්දගේ අත් බව සකස් කොට මැනැවින් නො සෙවිලි කළ ගෙයක් වැනි ව තුබුනේ ය, දැන් එසේ නො වේ, ඒ එදා ය, දැන් සකස් කොට මැනැවින් සෙවිලි කළ ගෙයක් වැනි ය, නන්‍ද, දෙවඟනන් දුටු දා, සිට මහණදම් පලසහිත කරන්නට මහන්සි ගත්තා, වැර දැරුවා ඒ මහන්සිය ඒ වැරදැරීම දැන් මුදුන් පැමිණ තිබේ, නන්‍දගේ මහන්සිය වැරදරීම පලසහිත වී ය’ යි මේ ධර්‍මෙද්ශනාව කළ සේක:-

නො සකස් කොට සෙවිලි කළ ගෙය වැස්සෙන් තදින් තෙමී යන්නේ යම් සේ ද, එසේ නො වැඩු සිත, රාගය තෙමේ තදින් විනිවිද යයි.

සකස් කොට සෙවිලි කළ ගෙය, වැස්සෙන් තදින් නො තෙමෙන්නා සේ, මනා කොට වැඩු සිත රාගය තෙමේ තදින් විනිවිද නො යයි.

යථා අගාරං දුච්ඡන්නං = නො සකස් කොට සෙවිලි කළ ගෙය.

යථා, යනු නිපාත යි. එය යෙදුනේ, නො සකස් කොට සෙවිලි කළ ගෙයත්, ශමථ - විදර්‍ශනා භාවනා වශයෙන් නො වැඩු සිතත් එක් ලෙසකින් සමාන බව දක්වනු සඳහා ය.

අගාර නම්, ගෙය යි. දුච්ඡන්න යන, කුදු මහත් සිදුරු ඇති කොට සෙවිලිකරණ ලද, යන අරුත් ඇත්තේ ය. ගෙවල් සෙවිලි කිරීම නො දත් ඒ ගැණ පළපුරුදුකම් නැතියවුන් විසින් තණ, පිදුරු, රුක් පොතු, උළු ආදී වූ ඒ ඒ උපකරණයන්ගෙන්, සිදුරු තබා, නො සකස් කොට සෙවිලි කරන ලද ගෙය ‘දුච්ඡන්නං, අගාරං’ යන මෙයින් කිය වේ. මිනිසුන් තම තමන්ගේ විසීමට. ගොඩ නගන තණගෙවල්, කොළ ගෙවල්, පිදුරු ගෙවල්, උළු ගෙවල් ආදී වූ හැම ගෙයක් අගාර’ යන්නෙන් ගැණේ.

වුට්ඨි සමතිවිජ්ඣති - වැසි දහර (යම් සේ) තදින් විනිවිදිනී වේ ද.

‘වස්සනං = වුට්ඨි’ ‘වස්ස-සෙචනෙ’ යන ධාතුවෙන් ති ප්‍රත්‍යය ව සිද්ධ ය.

එවං අභාවිතං චිත්තං = එසේ නො වැඩූ සිත.

නො සකස් කොට සෙවිලි කළ ගෙය යම්බඳු ද, නො වැඩූ සිතත් එබඳුය යනු, මෙයින් පැහැදිලි කරති. සිතේ වැඩීම ක්‍රම දෙකකින් සිදු කළ හැකි ය. ඒ ක්‍රමදෙක, ශමථ-විදර්‍ශනා නාමයෙන් ආගමෙහි එයි. කාමච්ඡන්ද - ව්‍යපාද - ථිනමිද්ධ - උද්ධච්ච කුක්කුච්ච - විචිකිච්ඡා යනාදී වූ කෙලෙසුන් සංසිඳ වන්නට ශමථ යානිකයාගේ වශයෙන් නියමිත වූ අටතිස් අරමුණු අතුරෙන්, එක්තරා අරමුණක සිත එල්වා තබා, එහි ම සිත දියුණු කිරීම ශමථ නම. කෙලෙස් සංසිඳුවන අරුතින් ශමථ නම් වේ. ශුද්ධ වූ ශමථභාවනා තොමෝ තදංග-විෂ්කම්භණවිමුක්තීන්ගේ වශයෙන් කෙලෙස් සංසිඳුවා ලයි. පඨවී-ආපො-තෙජො-වායො-නීල-පීත-ලොහිත-ඔදාත-ආකාස-ආලෝකකසිණ, යන දස කසිණය ද, උද්ධුමාතක-විනීලක-විපුබ්බ‍ක-විච්ඡිද්දක-වික්ඛායිතක-වික්ඛිත්තක-හතවික්ඛිත්තක-ලොහිතක-පුළවක-අට්ඨික යන දස අසුභය ද, බුද්ධ-ධම්ම-සඞ්ඝ-සීල-චාග-දෙවතා-උපසම-මරණ-කායගතා-ආනාපානසති, යන දස අනුස්සතිය ද, මෙත්තා-කරුණා-මුදිතා-උපෙක්ඛා, යන සතර බ්‍රහ්මවිහාරය ද, ආකාසානඤ්චායතන-විඤ්ඤාණඤ්චායතන-ආකිඤ්චඤ්ඤායතන-නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන, යන සතර අරූපද්ධ්‍යානය ද, යන මේ අටතිසෙන් එකෙකි, ශමථභාවනා වඩන්නට අරමුණු වන්නේ. එ ද චරිතානුකූලව ම වේ. ඒ ඒ චරිත ඇත්තන් දෙස බලා ය ආගමෙහි මේ අරමුණු අටතිසක් කොට බෙදුවෝ. ආහාරෙපටික්කූලසඤ්ඤා-චතුධාතුවවත්‍ථාන දෙක, කායගතාසතියෙහි ඇතුළත් වන බැවින් මේ අරමුණු, අටතිසෙක් වේ.

සංස්කාරධර්‍මයන් කෙරෙහි නිසර්‍ගසිද්ධ වූ ප්‍රකෘතියෙන් කැවී ඇති අනිත්‍ය - දුඃඛ - අනාත්ම යන ලකුණු තුන, ගතිගුන සිතට ගෙණ, නොයෙක් වර සිත එහි වැඩීම්, විදර්‍ශනා නම, සංස්කාරයන්ගේ ඇති තතු ඒ හැටියෙන් නො වෙනස් ව හොඳින් දැනගන්නා අරුතෙන් විදර්‍ශනා නම් වේ. සංස්කාරයන් කෙරෙහි වූ අනිත්‍යාදි ලක්‍ෂණ සිතට නගා සිත එහි පුරුදු කිරීමෙන් භවත්‍රයයෙහි වූ කිසිවක සිත නො ඇලෙ යි. කිසිවිටෙකත් සංස්කාර ධර්‍ම නිත්‍ය-ශුභ-සුඛාදිවශයෙන් නො ද පිළිගණි යි. සාසකාරයන් පිළිබද අනිත්‍යාදී වූ ලකුණුවල පුන පුනා වැඩීමෙන් බලවත් ව ගිය විදර්‍ශනාව ‘උත්‍ථානගාමිනී විදර්‍ශනා’ යි කියනු ලැබේ. මේ ය එකාන්තයෙන් නිවන ලබා දෙන්නී.

ශමථ-විදර්‍ශනා වශයෙන් නො වැඩු සිත, සත්වයනට අහිතකර බව ‘චිත්තං භික්ඛවෙ! අභාවිතං මහතා අනත්‍ථාය සංවත්තති” යනාදී වූ දේශනාවන්ගෙන් ද පැහැදිලි වේ. ^[4]

‘එවං’ යනු, නිපාත යි. ඒ වනාහි පටිභාග-සම්පටිච්ඡන-නිදස්සන-ආකාර-උපමා-සංපහංසන-උපදෙස-වචනපටිග්ගහන-අවධාරණ-ගරහ යනාදී වූ නොයෙක් අරුත්හි ආයේ ය. ‘එවං විජිතසඞ්ගාමං සත්‍ථවාහං අනුත්තරං’ යන තන්හි පටිභාගයෙහි, ‘එවං භන්තෙති බො තෙ භික්ඛු භගවතො පටිස්සුත්‍වා’ යන මෙහි සම්පටිච්ඡනයෙහි, ‘එවම්පි තෙ මනො’ යන මෙහි නිදස්සනයෙහි, ‘එවං බ්‍යා ඛො අහං භන්තෙ භගවතා ධම්මං දෙසිතං ආජානාමි’ යන මෙහි ආකාරයෙහි ‘එවං ජාතෙන මච්චෙන කත්තබ්බං කුසලං බහුං’ යන මෙහි උපමායෙහි, ‘එවං තෙ අභික්කමිතබ්බං එවං තෙ පටික්කමිතබ්බං’ යන මෙහි උපදෙසයෙහි ‘එවං භන්තෙති ඛො තෙ භික්ඛු භගවතො පච්චස්සොසුං’ යන මෙහි වචනපටිග්ගහනයෙහි, ‘තං කිං මඤ්ඤථ කාලාමා -පෙ- එවං නො එත්‍ථ හොති’ යන මෙහි අවධාරණයෙහි ‘එවමෙවං පනායං වසලි යස්මිං වා තස්ස මුණ්ඩකස්ස සමණස්ස වණ්ණං භාසති’ යන මෙහි ගරහායෙහි ආයේ ය. මෙහි පෙණී සිටියේ ප්‍රතිභාගාර්‍ත්‍ථයෙහි ය.

රාගො සමිතිවිජ්ඣති = රාගය තෙමේ තදින් විනිවිදියි.

නො සකස් කොට සෙවිලි කළ ගෙය, වැසිදියෙන් නිතර තෙමී යන්නා යන්නා සේ, භාවනා වශයෙන් දියුණු නො කළ සිත, රාගය තෙමේ විනිවිද, පසාකොට යයි. “තං අගාරං වුට්ඨි විය භාවනාරහිතත්තා අභාවිතං චිත්තම්පි රාගො සමිතිවිජ්ඣති” යනු අටුවා ය. රාගය පමණක් ම නො වැඩු සිත විනිවිද යන්නේ නො වේ. අනෙක් දෝස - මෝහ - මානාදි සකලක්ලේශයෝ ම, එබදු සිත නො වැඩු සිත තදින් විනිවිද යති. “න කෙවලා රාගො ව, දොසමොහ මානාදයො සබ්බකිලෙසා තථාරූපං චිත්තං අතිවියවිජ්ඣන්ති යෙව” මේ ඒ අටුවා ය.

රාග නම්, රූපාදී වූ අරමුණුවල ඇලීම ය. සත්ව තෙමේ යම් ශක්තියකින් රූපාදී වූ අරමුණුවල ඇලේ නම්, ඒ ඇලීමට උපකාර වූයේ ද රාග ය යි. “රඤ්ජනං, රඤ්ජන්ති වා යෙන සො රාගො” යනු අරුත්කීම ය.

යථා අගාරං සුච්ඡන්තං = සකස් කොට සෙවිලි කළ ගෙය.

යථාගාරං’ යනු කී සේ ය. සුච්ඡන්න, යන්න ‘නො තෙමෙන සේ මැනැවින් සෙවිලි කරණ ලද’ යන අරුත් ඇත්තේ ය.

වුට්ඨි න සමිතිවිජ්ඣති = වැසි දහර ( යම්සේ) තදින් විනිවිදිනි නො වේ ද.

එවං සුභාවිතං චිත්තං = එසේ මැනැවින් වැඩු සිත.

රාගො න සමතිවිජ්ඣති = රාගය තෙමේ තදින් විනිවිදිනේ නො වේ.

ශමථ-විදර්‍ශනා භාවනාවශයෙන් මැනැවින් දියුණුවට පත් කළ සිත, මැනැවින් සෙවිලි කළ ගෙය වැනි ය. ඒ ගෙය මහත් වූ වැසිදියකිනුදු විනිවිදැ නො තෙමෙන්නා සේ, භාවනා බලයෙන් ඔද වැඩුනු තෙදගැණුනු සිත රාගයට විනිවිද, පසා කොට නො යා හැකි ය. භාවනායෙන් වැඩුනු දැමුනු රැකුනු සිත, රූපාදී ව අරමුණු, නිත්‍ය - ශුභ - සුඛාදි වශයෙන් නො පිළිගණි යි. සත්වයාහට අහිත වූ රූපරාගාදීහු ඒ සිතෙහි නූපදනා හ. ඒ බව මෙයින් වදාළෝ.

දේශනාවගේ අවසානයෙහි බොහෝ දෙන සෝවන් ඵලාදියට පැමිණියෝ ය. දේශනාව මහාජනයාට වැඩ සහිත වූ ය.

ඉන් පසු භික්‍ෂූන් වහන්සේලා ‘බුදුවරයෝ ආශ්චර්‍ය්‍යවත්හ, නො සිතිය හැකි වූ මහාතෙදගුණ ඇත්තෝ ය, ජනපදකල්‍යණිය නිසා කලකිරී සිටි නන්ද ස්ථවිර තෙමේ බුදුරජුන් විසින් දෙවඟනන් ලබා දෙන්නට ඇප වී මුළුමනින් හික් මවන ලදැ’ යි ධර්‍මශාලාවට රැස් ව බුදුගුණ කිය කියා උන්හ. ඒ අතරතුර බුදුරජානන් වහන්සේ එහි වැඩි සේක. ‘මොක ද, මහණෙනි! තමුසේලා කියන්නහු’ යි අසා වදාළ කල්හි ‘භාග්‍යවත් බුදු රජානන් වහන්ස! බුදුරජානන් වහන්සේ නන්ද තෙරුන් දමනය කළ සැටි කතා කරමින් හුන්නමෝ ය’ යි භික්‍ෂූහු දන්වා සිටියහ. ‘එහෙම ද, තමුසේලා දන්නහු, අද ඊයේ නන්ද දැමු සැටි යි, පෙරත් මම නන්දයා දැමීමි, ඒ දැමුයේ ද මාගමක් පෙන්වා ය’ යි බුදුරජුන් වදාළ විට ‘ස්වාමීනි! අපටත් දැන ගන්නට ඒ වදාරණු මැනැවැ’ යි ද ඔවුහු ඇයද සිටියාහ.

“මහණෙනි! අසවු! පෙර දවස බරණැස්නුවර බඹදත් නම් රජෙක් රජය කෙළේ ය, එ දවස ම එහි ‘කප්පට’ නම් වෙළෙඳෙක් විසී ය, දස අමුණක් බර ගණ යා හැකි කොටලුවෙක් ඔහුට සිටියේ ය, ඌ එක දවසට සත් යොත්නක් පමණ දුර ගමන් කර යි, වෙළෙන්දා දිනෙක කොටලුවාගේ පිට බඩු පටවා ගෙණ තක්සලාවට ගොස්, ගෙණ ගිය බඩු වෙළඳපල තබා බඩු විකිණෙන තුරු ඌ බැම්මෙන් මුදා හැරියේ ය, කොටලුවා ද කැමැති සේ වැව් බැම්මක් මතු පිට හැසිරෙන්නේ, එහි සිටි කොටලු දෙනක දැක, ඈට ලං විය, එවිට;

යි උන් දෙන්නා අතර කථා ප්‍රතිකථාවක් උපන.

තිරිසනුන් අතර පා මිරිකීම් ආදියක් නැතත්, තිරිසන් සත්‍රිය කෙරෙහි ද, සත්‍රීමායමෙහි අඩුවක් පාඩුවක් නැති බැවින්, තමන් කෙරෙහි ඇලුම් කරවන්නට සිතා මෙසේ කිවු ය, ඇගේ මේ කතාවෙන් කොටලුවා උකටලී විය, කප්පටයා ද’ වෙළඳාමට ගෙනා බඩු විකොට, කොටලුවා ලඟට ගොස්, ‘ඉතින් යමු’ යි කී විට කොටලුවා ‘ඔබ යන්න! මට නො යා හැකි’ යි කී ය. වෙළඳ තෙමේ ඌ ගෙණ යෑමට උත්සාහ කෙළේ ද, නො හැකි ව බිය ගන්වා ගෙණ යමි යි සිතා,

යි කී ය, එවිට කොටලුවා,

යි කීයේ ය, වෙළෙදා කොටලුවාගේ මේ වේගවත් කියමන අසා, ‘කුමක් නිසා මෙසේ කියා දැ’ යි සිතමින් ඔබිනොබ හැසිරෙන්නට විය, එවිට එහි සිටි කොටලුදෙනක දැක ‘මූ මෑ කෙරෙහි ඇලුනේ වන, මූ මැය විසින් මෙසේ කියන්නැ යි උගන්වන ලද්දේ වන, ඒ නිසා අන් මායමක් පෙන්වා, පොළොඹවා ගෙණ යමි, යි සිතා,

යි මෙසේ කී ය, එයසා සතුටට පැමිණි කොටලුවා,

යි කී ය, ඉක්බිති කප්පට තෙමේ ‘හා! හොඳයි යන්නට එව’ යි කොටලුවා ගෙණ, සිය ගෙට ගියේ ය, ඌ කිහිප දිනකට පසු, ‘ඔබ මට අඹුවක ගෙනැවිත් දෙන බව කියූයේ නො වෙහි ද? එහි පමාවන්නෙහි කුමක් නිසා දැ’ යි ඇසී ය, ‘ඔව්! මම එසේ කීයෙමි, මම එය කරන්නෙමි, තට අඹුවක ගෙනැවිත් දෙන්නෙමි, එහෙත් මා දෙන කුලිය නම් තට පමණක් ම දෙමි. දැන් දෙන කුලිය ම ය එදාට දෙන්නේත්, දැන් නම් මට එයින් ජීවත් විය හැකි ය, අඹුවක ගෙණාවිට, මා දෙන ඒ වැටුප, දෙදෙනාට ජීවත්වීමට සෑහේ දැ’ යි මට නො කියැකි ය, එය සෑහේවා හෝ, නො සෑහේවා මට එයින් වැඩක් නැත, තෝ ම එය දැන ගණුව, තොප දෙදෙනාට දූ පුතුන් ලැබුනොත්, පවුල තවත් බරපතල වන්නේ ය, ඒ හැම කෙනකුම තාගේ වැටුපෙන් දිවි පැවැත්විය යුතු ය, මා මේ ටික කී යේ, තට සිතන්නට යැ’ යි වෙළෙන්ඳා කී කල්හි අඹුව ගැණ කොටලුවාගේ තුබූ බලාපොරොත්තුව මුළුමනින් නැතිව ගියේ ය’ යි බුදුරජානන් වහන්සේ නන්ද තෙරුන් පිළිබඳ ඉකුත් පුවත මෙසේ දක්වා, ‘මහණෙනි! එදා ඒ කොටලු දෙන, මෙදා මේ ජනපද කල්‍යාණිය ය, එදා ඒ කොටලු තෙමේ, මෙදා මේ නන්‍ද තෙමේ ය, කප්පට වෙළඳ තෙමේ මම මැ’ යි වදාරා ‘මම පෙරත් මොහු මාගමක් පෙන්වා, ඒ මගින් පොළොඹවා හික්ම වූ යෙමි’ යි වදාළ සේක. එහි සිටි භික්‍ෂූන් වහන්සේලා, ඒ අසා බුද්ධගුණයෙහි අතිශයින් ප්‍රමුදිත වූහ.

චුන්‍ද නම් ඌරුවැද්දාගේ මරහඬ

පණස් පස් වසක් ඌරන් මරා කමින්, කා ඉතිරි කොටස විකුණමින්, ජීවිතය ගෙණ ගිය චුන්දසූකරික තෙමේ දුර්භික්‍ෂකාලයෙහි වී සහල් ගැලෙක පටවා ගෙණ, ජනපදයට ගොස්, නැළිය දෙ නැළිය පමණ දීලා ගම් ඌරු පැටවුන් ගෙණ, වී සහල් ගෙණ ගිය ගැලෙහිම ලා ගෙණැවිත්, ගේ පිටිපස ගාලක් පිළියෙල කොට එහි රඳවා, කෑම් බීම් දී පොෂණය කරයි. උන් කාබී වැඩුනු පසු, ඌරකු මරණ දිනයෙහි ඌරා අල්ලා, ඔබනොබ පැන යන්නට නො හැකි පරිදි කණුවක තද කොට බැඳ, මස් තර කරන්නට සිවු රැස් මුගුරකින් තළයි. ඌරා මරහඬ දෙයි. පැය කිහිපයක් තළා සිරුරු මස් ඝන වූ පසු කට හරවා දඬුකඩක් දමා කකියන උණුදිය, හැන්දකින් ගෙණ, උරාගේ කටෙහි වත් කරයි. ඒ උණුදිය බඩ තුළට ගොස්, සියලු මල මූ කසළ ගෙණ මලමගින් නික්මෙයි. කිසිත් කසළෙක් බඩතුළ ඉතිරි නො වේ. අනතුරුව උණුදිය ඇඟපත වත් කොට, ලොම් හා කලු හම ගලවා දමයි. ගිනිහුලකින් ද ලොම් දවා හරියි. නැවැත බෙල්ල කපා හිස සිරුරෙන් වෙන් කොට ඉන් වැගිරෙන ලේ වළඳකට ගෙණ, සිරුරු මස් කුඩා කැබලිවලට කපා, වළඳෙහි වූ ලේ සමග අනා, උයා අඹුදරුවන් පිරිවරා හිඳ කයි. කා ඉතිරි කොටස විකුණයි. මොහු මෙලෙසින් පණස්පස් වසක් කල් ගෙවී ය. මොහු විසූ ගෙය පිහිටියේ වේළුවනාරාමය අසල ය. මෙ දවස බුදුරජානන් වහන්සේ වෙළුවනාරාමයෙහි වැඩ වාසය කෙරෙති. එහෙත් එක දවසකුදු චුන්දසූකරිකයා බුදුරජුන් වෙත නො ගියේ ය. බුදුරජුන් උදෙසා මල් මිටක් පූජා නො කෙළේ ය. බත් කටක් නො දුන්න්නේ ය. ඔහු කළ අන් පින්කමෙක් ද නැත්තේ ය.

මඳ කලක් ගිය පසු චුන්දසූකරිකයාගේ සිරුරෙහි ඉවසිය නො හැකි වූ බලගතු රෝගයෙක් හට ගැණින. මැරෙන්නට කල් තිබියදී ම, ඔහුට තෙමේ අවීවිමහානරකයෙහි වැටී එහි මහ ගිනි කඳින් දැවී ගියකු සේ වැටහින. අවීචිමහානිරයගින්න යොදුන් සියයකින් ඈත සිට බලන්නහුගේ ඇස් පුපුරුවා හරියි. ‘සමන්තා යොජන සතං ඵරිත්‍වා තිට්ඨති සබ්බදා’ යන මෙයින් ඒ බව බුදුරජානන් වහන්සේ වදාළ සේක. අවීචිමහානිරයගින්නෙහි බහාලූ මහාකුළුගෙයක් පමණැති මහගලක් බහාලූ ඇසිල්ලකින් පැසී යයි. ඒ නිරයගින්න එ තරම් බලගතු ය. දළ ය. එහෙත් එහි උපන් සත්වයෝ මවුකුසැ උපන්නවුන් සේ කර්‍මබලයෙන් නො නැසී සිටිති. තමන් නිරා ගින්නෙන් දැවුනෙකැයි වැටහුනු පසු වැදි තෙමේ තමන් කළ කර්‍මයට අනුරූප ව, වරක් දෙදණින් පෙර දොරටත්, වරක් පැසුළු දොරටත්, ඌරු හඬ තල තලා ගෙයතුළ ඔබිනොබ හැසිරෙන්නට වන. එවිට ගෙයි වැස්සෝ ඔහු තද කොට අල්වා කට වසති. කර්‍ම විපාකය වනාහි කිසිවකුටත් වළකාලන්නට නො හැකි ය. එ හෙයින් ඌරු වැද්දාගේ ඌරු හඬ නැඟීම වළකාලන්නට ඔවුහු අසමර්‍ත්‍ථ වූහ. ඔහු රෑ දාවල එකසේ ඌරු හඬ තල තලා ගෙය තුළ දෙදණින් හැසිරෙයි. අවට ගෙවල වැස්සෝ ද, එ හෙයින් නිදි නො ලැබ පෙළුනෝ ය. ඔවුහු චුන්දසූරිකයාගේ නෑදෑයන්ට ද ඇණුම් බැණුම් කළහ. එවිට නෑයෝ ඌ අල්ලා ගෙය තුළ ම ලා හිර කොට, ඒ මරහඬ ගෙයින් පිටතට නො ඇසෙන සේ. දොර ජනෙල් වසා, රෑ දාවල දෙක්හි ගෙයින් බැහැර ව සිටිති. ඌරු වැදි තෙමේ සත් දිනක් ගෙය තුළ ම නිරාගින්නෙන් දැවි දැවී මොර දෙමින් සිට, සත්වන දා මැරී ගොස්, අවීචිමහානරකයෙහි උපන. එහි තොරතුරු මඳක් දෙවදූත සුත්‍රයෙන් දත හැකි ය.

දිනක් චුන්දසූකරිකයාගේ ගේ අසලින් යන භික්‍ෂූන් වහන්සේලා ඒ මරහඬ අසා, ඌරකුගේ මොර ගෑමකැ’ යි සිතා වෙහෙරට ගොස් බුදුරජුන් කරා එළැඹ වැඳ ‘ස්වාමීනි! අර ගෙදර වසන චුන්දසූකරිකයා දැන් දින ගණනක සිට ඒ ගේ දොර වසා ඌරන් මරණබව පෙනේ, එකත් එකට ම ඔහුගේ ගෙදරැ මඟුලක් විය යුතු ය, එසේ වුව ද, මෙතෙක් ඌරන් මරන්නා වූ ඌට කරුණාවක්, මෛත්‍රියක් නූපන්බවය මහාපුදුමය, මෙබඳු දරුණු නපුරු මිනිහෙක් මෙයට කලින් අප දැක නැතැ’ යි කීහ. බුදුරජානන් වහන්සේ ‘මේ දවස්වල එහි ඌරන් මැරීමෙක් නැත, චුන්දසූකරිකයා මැරෙන්නට ලඟ ය, මැරෙන්නට කලදී ම තමන් කළ කර්‍මයට, පාපයට අනුරූප වූ විපාක ඔහු විඳියි, පණ තිබියදී ම, ඔහු අවීචිමහානරක දුක විඳියි, මේ ඒ ය, අවීචිමහානරකයෙහි උපදී’ යි වදාළවිට ‘ස්වාමීනි! මේ ඌරුවැද්දා මෙලොවදීත් ශෝකයෙන් පෙළී සිට මරණින් පසුත් ශෝක කරණ තැනෙක ම උපදින්නේ නො වේ දැ’ යි ඒ භික්‍ෂූන් වහන්සේලා නැවැතත් කීහ. ‘ඔව්! ගිහියෙක් හෝ වේවා, පැවිද්දෙක් හෝ වේවා, යමෙක් පව්කම් කෙළේ නම්, ඔහු දෙලොවම ශෝක කෙරේ ය’ යි වදාරා මේ ධර්‍මදේශනාව කළ සේක:-

පව් කරණ සුලු පුද්ගල තෙමේ මෙලොවැ ශෝක කරයි. පරලොවැ ශෝක කරයි. එලොවැ මෙලොවැ යන දෙලොවැ ම ශෝක කරයි. ඔහු තමන්ගේ කිලිටි කර්‍මය දැක ශෝක කරයි. හෙතෙමේ විශේෂයෙන් නැසෙයි.

ඉධ සොචති = මෙලොවැ ශෝක කරයි.

ශෝක කරණුයේ පව්කම් කරණ තැනැත්තේ ය. ඔහු ජීවත් වන්නේ ම තමන් කළ අකුශලකර්‍මයන්ගේ වශයෙන් ‘මා විසින් මෙතෙක් කුසල් නො කොට අකුසල් ම කරණ ලදැ’ යි ශෝක කරයි. මෙ ලෙසින් හෙතෙමේ සෙසු දවසැ ශෝක නො කෙළේ ද, මරණය ළං වූ විට නම්, මොන ලෙසකින් හෝ ශෝක කරන්නේ ම ය. ඒ එකාන්ත ම ය. කමම-කම්ම නිමිත්ත-ගතිනිමිත්ත වශයෙනි ඒ ශෝක කිරීම. මේ තුනෙන් එකක් සවස් වේලෙහි කඳු සෙවනැල්ල පෙර දිගට නතු ව වැටෙන්නා සේ, මරඇඳෙහි හෝනා සත්වයා කරා පැමිණ සිටියි, මේ වනාහි මවු පියාදී වූ කිසිවකු විසින් කරණු ලබන්නේ නො වේ. කර්‍මාදීහු කර්‍මානුභාවයෙන් ම එළැඹැ සිටිති. සත්වයකු අතැ ඇති කර්‍මයන්ගේ ගණන කියන්නට කිසිවක්හටත් නො පිළිවන. එය ගණන් මග ඉක්ම සිටියේ ය. අනතුරු භවයෙහි පිළිසඳ දීමට නියත වූ ප්‍රතිසන්ධිජනකකර්‍මය, කර්‍මනිමිත්තාදිය සත්වයා කරා එළවයි. සත්ව තෙමේ උපදවනු ලබන්නේ කර්‍මය විසිනැ යි දතයුතු ය. සත්වයකු මැරෙණවිට ඔහු ඉදිරියට බොහෝ සෙයින් එන්නේ ඔහු වැඩිවශයෙන් පුරුදු කළ කර්‍මය යි. යමෙක් ප්‍රාණ වධය ම වැඩිවශයෙන් පුරුදු කෙළේ නම්, ඒ ප්‍රාණවධ අකුශල කර්‍මය ඔහු මැරෙණවිට ඔහුට පෙණී යයි. ඒ අකුශලකර්‍මය කිරීමට ඔහුට යමක් උපකරණ වී නම්, දඬු මුගුරු කඩු තෝමර ආදී වූ ඒ ය කර්‍මනිමිත්ත. යමකු විසින් මෙයින් යමක් උපකරණ කොට ගන්නා ලද ද, ඔහු මැරෙණවිට උපකරණ කොට ගත් එය ඔහුට පෙණී යයි. සත්වයකු විසින් කළ අකුශලකර්‍මයන්ගේ වශයෙන්, කර්‍මය විසින් ම ගතිය ද නියම කොට, මරණාසන්නකාලයෙහි ඔහුට ගතිය ද දක්වනු ලබන්නී ය. නිරාගිනි-නිරයපාල-කාලසුනඛ-වන-ගඞ්ගාදිය ගතිය නියම කිරීම් වශයෙන්, මැරෙණ සත්වයාට පෙණී යන නිමිති ය. මේ නිමිති අකුශලකර්‍ම කළ සත්වයාගේ ඉදිරියට එන්නේ ය.

මෙසේ සත්ව තෙමේ මරණාසන්නකාලයෙහි ලං වූ මරණය ඇති කල්හි කර්‍මයත්, කර්‍මනිමිත්තත්, ගතිනිමිත්තත් දැක, මෙලොවැදී ම ශෝක කරයි.

පෙච්ච සොචති = පරලොවැ ශෝක කරයි.

පෙච්ච’ යනු, භවාන්තරවාචකනිපාතයෙකි. එය සප්තමී විභක්ත්‍යර්‍ත්‍ථ යි. ‘පෙච්චාමුත්‍ර භවන්තරෙ’ යනු කෝෂ යි. ප්‍රාණ වධාදී වූ අකුශලකර්‍ම කළ සත්ව තෙමේ දිවි හැර මැරී ගොස්, දුගතියක ඉපිද, එහි විඳින කර්‍කශ දුඃඛවිපාකයන්ගේ වශයෙන් ශෝක කරයි.

පාපකාරී = පව්කරණ සුලු පුද්ගල තෙමේ.

යමකුගේ ස්වභාවය පව්කම් කිරීම නම්, ඒ පාපකාරී’ ය. යමක් නො කොට හැරීමෙන් සත්පුරුෂයෝ තමන් රැක ගණිත් නම්, තමන් රැකුමට සත්පුරුෂයන් අත්හළ ඒ ක්‍රියා පාප’ නම් වේ. අපායයට පමුණුවන ක්‍රියා සියල්ල පාප නමින් ගණිත්.

“පාන්තී රක්ඛන්ති සුජනා අත්තානං අස්මාති = පාපං, අපායං පාති රක්ඛතීති වා, දුග්ගතිං පාපෙතීති වා = පාපං, පං අපායං පෙති ගච්ඡති එතෙනාති = පාපං” යනු නිරුක්ති කළ සැටියි.

කායකර්‍ම-වාක්කර්‍ම-මනස්කර්‍ම යි පාපකර්‍මය තෙ වැදෑරුම් ය. එහි ද කායකර්‍ම-මනස්කර්‍ම තුන් තුන් වැදෑරුම් වූයේ, වාක්කර්‍මය සිවුවැදෑරුම් වේ. මුළුල්ල දසයෙකි. මෙ කර්‍මද්වාරවශයෙනි. ප්‍රාණඝාත-අදින්නාදාන-කාමමිත්‍ථ්‍යාචාර යන මෙ තුන කායද්වාරයෙන් සිදුවන කායකර්‍ම යි.

එහි ජීවිතේන්ද්‍රියප්‍රතිබද්ධ වූ ස්කන්ධ - ධාතු - ආයතනයන්ගේ එක්වීම ගැළපීම කැටිවීම, සත්ව යි කියනු ලැබේ. ඒ සත්වයාගේ පරමාර්‍ත්‍ථ විසින් ජීවිතෙන්ද්‍රියයාන්ගේ විනාශය කර්‍මානුරූප ව හිමින් සිදුවන්නට ඉඩ නො දී යම්කිසි උපක්‍රමයකින් වහා විනාශ කිරීම ය ‘ ප්‍රාණඝාත’ නම්. මෙන්න එය අටුවාව කී සැටි : “පාණාතිපාතොති සනිකං පතිතුං අදත්‍වා පාණස්ස අතීවපාතොති” යි.

කායද්වාර-වාග්ද්වාර යන ද්වාර දෙකින් ප්‍රධාන වශයෙන් කායද්වාරයෙහි පැවැති වධකචේතනාව ප්‍රාණඝාත නම් වේ. කයින් අදහස් හැඟවීම වචනයෙන් අදහස් හැඟවීම සිතින් අදහස් හැඟවීම යන මෙතුන කායකර්‍මාදීන්ගේ නිකුත් වීමට දොරටු වන බැවින් ද්වාර නම් වේ.

ප්‍රාණඝාත අකුශලයට අඞ්ග පසක් ලැබිය යුතු ය. ප්‍රාණියකු බව-ප්‍රාණියකු බව දැනීම-පණ නැසීමෙහි සිත-එහිලා යොදන උපක්‍රම-ඉන් මැරීම යන මේ ය ඒ පස. මොවුන් අතරෙහි යම්කිසි අඞ්ගයෙක් නො ලැබ ගියේ නම්, ප්‍රාණඝාතය, අකුශලකර්‍මභාවයට නො පැමිණේ.

ප්‍රාණියකුබව නම්, ජීවිතෙන්ද්‍රිය ප්‍රතිබද්ධ වූ දිවි ඇති යම්කිසි සතකු වීම ය. සතකු මැරීමට ඉදිරිපත් වූවහු විසින් මොහු දිවි ඇති එකෙකැ යි හොඳින් දැනීම ප්‍රාණියකු බව දැනීම නම්, ඌ මොනලෙසකින් හෝ මැරීමට සිතීමය පණනැසීමෙහි සිත නම්. උපක්‍රම නම්, මැරීම පිණිස කරනු ලබන ප්‍රයෝගය යි. ප්‍රයෝගය සවැදෑරුම් ය. සාහත්‍ථික- ආණත්තික-නිස්සග්ගික-ථාවර-විජ්ජාමය-ඉද්ධිමය යි. අත් පා ආදී වූ සිරුර පිළිබඳ අවයවයකින් නැත, දඬු මුගුරු ඈ යමකින් පහරදීම සාහත්‍ථික’ නම්. මෙසේ ඇණ කොටා මරන්නැ යි අනුනට කරණ නියෝගය ආණත්තික’ නම්. ඈත්හි සිටියකු මරන්නට දඬුමුගුරු ඈ යමකින් කරණ ප්‍රයෝගය නිස්සග්ගික’ නම්. මරන්නට උගුල්ඇටවීම්, බොරු වළ කැණීම්, උල් සිටුවීම්, වැව්පොකුණුවල විස යෙදීම්, ඈ විසින් කරණ ප්‍රයෝගය ථාවර’ නම්. මන්ත්‍ර ජප කිරීම් ඈ විසින් කරන ප්‍රයෝගය විජ්ජාමය’ නම්. ඍද්ධිබලයෙන් කරණ ප්‍රයෝගය ඉද්ධිමය’ නම්.

මෙහි, සාහත්ථිකය, උද්දිස්ස - අනොද්දිස්ස විසින් දෙවැදෑ රුම් ය. ‘අසුවලා මරව’ යි කරණ ලද නියමයෙහි සිට අත් පා දඬු මුගුරු ඈ යමකින්, ඒ නියම කරණ ලද සත්වයා නැසීමට මැරීමට කරණ ලද ප්‍රයෝගය ‘උදිස්සසාහත්ථික’ නම්. අත්පා දඬුමුගුරු ආදී වූ යමකින්, නියම කරණලද සත්වයා ගැණ නො සලකා නියම නො කරණලද අන් සතකු දිවි ගලවන්නට කරණ ප්‍රයෝගය අනොදිස්සසාහත්ථික’ නම්. මරන්නට කරන ලද ප්‍රයෝගයකින්, එකෙණෙහි මළ ද, කලක් ගොස් මළ ද ප්‍රයෝග කළාවූ ඇසිල්ලෙහි ම ප්‍රාණඝාත අකුශලය සිදු වේ.

ආණත්තිකය, වස්තු - කාල - දෙශ - ශස්ත්‍ර - ඊර්‍ය්‍යාපථ - ක්‍රියා - විශේෂ විසින් ස වැදෑරුම් ය. අණකිරීමෙන් මරන්නට ලක් කරණ සත්වයා වස්තු. ‘අසුවල් වේලෙහි මරව’ යි නියමිත පෙරවරු-පස්වරු කාලාදියය කාල. අසුවල් නුවර දී, ගම දී තැනේ දී මරව යි නියම කරණ ලද නුවර ගම් පෙදෙස් ඈ ය දෙශ, අසුවල් ආයුධයෙන් ගසා ඇණ මරව යි දැක් වූ ආයුධාදිය ය ශසත්‍ර. ඒ පිණිස ම දැක් වූ ඉඳුම් හිටුම් ආදී වූ ඉරියවු ය ඊර්‍ය්‍යාපථ. මේ එකකුත් වරදවා කළ ප්‍රාණඝාතයට, අණකළ තැනැත්තේ නො බැඳෙන්නේය.

මඳ වූ වෑයමකින්, සිරුර පමණින් කුඩා වූ සත්වයකු නැසීමෙන් වන අකුශලය අල්පසාවද්‍ය ය. මහත් වූ වෑයමකින්, සිරුර පමණින් මහත් වූ සත්වයකු නැසීම මහාසාවද්‍ය ය. සත්වයාගේ ප්‍රමාණය අනුව මැරීමට කරණ උපක්‍රමය උස් පහත් වේ. මහත් වූ උපක්‍රමයකින්, මහත් වූ තිරිසන් සතකු මැරීමෙන් වන අකුශලයට වඩා, පව්කම් කරණ සුලු පව්කම්හි යෙදුනු මිනිසකු මැරීම මහාසාවද්‍ය ය. ගුණහීන මිනිසකු මැරීමෙන් වන අකුශලයට වඩා ගුණවත් වූ මිනිසකු මැරීම මහාසාවද්‍ය ය. මැනැවින් පන්සිල් රකින්නකු මැරීමට වඩා, අටසිල් රකින්නකු මැරීම මහාසාවද්‍ය ය. අටසිල් රකින්නකු මැරීමට වඩා දසසිල් රකින්නකු මැරීම මහාසාවද්‍ය ය. මෙසේ මිනිසුන් අතර ගුණයන්ගේ උස්මිටිකම් අනු ව, මේ අකුශලකර්‍මයාගේ අල්පසාවද්‍ය - මහාසාවද්‍යභාවය දතයුතු ය.

ප්‍රාණඝාත අකුශලය සතර අපායයෙහි දුක්විඳීමට හේතු වේ. ප්‍රාණඝාත අකුශලය ප්‍රාණඝාතය කළහු අපායයෙහි උපදවා දුක් දෙයි. සතර අපායයෙහි වැටුනු ඔහු, පෙර දවසැ කොට තුබූ යම්කිසි පිණකින්, ඉන් ගැල වී ගොස් මිනිස්බවට ආයේ, මඳ වූ ආයු ඇත්තෙක්, විරූපයෙක්, වෑරුණු සිරුරු ඇත්තෙක්, බෙල හීනයෙක්, සිත් නො ගත් දැකුම් ඇත්තෙක්, බිම නො වදනා වක් වූ පාතල ඇත්තෙක් වන්නේ ය. මේ හැමට වඩා ප්‍රාණඝාතී පුද්ගලයා සතර අපායයෙහි ඉපිද විඳුනා දුක ම ඉතා බිහිසුණු ය. ඉතා දැඩි ය. ඉතාමහත් ය. මෙන්න බුදුරජානන් වහන්සේ වදාළ සැටි ඒ සියල්ල පිඬු කොට:-

“පාණාතිපාතො භික්ඛවෙ! ආසෙවිතො භාවිතො බහුලීකතො නිරයසංවත්තනිකො හොති, තිරච්ඡානයොනිසංවත්තනිකො හොති, පෙත්තිවිසයසංවත්තනිකො හොති, යො සබ්බලහු, සො පාණාතිපාතස්ස විපාකො, මනුස්සභූතස්ස අප්පායුකසංවත්තනිකා හොතීති” යි.

ලෝභ-දෝස-මෝහ යන මොවුන් මුල්වීමෙන් මේ අකුශල කර්‍මය සිදු වේ. මස් කන්නට, මස් විකොට මිලමුදල් උපයන්නටැ යි සතුන් මරන්නාහට ලෝභය මුල් කොට ද, මූ මට විපතක් කළැ යි සතුන් මරන්නාහට දෝසය මුල් කොට ද, ‘සතුන් මරා දන් දීමෙහි, යාග කිරීමෙහි වරද නැතැ’ යි සතුන් මරන්නාහට මෝහය මුල් කොට ද මෙය සිදුවන්නේ ය. “තෙසු පාණාතිපාතො දොසමූලෙන ජායති” යන ආචාර්‍ය්‍ය වචනයෙන් පෙණනුයේ මේ අකුශලකර්‍මය දෙ‍්වෂය මුල් කොට සිදුවන බවය. ප්‍රධාන ඒ ය. එහෙයිනි එසේ කීයේ. ලෝභය හා මෝහය ද මෙයට මුල් ය. මතකභත්ත - ධොනසාබජාතක බැලිය යුතුය.

‘දිවි ඇත්තෙක් නො වේ’ යි සිතැත්තාහට, දිවි ඇත්තකු බව නො දන්නාහට, ‘මරමි’ යි සිත් නැත්තාහට, උම්මත්තකාදීන්ට මේ සිදු නො වේ.

වස්තු හිමියා විසින් කයින් හෝ වචනයෙන් නො දුන්, වස්තු හිමියා විසින් රක්නාලද දෙය අදින්න නම්. “ අදින්නං නාම යං අනිස්සට්ඨං අපරිච්‍චත්තං රක්ඛිතං ගොපිතං මමායිතං පරපරිග්ගහිතං එතං අදින්නං නාම” යන ආප්ත වචනයෙන් එය පැහැදිලි වේ. ඒ අනුන් සතු දෙය ගැණීම අදින්නාදාන ‘නැමැයි කොටින් දැන ගතයුතු ය. යම් වස්තුවක් අනුන් අයත් ය යි දැන දැන ඒ ගන්නා පිණිස යෙදූ උපක්‍රමයන්ගෙන් හටගැණුනු කායවාග්ද්වාර දෙකින් එක්තරා ද්වාරයක පැවැති සොරසිත අදින්නාදානැ’ යි කියනලද ය.

අදින්නාදානඅකුශලකර්‍මය වනාහි අඞ්ග පසක් එකතු වූ තැනය සිදු වන්නේ. මෙන්න ඒ පස. අනුන් අයත්බව - එබවදැනීම - නො කියා, නො විචාරා ගණිමි යන සිත - ගන්නට කරණ උපක්‍රම - එයින් ගැණීම. මෙයින් එකක් වත් නො ලැබ ගියේ නම්, අදින්නාදාන අකුශලකර්‍මයෙක් එහි නැත. අදින්නාදානඅකුශලකර්‍මයට මේ පසඟ ම ලැබිය යුතු ය. අදින්නාදානය වන්නේ, ථෙය්‍යාවහාර - පසය්හාවහාර - පටිච්ඡන්නාවහාර - පරිකප්පාවහාර - කුසාවහාර යන මේ පස් ලෙසින් එක් ලෙසකින් ගැණීමෙනි. එහි ථෙය්‍යාවහාර නම්, නුදුන් දෙය වංචාවෙන් ගැණීම ය. පසය්හාවහාර නම්, බලාත්කාරයෙන් ගැනීම ය. පටිච්ඡන්නාවහාර නම්, සඟවා ගැණීම ය. පරිකප්පාවහාර නම්, කල්පනාවශයෙන් නියම කොට ගැනීම ය. කුසාවහාර නම්, කුසපත් සලකුණු පමුණුවා ගැණීම ය.

පවිටු මිනිසකු අයත් වූ වස්තුවක් සොරකම් කිරීමෙන් වන අකුශලය අල්පසාවද්‍ය, වේ. ගුණවත් මිනිසකුට අයත් වූ වස්තුවක් සොරකම් කිරීමේ දී මහාසාවද්‍ය වේ. ගුණයන්ගේ උස්මිටිකම් අනු ව අල්පසාවද්‍ය මහාසාවද්‍යභාවය වන්නේ ය.

අදින්නාදානඅකුශලය, සතර අපායයෙහි දුක් විඳීමට හේතු වේ. අදින්නාදාන අකුශලය අදින්නාදානය කළහු, (සොරකම් කළහු) සතර අපායයෙහි උපදවා දුක් දෙයි. සතර අපායයෙහි වැටුනු ඔහු, යම්කිසි පිණකින්, ඉන් ගැල වී ගොස් මිනිස්බවට ආයේ දීනයෙක්, දිළින්දෙක්, නො මනා දැකුම් ඇත්තෙක් වන්නේ ය. මේ හැමට වඩා අදින්නාදායී පුද්ගලයා සතර අපායයෙහි විඳුනා දුක ම ඉතා බිහිසුණු ය. ඉතා දැඩි ය. ඉතාමහත් ය. මේ එය බුදුරජානන් වහන්සේ සියල්ල පිඩු කොට වදාළ සැටි:-

“අදින්නාදානං භික්‍ඛවෙ! ආසෙවිතං භාවිතං බහුලීකතං නිරයසංවත්තනිකං හොති, තිරච්ඡානයොනිසංවත්තනිකං හොති, පෙත්තිවිසයසංවත්තනිකං හොති, යො සබ්බ ලහු, සො අදින්නාදානස්ස විපාකො, මනුස්සභූතස්ස මනුස්සදොභග්ගියසංවත්තනිකං හොතීති” යි.

ලෝහ-දෝස-මෝහ යන මෙ තුන, මෙයට මුල් වේ. ‘තමන් හා අඹුදරුවන් රකිමි’ යි සිතා, අනුන් අයත් නො දුන් දෙය, සොරසිතින් පැහැර ගන්නහුට, ලොහය මුල් කොට ද, නවාඝාත වස්තුන්ගේ වශයෙන් ක්‍රෝධය උපදවා, අන්සතු දෙය පැහැර ගන්නහුට, දෝසය මුල් කොට ද, ‘දුෂ්ට නිග්‍රහ කරමි” යි ගෙණ, අන්සතුදෙය පැහැර ගන්නහුට, මෝහය මුල් කොට ද සිදුවන්නේ ය. තුන්වන, පස්වන සීලවිමංසනජාතක බැලිය යුතුය.

ක්ලේශකාම විසින් කායද්වාරයාගේ ලාමක වූ නින්දිත වූ හැසිරීමෙන් සිදුවන අකුශලකර්‍මය කාමමිත්‍ථ්‍යාචාර’ නම්. මෙවුන්දම් සෙවුමේ අදහසින්, කායද්වාරයෙහි හට ගැණුනු නො යා යුතු වූ ස්ථාන ව්‍යතික්‍රමණචේතනාව කාමමිත්‍ථ්‍යාචාරැ’ යි කියන ලදි.

“කාමෙසු මිච්ඡාචාරොති එත්‍ථ පන කාමෙසූති මෙථුනසමාචාරෙසු මිච්ඡාචාරොති එකන්තනින්‍දිතො ලාමකාචාරො, ලක්ඛණතො පන අසද්ධම්මාධිප්පායෙන කායද්වාරප්පවත්තා අගමනීයට්ඨානවීතික්කමචෙතනා කාමෙසු මිච්ඡාචාරො” යන මෙයින් කීයේ ඒ ය. ලෝකසම්මතනීතියෙන් අඹුසැමි බවට නො ගිය සත්‍රී-පුරුෂයන්ගේ මගින් මග සෙවුමෙන් කරණ කාමසේවනය මේ. එය තිරිසනුන්ගේ කාමසේවනයට ද වඩා නින්දිත ය. ලාමක ය. වැරදි සහිත ය. සතර අපායදුකට හිත ය. කාලකණ්ණි කමට හේතු ය. දරුපවුල්දිවිය බිඳවැටීමට හේතු ය.

කාමමිත්‍ථ්‍යාචාරඅකුශලකර්‍මය, සිවූ අඟක් එකතු වූ තැනය සිදු වන්නේ. නො සෙවිය යුතු ස්ත්‍රී - පුරුෂයන් අතුරෙන් එකතු වීම-මෙවුන්දම්සෙවුමෙහි පැවැති සිත-ඒ පිණිස කරණ උපක්‍රම-මගින් මගසෙවුම ඉවසීම යන මේ ය ඒ සිව් අඟ. මින් එකකුත් නො ලැබුනු කල්හි අකුශලකර්‍මයෙක් සිදු නො වේ.

මොවුහු ය නො පැමිණිය යුතු ගෑණු. අන් සතු ගෑණු. ඈලා විසිදෙනෙකි. මාතුරක්ඛිතා - පිතුරක්ඛිතා - මාතුපිතුරක්ඛිතා - භාතුරක්ඛිතා - භගිනිරක්ඛිතා - ඤාතිරක්ඛිතා - ගොත්තරක්ඛිතා - ධම්මරක්ඛිතා - සාරක්ඛා - සපරිදණ්ඩා - ධනක්කීතා - ජන්‍දවාසිනි - භොගවාසිනී - පටවාසිනී - ඔදපත්තිනී - ඔහතවුම්බටා - දාසිචභරියා - කම්මකරීචභරියා - ධජාහටා - මුහුත්තිකා.

මෑලා අතර, මුල සිට පිළිවෙළින් මාතුරක්ඛිතාදී වූ අට දෙනා සමග, ආරක්‍ෂකයන්ගේ නියමයෙන්, කැමැත්තෙන් වූ කම්සෙවුමෙහි යෙදුනහුට කාමමිත්‍ථ්‍යාචාර අකුශලය සිදු නො වේ. නියමයක්, ඉල්ලීමක් කැමැත්තක් නො ලබා කම්සෙවුම් කළෝ වරදෙහි බැදෙති. අන් දොළොස් ගෑණුන් හා මෙවුන්දම්සෙවුමෙහි යෙදුනවුන්ට යටැ කියූ අඞ්ගයන්ගේ ලැබීමක් ඇති කල්හි අකුශලකර්‍මය සිදු වේ.

ගුණහීනයන් හා මෙවුන්දම්සෙවුමෙහි ලා නැගෙන පාපය අල්පසාවද්‍ය ය. ගුණසම්පන්නයන් හා මෙවුන්දම්සෙවුමෙහි නැගෙන පාපය මහාසාවද්‍ය ය. ඒ ඒ ගෑණු පිරිමින්ගේ ගුණ පිළිබඳ උස් මිටිකම් අනු ව අල්පසාවද්‍ය - මහාසාවද්‍යභාවය වන්නේ ය.

කාමමිත්‍ථ්‍යාචාර අකුශලය, සතර අපායයෙහි දුකට හේතු ය. කාමමිත්‍ථ්‍යාචාර අකුශලය, ඒ කළ තැනැත්තහු, සතර අපායයෙහි ගල්වා, දුක් දෙයි. සතර අපායයෙහි ගැලුනු ඔහු, යම්කිසි පිණකින් මිනිස්බවට ආයේ නම්, සතුරන් ඇත්තෙක්, නො මනා අප්‍රිය වූ දැකුම් ඇත්තෙක්, නපුංසකයෙක්, පණ්ඩකයෙක් වන්නේ ය. මේ හැමට වඩා, ඔහු විඳුනා අපාය දුක ම ඉතා බිහිසුණු ය. ඉතා දැඩි ය. ඉතා මහත් ය. ඉතා නපුරු ය. වදාළෝ ය, බුදුරජානන් වහන්සේ එය කොටින් මෙසේ:-

“කාමෙසු මිච්ඡාචාරො භික්ඛවෙ! ආසෙවිතො භාවිතො බහුලීකතො නිරයසංවත්තනිකො හොති, තිරච්ඡානයොනිසංවත්තනිකො හොති, පෙත්තිවිසයසංවත්තතිකො හොති, යො සබ්බ ලහු, සො කාමෙසු මිච්ඡාචාරස්ස විපාකො, මනුස්ස භූතස්ස සපත්තවෙරසංවත්තනිකො හොතීති” යි.

මේ අකුසලයට මුල් වන්නේ ලෝභ-දෝස-මෝහ යන මෙ තුන ය. සිරුරුපැහැයෙහි ආලය බැඳීම උපදවා, රූප-ශබ්ද-ගන්ධ-රස-ස්ප්‍රෂ්ට්‍ය යන පස්කම්හි ආශාව උපදවා, ‘මොවුන් හා මෙවුන්දම් සෙවුමෙන් ලාභ - කීර්ති - ප්‍රශංසා ලැබේ ය’ යි සිතා මෙවුන්දම් සෙවුම්හි යෙදෙන්නහුට, ලෝභය මුල් කොට ද, යටැ කියූ මාතුරක්ඛිතාදී වූ ගෑණුන් කෙරෙහි, ඔවුන් රක්නා මවුපිය සවාමිපුරුෂයන් කෙරෙහි වෛර උපදවා, ‘උන්ගේ මානය නසමි’ යි ගෙණ යෙදෙන්නහුට, දෝසය මුල් කොට ද, ‘මේ ගෑණුන් අතර, මේ ගෑණිය හා මෙවුන්දම්සෙවුමෙන් වරදෙක් නො වේ ය’ යි ගෙණ එහි යෙදෙන්නහුට මෝහය මුල් කොට ද සිදු වන්නේ ය. ලොහකුම්භි -මහානාරදජාතක බැලිය යුතු ය.

සුරාපානඅකුශලය, දශ අකුශලකර්‍මපථයට අතිශය උපකාර නු යි සභාග විසින් කාමමිත්‍ථ්‍යාචාරයෙහිලා ගැණේ. පිට්ඨ - පූව - ඔදනීය - කිණ්ණපක්ඛිත්ත - සම්භාරසංයුත්තසුරා යි සුරාවර්‍ග පසෙකි. පුප්ඵ - ඵල - ගුළ - මධු - සම්භාරසංයුත්තාසව, යි මෙරය වර්‍ග පසෙකි. මේ හැම එකක් ම සත්වයාගේ මත්වීමට හා ප්‍රමාදයට කරුණු බැවින් මජ්ජපමාදට්ඨාන යි කියනු ලැබේ. මිනිසුන්ගේ මත්වීමට හා ප්‍රමාදයට කරුණු වූ ඒ මේ සුරාවක් හෝ මෙරයක් බොනු කැමැති සිතින් ගෙණ බීම සුරාමෙරයපාන නම් වේ.

සුරාපාන අකුශලය සිදු වන්නේ, සිවු අඟක් එකතු වූ තැන ය. මේ ය ඒ සිවු අඟ. රහමෙරක්ඛව - බොනුකැමැති සිත - බීමෙහි උත්සාහය - උගුරෙන් යටැ හුනුබව. මොවුන්ගෙන් එකෙකුදු නො ලැබුනේ ද, එකල මේ අකුශල කර්‍මය සම්පූර්‍ණබවට නො යයි.

කායවිකාරයකට නො පැමිණෙන පරිදි රහමෙර පානය කිරීම අල්පසාවද්‍ය ය. කායවිකාරයකට පැමිණෙන්නට තරම් වන සේ බීම මහාසාවද්‍ය ය.

සුරාපානඅකුශලය සතර අපායයෙහි දුකට හේතු ය. සුරාපානඅකුශල ය, සුරාපානය කළහු, සතර අපායයෙහි ගල්වා දුක් දෙයි. එහි ගැලී දුක් විඳින ඔහු, යම් පිණකින් මිනිස්බවට ආයේ නම්, ඉතිරි ව තුබූ ස්වල්ප වූ ද සුරාපාන අකුශලයෙන් සිහි විකලවූවෙක්, නුවණ නැත්තෙක් තැති ගත්තෙක්, ගොළුවෙක්, බිහිරෙක්, කිපෙන්නෙක්, ලජ්ජාභය නැත්තෙක්, කටයුතු නො කටයුතු නො දත්තෙක්, දීනයෙක්, දිළින්දෙක්, නිතර දොඩවන්නෙක්, නො මනා දැකුම් ඇත්තෙක් සිත් නො ගත්තෙක් වන්නේ ය. මේ හැමට වඩා ඔහු අපායයෙහි විඳුනා දුක ම ඉතා බිහිසුණු ය. ඉතා දැඩි ය. ඉතා මහත් ය. මෙය වදාළෝ බුදුරජානන් වහන්සේ එදුක් කෙටි කොට මෙසේ:-

“සුරාමෙරයපානං භික්ඛවෙ! ආසෙවිතං භාවිතං බහුලීකතං නිරයසංවත්තනිකං හොති, පෙත්තිවිසයසංවත්තනිකං හොති, යො සබ්බලහු, සො සුරාමෙරයපානස්ස විපාකො, මනුස්සභූතස්ස උම්මාදසංවත්තනිකො හොතී ති” යි.

ලෝභ-දෝස-මෝහ යන මෙ තුන, මෙයට මුල් වේ. රසයෙහි බැඳී බොන්නහුට, ලෝභය මුල් කොට ද, අනුනට පහර දෙන්නට සිතා බොන්නහුට, දෝසය මුල් කොට ද, ‘රා බීමෙහි වරද නැතැ’ යි සිතා බොන්නහුට මෝහය මුල් කොට ද, මේ අකුශල කර්‍මය සිදු වේ. කුම්භ - භද්‍රඝට ජාතක බැලිය යුතුය.

මුසාවාදය - පිසුණවචනය - ඵරුසවචනය - සම්ඵප්පලාපය යන සතර, වාග්ද්වාරයෙන් සිදුවන වාක්කර්‍ම යි. එහි අසත්‍ය ය, සත්‍ය ය ලෙසින් අනුනට කියා පෑම මුසාවාද’ නම්. අසත්‍ය ය, සත්‍යය ලෙසින් කියනු කැමැත්තහුගේ කාය වාග්ද්වාර දෙක්හි විඥප්ති පහළ කරන්නා වූ චේතනාව ය, මුසාවාද. “මුසාවාදොති විසංවාදනපුරෙක්ඛාරස්ස අත්‍ථභඤ්ජනකො වචීපයොගො කායප්පයොගො වා විසංවාදනාධිප්පායෙන පන පරවිසංවාදක කායවචීපයොගසමුට්ඨාපිකා චෙතනා මුසාවාදො” යන මෙය එය පැහැදිලි කරයි. කළ දෙය නො කෙළෙමි, නො කළ දෙය කෙළෙමි, දුටු දෙය නො දුටිමි, නො දුටු දෙය දුටිමි, යන ආදී ලෙසින් ඇත්ත නැත්ත දැන දැන කීමෙහි, අඞ්ගයන්ගේ ද ලැබීමෙන්, මුසාවාද අකුසලය සිදු වේ.

බොරුබව-ඇතිතතු වසා සඟවා කියමි යන සිත- ඒ පිණිස වූ උපක්‍රම-එයින් දැනීම යන මේ ය එහි අඞ්ග. මොවුනතුරෙන් එකකුත් පිරිහුනු කල්හි මෙය අකුශලකර්‍මහාවයට නො යන්නේ ය. බොරුවෙන් වන අවැඩ, නපුර, ලෝකය හා විපාකය අතින් ස්වල්ප වූ කල්හි මුසාවාද අකුසලය අල්පසාවද්‍ය ය. මහත් වූ කල්හි මහාසාවද්‍ය ය.

මුසාවාද අකුසලය සතර අපායයෙහි දුකට හේතු ය. මුසාවාද අකුසලය, එයින් බැඳුනහු, සතර අපායයෙහි ගල්වා දුක් දෙයි. ඔහු යම්කිසි පිණකින් මිනිස්බවට ආයේ නම්, ඉතිරි ව තුබූ කුඩා අකුශලයෙන් නොයෙක් ඇණුම් බැණුම්වලට ලක් වන්නෙක්, නුවණ නැත්තෙක්, නො මනා දැකුම් ඇත්තෙක්, දිව නැත්තෙක්, කට දුඟඳ හමන්නෙක් වන්නේ ය. මේ හැමට ම වඩා අපාය දුක ම ඉතා බිහිසුණු ය. ඉතා දැඩි ය. ඉතා මහත් ය. මෙය වදාළෝ බුදුරජානන් වහන්සේ මෙසේ කොටින්:

“මුසාවාදො භික්ඛවෙ! ආසෙවිතො භාවිතො බහුලීකතො නිරයසංවත්තනිකො හොති, තිරච්ඡානයොනිසංවත්තනිකො හොති, පෙත්තිවිසයසංවත්තනිකො හොති, යො සබ්බලහු, සො මුසාවාදස්ස විපාකො’ මනුස්සභූතස්ස. අභූතබ්හක්ඛාන සංවත්තනිකො හොතීති” යි.

ලෝභ - දෝස - මෝහ යන මෙ තුන මෙයට මුල් වේ. ජීවත් වීමට, අල්ලස්ගැණිම් ආදිය සඳහා බොරු කියන්නහුට ලෝභය මුල් කොට ද, ‘ අනුන් නසමි’ යි සිතා බොරු කියන්නහුට දෝසය මුල් කොට ද, දහමට එක් කොට, මෙවුන්දම් සෙවුමට බොරුකීම වරද නැතැයි සිතා බොරු කියන්නහුට මෝහය මුල් කොට ද මෙය සිදු වේ. චෙතිය-තක්කාරජාතක බලනු.

යමක්හුගේ යම් කිසි බසක් ඇසීමෙන්, ඇසූවහුගේ සිත්හි, අන්හු කෙරෙහි පැවැති ප්‍රියමනාපභාවය පිස දැමීයේ ද, නැසීයේ ද, ඒ ප්‍රියමනාපභාවය නැසී යෑමට හේතු වූ වචනය පිසුණවාචා නම. තතු විසින් උනුන් අතර වූ සමගිය බිඳ හරින්නට කැමැත්තෙන් හෝ, තමන්ට ප්‍රියයකු කරවා ගණු කැමැත්තෙන් හෝ, උනුන් බිඳුවන වාග්විඥප්තිය උපදවන චේතනාව ය, පිසුණවවන නම්. “යාය වාචාය යස්ස තං වාචං භාසති තස්ස හදයෙ අත්තනො පියභාවං පරස්ස ච සුඤ්ඤභාවං කරොති සා පිසුණ වාචා” යන මෙය එය පැහැදිලි කරයි.

පිසුණබස් කියා පෑමෙන් බිඳියයුතු යම්කිසි කෙනකු ලැබීම - ‘මා කියන වචනය අසා, බිඳෙත්වා’ යි සිතීම - එයට සුදුසු වෑයම - එයරුත් දැනීම යන මේ ය එහි අඞ්ග. මේ සිවු අඟින් එකෙකුත් නො ලැබ ගියේ නම්, අකුශලකර්‍මය සම්පූර්‍ණ නො වේ. විනය පාළියෙහි මේ පිණිස අඞ්ග තුනක් ලැබිය යුතු ය යි කීහ. භික්‍ෂු නමක්හුගේ පිසුණබසක් අන්‍ය භික්‍ෂුනමක් වෙත ගෙණ යෑම - ප්‍රියකම්‍යතාදීන් අතුරෙන්, එක්තරා අදහසක් ඉදිරිපත්වීම - කියන වචනය ඒ සැටියෙන් පිළිගැණුම යන මේ ය ඒ.

කේලාම්බස් අසා, භේද වන්නෝ ගුණහීනයෝ නම්, මොවුන්ගේ භේදයෙන් වන කර්‍මය අල්පසාවද්‍ය ය. ගුණ සම්පන්නයෝ නම් මහාසාවද්‍ය ය. භේද වන්නන්ගේ උස්කම් මිටිකම් අනු ව ද එහිලා යොදන උපක්‍රමයන්ගේ උස්කම් මිටිකම් අනු ව ද මේ වන්නේ ය.

පිසුණවාචා නම්, අකුශලකර්‍මය සතර අපායයෙහි දුකට හේතු ය. පිසුණවචනයෙන් බැඳුනේ අපායයෙහි උපදී. කල් ගෙවා නමුත් යම් කිසි පිණකින් ඉන් ගැල වී ගොස් මිනිස් බවට ආයේ, ගෙවා ඉතිරි ව තුබූ ඒ මඳ වූ අකුශලයෙන්, එකලැ, මිත්‍රද්‍රොහියෙක්, නො මනා දැකුම් ඇත්තෙක්, සමාජයට අප්‍රියයෙක් වන්නේ ය. බුදුරජානන් වහන්සේ ඒ සියල්ල කෙටි කොට, මෙසේ වදාළ සේක:-

“පිසුණවාචා භික්‍ඛවෙ! ආසවිතා භාවිතා බහුලීකතා, නිරයසංවත්තනිකා හොති, තිරච්ඡානයොනිසංවත්තනිකා හොති, පෙත්තිවිසයසංවත්තනිකා හොති, යො සබ්බලහු, සො පිසුණාය වාචාය විපාකො, මනුස්සභූතස්ස මිත්තෙහි භෙදන සංවත්තනිකො හොතීති” යි.

ලෝභ-දෝස-මෝහ යන මෙ තුන, මෙයට මුල් වේ. ලාභ උපදවන්නට සිතා, උනුන් භේද කරන්නට පිසුණවචන කියන්නහුට, ලෝභය මුල් කොට ද, උනුන් කෙරෙහි කිපී උනුන් භේද කරන්නට කියන කලැ දෝසය මුල් කොට ද, කේලාම් කීමෙන් වරදෙක් නො වේ ය යි සිතා කියන කලැ මෝහය මුල් කොට ද සිදු වේ . වණ්ණරොහ-සන්‍ධිභෙද ජාතක බලනු.

යම්කිසි බසෙක් තමන්ගේ හා අනුන්ගේ සිත රළු කරන්නට සමත් වේ ද, තමන්ට හා අනුන්ට සැප පිණිස නො වේ ද, එබස් පරුෂවචන නම්. නියම අරුත් විසින් අනුන්ගේ මර්‍ම සිඳින්නා වූ රළුබස් කීමෙහි උත්සාහයෙන් උපන් චේතනාව, ‘පරුෂ වචන’ නම් වේ. “යාය පන අත්තානම්පි පරම්පි ඵරුසං කරොති, යා වාචා සයම්පි එරුසා නෙව කණ්ණසුඛා න හදයසුඛා වා, පරස්ස මම්මච්ඡෙදකකායවචීපයොගසමුට්ඨාපිකා එකන්ත ඵරුසචෙතනා එරුසවාචා” යන මෙය එය පැහැදිලි කරයි.

ආක්‍රෝශ කටයුතු එකකු ලැබීම - ආක්‍රෝශකිරීමෙහි සිත - ආක්‍රෝශ කිරීම යන මේ තුන ය එහි අඞ්ග. මින් එකෙකුත් අඩුව ගියේ නම්, එ කල්හි අකුශලකර්‍මය සම්පුර්‍ණ නො වේ. මෙයට විනයෙහි ‘ ඔමසවාද’ යි ද, අඞ්ග සතරෙක් ලැබිය යුතුය යි ද කීහ. ආක්‍රෝශ කරන්නා උපසපන් එකකුවීම-අනෙකකු නො දක්වා, ඔහුට ම ආක්‍රෝශකිරීම - ආක්‍රෝශය මා පිළිබඳැ යි දැනීම - අරුත් පෙරටු කොට, අනුශාසනා කිරීම යන මේ එහි කියූ අඞ්ග යි.

පරුෂවචනය මදගුණැත්තකු කෙරෙහි වේ නම්, එකලැ එම අකුශලය අල්පසාවද්‍ය ය. මහාගුණැත්තකු කෙරෙහි වේ නම්, එකලැ මහාසාවද්‍ය ය.

පරුෂවවන අකුශලය සතර අපායයෙහි දුකට හේතු ය. පරුෂ වචනඅකුශලය, පරුෂවචන කීවහු සතර අපායයෙහි උපදවයි. ඉන් මිදී මිනිස් බවට ආකල්හි මිහිරි තෙපුල් නො අසන්නෙක් ගිය ගිය තැනැ රළුබස් අසන්නෙක්, නො මිහිරි කටහඬ ඇත්තෙක් වන්නේ ය. මේ හැමට වඩා සතර අපායයෙහි දුක ම ඉතා බිහිසුණු ය. ඉතා දැඩි ය. ඉතා මහත් ය. ඉතා නපුරු ය.

ජාත්‍යාදියෙන් ගටා බිණූ කල්හි යම් කිසිවක් ලැබිය හැකි ය යි සිතා ලාභාශාවෙන් පරුෂවචන කියන්නාහට, ලෝභය මුල් කොට ද, උපන්නා වූ වෛරයක් ඇසුරු කොට හෝ අන්‍යයා පිළිබඳ ලාභසත්කාර නො ඉවසීමෙන් හෝ, කියන්නාහට, දෝසය මුල් කොට ද, තමනට වඩා පහතින් සිටි දාසි-දාසාදීන්ට, තෝ - තා - අරූ - මූ යන ආදී ලෙසින් රළුබස් කීමෙන් අවැඩෙක් නැතැයි සිතා කියන්නහුට, මෝහය මුල් කොට ද මේ අකුශලකර්‍මය සිදු වේ. නන්‍දිවිසාල-සුජාතජාතක, බලනු.

තමන්ගේ හා මෙරමාගේ දෙලොවැ දියුණුව නසන වචන කීම, ‘ සම්ඵප්පලාප’ නම්. නියම අරුත් ලෙසින්, සීතාහරණ - භාරතයුද්ධාදි අර්‍ත්‍ථශුන්‍යකථා කිරීමෙහි කාය-වාග්විඥප්ති උපදවන සකිලිටි චේතනාව ය සම්ඵප්පලා ප . “අනත්‍ථවිඤ්ඤාපිකා කායවචීපයොගසමුට්ඨාපිකා අකුසලචෙතනා සම්ඵප්පලාපො” යන මෙය එය පැහැදිලි කරයි.

සීතාහරණ - භාරතයුද්ධාදිඅර්‍ත්‍ථශුන්‍යකථා පෙරටු කොට ඇති බව-එබඳු කතාකීම යන මේ ය එහි අඞ්ග. මේ දෙයඟින් එකෙකුත් නො ලැබ ගියේ නම්, අකුශලකර්‍මය සම්පූර්‍ණ නො වේ.

සීතාහරණ-භාරතයුද්ධාදිඅර්‍ත්‍ථශූන්‍ය කථාවන්හි මඳ වශයෙන් යෙදෙන්නහුගේ ඒ මේ සම්ඵප්පලාපය අල්පසාවද්‍ය ය. එම කථාවන්හි බොහෝ සෙයින් යෙදෙන්නහුගේ කර්‍මය මහාසාවද්‍ය ය.

සම්ඵප්පලාපඅකුසලය, සතර අපායයෙහි දුකට හේතු ය. සම්ඵප්පලාපඅකුසලය, සම්ඵප්පලාප කීවහු, සතර අපායයෙහි උපදවයි, ඉන් මිදී ගොස් මිනිස්බවට ආකල්හි නො ඇදහිය හැකි වචන ඇත්තෙක්, ජනසමාජයට අප්‍රියවූවෙක්, සිත් නො ගත් අඟපසඟ ඇත්තෙක් වන්නේ ය. මේ හැමට වඩා, සතර අපායයෙහි දුක ම ඉතා බිහිසුණු ය. ඉතා දැඩි ය. ඉතා මහත් ය. ඉතා නපුරු ය.

‘දිවි පැවැත්වීමට යමක් උපදවමි’ යි සිතා, අනුන් සිත් ගෙණ, යමක් උපදවන්නට සිතා, අර්‍ත්‍ථශූන්‍යකථා කරන්නහුට ලෝභය මුල් කොට ද, අනුන් පිරිහෙලන්නට සිතා කියන්නහුට, දෝසය මුල් කොට ද, අර්‍ත්‍ථශූන්‍යකථාකීම හා ඇසීම කුසලැ යි සිතා කියන්නහුට, මෝහය මුල් කොට ද මේ අකුශලකර්‍මය සිදු වේ. තිත්තිර -අකාලරාවිජාතක බලනු.

අභිජ්ඣා-ව්‍යාපාද -මිච්ඡාදිට්ඨි යන තුන මනෝද්වාරයෙන්, සිදුවන මනස්කර්‍ම යි. අභිමුඛකොට සිතීම ‘ අභිජඣා’ නම්. අභිමුඛකොට සිතීම නම්, අනුන් අයත් දැසි දස්-ඇත්-අස්-ගොන්-මීගොන් ආදී වූ දිවි ඇති වස්තූන් හා, රන්-රිදී-මුතු-මැණික්-ගේදොර-ඉඩකඩම් ආදී වූ දිවි නැති වස්තූන් ද, දැක එහි ලෝභ උපදවා, මේ හැම එකෙක් මට ලැබේ නම්, යහපතැ යි ගෙණ, එය තමන් වෙත නතු කරගන්නට සිතීම ය. ‘පරභණ්ඩාභිමුඛී හුත්‍වා තන්නින්නතාය පවත්තතීති අභිජඣා’ යනු එය පැහැදිලි කරයි.

පරායත්තවස්තුවක්බව-එය තමහට පිරිනැමීම යන මේ ය එහි අඞ්ග. මේ දෙයඟින් එකෙකුත් නො ලැබුනේ නම්, අකුශල කර්‍මය සම්පුර්‍ණ නො වේ.

අභිජ්ඣාව, ගුණහීනයන් පිළිබඳ වස්තූන්හි උපදනා කල්හි අල්පසාවද්‍ය ය. ගුණසම්පන්නයන් පිළිබඳ වස්තූන්හි උපදනා කල්හි, මහාසාවද්‍ය ය. වස්තූන්හි හා වස්තුස්වාමීන්ගේ උස්කම් මිටිකම් අනු ව මේ වන්නේ ය.

අභිජ්ඣාඅකුසලය, සතර අපායයෙහි දුකට හේතු ය. අභිද්ධ්‍යාවෙන් බැඳුනහු, සතර අපායයෙහි උපදවයි. ඉන් මිදී ගොස් මිනිස් බවට ආ කල්හි, කටයුතු සිදුකර ගැණීමෙහි අපොහොසතෙක්, නො මනා දැකුම් ඇත්තෙක්, දිළින්දෙක් වන්නේ ය. මේ හැමට වඩා, සතර අපායයෙහි දුක ම ඉතා බිහිසුණු ය. ඉතා දැඩි ය. ඉතා මහත් ය. ඉතා නපුරු ය.

‘මෙරමා අයත් වූ සැපත මට ලැබේ නම්, යහපතැ’ යි එහි ලෝභ උපදවන්නහුට, ලෝභය මුල් කොට ද, ‘මෙය මොහුට තරම් නො වේ, තරම් වන්නේ මටැ’ යි අනුන් අයත් වූ සැපතෙහි නො සතුටු ව, එහි ලෝභය උපදවන්නහුට, දෝසය මුල් කොට ද, ‘අනුන් අයත් වූ සැපත තමහට පිරිනමා ගැණුම පාපයෙක් නො වේ ය’ යි සිතා අන් සතු වූ සැපතෙහි ලෝභ උපදවන්නහුට මෝහය මුල් කොට ද මේ අකුශලකර්‍මය සිදු වේ. සුවණ්ණහංස - ම‍වාණිජජාතක බලනු.

හිත සුවය නසන්නේ ‘ ව්‍යාපාද’ නම්. අනුන් නැසීම පිණිස සිත කිලිටි කර ගැණීම ලකුණු කොට සිටියේ ය.

අන් සතකුබව - ඔහු නසන්නට සිතීම, යන මේ ය එහි දෙයඟය. මින් එකෙකුත් නො හමු ව ගියේ නම්, අකුශලකර්‍මය සම්පුර්‍ණ නො වේ.

ගුණ නැති සතකු කෙරෙහි ‘මූ නැසේවා’ යි සිතීම අල්පසාවද්‍ය ය. ගුණැති සතකු කෙරෙහි ‘මූ නැසේවා’ යි සිතීම මහාසාවද්‍ය ය.

ව්‍යාපාදඅකුශලය, සතර අපායයෙහි දුකට හේතු ය. ඉන් බැඳුනහු, සතර අපායයෙහි උපදවයි. ඉන් මිදී මිනිස්බවට ආයේ නම් රූ නැත්තේ, රෝග පීඩා ඇත්තේ, නො මනා දැකුම් ඇත්තේ වන්නේ ය. මේ හැමට වඩා, සතර අපායයෙහි දුක ම ඉතා බිහිසුණු ය. ඉතා දැඩි ය. ඉතා මහත් ය. ඉතා නපුරු ය.

අනුන් සතු වූ වස්තුවෙහි ලෝභය නිසා වස්තුස්වාමියාගේ විනාශය පතන්නහුට ලෝභය මුල් කොට ද, අනුන් පිළිබඳ ලාභ සත්කාරාදිය ඉවසනු බැරි ව, ද්වෙෂී ව ‘මොවුහු මැරවා’ යි පතන්නහුට දෝසය මුල් කොට ද, වරද කළහුට වරද කිරීම වරදෙක් නො වේ ය යි අන්‍යයාගේ විනාශය පතන්නහුට, මෝහය මුල් කොට ද මේ අකුශලකර්‍මය සිදු වේ. එකපණ්ණ-තිලමුට්ඨිජාතක බලනු.

‘දන් සිල් ඈ පින්කමින් වැඩෙක් නො වේ, සතුන් මැරීම් ඈ අකුසලින් අපායගත නො වේ, සත්ව තෙමේ මෙයට කලින් නො උපන්නේ ය, මතු උපදින්නේ නො වේ, සියල්ල ම නිත්‍ය ය’ යනාදි ලෙසින් තතු ඉක්මවා ගිය තතු වසා ගත් ලබ්ධිය ‘ මිත්‍ථ්‍යාදෘෂ්ටි’ නම් ^[5]

ඒ ඒ වස්තුන් පිළිබඳ ගත් අයුරෙහි වෙනස්බව - යම් පරිද්දෙකින් ගණී නම්, එ පරිද්දෙන් ඒ වස්තුන්ගේ වැටහීම යන මේය එහි අඞ්ග. මේ දෙයඟ ලැබීමෙන් ය එය අකුශල වනුයේ, එකකුත් නො ලැබුනු කල්හි අකුශලකර්‍මය සම්පුර්‍ණ නො වේ.

අනියතමිත්‍ථ්‍යාදෘෂථිය, අල්පසාවද්‍ය ය. නියතමිථ්‍යාදෘෂ්ටිය, මහාසාවද්‍ය ය. ආනන්තරීයකර්‍මය කළහුට, සසරින් මිදුමෙක් ඇත්තේ ය. නියත මිසදිටු ගත්තහුට, සසරින් මිදුමෙක් නැත්තේ ය. ස්වර්‍ගයෙහි ඉපදීම් පමණකුත් නැත්තේ ය.

මිත්‍ථ්‍යාදෘෂ්ටිඅකුශලය, සතර අපායයෙහි දුකට හේතු ය. මිසදිටු ගත්තහු, සතර අපායයෙහි උපදවයි. යම් පිනකින් ඉන් ගැල වී මිනිස්බවට ආයේ නම්, මිසදිටු අදහස් ඇත්තේ, නො ඇද පිළිවෙත් නැත්තේ, මැරී ගොස් නැවැතත් අපායයෙහි ම හෙන්නේ ය. මොහු විඳුනා අපායයෙහි දුක ම ඉතා බිහිසුණු ය. ඉතා දැඩි ය. ඉතා මහත් ය. ඉතා නපුරු ය. සසරදුකින් මිදුමෙක් මිසදිටු ගත්තහුට නැත්තේ ය.

යම් යම් අමිහිරි දේ මිහිරැ යි ගෙණ එහි ලෝභයෙන් තදබද වන්නහුට ලෝභය මුල් කොට ද ‘මිසදිටු ගත්තේ අපායයෙහි උපදනේ ය, එහෙයින් මිසදිටු හැරිය යුතු ය’ යි කියන බණ අසා, ඒ කියන්නවුන් කෙරෙහි කෝපයෙන්, ‘නිවන් සදාලන්නේ මේ ය’ යි. විපරීත අදහස් ගත්තහුට, දෝසය මුල් කොට ද, ධර්‍මය අධර්‍මය යි ද, අධර්‍මය ධර්‍මය යි ද, සුභාෂිතය, දුර්‍භාෂිත ය යි ද, දුර්‍භාෂිතය සුභාෂිතය යි ද ගත්තහුට මෝහය මුල් කොට ද මේ අකුශලකර්‍මය සිදු වේ. මාතඞ්ග-මහාබොධිජාතක බලනු.

කය-වචන-සිත යන දොරටු තුනින් සිදුවන සියලු අකුසලයෝ මේ දශවිධ අකුශලකර්‍මපථයෙහි ඇතුළත් වෙති. එහෙයින් කයින්-වචනයෙන්-සිතින් යමෙක් කුඩා වූ හෝ මහත් වූ යම් පව්කමක් කෙරේ නම්, ඔහු ‘ පාපකාරී’ ය.

මෙහිලා ප්‍රකීර්‍ණකථා විසින් මෙය ද මෙසේ දතයුතු ය:-

මිනිසුන් විසින් ලෝභ-ද්වේෂ-මෝහ යන මොවුන්ගේ හේතුවෙන් මේ දසවැදෑරුම් වූ අකුශල කර්‍ම කරණු ලැබේ. එ හෙයින් ප්‍රාණඝාත අකුශලකර්‍මයක් කරන්නට සිත් උපන් කල්හි ‘මෙය මෙලොවැ පරලොවැ දෙක්හි ම දුකට හේතු ය, මේ නිසා පරලොවැ අපායයෙහි ඉපිද කටුක දුක් විදියැ යුතු ය, මෙලොවැ දී නොයෙක් වධබන්ධනයන්ට මූණ දියැ යුතු ය, යනාදී වූ දුර්විපාක සලකා පරපණ නැසීමෙන් -

අන්හු විසින් නො දුන් දෙයක් සොරසිතින් ගැනීමට සිත් උපන් කල්හි, මේ හේතුවෙන් මරණින් මතු සතර අපායයෙහි ඉපද අවුරුදු කෙළගණන් මහත් කටුක දුක් විඳ මිනිස්බවක් ලත් කල්හි එහි විපාක වශයෙන් එදාවේල සපයාගැණීමෙහි අපොහොසත් වන්නේ ය, ගෙයක් කඩපිළක් ගානේ හිඟමනෙහි යායුතු වන්නේ ය, යනාදී වූ දුර්විපාක සලකා අන්සතු නුල්පටක් පමණකුත් හොරකම් කිරීමෙන් -

‘පරදාර සේවනය-පරපුරුෂ සේවනය යන කාමමිත්‍ථ්‍යාචාරයෙහි මෙවුන්දම්සෙවුම්හිලා සිත් උපන් කල්හි අන් අඹුවන් ගැණීම අන් පිරිමින් ගැණීම සතර අපායයෙහි ඉපද අවුරුදු කෙළගණන් දුක් විඳීමට කරුණු වන්නේ ය, ඉන් මිදී මිනිස්ලොවැ උපන් කල්හි උප නුපන් හැම ජාතිවල සතුරන් ඇතියෙක්, අප්‍රිය වූ දැකුම් ඇතියෙක්, ආහාරපාන වස්ත්‍රාභරණ නො ලබන්නෙක්, රටට ණයගැතියෙක්, නපුංසකයෙක්, කුදුවූවෙක්, කොරවූවෙක්, ඉඳුරන් විකලවූවෙක්, හිතමිතුරන්ගෙන් ඈත්වූවෙක් වන්නේ ය, යනාදී වූ දුර්විපාක සලකා පරඹුවන් ගැණීමෙන් හා පරපුරුෂයන් ගැණීමෙන් -

‘රහමෙරපානය ක්ලේශකාමයාගේ ඉපැත්මට කරුණු ය, යමක්හුගේ සිත් තුළ ක්ලේශකාමයෝ උපදිත් නම්, ඒ ක්ලේශකාමයන් විසින් ඔහු මරණින් මතු සතර අපායයෙහි උපදවනු ලබන්නේ ය, එහිදී යමපලුන් විසින් කරනු ලබන නො ඉවසිය හැකි වධබන්ධනයන්ට යටත් වියැ යුතු ය, දුක් විඳියැ යුතු ය, මේ අපාදුක අවුරුදු කල්පගණනක්ම විඳියැ යුතු ය, එසේ අපායයෙහි දුක් විඳ ඉන් ගැලවී මිනිස්දිවියක් ලත් කල්හි පිස්සෙක් වන්නේ ය. විළිබිය නැත්තෙක් වන්නේ ය, රෙදිපිළි නැති ව නිරුවතින් මහමඟැ යන්නේ ය, යනාදී වූ දුර්විපාක සලකා රහමෙර පානයෙන් -

‘බොරුකීම යම් කෙනකු විසින් පුරුදු කරණලද්දේ නම්, ඔහු ඒ බොරුකීමේ හේතුවෙන් මරණින් මතු සතර අපායයෙහි ඉපද කෙළගණන් කල්පයන්හි මහදුක් විඳැ කවදා හෝ කරණලද පින්කම් හේතුවෙන් ඉන් ගැලවී අවුත් මිනිස්බවක් ලද්දේ නම්, එහිදී ශෙෂව තුබූ මුසාවාද අකුසලයෙන් ඔහු නැතිදොස් ලබන්නේ ය, නො කළ වරදට හසුවන්නේ ය, දුක් ඇත්තේ අඥ වූයේ වන්නේ ය, කපිලමත්ස්‍යයා මෙන් දුඟද හමන මුව ඇත්තෙක් වන්නේ ය, යනාදි වූ දුර්විපාක සලකා බොරුකීමෙන් -

‘පිසුණුබස් කීමේ හේතුවෙන් පිසුණු බස් කීයේ මිය ගොස් ඒ පවින් සතර අපායයෙහි ඉපිද එහි නොයෙක් කල්ප දහස් ගණන් දුක් විඳැ එයින් මිදී කිසිකලෙක මිනිස්බවක් ලැබූයේ නම්, ඔහු උපනුපන් හැම කල්හි කෙළතොල්ලෙක් වෑරුනු සිරුරු ඇත්තෙක් වන්නේ ය, යනාදී වූ දුර්විපාක සලකා පිසුණුබස්කීමෙන් -

‘පරුසබස් කිමේ හේතුවෙන් හා නිසරුබස් කීමේ හේතුවෙන් ඒ පරොස්බස් නිසරු බස් කීයේ මරණින් මතු සතර අපායයෙහි උපදින්නේ ය, එහි මහත් දුක් විඳ මිනිස්දිවි ලදුයේ නම්, එතැනදී විරූප වන්නේ ය, විකල වූ ඉඳුරන් ඇතියේ වන්නේ ය, කැකුළු දුක් විඳියැ යුතු වන්නේය, යි යනාදිය සලකා පරොස්බස් හා නිසරු බස් කීමෙන් -

‘අභිධ්‍යා නම් වූ විෂමලෝභයෙහි අනිෂ්ටවිපාක විසින් මරණින් මතු සතර අපායයෙහි ඉපද දුක් විඳින්නේ ය. එයින් මිදී ගොස් මිනිස්බවක් ලැබූයේ නම්, ඔහු සිතන බලන කිසිවක් සිදු නො වන්නේ ය, මුව දෙ කොණින් කෙළ ගලන්නේ ය, කෑම්බීම් ලැබීමෙහි අපොහොසත් වන්නේ ය, යනාදී වූ දුර්විපාක සලකා විෂමලෝභයෙන් -

‘ව්‍යාපාද අකුශලකර්‍මයෙහි බලයෙන් මරණින් මතු සතර අපායයෙහි ඉපද දුක් විඳැ ඉන් මිදී මිනිස්බවක් ලැබුයේ විරූප වූ දැකුම් ඇත්තේ වන්නේ ය, මවුපියන්හට අප්‍රියයෙක් වන්නේ ය, ඉතා සුලු කරුණෙහි පවා හැපෙන්නේ ය, ගැටෙන්නේ ය, යනාදී වූ දුර්විපාක සලකා ව්‍යාපාදයෙන් -

‘දෙසැටකට බෙදීගිය මිත්‍ථ්‍යාදෘෂ්ටිය තරම් බිහිසුණු පාපයෙක් නැත්තේ ය, එය මහාසාවද්‍යය, මිසදිටු ගත්තේ මරණින් මතු සතර අපායයෙහි ඉපද කල්ප කෙළගණන් එහි දුක් විඳැ ඉන් ගැලවී අවුත් මිනිස්බවක් ලද්දේ නම්, එහිදී ප්‍රතිපත්තියෙන් තොර වූ මිත්‍ථ්‍යාකල්පනා ඇතියෙක් වන්නේ ය, මෙලොවැදීත් තව තවත් පව්කම්හි යෙදෙන්නේ ය, ඒ පව්කම් ද ඔහුට මෙලොවැ දුක් විඳීමට කරුණු වන්නේ ය. මෙසේ මිනිස්දිවිය ගෙවා මැරී ගොස් නැවැතත් සතර අපායයෙහි උපදින්නේ ය, යනාදී වූ දුර්විපාක සලකා මිත්‍ථ්‍යාදෘෂ්ටියෙන්දැ යි මේ දසඅකුසලින් වැළකී සිටිය යුතු ය.

උභයත්‍ථ සොචති = එලොවැ මෙලොවැ දෙක්හි ශෝක කරයි.

මෙලොවැ දී කර්‍මශොචනයෙන් පරලොවැ දී විපාකශොචනයෙන් ශෝක කරණ බව ය, මෙයින් වදාළෝ. තමන් කරණලද අකුශලකර්‍මයන් ගැන සිතමින් කියමින්, එහිලා තැවීම ය, කර්‍මශොචන. මරණින් මතු දුගතියකැ ඉපද, තමන් කරණලද කම් ලෙසින් ලත් බිහිසුණු දුක් ඉවසනු බැරි ව එහිලා ලතැවීම ය, විපාක ශොවන ‘අකතං මෙ කල්‍යාණං කතං පාපන්ති එකං සෙනෙව මරණ සමයෙ ඉධ සොචති, ඉදමස්ස කම්මසොචනං, විපාක අනුභොන්තො පන පෙච්ච සොචති, ඉදමස්ස පරලොකෙ විපාකසොචනං, එවං සො උභයත්‍ථ සොචතියෙව’ යනු අටුවා ය.

සො සොචති සො විහඤ්ඤති දිස්වා කම්මකිලට්ඨං අත්තනො = ඔහු තමාගේ කිලිටි කර්‍මය දැක ශෝක කරයි. ඔහු නැසෙයි.

තමන්ගේ කිලිටි වූ කර්‍මය නම්, තමන් විසින් ප්‍රාණඝාතාදීන්ගේ වශයෙන් ද්වාරත්‍රය වෙහෙසා, කරණලද අකුශල කර්‍ම යි. ඒ අකුශලකර්‍ම දක්නේ, මෙලොවැදී ම ශෝක කරයි. ඔහු පරලොවැ ගියේ, ඒ තමන් කළ අකුශලකර්‍මයන්ගේ වශයෙන් බිහිසුණු දුක් විඳින්නේ, නොයෙක් ලෙසින් වැලපෙන්නේ, විශේෂයෙන් නැසෙන්නේ ය. පෙළෙන්නේ ය.

පාපකාරී පුද්ගලයා තමන්ගේ කිලිටි වූ කර්‍මය දැක මෙලොවැ දී ශෝකවන සැටිත්, පරලොවැ දී ඒ පාපකර්‍මයන්ගේ විපාක විඳිමින් ශෝකවන සැටිත් මෙයින් වදාළ සේක.

ධර්‍මදේශනාවගේ අවසානයෙහි බොහෝදෙන සෝවන් ඵලාදියට පැමිණියෝ ය, දේශනාව මහාජනයාට වැඩ සහිත වූ ය.

ධම්මික උපාසක මහතා

අප බුදුරජුන් දවසැ සැවැත්නුවරැ ධම්මික නමින් හැදින්නූ පන්සියයක් උපාසකයෝ වාසය කළහ. උන් එකිනෙකාට පන්සියය පන්සියය උපාසකයෝ පිරිවර වූහ. මෙහි කියන ධම්මික උපාසක තෙමේ ඒ හැම දෙනා අතර වැඩිමහල්ලා විය. ඔහුට පුත්තු සත් දෙනෙක, දූලා සත් දෙනෙකැයි දූ පුත්තු දස සතර දෙනෙක් වූහ. උන් හැම කෙනෙක් එක් එක් ලහ කැඳක්, ලහ බතක්, අඩමස් බතක්, අලුත් සඳ දුටු දා දෙන නවසද බතක්, වස් විසූ භික්‍ෂූන්ට දෙන වස්වැසි බතක් දැ යි බත් කීපයක් දුන්හ. ඒ හැම දෙන ධම්මිකයාගේ අනුජාත දූ පුත්තු වූහ. ධම්මිකයාත් ලහ කැඳ, ලහ බත් ආදිය දුන්නේ ය. ඔහු අඹුව ද ලහ කැඳ, ලහ බත් ආදිය දුන්නා ය. අඹුදරුවන් සහිත වූ ධම්මික තෙමේ සිල් ඇත්තේ, යහපත් ගති පැවතුම් ඇත්තේ, දීමෙහි ඇලුනේ විය.

මෙසේ දැහැමින් කල් යවන ධම්මික උපාසක තෙමේ, කල් යත් රෝගාතුර විය. ඔහුගේ ආයුසංස්කාරය පිරිහී ගියේ ය. රෝගී ව ඇඳ ඇතිරැ ගත් උපාසක තෙමේ, බණ අසනු කැමැති ව ‘භික්‍ෂූන් අට නමක් හෝ සොළොස් නමක් එවන්නැ’ යි බුදුරජානන් වහන්සේට ආරාධනාවක් යැවී ය. උන්වහන්සේ ඔහුගේ ආරාධනාව පරිදි භික්‍ෂූන් එහි යැවූහ. උන්වහන්සේලා උපාසකයාගේ ගෙට ගොස් ඔහු වැතිරැ හුන් ඇඳ වටා පණවා තුබු අසුන්හි වැඩහුන්හ. එවිට උපාසක තෙමේ භික්‍ෂූන් දෙස බලා, ‘ස්වාමීනි! දැන් මට ඇත්තේ ඔබවහන්සේලාගේ පිහිට ය, ඔබවහන්සේලා දැකීම මට මහත් පිහිටෙක, එදා මාගේ ශරීරෙහි තුබූ ශක්තිය දැන් නැත, ඇස් දෙකත් මඳක් අඳුරු ය, කන් ඇසීමත් ටිකක් අඩු ය, මට බණ ටිකක් වදාරන්නැයි කී ය. ‘උපාසකතුමනි! අසන්නට වඩා කැමැති සූත්‍රය කුමක් ද’ කියන්න, මහත්මයාගේ කැමැත්තේ හැටියට අපට ඕනෑ ම සූත්‍රයක් කිය හැකි ය’ යි භික්‍ෂූන් කී විට ‘සියලු බුදුරජුන් විසින් අත් නො හැර ගෙණ ආ ‘මහාසතිපට්ඨාන සුත්‍රය’ වදාරන්නැ’ යි දන්වා සිටියේ ය. භික්‍ෂූන් වහන්සේලා ඒ දේශනා කරන්නට පටන් ගත්හ.

එ වේලෙහි උපාසකයාගේ පින් තෙදින් මෙහෙයුනු සදෙව්ලෝ වැස්සෝ, එක් එක් දෙව්ලොවින් දහස දහස අසුන් යෙදූ එක් සිය පණස් යොදුන් පමණ වූ මොනවට සැරසූ දෙව්රිය සයක් ගෙණවුත්, උපාසකයාහට පෙනෙන සේ අහස තබා ‘අපි ගෙණ යන්නෙමු, අපි ගෙණ යන්නෙමු” යි වහසි බෙණෙමින් ‘උපාසකය! මැටි බඳුනක් බිඳ රන් බඳුනක් ගන්නකු සේ අපගේ දෙව්ලොවට යන්නට මේ රියට නගින්න, මේ රියට නගින්නැ’ යි වෙන වෙන ම කියා සිටියහ. එවිට උපාසක තෙමේ ‘බණට අනතුරු නො කොට, ඒ අවසන් වනතුරු පොඩ්ඩක් ඉවසන්නැ’ යි අත් සනින් දන්වා සිටියේ ය. ඒ දුටු භික්‍ෂූන් වහන්සේලා බණ නවතා ලන්නට කියිති යි සිතා, බණ නවතාලූහ. ඉක්බිති ගෙයි වැස්සෝ මොක ද මේ; අපේ පියා මෙයට කලින් කිසි දිනෙකැ මෙසේ කළේ නො වේ, සිහි මදකමෙක් ද මේ, එදා කො තරම් බණ ඇසුවත් උන්දෑට මදි ය, බණ ඇසීමෙහි සෑහීමෙක් මෙයට පෙර කවදාත් උන්දෑට තුබුනේ නැත, අය්යෝ! ඕනෑකමින් ම හාමුදුරුවරු ගෙන්වා, ගත්තේත් තාත්තා ය, දැන් තාත්තා ම බණ නවතා ලන්නට කියයි, මරණයට බිය නො වන්නේ කවරෙක් දැ’ යි කියමින් හඬන්නට පටන් ගත්හ. භික්‍ෂූන් වහන්සේලා ද දැන් ඛණට ඉඩ නැතැ යි විහාරයට වැඩියාහ.

මඳකට පසු, උපාසක තෙමේ ‘නුඹලා කුමක් නිසා හඬහු දැ?’ යි ඔවුන්ගෙන් ඇසී ය. ‘තාත්තා හාමුදුවරු වැඩමවා, බණ අසන්නට පටන් ගෙණ, නැවැත තාත්තා ම ඒ වළකාලූබව අපට පෙණුනේ ය, තාත්තා මරණයට බියෙන් මෙසේ කරන්නේ ය යි සිතා අපි හැඬුවෙමු’ යි කීහ. ‘නෑ මම මරණයට බිය නො වෙමි, කොහි ද හාමුදුරුවරු?’ යි උපාසක තෙමේ ඇසී ය. ‘උන්වහන්සේලා බණ කියන්නට ඉඩ නැතැ’ යි කියා විහාරයට වැඩිය බව කීවිට, ‘මම උන්වහන්සේලාට බණ නවතාලන්නට නො කීමි, උන්වහන්සේලා හා කතා නො කෙළෙමි’ යි කී ය. ඉක්බිති පුත්තු ‘තාත්තා කතා කළේ කා සමග දැ?’ යි ඇසූහ. ‘සදෙව්ලෝ වැස්සෝ එක් එක් දෙව්ලොවෙන් එක් එක් රිය බැගින් රියසයක් සරසා ගෙණවුත් අහස තබා, “අපේ දෙව්ලොව, සැපතින් මහත් ය, අපේ දෙව්ලොව සැපතින් මහත් ය, අපේ දෙව්ලොවට එන්න! මේ රියට නගින්න! මේ රියට නගින්නැ’ යි මට කියති. ඒ නිසා මම ඔවුන්ට බණ අසන බව කියා, පොඩ්ඩක් ඉවසන්නට අත නගා කීමි, ඒ හැර හාමුදුරුවරුන්ට බණ නවතන්නට නො කීමි ‘ යි කී විට, ඔවුහු ‘කොහේ ද තාත්තේ ඒ දෙව්රිය, අපට එකෙක් වත් නො පෙණේ, කොහේ ද, අපට පෙන්වන්නැ’ යි කීහ. එවිට උපාසකයා, ගෙතූ මල්දමක් ගෙන්වා, ‘කි නම් දෙව්ලොව වඩාත් සිත්කලු දැ’ යි අසා, ‘තුසිත දෙව්ලොව හැමට සිත්කලු ය’ යි කී විට, ‘එසේ නම් මේ මල්දම තුසිත දෙව්ලොවින් ආ දෙව්රියෙහි එල්බේවා’ යි සිතා අහසට දමවු’ යි කීයේ ය. ඔවුහු එසේ සිතා මල්වඩම අහසට වීසි කළහ. එය සිතූ පරිදි තුසිත දෙව්ලොවින් ආ රියෙහි ලැගුනී ය. එහි රැස් ව සිටියවුනට මල්වඩම පෙණින. රිය නො පෙණින. උපාසක තෙමේ ‘මල්වඩම පෙණේ දැ’ යි දූ පුතුන් විචාළේ ය. ඔවුන් ‘එසේ ය’ යි කී විට, ‘ඒ මල්වඩම ලැගී තිබෙන්නේ තුසිත දෙව්ලොවින් ආ රථයෙහි ය, මම දැන් තුසිත දෙව්ලොවට යමි, ඒ ගැණ නුඹ ලා දුක් නො වියැ යුතු ය, නුඹලාත් මා සමීපයට එන්නට සිතා තව තව පින් කරන්න! දන් දෙන්න! සිල් රකින්න! භාවනා කරන්න! සතුන් මැරීමෙන්, සොරකම් කිරීමෙන්, පරස්ත්‍රී-පරපුරුෂසේවනයෙන්, රා අරක්කු බීමෙන්, බොරු කීමෙන්, කේලාම් කීමෙන්, රළුබස් බිණීමෙන්, ඕපාදූපා කතා කිරීමෙන්, මුළුමනින් වෙන්වන්න! පව්කමක්, වැරදි වැඩක් කිසි දවසක නො කරන්න! කරුණා මෛත්‍රි ආදී වූ ගුණ දියුණු කරන්නැ’ යි මේ ඈ ලෙසින් අවවාද දී කලුරිය කොට, තුසිත දෙව්ලොවින් ආ රථයෙහි නැගී සිටියේ ය. එ කෙණහි ම උපාසකයාගේ ආත්මභාවය තුන්ගවු පමණ වූයේ, ගැල් සැටක පුරාලන්නා වූ අබරණවලින් සැරසුනේ විය. දෙවඟනන් දහසක විසින් පිරිවැරුණේ ය. පන්සිය යොදුන් පමණැති රන්විමනෙක් ද පහළ විය.

සතිපට්ඨානසූත්‍ර දේශනාවට උපාසකයා වෙත වැඩිය භික්‍ෂූන් වහන්සේලා, පෙරළා විහාරයට වැඩිය කල්හි බුදුරජානන් වහන්සේ, ඔවුන් අතින් ‘උපාසකයා හොඳට බණ ඇසී දැ’ යි ඇසූහ. ඔවුහු ‘එසේ ය, උපාසකයා හොදට බණ අසා හිඳැ අතරමගැ දී බණ නවතාලන්නට කී ය, එ කෙණහි ඔහුගේ දූ පුත්තු හඬන්නට පටන් ගත්හ, අපි දොරට බැස ආවෙමු’ යි කීහ. ‘උපාසකයා කතා කළේ තමුසේලා සමග නො වේ, ඔහු තමුසේලාට කිසිවක් කීයේ නැත, ඒ වේලෙහි සදෙව්ලෝ වැස්සෝ රිය සයක් සරසා ගෙණවුත් දෙව්ලොවට එන්නැ යි අඬ ගෑහ, උපාසකයා, බණට අනතුරු නො කොට, පොඩ්ඩක් ඉවසන්නැ යි අත් නගා දෙවියන්ට දැන්වී ය, ඒ මුත් තමුසේලාගේ බණ නවතාලන්නට ඔහු නො කීයේ ය’ යි බුදුරජුන් වදාළ කල්හි, භික්‍ෂූන් වහන්සේලා ‘උපාසකතෙමේ කො තැනක උපන්නේ දැ?’ යි ඇසූහ. ‘තුසිත දෙව්ලොවැ’ යි උන්වහන්සේ කීහ. නැවැත භික්‍ෂූන් වහන්සේලා ‘ධම්මික උපාසක තෙමේ ජිවත්වන්නේ, නෑයන් මැද ඉතා සතුටින් ජීවත් වූයේ ය, දැන් මැරී ගොස් ද, සතුටු වියැ හැකි තැනකැ ම උපන්නේ ය’ යි කීවිට, ‘ඔව්! මහණෙනි! නො පමා වූ ගිහියෙක් හෝ වේවා, පැවිද්දෙක් හෝ වේවා, සියලු දෙන සියලු තැනැ ම සතුටු වෙති’ යි වදාරා. මේ ධර්‍මදේශනාව ද කළ සේක:-

කළ පින් ඇත්තේ මෙලොවැ සතුටු වෙ යි. පරලොවැ සතුටු වෙයි. (මෙසේ) දෙලොවැ සතුටු වෙයි. හෙතෙමේ තමන්ගේ, නොහොත් තමන් කළ පින්කම දැක, සතුටු වෙයි. පරලොවැ දී තදින් සතුටු වෙයි.

ඉධ මොදති = මෙලොවැ සතුටු වෙයි.

මෙලොවැ උපන්නේ, ජීවත් වන්නේ ම තමන් විසින් කළ කුශල කර්‍මයන්ගේ වශයෙන් ‘මා විසින් ඒකාන්තයෙන් පාපකර්‍මයෙක් නම් නො කරණ ලද ය, කරණ ලද්දේ කුශලකර්‍ම මැ’ යි කළ කුසල් සිහි කිරීමෙන් සතුටු වෙයි. කළ පිණැත්තහු හැම ඉරියව්කැ දී ම තමන් කළ කුශලකර්‍ම සිහි කිරීමෙන් සතුටුවීම ස්වභාවධර්‍මයෙකි. එසේ කළ කුසල් ගැණ සිතා, එහි අනුසස් සැලකීම, කුශලඵලයාගේ මහත්ත්‍වයට කරුණු වේ. පින් නො කළ තැනැත්තාට මරණාසන්නකාලයෙහි ශෝක වීමට කරුණු ඉදිරිපත් වෙතත්, කළ පින් ඇත්තහුට එම අවස්ථායෙහි ඉදිරිපත්වන්නේ සන්තෝෂ වීමට කරුණු ය. ඔහුට, තමන් වැඩිවශයෙන් පුරුදු පුහුණු කළ කුශල කර්‍මයක් ම මැරෙන්නට ලං වූ විට ඉදිරිපත් වේ. ඔහු, ජීවත්වන්නේ, දන්දීම වැඩි වශයෙන් පුරුදු කෙළේ නම්, ඒ සිදුකිරීමට උපකාර කොට ගත් භෝජන, චීවර, ධජ, පතාකා, සුවඳ මල් ඈ කිසිවෙක් වේ නම්, එයින් කිසිවෙක් ඔහුට මැරෙණ විට කර්‍මනිමිත්ත වශයෙන් පෙණී යයි. එසේ ම ඒ කුශලකර්‍මවිපාකයට අනුරූප ව ගතිය නියමකිරීම්වශයෙන් දෙවඟනන්, දෙව්විමන්, කප්රුක්, මස් වැදලි ඈ අතුරින් කිසිවෙක් පෙණී යයි. පෙණී යනු සදොරින් එක් දොරකට ය. මරණාසන්නකාලයෙහි කළ පිණැත්තහුට, මෙසේ පිරිසිදු කර්‍මය, කර්‍මනිමිත්ත, ගතිනිමිත්ත යන මොවුන් පෙණී යෑමෙන් උපදින සතුට ටික නො වේ. ඒ ඉමහත් ය. එහෙයිනි වදාළෝ ‘ඉධ මොදති” යි.

පෙච්ච මොදති = පරලො වැ සතුටු වෙයි.

ජීවත් ව සිටැ, පින්කම් කළේ, මරණින් මතු මිනිසෙක් ව උපන්නේ, මිනිසුන් පිළිබඳ හැම යස ඉසුරු උසස් ලෙසින් ලැබීමෙන් සතුටු වන්නේ ය. දෙවියෙක් ව උපන්නේ, දෙවියන් පිළිබඳ හැම යස ඉසුරු උසස් ලෙසින් ලබා සතුටු වන්නේ ය. පින්කම් කළහුට, එහි විපාක විසින් ලැබෙන්නේ දෙවි-මිනිසුන් අතර උසස් උත්පත්තිය හා උන් පිළිබඳ මහත් යස ඉසුරු ය. එයින් ඔහු පිණා යයි. සතුටු වෙයි.

කතපුඤ්ඤො= කළ පිණැත්තේ.

දන් - සිල් - බැවුම් ඈ විසින් කළ පිණැත්තේ ‘ කතපුඤ්ඤ’ නම්, කළ තැනැත්තහු හෝ, ඔහු සිත පිරිසිදු කරන්නේ ‘ පුඤ්ඤ’ නම්. යම්කිසි ක්‍රියාවකින් රාගාදී වූ දොෂයකින් අපිරිසිදු වූ සත්‍වයන්ගේ සිත, පිරිසිදුබවට යේ නම්, ඒ හැම ක්‍රියා පින් ය. මේය නිරුක්ති එහිලා “පුනාතීති පුඤ්ඤං, අත්තනො කාරකං ජනං අත්තසන්තානං වා යත්‍ථ සයං උප්පන්නං තං සන්තානං පුනාති සොධෙතීති = පුඤ්ඤං, පුජ්ජභාවං, ජනෙතිති වා = පුඤ්ඤං, පූජිතං වා නෙතීති = පුඤ්ඤං” යි.

පුඤ්ඤ ශබ්දය, කුශල-සුන්දර-පවිත්‍ර යන අරුත්හි ආයේ ය. (පණ්ඩකෙ සුකතෙ) පුඤ්ඤං (මනුඤ්ඤෙ පාවනෙ තිසු) යනු කෝෂ යි. මෙහි ආයේ කුසල්හි ය.

මිනිසත්බව ලද්දහු විසින් කළ යුත්තේ පින්කම් ම ය. “එවං ජාතෙන මච්චෙන කත්තබ්බං කුසලං බහුං’ යනු වදාළෝ එහෙයිනි. ^[6] ආගමයෙහි දාන-සීල-භාවනා යි පුණ්‍යක්‍රියා තුනෙක් දැක් වේ. මේ තුන ද ගෙණ නැවැත අපචායන-වෙය්‍යාචච්ච-පත්තිදාන-පත්තානුමොදනා-ධම්මසවණ-ධම්මදේසනා-දිට්ඨුජ්ජුකම්ම යන පින්කම්, දසවැදෑරුම් කොට කීහ. මෙ දසය තුළ හැම පින් කමෙක් ම දැක්ක හැකි ය.

දියයුතු වස්තු, දිමෙහි සිතිවිල්ල, දීම යන මේ දාන’ නම්. “දීයතීති = දානං, දෙය්‍යධම්ම‍‍ස්සෙතං නාමං, සවත්‍ථුකා වා චෙතනා දානං, සම්පත්තිපරිච්චාගස්සෙතං නාමං” යනු, දානං’ යනු විස්තර කළ සැටියි. ^[7]

සම්පත්ත-සමාදානවිරතීන්ගේ වශයෙන් ප්‍රාණවධාදියෙන් වළකින්නහුගේ, උපාද්ධ්‍යාය-ආචාර්‍ය්‍යවත්ත යනාදී වූ වත් පිළිවෙත් පුරන්නහුගේ චේතනාදී ධර්‍ම සීල” නම්. “ පාණතිපාතාදීහි වා විරමන්තස්ස වත්තපටිවත්තං වා පූරෙන්තස්ස චෙතනාදයො ධම්මා සීලං නාම” යි සීලං” යනු විස්තර කළ සැටියි. ^[8]

සත්වයාගේ සිත කිලිටි කරණ ලෝභ-දෝස-මෝහාදී වූ සියලු කෙලෙසුන්ට පටහැනි ව නැගුනු කුශලපක්‍ෂයෙහි වූ සිතිවිල්ල භාවනා’ නම්. “ චිත්තස්සුපක්කිලෙසානං යා චින්තා පටිපක්ඛිකා, තස්සා යා භාවනා සා හි භාවනාති පකිතතිතා” යනු ඒ කියූ සැටියි.

මානය දුරු කොට විද්‍යමානශීලාදී වූ ගුණයක් හෝ, තමාට කළ උපකාරයක් හෝ, සිහි කිරීමෙන් බුද්ධාදි උතුමන් කෙරෙහි, මවුපියාදීන් කෙරෙහි ආචාර්‍ය්‍ය උපාධ්‍යායයන් කෙරෙහි කරණ පූජාවය ‘ අපචායන’ නම්. “ගුණයුත්තෙසු සක්කාරකිරියා වන්‍දනාදිකා, පූජාරහෙන මුනිනා පූජාති පරිකිතහිතා” යි ඒ කියූ සැටියි.

ගිලනුන්ට ගුණවතුන්ට උවැටන් කිරීම, වෙය්‍යාවච්ච’ නම්. “ගිලානගුණවන්තානං දානාදීකිරියාසු වා ආසනොදකදානාදි වෙය්‍යාවච්චන්ති සඤ්ඤිතං” යන මෙයින් කීයේ ඒ ය.

අන්‍යයා කෙරෙහි කරුණාවෙන්, තමහට කළ උපකාර සැලකීමෙන් තමන්ට වන වැඩ නො බලා තමන් කළ කුශලය අන්‍යයා කෙරෙහි පැමිණවීම, පත්තිදාන’ නම්. “අත්තත්‍ථමන පෙක්ඛිත්‍වා පරත්‍ථං දීයතෙ යතො කරුණාකතං ඤාණයොගං පත්තිදානන්ති කිත්තිතං” යන මෙයින් ඒ කී ය.

යමකු විසින් කරන ලද කුශලකර්‍මයෙහි කුශලමහිමය ඊර්‍ෂ්‍යා ‍ද්වේෂ මාත්සර්‍ය්‍යයාදිය දුරු කොටැ, ශ්‍රද්ධාප්‍රඥාදී වූ ගුණයන්ගෙන් යෙදුනු සිතැති ව අනුමෝදන්වීම, පත්තානුමොදනා නම්.

දහම් අසා එයට අනු ව කල් යවා, ලෞකික-ලෝකෝත්තර ගුණයන්ට පැමිණෙමි යි හෝ, දැනැ ඉගෙණැ ජනසංග්‍රහ පිණිස අනුන්ට බණ කියමි යි හෝ මෙසේ අන්‍යයා නිසා හෝ තමන් නිසා පැන නැගුණු ධර්‍මශ්‍රවණචේතනාව, ධම්මසවණ නම්. “විහාය වික්ඛෙපමලං අට්ඨි කත්‍වාන සාධුකං සද්ධම්මසවණං එත්‍ථ සවණන්ති පකාසිතං” යනු ඒ කී සැටියි.

ලාභාපේක්‍ෂාවෙන් තොර ව, විමුක්තායතනගීර්‍ෂයෙහි සිට දහම් දෙසන්නහුගේ, නිරවද්‍යවිද්‍යායතනාදිය උගන්වන්නහුන්ගේ හෘදගත චේතනා මාත්‍රය, ධම්මදෙසනා නම්, “හිතජ්ඣාසයතො යා හි පරස්ස හිතදෙසනා, දෙසනාමයපුඤ්ඤන්ති දෙසයී තං සුදෙසකො” යනු ඒ කී සැටියි.

දීමෙහි ඵල ඇතැ, යනාදී ලෙසින් ඒ ඒ ක්‍රියාවන්හි ඒ ඒ ධර්‍මයන්හි නියම තතු දැනැ තම දැක්ම පිරිසිදු කිරීම, දිට්ඨුජ්ජුකම්ම නම්.

දසවැදෑරුම් වූ පින්කිරියවත්හි චේතනාව ම ප්‍රධාන වේ. එහෙයින් දශවිධපුණ්‍යක්‍රියා නම් දශවිධපුණ්‍යක්‍රියාවන්හි පැවැති චේතනා ය.

උභයත්‍ථ මොදති = දෙලොවැ සතුටු වෙයි.

පින් කළ මිනිසා තමන් කළ පින්කම්, රෑ දෙවේලේ සිතමින් සිහි කරමින් මැරෙනතුරු කර්‍මමෝදනයෙන් සතුටු වෙයි. මරණින් මතු, කළ පින්කමින් සුගතියෙහි ඉපද, යස ඉසුරු ලබා විපාක මෝදනයෙන් සතුටු වෙයි.

සො මොදති සො පමොදති දිස්වා විසුද්ධිකම්මං අත්තනො = හෙතෙමේ තමන්ගේ නොහොත් තමන් කළ පිරිසිදු කර්‍මය (පින්කම) දැක සතුටු වෙයි. පරලොවැ දී තදින් සතුටු වේ.

පින් කළ මිනිසා තමන් කළ පින්කම් ගැණ සිතා, මෙලොවැ දීත්, පින්කම්වල විපාක විඳිනවිට පරලොව දීත්, තදින් සතුටු වන බව මෙයින් වදාළෝ ය. පින් කම්, කරන්නහුගේ සිත පිරිසිදු කරණ බැවින් ‘කර්‍මවිශුද්ධි’ යි කීහ. ‘මෝදති’ යන්න ‘පමෝදති’ යි වඩාලා වදාළේ, පින් කළහු පරලොව දී යසඉසුරු ලබා තදින් සතුටු වන බැවිනි.

ධර්‍ම දේශනාවගේ අවසානයෙහි බොහෝ දෙන සෝවන් ඵලාදියට පැමිණියෝ ය. දේශනාව මහාජනයාට වැඩ සහිත වූ ය.

දේවදත්ත ස්ථවිරයන් අවීචියෙහි උපන් සැටි

බුදු රජානන් වහන්සේගේ අසූ දහසක් තරම් නෑ කුලයෝ, උන්වහන්සේගේ ලකුණු පිළිගන්නා දවසෙහි ‘අපගේ ඥාති ශ්‍රේෂ්ඨ තෙමේ රජ හෝ වේවා, බුදු හෝ වේවා, කොයි කෙනකු වූවත්, රජදරුවන් ම පිරිවර කොට වෙසේවා’ යි රජදරුවන් අසූ දහසක් පැවිදි කරවන්නට ප්‍රතිඥා දුන්හ. කල් නො යාදී ම ඒ ප්‍රතිඥාව ලෙසින් බොහෝ දෙනෙක් පැවිදි වූහ. එහෙත්, එතෙක් පැවිදි නො වූ - භද්දිය - අනුරුද්ධ - ආනන්ද - භගු - කිමබිල - දේවදත්ත යන ක්‍ෂත්‍රිය කුමරුන් දුටු නෑ කුලයෝ ‘අපි අපගේ පුතුන් පැවිදි කරවීමු, මේ සදෙන නො නෑයන් වියැ යුතු ය, පැවිදි නො වන්නෝ එහෙයිනැ’ යි කතාවක් ඇති කළහ. ඒ කතාව කණැ වැටුනු කෙණෙහි මහානාමශාක්‍ය තෙමේ, අනුරුද්ධ කුමරුන්ට ලඟට අඩගා, ‘මල්ලි! අපගේ කුලයෙන් පැවිදි වූවෙක් තව ම නැත, ඒ නිසා මල්ලී! පැවිදි වන්න, නුඹට නො හැකි නම්, මම පැවිදි වෙමි’ යි කී ය.

අනුරුද්ධ තෙමේ ඉතා සියුමැලි ය. වතුපිටි ගේදොරින් පොහොසත් කමින් කිසිත් අඩුවක් ඇත්තේ නො වේ. ඔහු ‘නැත’ යන වචනය පවා කිසි දවසෙකැ අසා නැත. දවසෙකැ මේ සදෙන කැවුම් ඔට්ටුවට තබා සෙල්ලම් කළහ. එදා අනුරුද්ධ තෙමේ පැරදුනේ ය. එ හෙයින් කැවුම් ගෙනෙන්නට කොළුවකු ගෙට යැවී ය. මවු තොමෝ කැවුම් තම්බා පිළියෙල කොට, ඒ ආ කොළු අතැ ම යැවූ ය. හැම දෙන ඒ කැවුම් කා, නැවැතත් සෙල්ලම් කළෝ ය. එවර ද අනුරුද්ධ තෙමේ පැරදුනේ ය. එවරත් කැවුම් ගෙන්වා කාලා සෙල්ලම් කළහ. මේ ලෙසින් සෙල්ලම් කළ හැම වර ම අනුරුද්ධ තෙමේ පැරදී ගියේ ය. ඒ හැම වර ම ගෙදරින් කැවුම් ද ගෙන්වා ගත්තේ ය. මවු තොමෝ තෙ වරක් ම කැවුම් යවා, සතර වන වර ‘කැවුම් නැතැ’ යි කියා යැවූ ය. අනුරුද්ධ තෙමේ මෙයට කලින් කිසි දවසෙකැ ‘නැත’ යන වචනය නො අසා සිටි බැවින්, මේත් එක්තරා කැවුම් වගයෙකැ’ යි සිතා ‘නැති කැවුම් එවන්නැ’ යි මෑනියන්ට කියා යැවී ය. එවර පණිවිඩකරු එහි ගොස් නැති කැවුම් ඉල්ලී ය. එවිට මවු තොමෝ ‘ මපුත් මෙයට කලින් කිසි දවසෙකැ නැත’ යනු අසා නැත, එ හෙයින් ඔහුට නැත, යන්නෙහි තේරුම දැන්වීමට මේ වේලාවැ’ යි සිතා හිස් රන්තැටියක්, එබඳු අන් රතැටියකින් වසා, ‘මපුත්හට මේ දව’ යි පණිවිඩකරු අත ඒ යැවූ ය.

එ නුවරැ අරක් ගත් දෙවියෝ, ‘මේ කුමරු පෙර අන්නභාර ච උපන් කාලයෙහි තමන්ගේ බත්කොටස උපරිට්ඨ පසේ බුදුරජුන්ට පුදා මට කවදාත් නැත’ යන අසන්නට නො ලැබේවා’ යි ද බත් උපදනා තැන් දැන ගැන්මෙක් නො වේවා’ යි ද ප්‍රාර්‍ත්‍ථනා කොට සිටියේ ය, එ හෙයින් මොහුට මේ හිස් වූ තැටි දැකීමට ඉඩ තැබීම අපේ හිස් හත් කඩට පැළෙන්නට තරම් වන්නේ ය, මේ නිසා දෙවියන් අතරට ගොස් පෙණී සිටීමට ද අපට ඉඩ නො ලැබෙන්නේ ය’ යි සිතා දෙවියන් කන කැවුමෙන් ඒ රන්තැටි පුරවා ලූහ. පණිවිඩකරු ගෙණ ගිය ඒ රන්තැටිය සෙල්ලම්පිටියෙහි තබා, පසු ව වසා තුබූ රන්තැටිය ඉවත් කළ ඇසිල්ලෙහි ම කැවුම් සුවඳ මුළු නුවර තුළ පැතිර සිටියේ ය. කුමාර තෙමේ කැවුම් කැබැල්ලක් අතට ගෙණ කට ගෑයේ ය. එ කෙණෙහි එහි රසය, සිරුරෙහි පැතිර සත් දහසක් රසනහර මතු කොට ගෙණ සිටියේ ය. අනුරුද්ධ තෙමේ මාගේ මවුට. මම ප්‍රිය නො වෙමි, මට මෙතෙක් කල්, මේ කැවුම් තම්බා නො දුන්නී එහෙයින, වේවා, මම අද සිට අන් කැවුමක් නම් නො කමි’ යි සිතා ගෙදර ගාස්, ‘අම්මේ! අම්මාට මම ප්‍රිය ද? අප්‍රිය ද? මට එය නො සඟවා, කියන්නැ’ යි කීයේ ය. ‘පුතා! කුමක් කියහි; එක් ඇසක් ඇත්තහුට, ඒ එක් ඇස යම්සේ ද, පුතාත් මට එසේ ය, රන් කඳ! හදවත! මාගේ, මේ කුමක් නිසා අසහි; පුතා මාගේ පණ සේ ය’ යි ඕ තොමෝ කිවූ ය. ‘අම්මේ! ඇයි? එසේ නම් මෙතෙක් දවස්, මේ කැවුම් තම්බා නො දුන්නී, කියන්නැ” යි කුමරුන් කී කල්හි, රන් තැටිය ගෙණ ගිය කොළු, ලඟට ගෙන්වා, ‘ලමයා! උඹ ගෙණ ගිය රන්තැටියෙහි මොකවත් කැවුමෙක් තුබුනේ දැ’ යි ඇසු ය. කොළු ද ‘ආර්‍ය්‍යාවෙනි! රන්තැටිය මුළුමනින් කැවුම්වලින් පිරී තුබුනා ය, එහෙ ම කැවුම් මෙයට කලින් මාත් දැක නැත, ඒ කැවුම් එ තරම් සුවඳ ය, එ තරම් රස ය’ යි කීයේය. ‘මපුත් මහ පිණැත්තේ ය, කළ පැතුම් ඇත්තේ ය, නුවරැ අරක් ගත් දෙවියන් විසින් මේ කරණලද්දේ වනැ’ යි ඕ තොමෝ සිතූ ය. නැවැත අනුරුද්ධ තෙමේ ‘අම්මේ! මින් පසු මම අන් කැවුමක් නො කමි, මට වුවමනා මේ කැවුම් ය’ යි කීයේ ය. ඕ තොමෝ එතැන් සිට කුමරුන් ‘කැවුම් තම්බන්නැ’ යි කීවිට, රන්තැටියක් තවත් රන් තැටියකින් වසා, මෙසේ හිස් තැටි දෙකක් කුමරුන් වෙත යවයි. දෙවියෝ ඒ හිස් රන්තැටි කැවුමෙන් පුරවති. කුමාර තෙමේ ඒ කැවුම් කා සතුටු වෙයි. ඔහු යම්තාක් කල් ගිහිගෙයි සිටියේ ද, ඒ තාක් කෑයේ දෙවියන් දුන් කැවුම් ම ය.

මෙ ද පමණකුත් නො දත්, අනුරුද්ධ තෙමේ පැවිද්ද නම් කිමැ යි දනී ද, එහෙයින් ඔහු, පැවිදි වන්නැ යි කී විට ‘පැවිද්ද නම් කුමක් දැ?’ යි සොහොයුරු අතින් විචාළේ ය. එවිටි මහානාම තෙමේ ‘මල්ලී! පැවිදි වන්නහු සිඳ හළ හිස රැවුල් ඇත්තකු, කහ වත් හැඳැ පෙරවැ දඬුඇඳකැ හෝ, වේපත්ඇඳකැ හෝ නිදන්නකු, පයක් ගෙණ පිඬු සිඟා ගොස් එයින් ලැබෙන්නකින් යැපෙන්නකු වියැ යුතු ය, මේ පැවිදි වන්නාගේ පැවතුමැ’ යි කීයේ ය. ‘අයියේ! එසේ නම් පැවිදිකම් කරන්නට මට නො හැකි ය, මම සියුමැලි වෙමි’ යි අනුරුද්ධයන් කියා සිටි විට, ‘හොඳයි! මල්ලී! මම පැවිදි වන්නෙමි, උඹ කර්‍මාන්ත ඉගෙණ, ගේ දොර ඉඩකඩම් වතුපිටි බලාගෙණ, ගිහිගෙයි වසන්න, අප දෙදෙනාගෙන් කෙනකු පැවිදිවියැ යුතුම ය’ යි මහානාම තෙමේ කියා සිටියේ ය. එවිට අනුරුද්ධ තෙමේ ‘කර්‍මාන්ත නම් කිමැ’ යි ඇසී ය. මෙය පුදුමයෙක් නො වේ. බත් උපදින තැන් නො දන්නේ කිම කර්‍මාන්ත දනී ද;

දිනෙක, භද්දිය-කිම්බිල-අනුරුද්ධ යන මේ තිදෙනා අතර, බත් උපදින තැන ගැණ කතාවක් උපන. කිම්බිලයන් ‘බත් උපදින්නේ කොටුවෙහි ය’ යි කී කල්හි, භද්දිය තෙමේ බත් උපදින තැන නුඹ නො දන්නෙහි, බත් උපදින්නේ සැළියෙහි ය’ යි කීයේ ය. අනුරුද්ධ තෙමේ ‘තෙපි ඒ නො දනිහු, බත් උපදින්නේ රන්තැටියෙහි ය’ යි කී ය. කොටුවෙහි බත් උපදී’ යි කිම්බිලයන් කීයේ, දවසෙකැ කොටුවෙන් වී බිමට බාන්නවුන් දැක, වී කොටුවෙහි හටගතැ යි සලකා ය. භද්දිය සැළියෙහි බත් උපදී’ යි කීයේ, සැළියෙන් බත් නගා ගණු දැක ය. අනුරුද්ධ තෙමේ කොටුවෙන් වී බානු කිසි දිනෙකැ නො දැක්කේ ය. සැළියෙන් බත් නගා ගණු නො දැක්කේ ය උන් දක්නා ලද්දී, බත් බෙදා ඉදිරිපිට තැබූ රන්තැටිය ය. එහෙයින් ඔහු රන් තැටියෙහි බත් උපදී’ යි කීයේ ය. මෙසේ ඒ තිදෙන ම බත් උපදින තැන පවා නො දනිති. එ හෙයින් සහෝදරයා අතින් අනුරුද්ධයන් කර්‍මාන්ත නම් කිමැ යි ඇසීම පුදුමයෙක් නො වේ.

ඉක්බිති මහානාමශාක්‍ය තෙමේ ‘පළමු ව කුඹුර සෑ යුතු ය’ යනාදීන් අවුරුද්දක් පාසා කුඹුරෙහි කළයුතු කටයුතු කීයේ ය. අනුරුද්ධ තෙමේ ‘එසේ නම් කර්‍මාන්තවල කෙළවරෙක් කවදා පෙණේ ද, නිදුක් ව සම්පත් අනුභව කරන්නමෝ කවදා දැ’ යි සිතනුයේ, මහානාමයන්, මෙසේ කර්‍මාන්තයන්ගේ කෙළවරක් නො ලැබිය හැකි බව කී කල්හි, ‘අය්යා! නුඹ ම ඒ වැඩ කරගෙණ ගෙදර ඉන්න! කර්‍මාන්ත කරන්නට මට නො හැකි ය’ යි මෑනියන් වෙත ගොස්, ‘අම්මේ! මට පැවිදි වන්නට අවසර දෙන් නැ’ යි පැවිදිවන්නට අවසර ඉල්ලා සිටියේ ය. ඕ තොමෝ ඒ ඉල්ලීම තෙ වරක් ම පිළිකෙව් කළා, වළකාලන්නට නො හැකි තැනැ, ‘පුතේ! නුඹේ යහළුවා, භද්දියත් පැවිදි වන්නේ නම්, පැවිදි වන්නැ’ යි කි වූ ය. එවිට අනුරුද්ධ තෙමේ භද්දිය කරා ගොස්, ‘සුහෘදය! ඉතින් ඔන්න; මාගේ පැවිද්ද නුඹ අතේ, නුඹත් පැවිදි වෙතොත් මටත් පැවිදි වන්නැ’ යි අම්මා අවසර දුන්නා, යමු පැවිදි වන්නට, කල් යවන්නට නො හැකි ය’ යි භද්දියට නොයෙක් ලෙසින් කරුණු කියා, සත්වන දිනයෙහි තමන් සමග පැවිදි වන්නට, භද්දියත් සතුටු කරවා ගත්තේ ය.

අනතුරු ව භද්දිය-අනුරුද්ධ-ආනන්ද-භගු-කිම්බිල-දේවදත්ත යන ශාක්‍යයෝ සදෙන උපාලි කපුවාත් සමග සත් දිනක් මුළුල්ලෙහි මහත් රජසිරි විඳැ සිවුරඟ සෙනග ගෙණ, උයන්කෙළියට යන්නවුන් සේ රජගෙවලින් නික්ම දිග්මග ගෙවා ගොස් තමන් හා එක්ව ගිය මුළු සෙනග පෙරළා සියරට යවා, තුමූ පර රජුන් අයත් වූ රටකට ගියහ. එහි දී ඔවුහු තම තමන් ඇඳ පැලඳ තුබූ සියලු වටිනා මාහැඟි ඇඳුම් ආයිත්තම් ගලවා පොදි කොට බැඳ උපාලි කපුවාට දී ‘තම ජීවිකාවට මේ ඇත, එ හෙයින් මේ ගෙණ සිය රට ගොස්, තමන්ට කැමැති සේ ජීවිකාව කරව’ යි කීහ. එකල උපාලි තෙමේ ඔවුන්ගේ පාමුල වැටී හඩා රජ අණ ඉක්මවා ලන්නට නො හැක්කේ නැවතුනේ ය. මද වේලාවක් එහි නැවතී සිට වට පිට බැලු උපාලි තෙමේ ‘ශාක්‍යයෝ නම් චණ්ඩයහ, මු අපගේ කුමරුන් මරා දමා රෙදි පිළි අබරණ පැහැර ගන්නා ලද යි මා මරන්නෝය, මොවුහු මෙබඳු මහත් රජසිරි හැර මේ වටිනා රෙදිපිළි අබරණත් කෙලපිඩක් සේ අත්හැර පැවිදි වන්නෝ නම්, මට මෙයින් ඇති ඵලය කිමැ’ යි රෙදි පොදි ලිහා රෙදි හා අබරණ ගසෙක එල්ලා තබා ‘වැඩ ඇත්තෝ ගණිත්වා’ යි සිතා එතැනින් නික්ම ගොස් ශාක්‍ය කුමරුන් වෙත ගියේ ය. ඔහු දුටු කුමරුන් ‘තෝ නැවැත ආයෙහි කිමැ’ යි විචාළ විට, උපාලි තෙමේ තම අදහස ඔවුනට දැන්වී ය. ඔවුහු කපුවාත් ගෙණ බුදුරජානන් වහන්සේ වෙත ගොස්, “ස්වාමීනි! අපි මානයෙන් තදබද ව ගිය ශාක්‍යයෝ වම්හ, මේ අප හා සිටින උපාලි කපුවා, කලක සිට අපගේ කුදු මහත් හැම මෙහෙවර ම නොපිරිහෙළා කරන්නෙකි, එහෙයින් මු පළමු කොට පැවිදි කරණු මැනැවි, පැවිද්දෙන් පසු, අපි මොහුට වැඳුම් පිදුම් කරන්නෙමු, එවිට, අපගේ තදබද ව ගොස් ඇති මානය ද, පහ ව යනු ඇතැ’ යි දන්වා, කපුවා පැවිදි කරවා, හැම දෙන ඔහුට වැඳුම් පිදුම් කොට පසු ව පැවිදි වූහ. මෙසේ පැවිදි වූ ඔවුනතුරෙන් භද්දිය සථවිරයන් වහන්සේ ත්‍රි විද්‍යා ලැබූහ. අනුරුද්ධ සථවිරයන් වහන්සේ දිවැස් ලැබූහ. එයින් පසු, ‘ මහාපුරිසවිතක්ක සූත්‍රය’ අසා රහත් වුහ. ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ සෝවන් වූහ. භගු-කිම්බිල දෙදෙනා වහන්සේ විදර්‍ශනා වඩා, මදක් කල් ගෙවා රහත් වූහ. දේවදත්ත ස්ථවිරයන් වහන්සේ ලෞකිකඍද්ධිමාත්‍රයක් ලැබුහ.

මොවුන්ගේ පැවිද්දෙන් පසු, බුදුරජානන් වහන්සේ ශ්‍රාවක සංඝයාත් ගෙණ, කොසඹෑනුවරට වැඩම කළහ. එහිදී උන්වහන්සේට බොහෝ ලාභසත්කාර උපන. රෑ දෙවේලේ සැදැහැති මිනිස්සු, රෙදි පිළි ගිතෙල් මී උක්සකුරු සුවඳ මල් ආදී වූ නොයෙක් පූජාද්‍රව්‍යයන් ගෙණ, විහාරයට ගොස් ‘බුදුරජානන් වහන්සේ කොතැනැ? සැරියුත් හාමුදුරුවෝ? මුගලන් හාමුදුරුවෝ? මහසුප් හාමුදුරුවෝ? භද්දිය-අනද හාමුදුරුවරු? භගු-කිම්බිල හාමුදුරුවරු දෙනම කොහි දැ’ යි අසූ මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලාගේ නම් ගම් කිය කියා සොයමින් බලමින් අසමින් ආවාසගෙයක් ගානේ ඇවිදිති. එහෙත් ‘දේවදත්ත හාමුදුරුවෝ කොහි දැ?’ යි සොයන බලන අසන එකෙකුත් නැත්තේ ය. එ කල්හි දේවදත්ත ස්ථවිරයන් වහන්සේ ‘මොක ද මේ, මමත් පැවිදි වූයෙම්, මොවුන් සමග ය, මූලාත් ක්‍ෂත්‍රියයෝ, මමත් ක්‍ෂත්‍රිය ය, එහෙත් සිවුරු පිරිකර තෙල් බෙහෙත් ගෙණෙන්නෝ මූලා ම සොයති, මූලාට ම දෙති, මා සොයන, මාගේ නම කියන එකෙකුත් මෙහි නැත, මටත් සිවුරු පිරිකර තෙල් බෙහෙත් දෙන්නෙක් සොයා ගත යුතු ය, එ හෙයින් ඒ පිණිස කවරකු පහදවා ගණිම් දැ’ යි සිතූහ. ‘බිම්සර රජු බුදුරජුන් දුටුදා ම, එකොළොස් නහුතයක් දෙනා සමග සෝවන් විය, එ හෙයින් මට ඔහු නම් පහදවනු නො හැකි ය, කොසොල් රජුත් නතු කරණු බැරි ය, අජාසත් කුමරු මෙතෙක් කිසිවකුගේ හොඳ නො හොඳ කිසිවකුත් නො දනී, බලන්නට, ඌ සමග විත් එකතු විය හැකි දැ’ යි සිතා, දේවදත්ත ස්ථවිරයන් වහන්සේ කොසඹෑනුවරින් රජගහානුවරට ගොස්, කුමරවෙසක් මවා ගෙණ, නයින් සතරදෙනකු අත් පා සතරෙහි ද, එකකු බෙල්ල වටා ද ඕතා ගෙණ එකකු දරන්නක් කොට හිස තබා, එකකු එකස් කොට උරැ දවටා, මෙසේ සැරසී අහසින් ගොස් බැස, අජාසත්කුමරුගේ ඔඩොක්කුවෙහි හිඳ ගත්හ.

බියට පැමිණි අජාසත් තෙමේ ‘ඔබ කවරහි’ යි ඇසී ය. ‘මම දේවදත්ත වෙමි’ යි කියා ඔහුගේ බිය දුරු කරන්නට ඒ වෙශය හැර, මහණවෙස් ගෙණ කුමරුන්ගේ ඉදිරියෙහි පෙණී සිට උන් පහදවා ගෙණ, ලාභසත්කාර ලැබෙන්නට කටයුතු සලසා ගත්හ. එ කල්හි දේවදත්ත ස්ථවිරයන්ට භික්‍ෂුසඞ්ඝයා පරිහරණය කරන්නට සිතෙක් උපන. ඒ ඇසිල්ලෙහි ම දේවදත්ත තෙමේ ඍද්ධියෙන් පිරිහී ගියේ ය. ඒ වේලෙහි වෙළුවනාරාමයෙහි රජුන් පිරිවරා හිඳ දහම් දෙසන බුදුරජුන් ඉදිරියට ගොස් වැඳ ඇඳිලි බැඳ ගෙණ ‘ස්වාමීනි! භාග්‍යවත් තෙමේ දැන් මහලු ය, අන්තිම වයසෙහි සිටියේ ය, කටයුතු කිරීමෙහි උත්සාහයෙක් ද දැන් නැත, එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දිට්ඨධම්මසුඛවිහරණයෙහි යෙදී වාසය කරණ සේක්වා, මම මේ භික්‍ෂු සංඝයා පරිහරණය කරමි, මට ඒ කරණු හැකි ය, මට භික්‍ෂු සංඝයා පාවා දුන මැනැවැ’ යි ඉල්ලි ය. එවිට බුදුරජානන් වහන්සේ කෙලතොලුවාදයෙන් ගරහා එය පිළිකෙව් කළ සේක. එයින් නො සතුටු වූ දේවදත්ත තෙමේ බුදු රජුන් කෙරෙහි වෙර බැඳැ නික්ම ගියේ ය. ඉක්බිති බුදුරජානන් වහන්සේ රජගහනුවර දී ඔහුට පකාසනීයකර්‍මය කර වූහ. දෙව්දත් තෙමේ ‘මහණ ගොයුම් තෙමේ මා දුරු කෙළේ ය, එ හෙයින් ඔහු විපතක හෙලියැ යුතු ය’ යි සිතා, අජාසත් කුමරුන් වෙත ගොස්, ‘කුමාරය! පෙර දවසැ විසූ මිනිස්සු බොහෝ කල් ජීවත් වූහ, දැන් එසේ වූ එකෙක් පෙණෙන්නට නැත, එ හෙයින් බලා සිටියොත් ඔබවහන්සේට මෙහි රජකම් කරන්නට නම් නො ලැබෙනු ඇත, ඔය ලෙසින් ම මැරෙන්නට සිදු වේ, මේ කීයේ ඇත්ත ය, එ හෙයින් අද හෙට ම වැඩිකල් නො යවා රජකම ගන්න! මම බුදුන් මරා බුදු වෙමි’ යි කීයේ ය.

ඔහුගේ වචනයෙන් නැගී සිටි තෙද ගැණුනු අජාසත් තෙමේ ඒ ලෙසට කල් නො යවා ම පියා මරා රජ වූයේ ය. දේවදත්ත තෙමේ බුදුරජුන් මරන්නට මිනිසුන් යෙදුයේ ය. බුදු රජුන් මරන්නට බුදුරජුන් වෙත පැමිණි ඒ මිනිස්සු හැමදෙන සෝවන් වූහ. ඉක්බිති ඔහු, ‘හොඳා, එසේ වේවා, මම ම ශ්‍රමණ ගෞතමයා මරමි’ යි ගිජුකුළුපව්වට නැග කඳුපාමුලැ වැඩහුන් බුදුරජානගේ හිසට මහගලක් පෙරළා හැරියේ ය. එයින් ඔහුට ලොහිතුප්පාදකකර්‍මය සිදු විය. මෙලෙසිනුත් මරන්නට නො හැකි ව, නැවැත ඒ පිණිස බුදුරජුන් ඉදිරියට නාලාගිරි මහඇතා යැවී ය. ඌ බුදුරජුන්ගේ ඉදිරියට එනු දුටු ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ තම දිවි පුදා, බුදුරජුන් ඉදිරියෙහි සිට ගත්හ. ස්වාමි දරු වූ බුදුරජානන් වහන්සේ ඇතු හික්මවා නුවරින් විහාරයට වැඩම කොට, නොයෙක් දහස් ගණන් උපාසකයන් විසින් පිළිගැන්නූ දන් වලදා, එහි රැස් වූ අටළොස් කෙළක් තරම් රජගහානුවරැ වැස්සන්ට දාන කථාදී වූ පිළිවෙළ කතාව වදාළ සේක. ඉන් අසූසාර දහසක් දෙනාට ධර්‍මාවබෝධය විය.

‘ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ වනාහි මහාගුණ ඇත්තාහ, අරතරම් බිහිසුණු ඇතු, ඉදිරියට දුව එන කල්හි තම දිවි නො බලා, බුදුරජුන්ගේ ඉදිරියේ සිට ගත්හ’ යි රැස් ව හුන් භික්‍ෂූන් වහන්සේලා කියන්නට වූහ. මේ දත් බුදුරජානන් වහන්සේ “මහණෙනි! ආනන්ද තැන, මා පිණිස දිවි පුද කළේ, දැන් පමණක් නො වෙති, පෙරත් දිවි පිදූහ” යි වදාළ කල්හි, භික්‍ෂූන් වහන්සේලා ‘ඒ වදාරණු මැනැවැ’ යි ඇයද සිටියාහ. එකල්හි බුදුරජානන් වහන්සේ ඒ එලි කරන්නට චූලහංස-මහාහංස-කක්කට ජාතක වදාළ සේක.

රටවැසි මිනිස්සු ‘බිම්සර රජු මරා දමන ලද්දේ දේවදත්තයා විසිනි, ඌ විසින්ම ය වධකයෝත් යොදන ලද්දෝ, ගල පෙරළන ලද්දේත් ඌය, එසේ කොට දැන් ඔහු නාලාගිරි ඇතාත් එවී ය, එහෙත් අජාසත් රජු, මෙබඳු පවිටකු ගෙණ හැසිරේ ය’ යි අරගල කරන්නට පටන් ගත්හ. රජ තෙමේ මිනිසුන් අතර හටගෙන ඇති අරගලය දැන, දැස්සන් මෙහෙකරුවන් අතැ දේවදත්තයාහට බත් සැලි යවා, තෙමේ රජගෙයි ම සිටියේ ය. රටවැස්සෝ එ තැන් සිට තමතමන්ගේ ගෙට පැමිණි දෙව්දත්හට, බත්සැන්දක් පමණකුත් නො දුන්හ. එ තැන් සිට දෙව්දත් තෙමේ ලාභසත්කාර ලැබීමෙන් හොඳට ම පිරිහී ගියේ ය. එවිට කුහකකම් ගෙණ හැර දක්වා බඩ රකින්නට සිතූ ඔහු දවසෙක බුදුරජුන් වෙත ගොස්, ‘ස්වාමීනි! මහණහු දිවි තිබෙන තාක් වනයෙහි වසන්නකු වියැ යුතු ය. පිඬු සිඟා යෑමෙන් ජීවත් වන්නකු වියැ යුතු ය. පවුල් සිවුරු දරන්නකු වියැ යුතු ය, රුක්මුලැ වසන්නකු වියැ යුතු ය, මත්ස්‍ය මාංස කිසිවක් නො බුදින්නකු වියැ යුතු ය, යන මා විසින් කියනු ලබන මේ කරුණු පස භික්‍ෂූන්ට කළයුතු හැටියට නියම කරණු මැනැවැ’ යි කියා සිටියේ ය. බුදුරජානන් වහන්සේ ‘දේවදත්ත! එයින් කමෙක් නැත, යමෙක් කැමැති නම්, ඔහු එසේ කරණු ඇත දේවදත්ත වත් මා වත් එයට ඔවුනට බල කරණු යුතු නැතැ’ යි දේවදත්තයාගේ ඉල්ලීමට ඉඩ නො දුන්හ. එ කල්හි දේවදත්ත තෙමේ මහණ ගණයා මැදට ගොස් ‘හොඳ ද බුදුන්ගේ හැටි; මාගේ ඉල්ලීම ඔහු ප්‍රතික්‍ෂේප කළේ ය, මාගේ ඉල්ලීම මහණුනට කො තරම් හිත ද; බලන්න, මම බුදුන් ලඟට ගොස් ‘ස්වාමීනි! භික්‍ෂූහු දිවි තිබෙනතුරු වනයෙහි වසන්නෝ වෙත්වා, පිඬු සිඟීමෙන් යැපෙන්නෝ වෙත්වා, පවුල් සිවුරු දරන්නෝ වෙත්වා, රුක් මුලැ වසන්නෝ වෙත්වා, මත්ස්‍යමාංස නො කන්නෝ වෙත්වා’ යි නීති පණවන්නට ඉල්ලා සිටියෙමි, ඒ ඉල්ලීම දුර දිග නො බලා ම ඔහු ප්‍රතික්ෂේප කෙළේ ය, අප දෙදෙනාගෙන් භික්‍ෂුගණයාට හිත කවරෙක් ද; එ හෙයින් ඔබ වහන්සේලාගෙන් යමෙක් දුකින් මිදෙනු කැමැති නම්, ඔහු මා සමග ඒවා, එසේ නො කැමැත්තෙක් වේ නම් ඔහු මෙහි නතර වේවා’ යි කියා සිටියේ ය. මේ ඇසූ නුවණ නැති ඇතැම් අලුත් පැවිද්දෝ ‘දේවදත්ත කියන්නේ යහපතකැ’ යි අදහා, ඔහුට එකතු වූහ. මෙසේ දෙව්දත්, භික්‍ෂූන් පන්සියයක් තමතට ගෙණ, රළු පිළිවෙතට පහන් වූ මිනිසුන්, කරුණු කියා පහදවා ගෙණ, ගෙයක් ගානේ ගොස් අහර ගණිමින් සංඝභේදයට උත්සාහය කෙළේ ය. ඒ දත් බුදුරජානන් වහන්සේ ‘දේවදත්ත! සංඝභේදයට උත්සාහ කරන්නෙහි සැබෑ දැ?’ යි අසා වදාළාහු ය. ‘සැබැවැ’ යි කියූ කල්හි ‘සංඝභේදය වනාහි ඇතිතරම් මහත් පාපයෙකැ’ යි ද දැන් වූහ. අවවාද කළහ. එහෙත් ඒ බුදුවදන් නො ද පිළිගත් දේවදත්ත තෙමේ රජගහානුවර පිඬු සිඟා හැසිරෙන ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ දැක. ‘ආනන්ද! දැන ගන්න! මා අද සිට බුදුන්ගෙන් වෙන් ව සංඝයාගෙන් වෙන් ව පොහොය කරණ බවත්, සංඝකර්‍ම කරණ බවත්’ යි දැන්වී ය. ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ දෙව්දතුන් කියූ මේ කතාව බුදුරජානන් වහන්සේට දැන් වූහ. ඒ කතාව ඇසීමෙන් හටගත් මහත් ධර්‍මසංවේග ඇති බුදුරජානන් වහන්සේ ‘දේවදත්ත මොක ද මේ කරන්නේ; මෙය අවීචිමහානිරයෙහි උපදවන බරපතල අකුසලයක් බව දේවදත්ත නො දනී ද; දෙවියන් සහිත ලෝකයට ම මෙය අනර්‍ත්‍ථකර ය, ඇයි ද, මේ නම මෙසේ කරන්නේ’ යි සලකා වදාරා,

යනුත් වදාළ සේක. අනතුරු ව උන්වහන්සේ,

යන මේ ප්‍රීතිවාක්‍යය ද ප්‍රකාශ කළ සේක.

දෙව්දත් තෙරුන් පොහොය දවසෙහි සිය පිරිස සමග පසෙකැ හිඳ, ‘ඇවැත්නි! යමක්හට මේ පංචවස්තු රිසි වී නම්, ඔහු මෙයින් කුසපතක් ගත යුතු ය’ යි කීවිට, කිසි හසරක් නො දත් පන්සියයක් වජ්ජිපුත්‍රකභික්‍ෂූහු ඒ ගත්හ. එයින් සඞ්ඝ තෙමේ භේද වී ගියේ ය. දෙව්දත් තෙමේ ඒ පන්සියදෙනාත් ගෙණ ගයාශීර්‍ෂයට ගියේ ය. බුදුරජානන් වහන්සේ ඒ භික්‍ෂූන් ගෙන එන්නට දෑගසව්වන් එහි යැවූහ. උන්වහන්සේලා එහි ගොස් ‘එවං තෙ මනො’ යන ඈලෙසින් ආදේසනාපාටිහාරියානුසාසනාවෙන් හා ඉද්ධිපාටිහාරියානුසාසනාවෙන් ද අනුසාසනා කොට, නිවන් අවබෝධ කරවා, ඔවුනුත් රැගෙණ අහසින් ආහ.

දෙව්දත් තෙරුන්ගේ අතවැසි කොකාලික තෙමේ, නිදා හුන් දෙව්දතුන් වෙත ගොස්, ‘වහා නැගිටින, ශාරීපුත්‍ර - මෞද්ගල්‍යායනයෝ මෙහි අවුත් ඔබ වහන්සේගේ ශිෂ්‍යභික්‍ෂූන් ගෙණ ගියහ, ඔවුන් කෙරෙහි විශ්වාසයෙක් නො තැබිය යුතු ය යි මා මුලින් කියා ඇත, ඔවුහු පහත් අදහස් ඇති ලාමකයෝ ය, ලාමකයන්ගේ වශයට ගියෝ ය’ යි කිය කියා දෙව්දතුගේ පපුවට තට්ටු කෙළේ ය. මෙයැසූ දෙව්දත් තෙරුන්ගේ කටින් ලේ ගලන්නට වන. භික්‍ෂූන් වහන්සේලාත් ගෙණ අහසින් එන සැරියුත් මහ තෙරුන් දුටු එහි සිටියා වූ භික්‍ෂූන් වහන්සේලා, බුදුරජුන් වෙත ගොස්, ‘ස්වාමීනි! ශාරීපුත්‍ර මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ ගයාශීර්‍ෂයට යද්දී ගියෝ තනියම ය, දැන්, අර, අහස, එන්නෝ මහත් පිරිසක් ගෙණ එති, එය ඉතා හොබනේ ය’ යි කීහ. ‘මහණෙනි! ශාරීපුත්‍ර මෙසේ එන්නේ දැන් පමණක් ම නො වේ, පෙර දවසැ එක්තරා තිරිසන්යෝනියක ඉපද සිටි අවදියේ දී ද, මෙසේ මා ඉදිරියට එන්නේ, සොභමානව ම ආයේ ය’ යි වදාරා ඒ අවදිය දක්වන්නට ලක්ඛණමිගජාතකය වදාළ සේක. අනතුරු ව භික්‍ෂූන් වහන්සේලා ‘ස්වාමීනි! දේවදත්ත තෙමේ දෑගසව්වන් තමන් දෙපසැ හිඳුවා, බුදුරජුන්ගේ ලීලාවෙන් බණ කියමි’ යි බුදුරජුන්ට සමාන ව ක්‍රියා කෙළේ ය’ යි දන්වා සිටි විට, ‘දේවදත්ත එබඳු වැඩ කරන්නේ දැන් පමණක් ම නො වේ, පෙරැත් මා සමාන ව ක්‍රියා කරන්නට තැත් කෙළේ නො හැකි වී ය’ යි දක්වන්නට වීරක ජාතකය වදාළ බුදුරජානන් වහන්සේ එය ම පැහැදිලි කරන්නට අන් දවස්හි එබඳු කතා නිසා ම කන්‍දගලක - විරොචනජාතකාදී ජාතක කීපයක් ගෙන හැර පෑහ. නැවැත, ‘දේවදත්ත කළගුණ නො දන්නෙක් ය’ යන කතාවක් නිසා ජවනසකුණ ජාතකය ද මරන්නට කළ උත්සාහය නිසා, කුරඞ්ගමිගජාතකාදී වූ ජාතක ද ‘දේවදත්ත ලාභසත්කාරයෙන් හා ශ්‍රමණ ගුණයෙන් පිරිහුනේ ය’ යන කතාවක් අසා උභතොභට්ඨජාතකා දී වූ ජාතක ද වදාළ සේක. මෙසේ බුදුරජානන් වහන්සේ රජගහානුවරැ වැඩ වාසය කරණ සේක්, දෙව්දත් තෙරුන් නිසා, ජාතක බොහෝ ගණනක් වදාරා, රජගහානුවරින් සැවැත්නුවරට වැඩම කොට දෙව්රම් මහ වෙහෙරෙහි වැඩ විසූහ.

කටින් උණු ලේ නික්මුණු දා සිට නව මසක් ගිලන් ව සිටි දේවදත්ත තෙමේ පසු දවසෙකැ බුදුරජුන් දකිනු කැමති ව සිය සව්වන්ට, ‘මා බුදුරජුන්ගේ ඉදිරියට ගෙණ යවු’ යි කී ය. එවිට අතැවැස්සෝ ‘ඔබ වහන්සේ බලගතු ව සිටි කාලයෙහි බුදුරජුන් හා විරුද්ධව ක්‍රියා කළහු ය, උන්වහන්සේ හා සටනෙහි යෙදී සිටියහු ය, මරන්නට තැත් කළහු ය, එබඳු වූ විරුද්ධකාරයකු ඔවුන් ගේ ඉදිරියට අපි කෙසේ ගෙණ යමු ද, එය අපට කරන්නට නො හැකි ය’ යි කීහ. ඉක්බිති දේවදත්ත ‘අනේ! තෙපි මා නො නසවු, මා බුදුරජුන්ට අපරාධ කළ බව සැබෑ ය, එහෙත් උන්වහන්සේ මට කෙසගක් පමණ වූ ද කිසිත් වරදක් නො කළහ, උන්වහන්සේ නසන්නට ගිය මට, අංගුලිමාලයාහට, ධනපාල ඇතාට, සිය පුත් රාහුලයාහට යන සියල්ලන්ට වෙනස් බවක් නො දක්වති, ඒ හැම දෙනා කෙරෙහි සමසිත් ඇත්තාහ, ඒ නිසා අමුත්තක් නො සිතා මා බුදුරජුන් ඉදිරියට ගෙණ යවු’ යි කිහිපවිටක් ම කීයේ ය. එවිට ඔවුහු දෙව්දත් තෙරුන් ඇඳක තබා කරට ගෙණ දෙවිරම්මහවෙහෙරට යන්නට පිටත් වූහ. භික්‍ෂූන් වහන්සේලා ඒ දැන, බුදුරජුන් වෙතට ගොස්, ‘ස්වාමිනි! දේවදත්ත තෙමේ බුදුරජුන් දකින්නට ඒ ය’ යි දැන් වූ කල්හි ‘මහණෙනි! ඒ වන්නෙක් නො වේ, මේ ආත්මයේදි නම්, ඔහුට මා දකින්නට නො ලැබේ ය යි දැන්වූහ. “යම් මහණක් යට කියූ පඤ්චවස්තුන් ඉල්ලා සිටියේ නම් ඔහුට එ තැන් සිට බුදුරජුන් දකින්නට නො ලැබේ” මේ ධර්‍මනියමය යි.

දේවදත්තයන් දෙව්රමට ලං ලං වත් ම භික්‍ෂූන් වහන්සේලා “දේවදත්ත අසුවල් තැනට ආයේ ය, මෙයින් යොදුනක් පමණ තැනට ආයේ ය, අඩයොදුනක් පමණ තැනට ආයේ ය, ගව්වක් පමණ තැනට ආයේ ය, දෙව්රම්පොකුණ ලඟට ආයේ ය’ යි කිහිප විටක් ගොස් දැන් වූ විට, ‘ දෙව්දත් විහාරය තුළට, මේ මා ලඟට ආයේ ද, මා දකින්නට නො ලබා’ යි බුදුරජානන් වහන්සේ වදාළ සේක. දෙව්දත් කර තබා ගෙන ආවෝ, දෙව්රම්පොකුණ ඉවුරෙහි ඇඳ බහා තබා නාන්නට පොකුණට බැස්සාහ. දෙව්දත් ද ඒ අතර ඇඳෙන් නැගිට, දෙපා බිමැ තැබී ය. එ කෙණෙහි ම පොළොව පැළී ගියා ය. දෙව්දතුන්ගේ දෙ පය ඒ විවරයෙහි ගැලින. නැවැත දෙව්දත් තෙමේ පිළිවෙළින් ගොප් ඇටය, දන මඬල, උකුලුඇටය, බෙල්ල දක්වා පොළොව ගැලී හනු ඇටින් බිමැ පිහිටා ගත්තේ ය. දෙව්දත් තෙමේ, “

යි බුදුරජුන් සරණ ගියේ ය.

බුදුරජානන් වහන්සේ මෙසේ දෙව්දතුන් මෙ තැනැදී සමාදන් වන මේ සරණාගමනය දැක, ඔහු පැවිදි කළ සේක. දෙව්දතුන් නො පැවිදි ව සිට ලෝහිතුප්පාදාදිකර්‍ම කරණ ලද නම්, ඒ කර්‍ම මෙයට වඩා ඉතාබලගතු වන්නේ ය. අනාගතයෙහි ද ලැබෙන පසේබුදුබව ද නො ලැබෙන්නේ ය. පැවිදිවූවාහට ද ආනන්තරීය කර්‍මය, සංඝභේද විසින් බැරෑරුම් වන්නේ ය. එහෙත් අනාගත භවයට උපනිඃශ්‍රයසම්පත්තීන් සිදු කිරීමෙහි ලා ඔහු නො පොහොසත් නො වේ. බුදුරජානන් වහන්සේ දෙව්දතුන් පැවිදි කළෝ එහෙයිනි. මොහු මෙයින් සිය දහස් කපකින් මතුයෙහි අට්ඨිස්සර නම් පසේ බුදු වන්නේ ය.

දේවදත්ත තෙමේ මෙසේ පොළොව ගිලුනේ අවීචිමහානිරයෙහි උපන. හැමතින් නිසල වූ බුදුරජුන් කෙරෙහි කරණ ලද අපරාධ හේතුවෙන් නිසල ව ම පැසියැ යුතුය යි සියක් යොදුන් ඇති අවීචිමහානිරයතුළ සියක් යොදුන් උස් වූ සිරුරු ඇති ව උපන්නේ ය. හිස, කන්පෙති දක්වා, නිරය වසා මත්තෙහි සිටියා වූ පියන්පත තුළට කා වැදී ගියේ ය. දෙපය ගොප් ඇටය දක්වා, යපොළොවට ඇතුල් විය. මහතල්කඳක් පමණැති යකඩහුලක්, පැසුලු බිත්තියෙන් නික්ම අවුත්, පිට මැද පසා කොට නික්මී පෙරදිග බිත්තියට ඇතුල් ව සිටියේ ය. අන් යහුලක් දකුණුදිග බිත්තියෙන් නික්ම, උතුරු දිග බිත්තියට ඇතුල් විය. තවත් යහුලක් හිස්කබල බිඳ ඇතුල් ව මලමගින් නික්ම යපොළොව ඇණී සිටියේ ය. මෙසේ දෙව්දත්, හැමතින් යහුලින් සිර කරණ ලදු ව තදබද වී නිශ්චල ව එහි පැසෙයි.

භික්‍ෂූන් වහන්සේලා ‘අයියෝ! දෙව්දතුන්ට වුවා මහාවිපතක, මෙ පමණ තැන් ආයේ ද බුදුරජුන් නො දැක්කේ ය, පොළොව ගැලී ගියේ ය’ යි කතාබස් කරණු අසා, බුදුරජානන් වහන්සේ ‘මහණෙනි! දේවදත්ත මට විරුද්ධ ව හැසිරැ පෙරත් පොළොව ගැලී ගියේ ය” යි වදාරා ඒ පිණිස සීලවනාගරාජජාතකය වදාළ සේක. නැවැතත් එගැන කතාබස් උපන් කල්හි කලාබුරාජකාලයෙහි පොළොව ගිලනු සැටි දක්වන්නට, ඛන්තිවාදී ජාතකය ද, ප්‍රතාප රාජකාලයෙහි පොළොව ගිලිනු සැටි දක්වන්නට, චුල්ලධම්මපාල ජාතකය ද වදාළ සේක.

රටවැසි ගෑණු පිරිමි හැම දෙන, තුටුපහටු ව මංමාවත් හා ගේදොර සරසා, ‘දෙවිබඹුන් සහිත අපට වුයේ මහත් ලාභයෙක, අපගේ හතුරා නිරයට ගියේ ය’ යි කියමින් සැණකෙළි කෙළින්නට වූහ. ඒ දුටු භික්‍ෂූන් වහන්සේලා, ඒ බව බුදුරජුන්ට දැන් වූ කල්හි, උන්වහන්සේ ‘පෙරත් දෙව්දතුන් මළකල්හි රටවැසි මිනිසුන් තුටුපහටු වූහ’ යි දක්වන්නට,

යි පිඞ්ලජාතකය වදාළ සේක.

අනතුරු ව භික්‍ෂුන් වහන්සේලා ‘දෙව්දත් කොහි උපනේ දැ’ යි ඇසූහ. ‘මහණෙනි! ඔහු අවීචිමහානිරයෙහි උපනැ’ යි වදාළ විට, ‘ස්වාමීනි! බලා වදාරන සේක්වා, මෙලොවැ නොයෙක් කම්කටොලු විඳ තැවෙමින් සිට, පරලොවැ ගියේත්, තැවෙන්නේ නො වේ දැ’ යි කීහ. ‘ඔව්, පැවිද්දෙක් හෝ වේවා, ගිහියෙක් හෝ වේවා, පව්කම් කෙළේ නම්, ඔහු දෙලොවැ ම තැවෙනේ ය, එය කාටත් වළකනු නො හැකි ය’ යි වදාරා බුදුරජානන් වහන්සේ මේ ධර්‍මදේශනාව කළ සේක:-

පව්කරණ සුලු තැනැත්තේ මෙලොවැ තැවෙයි. පරලොවැ තැවෙයි. (එලොවැ මෙලොවැ) දෙලොවැ තැවෙයි. මා විසින් පව්කම් කරණ ලදැ යි මෙලොවැ තැවෙයි. පරලොවැ දුගතියට ගියේ, තදින් තැවෙයි.

ඉධ තප්පති = මෙ ලොවැ තැවෙයි.

සතුන් මැරීම්, හොරකම් කිරීම්, පරඹුවන් පරපුරුෂයන් සෙවුම් ආදී වූ පව්කම් කරණ තැනැත්තේ, ඒ තමන් කළ පව්කම් සිහිකොට, මේ ජීවිතයේදී ම තැවෙයි. වැලපෙයි.

පෙච්ච තප්පති = පරලොවැ තැවෙයි.

මෙ ලොවැ ජීවත් ව සිටියදී කරණ ලද පාපකර්‍මයන්ගේ බලවේගය නිසා, මරණින් පසු පරලොවැ දුගතියකැ ඉපද ගන්නා සත්‍ව තෙමේ, ඒ දුගතියෙහි ඇති තැළුම් පෙළුම් වදබැඳුම් ආදී බිහිසුණු දුක් විදින්නේ තැවෙයි.

පාපකාරී = පව් කරණසුලු තැනැත්තේ . පව්කරණ මිනිසා.

උභයත්ථ තප්පති = දෙලොවැ තැවෙයි.

දෙලොව නම්, වර්‍තමානභවය හා අනාගතභවය යි. මේ ජීවිතය හා මරණින් මතු ලබන ජීවිතයත් ය, දෙලොව නම්. මේ ජීවිතයේ දී කරණ ලද පව්කම් දක්නේ, ‘අහෝ! මා දරුණු වැඩ කරන ලද්දේ නො වේ දැ’? යි තැවෙයි. මරණින් මතු ලබන ජීවිතයේ දී, මේ ජීවිතයේ දී කළ පව්කම්වල විපාක විඳින්නේ තැවෙයි.

පාපං මෙ කතං ඉති තප්පති = මා විසින් පව්කම් කරණලදැ යි. තැවෙයි.

පාපකාරී පුද්ගල තෙමේ රෑදෙවේලේ ‘ මා විසින් අකුශලකම් කරණ ලද්දේ ය, එයට ලැබෙන විපාක බිහිසුණු ය, දරුණු ය, මට එය මෙලොවැ තැවීමටත් පරලොවැ තැවීමටත් හේතු ය’ යි යනාදි ලෙසින් කර්‍මදාහයෙන් තැවෙයි.

භීය්‍යො තප්පති දුග්ගතිං ගතො = දුගතියට ගියේ වැඩියක් තැවේ.

මෙ ලොවැදී කළ පව්කම් සිහි කිරීමෙන් තැවී සිටි පාපකාරී පුද්ගල තෙමේ, මරණින් මතු එයට වඩා සිය දහස් ගුණයකින් වැඩි වූ බලවත් දුක් විඳිමින් තැවෙන්නේ ය. පව්කම් කළ තැනැත්තේ, බොහෝ සෙයින් ඉපැදෙනුයේ, සිවු අපායයෙන් එකෙකැ ය.

නරක - තිරච්ඡාන - පෙත - අසුර යන මේ ය ඒ සිවු අපාය. පිණැයි පිළිගත් සම්පත්තීන්ගෙන් පහ වූ තැන් ය ඒ. “පුඤ්ඤ සම්මතා අයා යෙභුය්‍යෙන අපගතාති = අපායා’ යනු අර්‍ත්‍ථ සමර්‍ත්‍ථනය යි. මේ තැන් දුගති’ යි හඳුන්වන ලද්දේ නින්දිතගති ඇති බැවිනි. “දුට්ඨු කුච්ඡිතා ගති = දුග්ගති” යි එය කීහ.

එහි, නරකය, මහානරක විසින්, සඤ්ජීව - කාලසූත්‍ර - සඞ්ඝාත - රොරුව - මහාරොරුව - තාප - පතාප - අවීචි යි අටෙකි. මේ එක් මහානරකයකට දොරටු සතරෙක් ඇත්තේ යඒ එක් දොරටුවකැ උස්සදනරක සතර සතර බැගින්, එක් මහානරකයකට උස්සද නරක සොළොසෙක් වේ. අට මහා නරක හා ගත් කල, මුළුල්ල එක්සිය සතිසෙකි. මෙයින් අන්‍ය වූ ද, උස්සදනරක ඒ ඒ තැනැ ගම් කෙත් මෙන් ඇතැ යි කීහ.

යමපලුන් විසින් කඩකඩ කොට සිඳින ලද්දේත් යම් තැනෙක, නැවැත නැවැත උපදී ද, එ තැනය ‘ සඤ්ජීව’ නම්. කලු හූ ගසා, සතරැස් අටැස් ඈ ලෙසින්, නිරිසතුන් මහත්කුළු පමණ කොට, ගිනි ගත් වෑයෙන් සිඳින සසින තැන ‘ කාලසූත්‍ර’ නම්. ගිනි ගත් අයෝමය පර්‍වතයෙන් නිරිසතුන් සුන්බුන් කොට මිරිකන තැන ‘ සඞ්ඝාත’ නම්. නව දොරින් සිරුර තුළට වදනා ගිනිදැලින් හටගත් දුකින් නිරිසතුන් හඬ දෙන තැන ‘ රොරුව’ නම්. රතු ලේ වන් ගිනිදැලින් පිරුණු ඉතා බලගතු දුකින් ගුගුරා පැසෙන නිරිසතුන් ඇති තැන ‘ මහාරොරුව’ නම්. ගිනි ගත් යපොළොවෙහි සිටැ, ගිනි ගත් යහුල්හි ඇවිණැ, නිරිසතුන් නිසල ව පැසෙන ගින්නෙන් අතරක් නැති තැන ‘ තාප’ නම්, නිරිසතුන්, ගිනිදැලින් තද දුකින් අතරක් නැති ව පැසෙන තැන ‘ අවීචි’ නම්.

මේ අට මහා නරකයෝ, පිහිටීම් විසින් සතරැස් වෙති. දිගින්, පළලින්, උසින් සියක් සියක් යොදුන් පමණ වෙති. එහි එක් බිත්තියක් නව යොදුන් පමණ ඝන ය. යපොළොව හා යපියන් පත ද එ පමණ ඝන ය, කල්පය පටන් ගත් තැන සිටැ මේ නරකයෝ ගිනිදැලින් අතරක් නැති ව පිරී පවතිත්. නිරිසත්තු ම දර කිස කරති. සඤ්ජීවනරකයෙහි ආයුකාලය, පන්සිය අවුරුද්දෙකි. සිවුමහරජයෙහි දෙවියන්ගේ මුළු ආයුකාලය අවුරුදු අනූලක්‍ෂයෙකි. මේ අවුරුදු අනූලක්‍ෂය, සඤ්ජිවයට එක් ම රෑදාවලෙකි. ඒ රෑදාවල් තිසෙක්, මාසයෙකි. ඒ මාසයෙන් මාස දොළොසෙක්, අවුරුද්දෙකි. ඒ අවුරුද්දෙන්, අවුරුදු පන්සියයෙකි සඤ්ජීවයෙහි ආයුකාල ය.

සිවුමහරජයෙහි වැසි දෙවියන්ගේ පන්සිය අවුරුද්දක් තරම් වූ ආයුකාලය, සතරින් ගුණ කරණ ලද්දේ, තව්තිසාවැසි දෙවියන්ගේ ආයුකාලය වේ. මේ කාලය, කාලසූත්‍ර නරකයට එක් රෑදාවලෙකි. ඒ දවස් තිසෙක්, මාසයෙකි. මාස දොළසෙක්, අවුරුද්දෙකි. ඒ අවුරුදු දහසෙක්, කාලසූත්‍රනරකයෙහි ආයුකාලය යි.

තව්තිසාවැසි දෙවියන්ගේ ආයුකාලය, සතරින් ගුණ කරණ ලද්දේ යාම දෙවියන්ගේ, ආයුකාලය වේ. මේ කාලය, සඞ්ඝාතයට එක් දවසෙකි. ඒ දවස් තිසෙක් මාසයෙකි. මාස දොළොසෙක් අවුරුද්දෙකි. මේ අවුරුදු දෙදහසෙක්, සඞ්ඝාතයෙහි ආයුකාලය යි.

යාමයන්ගේ ආයුකාලය, සතරින් ගුණ කරන ලද්දේ, තුසිත දෙවියන්ගේ ආයුකාලය වේ. මේ කාලය, රොරුවයට එක් දවසෙකි. ඒ දවස් තිසෙක් මාසයෙකි. මාස දොළොසෙක් අවුරුද්දෙකි. මේ අවුරුදු සාරදහසෙක් රොරුවයෙහි ආයුකාලය යි.

තුසිතයන්ගේ ආයුකාලය, සතරින් ගුණ කරණ ලද්දේ, නිම්මාණරතිදෙවියන්ගේ ආයුකාලය වේ. ඒ මේ ආයු කාලය, මහා රොරුවයට එක් දවසෙකි. ඒ දවස් තිසෙක් මාසයෙකි. මාස දොළොසෙක් අවුරුද්දෙකි. මේ ලෙසින් අවුරුදු අටදහසෙක් මහා. රොරුවයෙහි ආයුකාලය යි.

නිම්මාණරතිකයන්ගේ ආයුකාලය සතරින් ගුණ කරණ ලද්දේ, පරිනිම්මිත වසවත්ති දෙවියන්ගේ ආයුකාලය වේ. මේ ආයුකාලය, තාපයට එක් දවසෙකි. ඒ දවස් තිසෙක් මාසයෙකි. මාස දොළොසෙක් අවුරුද්දෙකි. මේ ලෙසින් අවුරුදු සොළොස් දහසෙක් තාපයෙහි ආයුකාලය යි.

අන්තඃකල්පයෙකින් අඩෙක්, ප්‍රතාපනරකයෙහි ආයුකාලය යි. අන්තඃකල්පයෙක් අවීචිමහානරකයෙහි ආයුකාලය යි. මිනිසුන් ගේ ආයුකාලය, දසවසින් පටන් ගෙණ පිළිවෙළින් නැගී ගොස්, අසඞ්ඛ්‍යයට පැමිණ, නැවැත, අසඞ්ඛ්‍යයෙහි සිට, පිළිවෙළින් පිරිහී ගොස් පහත බැස, දසවසට වැටේ. මෙදෑතුර කාලය අන්තඃකල්ප නම්. රොගාන්තඃකල්ප-ශස්ත්‍රාන්තඃකල්ප-දුර්භික්‍ෂාන්තඃකල්පය යි අන්ඃකල්පය තෙ වැදෑරුම් ය.

ලෝභ-දෝස-මෝහයෙන් මැඩී, සතුන්මැරීම් හොරකම් කිරීම් ආදී වූ පව්කම් කරන්නෝ, නො දහමින් වැරදි ලෙසින් ලෝ වැස්සනට දුක් දෙන්නේ, අනුන් කෙරෙහි ක්‍රෝධයෙන් සැඬ බැවින් යුද- කොලාහල කරන්නෝ, යන මේ ඈ ලොවැ අපරාධ කරන්නෝ සඤ්ජීවයෙහි ද,

මවුපියන්ට, ගුරුවරුන්ට, කුලදෙටුවන්ට, දුගී මගී-යාචකයනට අපරාධ කරන්නෝ, බොරු කියනෝ කාලසූත්‍රයෙහි ද,

අත්පාදඬුමුගුරින් අනුනට පහර දෙන්නෝ ඇත්-අස්-ගොන්-මීගොන් ඈ සතුනට දුක් දෙන්නෝ සඞ්ඝාතයෙහි ද,

බොරු සාක්ෂ්‍ය කියන්නෝ, හොර වෙළඳාම් කරන්නෝ, ඉන්ද්‍රජාලමායාකාරයෝ රොරුවයෙහි ද,

බුදුන්-දහම්-සඟුන් සතු ඉඩකඩම්, වතුපිටි, ඇඳ, පුටු, කොට්ට, මෙට්ට ඇඳ ඇතිරිලි, පාන්, පඩික්කම් ඈ සොරකම් කරන්නෝ, කොස්, දෙල්, පොල්, පුවක්, කෙසෙල් ඈ කා දමන්නෝ, තෙරුවන් උදෙසා එක් රැස් කළ මිල මුදල් ගසා කන්නෝ, දුප්පතුන් අයත් ඉඩකඩම් ගේදොර මිලමුදල් පැහැර ගන්නෝ මහාරොරුවයෙහි ද,

පරුෂ වචන කියා, අනුන් වෙහෙසන්නෝ සතර අගතියෙන් බැඳී සිටින්නෝ ‘පින් පව් නැතැ’ යි මිසදිටු ගත්තෝ තාපයෙහි ද,

බුද්ධ-ධම්ම-සංඝ යි තෙරුවනෙක් නැතැ යි ආදි ලෙසින් මිසදිටු ගත්තෝ පතාපයෙහි ද,

මවු-පියන්-රහතුන් මරන්නෝ, ලෝහිතුප්පාදය කරන්නෝ, සඞ්ඝභේද කරන්නෝ, තෙරුවන් සතු අරම්, දාගැබ්, මහබෝ, පෙති පිළිම ඈ නසන්නෝ අවීචියෙහි ද උපදිති.

මෙසේ මේ මහානරකයකැ වැටී දරුණු දුක් විඳින සත්වයකු, “නරකයෙන් නික්මෙමි’ යි සිතා, පැසුළු දිග සිට, පෙර දිග බැලූ කල්හි පෙර දිග දොර, ඇරී සිටියා සේ ඔහුට පෙණේ. එකල ඔහු, ගිනිගත් යපොළොවෙහි පා තබ තබා, නැසි නැසී, පෙර දිග දොරට පැමිණේ. එහෙත් දොර ඇරුණේ නො වේ. මෙසේ, ඔහු පාප කර්‍මය විසින් ගින්නෙහි ලා දව දවා, හැම දොරකට පමුණුවනු ලබන්නේ ය. එහි වසන යමපල්ලෝ ද, ගිනිගත් යහුලින් ඇණ කොටමින් ඔහු තව තවත් දුකට පත් කරත්. පව්කම් කළ සත්ව තෙමේ, ඒ ඒ නරකයන්හි ආයු පමණින් පැසුනේ ද, තමන් කළ අකුශලකර්‍මය, අවසන් ව නො ගියේ නම්, පුන පුනා නරකයෙහි ම හෙන්නේ ය.

මහානරකයෙහි අවුරුදු ගණනින් දුක් වින්දවන, සඞ්ඛ්‍යා නාමයන් විසින් හඳුන්වන ස්ථාන දශයෙක් ඇත්තේ ය. අබ්බුද - නිරබ්බුද - අහහ - අබබ - අටට- සොගන්ධික - උප්පල - කුමුද - පුණ්ඩරීක - පදුම යන මේය ඒ.

තල ඇට, අට ලක්‍ෂයෙක්, එක් නැළියෙකි. ඒ නැළියෙන් නැළි සතරෙක් එක් ලාස්සෙකි. සතර ලාස්සෙක් එක් ද්‍රොණයෙකි. ද්‍රොණ සතරෙක් එක් මාණිකාවකි. මාණිකා සතරෙක් එක් ඛාරියෙකි. ඛාරී විස්සෙක් තලින් පිරූ බරකරත්තයෙකි. මිනිසුන්ගේ ආයුකාලයෙන්, සියක් අවුරුද්දක් ගිය තැන, මේ තල කරත්තයෙන් එක් තල ඇටය බැගින් බැහැර ලෑමෙන්, ඒ තලකරත්තයෙහි තල ඇට සියල්ල අවසන් ව ගියේ ද, අබ්බුදයෙහි අවුරුදු ගණන තව ම නො පිරුණේ ය. ඒ මේ අබ්බුදයෙහි අවුරුදු ගණනින්, මහානිරයෙහි පැසිය යුතු තැන, අබ්බුදනරකය යි හඳුන්වනු ලැබේ.

අබ්බුද විස්සෙක් එක් නිරබ්බුදයෙකි. නිරබ්බුද විස්සෙක් එක් අහහයෙකි. අහහ විස්සෙක් එක් අබබයෙකි. අබබ විස්සෙක් එක් අටටයෙකි. අටටවිස්සෙක් එක් සොගන්‍ධිකයෙකි. සොගන්ධික විස්සෙක් එක් උප්පලයෙකි. උප්පල විස්සෙක් එක් කුමුදයෙකි. කුමුද විස්සෙක් එක් පුණ්ඩරීකයෙකි. “පුණ්ඩරීක විස්සෙක් එක් පදුමයෙකි. (මේ සඞ්ඛ්‍යා නියමය සමහර අටුවාවන්හි මෙයට වෙනස් ව දක්නා ලැබේ.)

ඒ ඒ අපායයන්හි උපන් නිරිසතුන් විසින් විඳිනු ලබන, පමණ නො කොට හැකි දුකෙහි තතු කියා පෑමෙහි බුදුරජානන් වහන්සේ හැර කවරෙක් සමර්‍ත්‍ථ වේ ද, මේ දැක්වුනේ, අබැටක් පමණකුත් නො වේ.

කිසිලෙසකින් මගපල ලබන්නට නො හැකි වූ එහෙයින් ම පහතට හෙන, කාමයෙන් හා බියෙන් නිතර තැවෙන සත්වයෝය තිරච්ඡාන. “තිරො අඤ්ඡිතාති = තිරච්ඡානා” යනු අරුත් පැවසීම ය. යම් සත්ව කෙනෙක් මෝහයෙන් මූඪ ව, අකුශලකර්‍ම කළෝ ද, ඔවුහු බොහෝසෙයින් තිරිසන්යෝනියෙහි උපදිති.

තිරිසනුන්ගේ භේද වෙනස්කම් බොහෝ ය සමහරු ඇසට පෙණෙති. සමහරු ඇසට නො පෙණෙති. ඇතැම් තිරිසන්නු දිග ය. ඇතැම්හු කොට ය. ඇතැම්හු මැදියම් ය. ඇතැම්හු මහත් ය. ඇතැම්හු සියුම්හ. අණ්ඩජ-ජලාබුජ-සංසේදජ-ඔපපාතික-අපාද-ද්විපාද-චතුෂ්පාද-බහුප්පාද යන මේ භේද ද, තිරිසන් ගණයෙහි දක්නා ලැබේ. තිරිසන් අපායයෙහි ඉපදීම හා එහි දුක්විඳුම, පෙර කරන ලද අකුශලකර්‍මයන්ගේ වශයෙන් සිදු වේ. තිරිසනුන් විඳින දුකත් ඔවුන් පිළිබඳ ජාතිත්, උපදින ස්ථානත් මෙතෙකැයි නො කියැකි ය. එක් මිනිසකුගේ සිරුර ඇසුරු කොට උපදින තිරිසනුන්, කුල විසින් අසූ දහසකැ යි කියති. ඇසට නො පෙණන තිරිසනා පටන්, පන්සියයක් යොදුන් දිගැති තිමිරපිඞ්ගලමත්ස්‍යයා දක්වා, නොයෙක් ලෙසින් බෙදී ගිය තිරිසන්නු, උනුන්ට ගොදුරු ව වැනසෙති. කාම-ගොචර-මරණ යන සංඥා තුන, තිරිසනුන් කෙරෙහි නො තොර ව දන්නා ලැබේ. ධර්‍මසංඥාවක් ඔවුනට නැත. කාමසේවනය නිතර බලාපොරොත්තු වෙති තිරිසන්නු. කි නම් වේලක ගොදුරෙක් ලැබේදැ යි සොය සොයා ඇවිදිති. මරණ බියෙන් නො තොර ව ම, කාමසේවනය කරන්නෝත්, ගොදුරු සොයන්නෝත් වෙති. තිරිසනුන් විඳින දුක, පමණ කොට නො දැක්වියැ හැකි ය. ඒ දැක්වීමෙහි බුදුරජානන් වහන්සේ ය සමර්‍ත්‍ථ වන්නෝ. අන් කවරෙකුත් එහි සමර්‍ත්‍ථ නො වේ.

මුළුමනින් සැපයෙන් පහව ගියෝය ප්‍රේතයෝ. ‘ පකට්ඨෙන සුඛතො ඉතා ගතාති-පෙතා’ යන්නය ඒ කීයේ. ඔවුන් අතර නිජඣාමතණ්හික-බුප්පිපාසික-පංසුපිසාචක-පරදත්තූපජීවික-කාලකඤ්ජ-අට්ඨිසංඛලික-මංසපිණ්ඩික යනාදී වූ නම්වලින් හඳුන්වන ප්‍රේතයෝ ඇත්තාහ.

සිරුර තුළ දැල් වුනු ගිනිදැලින් දැවෙන සිරුර ඇති ප්‍රේතයෝ ය ‘ නිජ්ඣාමතණ්හික’. ගස් සිදුරෙහි හටගත් ගින්නෙන් ගස දැවෙන්නා සේ ය ඔවුහු දැවෙන්නෝ. මල-මූ-සෙම්සොටු පමණකුත් නො ලබා, බුද්ධාන්තර දහස් ගණන් සා පිපාසා දෙකින් පෙළෙන් නෝ ය ‘ ඛුප්පිපාසික’. පස්ගොඩ-කුණුගොඩ-අසුචිවළ-කඳු බෑවුම ඈ අපිරිසිදු තන්හි උපන්නෝ ය ‘පංසුපිසාචක’. අන්හු දෙන දෙයින් ජීවත් වන්නෝ ය ‘ පරදත්තූපජීවික’. සඳඑලියක්, හිරු එලියක් යන්තමකිනුත් නො ලබා, තදගනඳුරෙන් වැසුනු, තද සීතලෙන් අතර නැති, උපන්නහුගේ සිරුර සිඳැ බිඳැ දමන, ක්‍ෂරොදකයෙන් පිරුණු චක්‍රවාට තුනක් මැද උපන්නෝ ය ‘ කාලකඤ්ජ’. තුන් ගවු පමණ උස් වූ සිවියෙන් සමින් නහරින් පමණක් වැසුනු ලේ මස් නැති ඇටසැකිලි දරන්නෝය ‘ අට්ඨිසංඛලික’. ඇට නහර වැසූ සම පමණකුත් නැති ව, කුණු වූ මස් ගොඩක් වැනි සිරුරු ඇත්තෝ ය ‘ මංසපිණ්ඩික’.

දන් නො දෙන්නෝ, උනුනට ඊර්‍ෂ්‍යා කරන්නෝ, ලෝභයෙන් තද බද වන්නෝ, සම්පත් සඟවන්නෝ, දස අකුසල් කරන්නෝ, අනුන්ට ලැබෙන ලාභ වළකන්නෝ, මවු පියන් කෙරෙහි විලි බිය නො දක්වන්නෝ අනුන්ගේ. පින්කම්වලට අනතුරු කරන්නෝ ‘මල මූ කව’ කියා අනුනට පරිභව කරන්නෝ, නො දහමින් ගම්වැස්සන් පෙළන්නෝ අගතියෙන් නො මග යන්නෝ අල්ලස් ගන්නෝ යන ඈ පව් කම් කරන්නෝ ප්‍රේතභූමියෙහි, උපදිත්.

හැම ප්‍රේතයෝ ම, සා පිපාසා දෙකින් මැඩුනෝ, වැහැරී ගිය සිරුරු ඇත්තෝ ය. මහත් ඔලු ඇත්තෝ ය. ඇටසැකිලි දරන්නෝය. කෙල, සොටු, කැහි, මල, මූ, වැදෑමස්, මළකුණු කන්නෝය‍. රළුහිසකෙස්, ලොම්, නිය, දත් ඇත්තෝ ය. නග්නව වසන්නෝ ය. බිහිසුණු දැකුම් ඇත්තෝ ය. ඉදිකටුමල සේ, ඉතා කුඩා මුව ඇත්තෝ ය. කකුළු ඇස් සේ, පිටතට නෙරුණු ඇස් ඇත්තෝ ය. නාස්පුට දෙකින් නික්මුණු, පා පිටු දක්වා දික්ව එල්ලෙන මස් වැදිලි දරන්නෝ ය. යමක් කන බොන විට හිසැ තබා කති. බොති. ගිනිගත් යකඩමුගුරෙන්, උනුන් ඇණ කොටා ලේ සැරව උරා බොති. මෙසේ ප්‍රේතයන් විඳින දුක පමණ කොට දැක්වියැ නො හැකි ය. එහි සමර්‍ත්‍ථ වන්නෝ බුදුරජානන් වහන්සේ ම ය. අන් කවරෙකුත් එහි සමර්‍ත්‍ථ නො වේ.

මෙසේ පමණ කොට නො දැක්වියැ හැකි ඉතා සැහැසි වූ ඇසූ පමණින් සිතූ පමණින් ලය කකියවන බිහිසුණු දුක් විඳීමට තැන් වූ පව්කම්හි අනිටුපල විඳීමට තැන් වූ ප්‍රේත ලෝකයෙහි දුක් ගැණ සිතා බලා දැන ප්‍රේතලෝකයෙන් මිදී ගණු පිණිස දාන-ශීල-භාවනාදී වූ දශ පුණ්‍යක්‍රියා වස්තූන්හි යෙදී රෑ දාවල දෙක්හි අප්‍රමත්ත වියැ යුතුය. සග සැප හා නිවන් සැප ලැබීමට උත්සාහවත් වියැ යුතුය. කීහ එය මෙසේ:-

අසිලෝම - සුචිරෝම ප්‍රේතයෝ ද මොවුන් කෙරෙහි ම වැටෙති. කඩු වැනි ලොම්, උඩ බලා නැගි, මුළු සිරුර දැකවුළුවක් සේ සිදුරු කරණ ලොමින් ගැවසී ගත් සිරුරු ඇත්තෝය අසලෝමයෝ. ඉදිවැනි ලොමින්, මුළු සිරුර විදින ලද්දෝ’ ය සූචිරෝමයෝ. ලොව පුරා වසන ප්‍රේතයන්ගේ ආයුකාලය, කියන්නට නො හැකි ය. කළ පව්කම් නො ගෙවී පවත්නාතුරු ම, ඔවුහු නොයෙක් දුක් විඳිති.

ඉසුරු මදයෙන් මත් ව, ක්‍රීඩා නො කරන්නෝය අසුර. මෙයින් ප්‍රේතාසුරයෝ ම ගැණෙති. වේපචිත්තිඅසුරයෝ නො ගැණෙති. ඔවුහු, දුහේතුකකාමාවචරවිපාකසිතින් පිළිසිඳ ගෙණ, විපාක කාලයෙහි ත්‍රිහේතුකමහාවිපාකයන්ගේ වශයෙන්, දෙවියන්ට බඳු පස්කම්සැප අනුභව කෙරෙති. එහෙයින් තව්තිසා වැසි දෙවියන් ගේ ගණයට වැටෙති. එහෙත් මොවුනට ත්‍රිහේතුක දෙවියන්ට මෙන් ධ්‍යන-මාර්‍ග-ඵල නො ලැබේ. අපායගණයෙහි ලා ගිණූ අසුර භූමිය පෙතදුඃඛවිභාගයෙහි දැක් වූ කාලකඤ්ජ ය යි දත යුතුය.

කාලකඤ්ජ අසුර භූමිය තුන් තුන් සක්වළ එක් වූ තැනැ පිහිටියාය. අසූසාරදහසක් අසුසාරදහසක් යොදුන් පමණ දිග පළල ඇත්තී ය. සක්වළ ගල් තුනට මැදිව සිටියා ය. මහාමේරු පර්‍වතය වුව ද එහි බලාලන ලද්දේ නම් එහි වූ අධික සීතය නිසා ලුනු පිඩක් සේ විරී වැගිරී යන්නේය. මේ කාලකඤ්ජ අසුර යෝනියෙහි උපන්නවුන්ගේ සිරුරු තුන් ගවූ පමණ වෙත්, කට ඉදිකටු මල සිදුර සේ ය. ඇස් කකුළු ඇස් වැනි ය. පිටතට නෙරා ගියහ. මොවුහු යමක් කන බොන කල්හි හිස නවාගෙණ කන්නෝ ය. බොන්නෝ ය. මේ ප්‍රේතලෝකයක් සේ ද දැක් වේ.

“තිරච්ඡානපෙත්තිවිසයඅසුරකායානං පන විසුං භූමි නත්ථි, තෙසං ඛන්ධප්පවත්තිවිසයොයෙව භූමි නාම” තිරච්ඡාන ප්‍රේතඅසුරභූමිගතසත්‍වයනට අයත්, ඔවුනට ම වෙන් කළ හැකි වෙන ම භූමියක් නැත. ඔවුන්ගේ ස්කන්‍ධයෝ ම ඔවුනට භූමි වෙති.

සිවු අපායැ වැස්සන්ගේ ප්‍රතිසන්‍ධිය, උද්ධච්චසහගතඅකුසලය හැර, අනික් සෙසු එකොළොස් අකුශලකර්‍මයන්ගේ ශක්තියෙන් අකුසලවිපාකඋපෙක්ඛාසන්තීරණචිත්තයෙන් වන්නේ ය. එහෙයිනි සිවු අපායවැස්සෝ, එකත්තසඤ්ඤී-නානත්තකායී කියනු ලබන්නෝ. එහි ‘එකත්තසඤ්ඤී’ යනු එක් ම උපෙක්ඛාසහගත සන්තීරණය ඇත්තෝ ය යන අර්‍ත්‍ථ යි. නන් වැදෑරුම් වු සිරුරු සටහන් ඇත්තෝ ය ‘නානත්තකායී’.

මෙසේ ඉතා සැකෙවින් කියූ අපාය අතුරෙහි එක්තරා අපායකැ වැටුනු සත්‍ව තෙමේ එහි තදින් තැවේ ය යි වදාළ සේක.

දේශනාවගේ අවසානයෙහි බොහෝ දෙන සෝවන් ඵලාදියට පැමිණියෝ ය. දේශනාව මහාජනයාට වැඩ සහිත වූ ය.

සුමනා දෙවිය

අනාථ පිණ්ඩික තෙමේ, සැවැත්නුවරැ විසූ මහාධනපතියා ය. ඔහුගේ ගෙදරැ දිනපතා දෙ දහසක් භික්‍ෂූන් වහන්සේලා දන් වලඳති. විශාඛාමහාඋපාසිකාවගේ ගෙදරැ ද, එසේ ම දෙ දහසක් භික්‍ෂූන් වහන්සේලා දන් වලඳන්නෝ ය. සැවැත්නුවරැ වැස්සෝ සිය ගෙවල දන් දෙනවිට, මොවුන් දෙදෙනා, එහි පමුණුවා ගණිති. දන් දෙන තැනකැ මේ දෙදෙන පෙණී සිටියෝ නම්, ඒ දානය ඉතා උසස් දනකැයි නුවරවැස්සෝ සැලකූහ. දන් දෙන තැනකට මොවුන් නො පැමිණිවිට දානය සිය දහසක් වියදම් කොට පිළියෙල කළ ද එය උසස් දනක් සේ ඔවුහු නො පිළිගනිති. භික්‍ෂුන් වහන්සේලාගේ කැමැත්තත්, ඒ ඒ භික්‍ෂූන් වහන්සේට වුවමනා දේ ගැණත්, භික්‍ෂූන් පිළිබඳ වතාවතත් මේ දෙ දෙන හොඳින් දන්නෝ ය. දානශාලාවේ කටයුතු, මොවුන් සොයා බලන කල්හි, භික්‍ෂූන් වහන්සේලා ද, කැමැති සේ වලඳති. මේ නිසා දන්ගෙවලැ කළයුතු කටයුතු පිණිස නිතර නිතර තැනැ තැනැ යන මොවුන්ට, සියගෙවල වලඳන භික්‍ෂූන් වහන්සේලාගේ වතාවත කරන්නට ඉඩ පහසු නො ලැබෙන්නේ ය. එක් දිනක්, විශාඛාමහාඋපාසිකාව ‘මා කරණ මේ කටයුතු කරන්නට කවරෙක් සමර්‍ත්‍ථ වේ දැ’ යි සිතන්නී, මිණිබිරිය දැක, ඈට ඒ කටයුතු භාර කළා ය. ඕ තොමෝ එතැන් සිට ඒ කටයුතු නො පිරිහෙලා මැනැවින් ඉටුකළා ය. අනාථපිණ්ඩික තෙමේත්, තමන් විසින් කළ ඒ කටයුතු, සිය වැඩි මහල් දියනිය වූ මහාසුභද්‍රාවට පැවරී ය. ඕ තොමෝ ද, එ තැන් සිට සඞ්ඝයා වහන්සේ පිළිබඳ ඒ කටයුතු හොඳින් සිදු කළා ය. සඞ්ඝයා වහන්සේගේ ආශ්‍රයෙන් බණදහම් උගත් මහාසුභද්‍රා තොමෝ කල් නො යවා ම සෝවන් වූවා, විවාහ ජීවිතයට ද පත් වූ ය. ඉන් පසු අනාථපිණ්ඩික තෙමේ සඞ්ඝයා වහන්සේ පිළිබඳ කටයුතු, බාලදියනිය වූ සුමනාවට භාර කෙළේය. ඕ ද, කල් නො යවා, සකදාගාමිඵලයට පැමිණියා ය. දීග නො ගොස්, ගෙයි වැඩුනු ඕ තොමෝ, බලගතු ලෙඩකින් ඔත්පල වූවා, කෑම් බීම් ද බැහැර කළා ය.

මේ අතර දිනකැ, පියා දකිනු කැමැති සුමනා තොමෝ, පියා ලඟට කැඳෙව්වා ය. අනාථපිණ්ඩික තෙමේ ද වහා එහි ගොස්, ‘දුව! සුමනා! ඇයි මා කැඳෙව්වෙහි?’ යි ඇසූයේ ය. ‘බාල සහෝදරය! කුමක් කියන්නෙහි දැ’ යි ඈ ඇසූ ය. ‘දුව! සුමනා! මොක ද මේ?, නන් දොඩ වන්නෙහි’ යි කීවිට, ‘බාල සහෝදරය! නෑ මම නන්දොඩවන්නී’ යි ඕ තොමෝ කිවු ය. ‘එහෙ නම්, දුව! සුමනා බිය පත් වූවා දැ’ යි ඇසූ විට, ‘බාල සහෝදරය! බියපත් වන්නෙම් කුමකට දැ’ යි අසා, එ කෙණෙහි ම කලුරිය කළා ය.

අනාථපිණ්ඩික සිටු තෙමේ සෝවන් ව සිටියේ ද දුවගේ මරණයෙන් හටගත් ශෝකය දරා ගත නො හැක්කේ, ආදහනය කොට නිමවා අඬ අඬා බුදුරජුන් වෙත ගොස් පසෙකට වී හුන්නේ ය. එවිට බුදුරජානන් වහන්සේ, ‘ගැහැවිය! මොක ද, දුකින් අඬ අඬා කඳුලු වගුරුවන්නෙහි? කියව’ යි කීහ. ‘ස්වාමීනි! මාගේ දුව සුමනා, මාගේ දුව, කලුරිය කළා, දරන්නට බෑ ස්වාමීනි! දුක කොයිලෙසකිනුත්’ යි කීවිට බුදුරජානන් වහන්සේ ‘තමුසේ ඇයි, ඔයට ශෝක කරන්නහු?, මරණය කාටත් නියම යි, මරණයෙන් මිදුනෙක් තුන් ලොවැ කො තැනක වත් සිටී ද?, නිසරු ඇඬුමෙක්, උපන්නාහට මරණය නියම වූයේ, උපන්දාම ය, ඇයි තමුසේ, මේවා නො දන්නහු දැ’ යි ඇසූවිට ‘ස්වාමීනි! මම ඒවා දනිමි, හඩන්නේ මරණය ගැණ ශෝකයෙන් නො වෙමි, ලජ්ජා භය ඇති ව දවස් යැවූ මාගේ දුව, මැරෙද්දී සිහි එළවා ගත නො හැකි ව, නන් දොඩව දොඩවා මළ බැවිනැ’ යි කීයේ ය. එවිට බුදුරජානන් වහන්සේ ‘ඈ මැරෙද්දී කුමක් කීවා දැ’ යි ඇසූහ. සිටු තෙමේ ‘ස්වාමීනි! ඈට මම දුව! සුමනා! යි කතා කළා, එවිට ඈ මට ‘බාල සහෝදරය!’ යි කීවා, නැවැත මම ‘දුව! නන් දොඩ වන්නෙහි දැ’ යි ඇසුවා, ඒවර මට ‘බාල සහෝදරය! මම නන් නො දොඩවමි’ යි කීවා, ආයිත් මම ‘දුව බියපත් වූවා දැ’ යි ඇසුවා. එයට ඇය ‘බිය පත් නො වෙමි’ යි කියා ඒ ඇසිල්ලෙහි ම කලුරිය කළා ය’ යි කීයේ ය. එවිට බුදුරජානන් වහන්සේ, ‘මහසිට! ඔබගේ දුව නන් නො දෙඩුවා ය, ඇය කීවා ඇත්ත යි, සිටුතුමන් බාල බැවින් ම ය ඇය එසේ කීවා, ඔබගේ දුව මගපල ලැබීමෙන් ඔබට වඩා මහලු ය, ඔබ සෝවන්, ඔබගේ දුව සෙදගැමි, ඒ නිසා ය ඇය මෙසේ කීවා’ යි වදාළ විට ඔහු එසේ දැ’ යි අසා නැවැත ‘ස්වාමීනි! මා දුව කොහි උපන්නී දැ’ යි ඇසී ය. ‘තුසිත භවනයෙහි’ යි උන්වහන්සේ කීහ.

ඉක්බිති සිටු තෙමේ, ස්වාමීනි! මාගේ දුව ජීවත් වන්නී, නෑයන් මැද, ඉතාසතුටින් ජීවත් වූවා ය, එය මට ද මහත් සතුටෙක් විය, මැරී ගොස් උපන්නී ද, සතුටු වන්නට හැකි තැනක ය, එ ද මට සතුටෙකැ’ යි කීයේ ය. බුදුරජානන් වහන්සේ ‘ගැහැවිය! ඔව්! ගිහියෙක් හෝ, පැවිද්දෙක් හෝ වේවා, යම් කෙනෙක් අප්‍රමත්ත නම්, ඔවුහු එලොවැ මෙලොවැ දෙක්හි ම සතුටු වෙති’ යි වදාරා මේ ධර්‍මදේශනාව කළ සේක:-

කළ පිණැත්තේ මෙලොවැ සතුටු වේ. පරලොවැ සතුටු වේ. (මෙසේ) දෙලොවැ (ම) සතුටු වේ. මා විසින් පින්කම් කරණලදැ යි. (මෙලොවැ) සතුටු වේ. සුගතියට ගියේ, වැඩියක් සතුටු වේ.

ඉධ නන්‍දති = මෙලොවැ සතුටු වේ.

දානශීලාදීන්ගේ වශයෙන් කරන ලද පිණැත්තේ, තමන් කළ කුශලකර්‍ම සිහි කිරීමෙන් මේ අත්බවේදී ම සතුටු වේ.

පෙච්ච නන්‍දති = පරලොවැ, සතුටු වේ.

ජීවත් ව ඉන්ද දී, කරණ ලද කුශලකර්‍මයන්ගේ විපාක වශයෙන්, මැරී ගොස් සුගතියකැ ඉපද, එහි විඳිනු ලබන ඉසුරු බලා සතුටු වේ.

කතපුඤ්ඤො = කළපින්කම් ඇත්තේ. පින්කම් කෙළේ,

ශ්‍රද්ධාදිගුණසම්පත්තියෙහි පිහිටා, කළ දන් සිල් ඈ පින්කම් ඇත්තේ, පින්කම් කිරීමේ දී ඇතිවිය යුතු චේතනාවිසුද්ධියෙහි පිහිටා පින්කළේ, කතපුඤ්ඤ’ නම්.

උභයත්‍ථ නන්‍දති = එලොව මෙලොවැ යන දෙලොවැ සතුටු වේ.

පින්කම් කිරීමේ දී සම්පූර්‍ණ වියයුතු කරුණු සම්පූර්‍ණ කොට, පින්කම් කරන්නේ ‘මෙලොවැ දී මා විසින් කරණ ලද්දේ පින් කම් ය, පව්කම් නො කරණ ලද්දේ ය’ යි සතුටු වේ. පරලොවැ ගියේ, එහි විපාක විඳිමින් සතුටු වේ.

පුඤ්ඤං මෙ කතං ඉති නන්‍දති = මා විසින් පින්කම් කරණ ලදැ යි සතුටු වේ.

පින්කෙළේ රෑ දාවල් දෙක්හි ‘මා විසින් පින්කම් කරණ ලද්දේ ය, ඒ පින්කම් මට දැනුත් හිත පිණිස වේ, පරලොවැත් හිත පිණිස වන්නේ ය’ යනාදීන් තමන් කරණලද කුශලකර්‍ම සිහි කොට, කර්‍මනන්‍දනයෙන් සතුටු වේ.

භීය්‍යො නන්‍දති සුග්ගතිං ගතො = සුගතියට ගියේ වැඩියක් සතුටු වේ.

පින් කෙළේ, මරණින් පසු සුගතියෙහි ඉපද පින්කම් පල විසින් ලැබූ යස ඉසුරු සිත් සේ විඳිමින් විපාකනන්‍දනයෙන් වැඩියක් සතුටු වේ.

කළපිණැත්තහුගේ උත්පත්තිස්ථානය සුගති’ නම්. එසේ කියනු, නන්වැදෑරුම් වූ සම්පත්තීන්ට ආධාරස්ථාන බැවින් හා ශොහන වූ කාමාවචරකුශලකර්‍මශක්තියෙන් පිළිසිඳ ගතයුතු තැන් බැවිනුත් ය. “අනෙකවිධසම්පත්තිඅධිට්ඨානතාය, සොභනා ගන්තබ්බතො උපගන්තබ්බතො ගතීති = සුගති” යි ඒ කීහ.

කාමාවචර-රූපාවචර-අරූපාවචර යි ඒ තෙ වැදෑරුම් ය. එහි කාමාවචරසුගති ය, මනුස්ස-චාතුම්මහාරාජික-තාවතිංස-යාම-තුසිත-නිම්මාණරති-පරනිම්මිතවසවත්ති යි සත් වැදෑරුම් ය.

ස්මෘති-ශූරභාව-බ්‍රහ්මචර්‍ය්‍ය යනාදී වූ ගුණයන් විසින් වැඩූ එයින් තෙද ගැණුනු සිතැත්තෝ, උසස් ගුණයන්ගෙන් විසිතුරු වූවෝ මනුෂ්‍යයෝ ය. දඹදිව්වැස්සන් ම මෙයින් ගණිති. මෙ කියූ ගුණයන්ගෙන් මොවුහු උතුරුකුරුදිවයින් වැස්සන්, තව්තිසා වැසි දෙවියන් යටපත් කෙරෙති. බුදුරජානන් වහන්සේ, “තීහි භික්ඛවෙ! ඨානෙහි ජම්බුදීපිකා මනුස්සා උත්තරකුරුකෙ මනුස්සෙ අධිගණ්හන්ති දෙවෙ ච තාවතිංසෙ” යනු වදාළෝ එහෙයිනි.

මිනිසුන් අතැ ඇති පස්කම් සැපතට වඩා, විසිතුරු වූ පස්කම් සැපතක් දෙවියන් අතැ ඇත්තේ ය. එහෙත් භික්‍ෂූශ්‍රාමණේරශීලාදි උසස් ගුණ ඔවුනට නැත. ඒ සැපත් ඇත්තේ දඹදිව්වැස්සනට ය. එයින් හා ඉතා උතුම් බුදු-පසේබුදු-අගසවු-මහසවු-සක්විත්තන් හා ඉන් අන් මහානුභාවසම්පන්නපුරුෂයන් මොවුන් අතර ම පහළ වන බැවින් දඹදිව් වැස්සෝ ම ප්‍රධාන විසින් මනුෂ්‍යයෝ ය. කුඩාදිවයින් සහිත අන් මහදිවයින්වැස්සෝ දඹදිව්වැස්සන් හා සමාන වර්‍ණ සංස්ථානාදිය ඇති බැවින් මනුෂ්‍ය’ යි කියනු ලැබෙත්. සියල්ල පිඩු කොට පොතපතෙහි මේ කී සැටි:- “සතිසූරභාව බ්‍රහ්මචරියයොග්ගතාදිගුණවසෙන උපචිතමානසා උක්කට්ඨ ගුණචිත්තා, කෙ පන තෙ? ජම්බුදීපවාසිනො සත්තවිසෙසා’තථාහි බුද්ධා භගවන්තො පච්චෙකබුද්ධා අග්ගසාවකා මහා සාවකා චක්කවත්තිනො අඤ්ඤෙ ච මහානුභාවා සත්තා තත්‍ථෙව උප්පජ්ජන්ති, සමානරූපාදිතාය පන සද්ධිං පරිත්ත දීපවාසීහි ඉතරමහාදීපවාසිනොපි මනුස්සාත්‍වෙව පඤ්ඤායිංසු” යි.

ලොවැ පළමු උපන් මනුරජුගේ දරුමුණුබුරු පරපුර මනුෂ්‍ය’ යි ද කියත්. ‘මනුනො ආදිඛත්තියස්ස අපච්චං පුත්තාති’ යනු කීයේ, ඒ ව්‍යක්ත කරණු සඳහා ය.

කුඩාදිවයින් පන්සිය ය පන්සිය පිරිවර කොට ඇති ජම්බුදීප-අපරගොයාන- උත්තරකුරු-පුබ්බවිදෙහ යන මේ මහාදවීප සතර මනුෂ්‍යභූමීහු ය. දඹදිව, ගැලක සටහන් ඇති ව, තුනැස් ව පිහිටියේ ය. දිග පළලින් දස දහස් දස දසස් යොදුන් පමණ ය. අපරගොයානය කැටපතක සටහන් ඇති ව, වට ව පිහිටියේ ය. දිග පළලින් සත්දහස් සත්දහස් යොදුන් පමණ ය. පුටුවක සටහන් ඇති ව, සතරැස් ව පිහිටියේ ය. උත්තර කුරු, දිග පළලින් අට දහස් අට දහස් යොදුන් පමණ ය. පුර්‍වවිදෙහය පිහිටියේ, අඩ සඳක සටහන් හා දෙකොන් ඇතුව ය. දිග පළලින් සත් දහස් සත් දහස් යොදුන් පමණ ය. මේ දිවයින් වැසි මිනිසුන්ගේ මුහුණු ද, බොහෝසෙයින් ඒ ඒ සටහන් ඇතැ යි කියත්.

මේ මිනිස්බිමැ ගෘහපතිමහාසාරසම‍පත්තිය, බ්‍රාහ්මණ මහාසාරසම‍පත්තිය, ක්‍ෂත්‍රිය මහාසාරසම‍පත්තිය, ප්‍රදේශ රාජ්‍ය සම‍පත්තිය, චක්‍රවර්තිරාජ්‍යසම‍පත්තිය යනාදී වූ නන් වැදෑරුම් මහත් සම්පත්තීහු දක්නා ලැබෙත්.

එහි, සතළිස් කෝටියක් ධනය නිදන් කොට තබා, දවසක වියදම පිණිස කහවණු දස අමුණක් යොදන, එසේ ම දවසක් ගානේ කහවණු දස අමුණක් අය විසින් ලබන සිටුකුලසැපත ‘ගෘහපතිමහාසාරසම්පත්තිය’ යි දතයුතු ය.

අසූ කෝටියක් ධනය නිදන් කොට තබා, දවසක වියදම පිණිස කහවණු දස අමුණක් වැය කරණ, දවසක් ගානේ කහවණු විසි අමුණක් ගෙට ගන්නා බමුණුකුලසැපත ‘බ්‍රාහ්මණමහාසාරසම්පත්තිය’ යි කියනු ලැබේ.

සියක් කෝටියක් ධනය නිදන් කොට තබා, දවසක වියදම පිණිස විසි අමුණක් කහවණු වැය කරණ, දවස ගානේ සතළිස් අමුණක් ගෙට ඇද ගන්නා වූ රජකුලසැපත ‘ක්‍ෂත්‍රියමහාසාරසම්පත්තිය’ නම්.

විසි යොදුන්, තිස් යොදුන්, සතළිස් යොදුන්, පණස් යොදුන්, එක්සිය විසි යොදුන් පමණ වූ ඒ ඒ රටැ, ඒ ඒ රජුන් විසින් විඳින සැපත ‘ප්‍රදෙශරාජ්‍යසම්පත්තිය’ නම් වේ.

පෙර කියූ සිවු මහාදිවයිනෙන් හා, දෙ දහසක් කොදෙවු වලින් යුත් මුළු සක්වළ තුළැ රජකම් කරන්නන් විසින් විඳිය යුතු සැපත ‘චක්‍රවර්තිරාජ්‍යසම්පත්තිය’ යි.

මිනිස්ලොවැ උපන් කළ පින් ඇත්තහුට තමන් කළ කුශල කර්‍මයන්ගේ විපාක විසින් මේ ඈ නොයෙක් සම්පත් විඳියැ හැක්කේ ය. විස්තර පොතපතින් දතයුතු ය.

සිවු මහවරම් රජුන් කෙරෙහි භක්ති ඇත්තෝ, ඔවුන් වසන තැනැ වුවෝ, එ නම් දෙව්ලොවැ උපන් ‘චාතුම්මහාරාජික’ නම්. මෙන්න එය කියූ සැටි: - “චාතුම්මහාරාජෙසු භත්ති යෙසං, චතුන්නං මහාරාජානං නිවාසට්ඨානභූතෙ, චතුමහා රාජෙ භවාති = චාතුම්මහාරාජිකා” යි. ඒ මේ චාතුම්මහා රාජිකය පිහිටියේ, මහාමෙරු පර්‍වතයෙහි පස්වන ආලින්දයේ ය. එ තැනට මිනිස් බිම සිට, යොදුන් දස දහසෙක් ඇත්තේ ය. පර්‍වත - ගඞ්ගා - සමුද්‍ර - වෘක්‍ෂාදිය ඇසුරු කොට වසන දෙවියෝ, දුහේතුක ලාමක කාමාවචර කුශලකර්‍ම බලයෙන්, අහේතුක කුසලවිපාකඋපෙක්ඛා සන්තීරණචිත්තයෙන් පිළිසිඳ ගන්නා භූමිගතවිනිපාතිකාසුරයෝ, පොළෝතල පටන්, යුගන්ධරපර්‍වතය දක්වා සිටි භූමිනිශ්ශ්‍රිත දෙවියෝ, ආකාශගතදෙවියෝ චාතුම්මහාරාජිකයෙහි ම ඇතුළත් වෙති. මෙහි අභ්‍යන්තර මාර්‍ගය හැර, සෙසු සියලු තැන් රනින් ආලෙප කරණ ලද්දේ ය. මැණික්වලින් කළ විමානයන්ගෙන් අතරෙක් නැත්තේ ය. සප්තවිධරත්නයෙන් නිමැවුනු සිවුමහරජුන්ගේ නගරය, යුගන්ධපර්‍වතමස්තකයෙහි පිහිටියේ ය. මිනිසුන්ගේ වයසින් අවුරුදු පනසෙක් චාතුම්මහාරාජිකයට එක් දවසෙකි. ඒ දවස් තිසෙක් මාසයෙකි. ඒ මාස දොළොසෙක් අවුරුද්දෙකි. ඒ අවුරුද්දෙන් පන්සිය අවුරුද්දෙක් ඒ දෙවියන්ගේ ආයු කාලය වේ.

මඝමාණවකයා හා එක් ව, පින් කළ තෙ තිස් දෙන, යම් තැනෙකැ උපන්නෝ ද, ඒ තෙ තිස් දෙනා උපන් තැන තෙත්තිංස’ නම්. එ තැන ම ‘තාවතිංස’ නම් ද වේ. ඔවුනට වාසස්ථාන වූ බැවිනුත්, තාවතිංස’ යි කියනු ලැබේ. මෙන්න. පාළිපොතෙහි කියූ සැටි:- “මඝමාණවෙන සද්ධිං තෙත්තිංස සහපුඤ්ඤකාරිනො එත්‍ථ නිබ්බත්තාති = තං ඨානං තෙත්තිංසං, තෙත්තිංසං එව තාවතිංසං, තං නිවාසො එතෙසන්ති = තාවතිංසා” යි.

චාතුම්මහාරාජිකයෙහි සිට, යොදුන් දෙසාළිස් දහසක් ගිය තැනැ, මහාමේරුපර්‍වතමස්තකයට සම ව සිටි අහස් පෙදෙසැ ය මේ දෙව්ලොව පිහිටියේ. ‘ශක්‍රපුරය පිහිටියේ එහි මැද ය. එහි පෙරදොර සිට, පැසුළු දොරට යොදුන් දස දහසෙක් වේ. දහසක් රුවන් දොරටුවෙන් හා සත් රුවන් පවුරුවලල්ලෙන් ඒ වට කරණ ලද්දේ ය. රන්, රිදී, මිණි, මුතුයෙන් කළ නන් වැදෑරුම් විමානවලින් හොබනේ ය. පුෂ්පාරාම, ඵලාරාම, පුෂ්කරණීශතයෙන් දැකුම්කලු ය. චාතුම්මහාරාජිකයන්ගේ ආයුකාලය, සතරින් ගුණ කරණ ලද්දේ, තව්තිසා වැසි දෙවියන්ගේ ආයු කාලය වේ.

එක්තරා කලක්, යම් දෙවිකෙනෙක් දුකින් පහව සිටිත් ද, ඔවුහු යාමයෝ ය. ඔවුන් වසන තැනත් ‘ යාම’ නම්, “දුක්ඛතො යාතා අපයාතා ති = යාමා” යනු, යාම, යන්න තේරූ සැටි ය. තව්තිසාදෙව්ලොව සිට, යොදුන් දෙසාළිස් දහසක් ගිය තැනැ, මෙය පිහිටියේ ය. නානාවිධ වර්‍ණවත් විචිත්‍ර කර්‍මාන්තයන්ගෙන් ශොභමාන වූ පුෂ්පාරාම, ඵලාරාම, පුෂ්කරණීශතයෙන් ප්‍රතිමණ්ඩිත වූ මහානගරයගෙන් පිරී ගත්තේ ය. සත්රුවන්මය පවුරු වලල්ලෙන් හා, නන්වැදෑරුම් දෙව්විමනින් සැදුම් ලද්දේ ය. තව්තිසා වැසි දෙවියන්ගේ ආයුකාලය, සතරින් ගුණ කරණ ලද්දේ යාම දෙවියන්ගේ ආයු කාලය වේ.

යම් දෙවි කෙනෙක්, තම ඓශ්චර්‍ය්‍යයෙන් ඔද වැඩුනෝ, ප්‍රීතියට පැමිණියෝ ද, ඔවුහු ය තුසිත. ඔවුන් වසන තැනත් තුසිත’ නමි. මෙන්න ඒ කියූ සැටි:- “අත්තනො සිරිසම්පත්තියා තුසං පීතිං ඉතා ගතාති = තුසිතා” යි. තුසිත දෙව් ලොව, යාම දෙව් ලොවින්, යො දුන් සතළොස්ලක්‍ෂ, අසූ අට දහස්, අට සියයක් ගිය තැනැ පිහිටියේ ය. මේ දෙව්ලොව වනාහි බෝසතුන්ගේ වාසස්ථානය වේ. පස්කම් සැපතින් පිරී ඉතිරී ගිය මහත් ආනුභාව ඇති දිව්‍යගණයාගෙන් පිරී සිටියේ ය. චක්‍රවර්තිරාජ්‍යසම්පත්තිය තුසිත දෙවියන්ගේ සම්පත්තිය හා, සම කරණ ලද්දි, මිනිස් ලොවැ දුගියකු ලත් සැපතකට සරි ය. යාම දෙවියන්ගේ ආයු කාලය සතරින් ගුණ කරණ ලද්දේ, තුසිත දෙවියන්ගේ ආයු කාලය වේ.

තමන් උදෙසා පහළ වූ ශ්‍රී සම්පත්තියෙහි ඇලුම් ඇත්තෝ ය. නිම්මාණරතීහු. ඔවුන් වසන තැනත්, ‘ නිම්මාණරති’ නම්. “නිම්මාණෙ රති එතෙසන්ති = නිම්මාණරතිනො” යනු එහි අරුත් පැවසීම ය. තුසිත දෙව්ලොවින්, යොදුන් එකොළොස් ලක්‍ෂ, තිස් පන් දහස් දෙසියයක් ගිය තැනැ, මේ පිහිටියේ ය. රෑ දාවල පස්කම්සැපතින් මත් ව, ඒ ඒ තැනැ ඇලී වසන දිව්‍ය ගණයාගෙන් අතුරු සිදුරු නැත්තේ ය. තුසිත දෙවියන්ගේ ආයු කාලය සතරින් ගුණ කරණ ලද්දේ, නිම්මාණරතී දෙවියන්ගේ ආයුකාලය වේ.

යම් දෙවිකෙනෙක් අනුන් ලත් සැපත, තම අතැ යටට ගණිත් ද, ඔවුහු ය පරනිම්මිතවසවත්ති හු. ඔවුන් වස තැනත් එ නම් ය. නිම්මාණරතීදෙව්ලොවින්, යොදුන් දස සතර ලක්‍ෂ, අසූපන්දහස් හසියයක් ගිය තැනැ මේ පිහිටියේ ය. කරුණු දසයකින් අගතැන් ගත් වශවර්‍තතිමරුන්ගෙන් හා, නානාවිධ දිව්‍යගණයාගෙන් ආකීර්‍ණ වූයේ ය. ඉමහත් පස්කම්සැපතින් පිරී සිටියේ ය. සතරින් ගුණ කළ නිම්මාණරතීදෙවියන්ගේ ආයු කාලය පරනිම්මිතවසවත්ති දෙවියන්ගේ ආයුකාලය වේ.

මේ සත්වැදෑරුම් වූ කාමසුගතිභූමීන් අතරෙහි වූ මනුෂ්‍යසුගති භූමියෙහි සත්වයන්ගේ ආයුකාලය පිළිබඳ පරිච්ඡෙදයක් නො දැක්වියැ හැක්කේ ය.

වස්තුකාම-ක්ලේශකාම විසින් දෙවැදෑරුම් කාමයන් හැසිරෙන පවතින තැන, කාමාවචර’ නම්. මිනිස්ලොව පටන්, පරනිම්මිතවසවත්තීදෙව්ලොව අවසන් කොට සිටි, ඒ දෙකත් ඇතුළුව සත් වැදෑරුම් වූ ස්වර්‍ගය කාමාවචරැ යි කියනු ලැබේ.

ඉතා සැකෙවිනි මෙහි, දෙව්ලොවැ තොරතුරු කීයේ. එහෙයින් මෙය, දෙව්ලොවැ තොරතුරු කීමෙකැ යි කිසිලෙසකින් නො ගත යුතු ය. ඒ පිණිස අන් පොතපත බැලිය යුතු ය. එහෙත් පුහුදුනට, මොනලෙසකිනුත් එහි තොරතුරු නො දත හැකි ය. දත හැක්කේ ඒ පිළිබඳ පොතපතෙහි ආ තොරතුරු පමණෙක් ය.

පොතේ වහළින්, එහෙත් ඉතා ම කොටින් මෙහි කියූ කාමස්වර්‍ගයෙහි උපන්නේ, එහි වූ යස ඉසුරු විඳිමින් බොහෝ සේ සතුටු වේ.

මෙහි යෙදුනු ‘සුග්ගතිං’ යන්නෙන්, ප්‍රධාන විසින් අදහස් කරණ ලද්දෝ කාමස්වර්‍ගයෝ ය. රූපාවචර-අරූපාවචර භූමීන් ‘සුග්ගතිං’ යන්නෙහි වැදී සිටිය ද, එහි තොරතුරු නො කියැවුනේ එහෙයිනි. එහි තොරතුරු මතුයෙහි එන්නේ ය.

මේ ධර්‍මදේශනාවගේ අවසානයෙහි බොහෝ දෙන සෝවන් ඵලාදියට පැමිණියෝ ය. දේශනාව මහාජනයාට වැඩ සහිත වූ ය.

බුදුරජානන් වහන්සේගේ ස්තුතිය

සැවැත්නුවරැ වැසි කුල පුත්‍රයෝ දෙදෙනෙක් බොහෝ කලක සිට ඉතා යහළු ව විසූහ. දිනක් ඔවුහු විහාරයට ගොස් බුදුරජානන්ගෙන් බණ අසා, කාමයෙහි කලකිරී ගේ දොර සියල්ල හැර දමා, ගොස් පැවිදි වූහ. පැවිදි වූ තැන් සිට, අවුරුදු පසක් ගුරුන් වෙත ගෙවා, දිනෙකැ පැවිදිවූවහු විසින් පිරියැයුතු ධුර කෙතෙක් දැ’ යි ගුරුන්ගෙන් ඇසූහ. ඔවුහු, ධුර දෙකකැ යි කියා, එහි තොරතුරු ද කීහ. ඉක්බිති විස්තර විසින් විදර්‍ශනාධුරයෙහි හා එසේම ග්‍රන්ථධුරයෙහි තොරතුරු දත් ඒ භික්‍ෂු දෙන ම අතුරෙහි එක් නමක් ‘මට නම්, මේ කියන ග්‍රන්ථධුරය පුරන්නට නො හැකි ය, මම මහල්ලෙක්මි, ග්‍රන්ථධුරය පිරිය යුතු තරුණයන් විසිනි, මට විදර්‍ශනාධුරය නම් පිරිය හැකි ය, මම එය පුරා බලමි’ යි රහත්බව දක්වා එහි සියලු විස්තර අසා ගෙණ, විදර්‍ශනා වඩන්නට පටන් ගත්තේ ය. රෑදාවල් දෙක්හි ම එහි යෙදුනේ, කල් නො යවා ම සිවුපිළිසිඹියාවන් සමග ම රහත් බව ලැබී ය. අනික් භික්‍ෂුන් වහන්සේ ‘මම ග්‍රන්ථධුරය පුරමි’ යි පටන් ගෙණ, පිළිවෙළින් ත්‍රිපිටක බුද්ධවචනය මැනැවින් උගෙණ, තැන තැනැ ධර්‍මදේශනා කරති. උදාත්තස්වරයෙන් දහම් දෙසන උන්වහන්සේ පන්සියයක් භික්‍ෂූන් වහන්සේට බණ ද උගන්වති. එහෙයින් සුත්තන්තිකගණ - වෙනයිකගණ - ආභිධම්මිකගණ ආදී වූ අටළොස් මහාගණයට මහඇදුරුද වූහ උන්වහන්සේ.

මෙ දවසැ බුදුරජානන් වහන්සේ වෙතින් කමටහන් ගත් බොහෝ ගණනක් භික්‍ෂූන් වහන්සේලා, මහලුවියෙහි සිටි ඒ විදර්‍ශක ස්ථවිරයන් වහන්සේ වසන තැනට ගොස්, උන්වහන්සේගේ අවවාදයෙහි පිහිටා, රහත් වී තෙරුන් වැඳැ ‘ස්වාමීනි! බුදුරජුන් දකින්නට කැමැත්තම්හ, එයට අපට අවසර දුන මැනැවැ’ යි ඉල්ලා සිටියාහ. එවිට උන්වහන්සේ ‘හොඳයි! යන්න, ගොස්, බුදුරජුන් වැඳැ, අසූ මහාසව්වන් වඳින්න, ඉන් පසු, මාගේ යහළු තෙරුන් වසන තැනට ගොස්, මා වඳිනබව කියා, ඒ තෙරුන්ටත් වඳින්නැ, යි අවසර දුන්හ. ඔවුහු විහාරයට ගොස්, බුදුරජුන් හා අසූ මහාසව්වන් වැඳැ, අනතුරු ව ගුරුවරයාගේ යහළු තෙරුන් වෙත ගොස්, ‘ස්වාමීනි! අපගේ ගුරුවරයා ඔබවහන්සේ වඳී ය’ යි කියා වැන්දාහ. ධර්‍මකථික ස්ථවිරයන් වහන්සේ ‘තමුන්නාන්සේලාගේ ගුරුවරයා කවු දැ’ යි ඇසූහ. ‘ඇයි, නො දන්නහු ද?, ඔබවහන්සේගේ යහළුවා, ඒ අපගේ ගුරුවරයා’ යි ඔවුහු කිහිප විටක් ම කීහ. පසු දවසෙකැ ද මේ භික්‍ෂූන් වහන්සේලා ධර්‍මකථික ස්ථවිරයන් වහන්සේ කරා ගොස් ‘ අපගේ ගුරුදේවයෝ, ඔබවහන්සේ වඳිත් ය’ යි වැඳැ, නැගී සිටි විට, පළමු සේ ‘ඔබවහන්සේලාගේ ගුරුවර යා කවු දැ’ යි ධර්‍මකථික ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඇසූහ. එවර ද ‘ඔබ වහන්සේගේ යහළුවා අපගේ ගුරුදේව යා’ යි කීවිට, ‘තමුන්නාන්සේලා ඒ මාගේ යහළුවාගෙන් කුමක් ඉගෙණ ගන්නා ලද ද? තුන් පිටකය? එක් පිටකයක්? නැත, එක් සඟියක්? එක් වගක් වත්’ යි අසා, ‘මොහු එක් ගාථාවක් පමණකුත් නො දනී, පාංශුකූලය ගෙණ, පැවිදි වූ දා සිට කැලයට වැදී සිටියේ ය, අතැවැස්සන් බොහෝ ගණනකුත් ලැබුයේ ය, මෙහි ආවා වේ, ආ විට ප්‍රශ්නයක් දෙකක් අසා බලන්නෙමි’ යි ධර්‍මකථික ස්ථවිරයන් වහන්සේ සිතා ගත්හ.

විදර්‍ශක ස්ථවිරයන් වහන්සේ, ටික දවසකට පසු, බුදුරජුන් දකින්නට දෙව්රම් මහවෙහෙරට ගියහ. එහි දී සිය සිවුරු පිරිකර තම යහළු තෙරුන් වසන කාමරයෙහි තබා, බුදුරජුන් වෙත ගොස්, උන්වහන්සේ වැඳැ, අසූ මහසව්වන් වෙත ගොස්, උන් වහන්සේලාත් වැඳැ, පෙරළා යහළු තෙරුන් වසන තැනට ආහ. එවිට ධර්‍මකථික ස්ථවිරයන් වහන්සේ උන් පිළිගෙණ වත් පිළිවෙත් කරවා, අසුනක් පණවා දී සම අසුනක් ගෙණ එහි හිඳැ, “ප්‍රශ්න විචාරන්නෙමි” යි සිතූහ. ඒ අතර බුදුරජානන් වහන්සේ ධර්‍මකථික තෙරුන්ගේ මේ සිතුවිල්ල දැන, ‘මේ ධර්‍මකථිකයා මාගේ පුතු වෙහෙසට පමුණුවා, අපායයෙහි උපදින්නේ ය’ යි ඔහු කෙරෙහි අනුකම්පායෙන් ගඳකිළියෙන් නික්ම විහාරචාරිකාවෙහි හැසිරෙන්නා සේ, ඔවුන් හුන් තැනට ගොස්, පැණ වූ අසුනෙහි වැඩ හුන්හ. භික්‍ෂූන් වහන්සේ නමක් කො තැනැ හුන්න ද, එහි බුදුරජුන් උදෙසා අසුනක් පණවා තැබීම එදා සිරිත වූයේ ය. පණවා තිබූ අසුනෙහි වැඩහුන් බුදුරජානන් වහන්සේ, ධර්‍මකථික භික්‍ෂුනමගෙන් ප්‍රථමද්ධ්‍යානය පිළිබඳ ප්‍රශ්නයක් අසා වදාළ සේක. ඔහු එයට පිළිතුරු දින. නැවැත, ද්විතීයධ්‍යානය මුල් කොට අෂ්ටසමාපත්තීන් රූපාරූපසමාපත්තීන් පිළිබඳ ප්‍රශ්න විචාළ සේක. ඔහු ඒ හැමට පිළිතුරු දුන්නේ ය. නැවැත උන්වහන්සේ, ඔහුගෙන්, සෝවන් මග පිළිබඳ කරුණු ඇසූහ. එහි දී ඔහු නිරුත්තර විය. එයට පිළිතුරු දී ගත නො හැකි විය.

ඉක්බිති බුදුරජානන් වහන්සේ විදර්‍ශකභික්‍ෂූන් අතින් ඒ ඇසූහ. ඔහු එයට නො පැකිළැ පිළිතුරු දින. එවිට උන්වහන්සේ ‘මා පුත් මහා හපනෙක, දුන් පිළිතුරු ඉතා කදිම ය’ යි ස්තුති කොට, සෙසු මග පිළිබඳව ද, ප්‍රශ්න ඇසූහ. ග්‍රන්‍ථිකභික්‍ෂූන් වහන්සේ ඒ එකකට වත් පිළිතුරු නො දුන්හ. විදර්‍ශකභික්‍ෂූන් වහන්සේ ඒ හැම එකක් ම විසඳූහ. එ හෙයින් බුදුරජානන් වහන්සේ ඔහුට සතර තැනක දී සාධුකාර දුන්හ. භූමිගත වූ දෙවියන් පටන් කොට, ලොවැ පුරා සිටි හැම දිව්‍යබ්‍රහ්මාදි සත්වයෝ මහත් සේ සාධුනාද කළහ. එවිට ත්‍රිපිටකධාරී භික්‍ෂූන් වහන්සේගේ අතැවැස්සෝ, ‘බුදුරජානන් වහන්සේ, කිසි හසරක් නො දත් ජරමහල්ලකුට සතර වරක් සාධුකාර දුන්හ, ස්තුති කළහ, පිස්සු වැඩෙක්, බුදුරජුන් විසින් මේ කරණලද්දේ කුමක් ද, සකලපර්‍ය්‍යාප්තිධර වූ, පන්සියයක් භික්‍ෂුන්ට ප්‍රධාන වූ අපගේ ආචාර්‍ය්‍යදේවයන්ට පැසසුම් පමණකුත් නො කළහ’ යි බුදුරජුන්ට දොස් නගන්නට වූහ. එ බව දත් උන් වහන්සේ ‘ඕය්! තමුසේලාගේ ගුරුවරයා, මාගේ මේ සාසනයෙහිලා සැලකිය යුත්තේ, කුලියට ගවයන් රකින්නකු සේ ය, මේ, මා පුත් එසේ නො වේ, තමුන්නාන්සේලාගේ ගුරුවරයා වැන්නෙක් නො වේ, ඔහු තමන් රිසිසේ, කිරි ගිතෙල් ඈ පස්ගෝරසය, කන බොන ගව හිමියකු වැනි ය, තමුසේලාගේ ගුරුවරයා කුලීකාරයෙක්, මා පුත් ගොස්වාමියෙක් ය’ යි වදාරා එම තහවුරු කරන්නට මේ ධර්‍ම දේශනාව. කළ සේක:-

පමා වූ මිනිස් තෙමේ ත්‍රිපිටකබුද්ධවචනය බොහෝ කොට කියන්නේ නමුත්, නොහොත්, බොහොමයක් වූවත් ත්‍රිපිටකබුද්ධවචනය කියන්නේ නමුත්, ඒ ධර්‍මය අනුව කරන්නෙක් නො වේ නම්, අනුන් අයත් ගෙරින් රක්නා වූ ගොපල්ලකු මෙන් ශ්‍රමණගුණයට හිමි නො වේ.

ස්වලපයක් නමුත් ත්‍රිපිටක බුද්ධවචනය කියන්නා වූ මිනිස් තෙමේ ධර්‍මයට අනුරූප වූ ධර්‍මයෙහි හැසිරෙන සුලු වේ නම්, රාගයද ද්වේෂය ද මෝහය ද පහකොට සිටියා වූ මනා කොට දන්නා වූ මනාව මිදුනු සිත් ඇත්තා වූ මෙලොවැ හෝ පරලොවැ හෝ කිසිවක් නො ගන්නා වූ ඔහු ශ්‍රමණ ගුණයට හිමි වේ.

බහුං අපි චෙ සහිතං භාසමානො = ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනය බොහෝ සේ කියන්නේ ද, (නොහොත්) බොහෝ වූ ද ත්‍රිපිටක බුද්ධවචනය කියන්නේ ද නමුත්,

සහිත නම්, බුද්ධවචනය යි. යම් වචනයෙක් ලෞකික ලො කොත්තරාර්‍ත්‍ථයෙන් පුෂ්ටිමත් ව, දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි එකකුත් නො හැර හැම කෙනෙක්හට දෙලොවැ ම එක සේ හැම කල්හි ම හිත පිණිස වේ නම්, ඒය සහිත. බුද්ධවචනය ය එසේ වන්නේ. ලොවැ විසු නොයෙක් ශාස්තෘවරයන් විසින් තම තමන්ගේ නුවණ පමණින්, නොයෙක් බණදහම් දෙසන ලද ය. අප බුදුරජුන් හැර, අන් සියලු ශාස්තෘවරයෝ ම, රාග-දෝස-මෝහාදි වූ කෙලෙසුන්ගෙන් අවුරුණු වැසුනු නුවණැස් ඇත්තෝ ය. එසේ කෙලෙසුන්ගෙන් වැසී ගිය නුවණැස් ඇත්තා වූ ශාස්තෘන් විසින් දෙසූ ධර්‍මය, කිසිකලෙක කිසිලෙසකින් සාර්‍ත්‍ථක නො වේ. එහෙයින් බුදුදහම හැර, අන් දහමක් ‘සහිත’ යන්නෙන් නො ගැණේ.

සියලු බුද්ධවචනය රසවශයෙන් එක් වැදැරුම් ය. ධර්‍ම විනය වශයෙන් දෙ වැදෑරුම් ය. ප්‍රථම-මධ්‍යම-පශ්චිම වශයෙන් හා පිටක වශයෙන් තෙ වැදෑරුම් ය. නිකාය වශයෙන් පස් වැදෑරුම් ය. ධර්‍ම සකන්ධවශයෙන් සූවාසූ දහසක් ය. මේ මෙසේ බෙදූවෝ ප්‍රථම සඞ්ගීතිකාරකමහාක්‍ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේලා ය.

එහි, මාගේ ස්වාමිදරු වූ සම්මා සම්බුදුරජානන් වහන්සේ සම්‍යක් සම්බොධියට පැමිණි තැන් පටන් අනුපාදිශේෂ නිර්‍වාණ ධාතුයෙන් පිරිනිවන් පානාතුරු මෙදෑතුර පන්සාළිස් අවුරුද්දක් මුළුල්ලෙහි දෙව් බඹ මිනිස් ඈ හැම සතුනට හිත සැප සාදා දෙනු පිණිස දෙසූ ඒ මේ ධර්‍මය තෙමේ රසවශයෙන් විමුක්ති රසය ම ගැබ් කොට සිටියේ ය.

වෙනසක් නො තබා සියලු ම බුද්ධවචනය, කෙලෙස් හික්මවන බැවින් විනය නම් වූයේ, අවවාදය, අනුසාසනය පරිදි පිළිපදින්නවුන් අපායයෙන් ගලවා ලන බැවින්, අපායයෙන් වළක්වා දරණ බැවින් ධර්‍ම නම් වූයේ ය. “ යන්නුන මයං ආවුසො ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච සඞ්ගායෙය්‍යාම, අහං උපාලිං විනයං පුච්ඡෙය්‍යං ආනන්‍දං ධම්මං පුච්ඡෙය්‍යං” යි ප්‍රථම සංගීතිකාරක මහාක්‍ෂීණාශ්‍රව මහාකාශ්‍යප ස්ථවිරයන් වහන්සේ වදාළෝ එහෙයිනි. මේ, ධර්‍ම විනය වශයෙන් දෙ පරිදි වූ සැටියි.

යන මෙය ධම්මපදභාණකයෝ ප්‍රථමබුද්ධවචනය යි කියත්. එහෙත් ඛන්ධකභාණකයෝ කියන්නෝ, ඛන්ධකයෙහි ආ

යන මේ උදාන ගාථාවෙන් ප්‍රථමබුද්ධවචනය බවය.

පිරිනිවන්පාන කාලයෙහි පරිනිර්‍වාණමඤ්චකයෙහි වැඩ හිඳැ “හන්‍දදානි භික්ඛවෙ! ආමන්තයාමි වො වයධම්මා සඞ්ඛාරා අප්පමාදෙන සම්පාදෙථ” යි වදාළ මේ වචනය පශ්චිමබුද්ධ වචන ය ය. මේ පූර්‍ව-පශ්චිමබුද්ධවචනයන්ගේ අතර පන් සාළිස් වසක් මුළුල්ලෙහි වදාළ ධර්‍මය මධ්‍යමබුද්ධවචන නම් මේ. මේ ප්‍රථම, මධ්‍යම, පශ්චිමබුද්ධවචනවශයෙන් තෙ පරිදි වූ සැටි යි.

මෙසේ පූර්‍ව, මධ්‍යම, පශ්චිමවශයෙන් බෙදුනු මේ සියලු ධර්‍මය විනයපිටක-සුත්තන්තපිටක-අභිධම්මපිටක යි තෙ වැදෑරුම් වේ. එහි ප්‍රථමසඞ්ගායනා කාලයෙහි සංගායනා කරන ලද්දා වූ ද සංගායනා නො කරණ ලද්දා වූ ද සියල්ල ම එක් කොට ගත් උභයප්‍රාතිමෝක්‍ෂය, උභයවිභඞ්ගය, හා දෙ විසි ඛන්ධකය, සොළොස් පරිවාරය යන මේ ය විනයපිටක.

පස්වැදෑරුම් වූ පාතිමොකඛුද්දෙස, සත් වැදෑරුම් වූ පාරාජිකාදි ආපත්තික්ඛන්ධ, මාතිකාවිභඞ්ගාදිපභේදනය යන මෙයින් ද, දැඩි කිරීම හා ලිහිල්කිරීම ප්‍රයෝජන කොට ඇති අනුප්‍රඥප්තිනය ඇති බැවින් ද, කායික, වාචසික අධ්‍යාචාර වළකාලීමෙන් කාය වාග් ද්වාරයන් හික්මවන හෙයින් දැ යි මෙසේ නොයෙක් නය ඇති, බැවින් මේ විනය නම් වී ය. මේ ඒ කී සැටි:-

විනයපිටකය-ආණාදේසනා, යථාපරාධසාසන, සංවරාසංවරකථා යන නම්වලිනුදු හඳුන්වනු ලැබේ. එහි ‘මේ මෙසේ නො කට යුතු ය’ යන ඈ ලෙසින් ආඥාබාහුල්‍යයෙන් දෙසූ බැවින් ආණාදෙසනා’ යි ද, අපරාධකාරී සත්වයන් අපරාධ පරිදි හික්ම වූ බැවින් යථාපරාධසාසන’ යි ද, අද්ධ්‍යාචාරයනට පටහැනි ව සිටි කුඩා මහත් සංවරය මෙහි ඇතුළත් බැවින් සංවරාසංවරකථා’ යි දැ යි කියත්.

විනය පිටකය ග්‍රන්ථවශයෙන් පාරාජිකපාළි - පාචිත්තියපාළි - මහාවග්ගපාළි - චුල්ලවග්ගපාළි - පරිවාරපාළි යි පසකට බෙදන ලද්දේ ය.

එහි පාරාජික, සංඝදිසෙස, අනියත, නිස්සග්ගියපාචිත්තිය යන කාණ්ඩ සතරෙහි එන එකුන්පණස් ශික්‍ෂාපදයන්ගේ සංග්‍රහය ‘ පාරාජිකපාළි’ නම්. ඉතිරි මහාවිභඞ්ගයෙහි හෙන සුද්ධපාචිත්තිය, පාටිදෙසනීය, සෙඛිය, අධිකරණසමථ යන එක් සිය අට සැත්තෑවක් ශික්‍ෂාපදයන්ගේ සංග්‍රහය ‘ පාචිත්තියපාළි’ නම්. භික්ඛුනීවිභඞ්ගය ද මෙහි ම හෙන්නේ ය. මහාක්ඛන්ධක, උපොසථක්ඛන්ධක, වස්සූපනායිකක්ඛන්ධක, පවාරණක්ඛන්ධක, චම්මක්ඛන්ධක, භෙසජ්ජක්ඛන්ධක, කඨිනක්ඛන්ධක, චීවරක්ඛන්ධක, චම්පෙය්‍යක්ඛන්ධක, කොසම්බකක්ඛන්ධක යන දස වැදෑරුම් වූ මහා ක්ඛන්ධකයන්ගේ සංග්‍රහය ‘ මහාවග්ගපාළි’ නම්. කම්ම, පරිවාසික, සමුච්චය, සමථ, ඛුද්දක, සෙනාසන, සංඝභේද, වත්ත, පාතිමොක්ඛඨපන, හික්ඛුනී, පංචසතික, සත්තසතික යන ඛන්ධ‍යන්ගේ සමූහය ‘ චුල්ලවග්ගපාළි’ නම්. පඤ්ඤත්ති, ආපත්ති, විපත්ති, සඞ්ගහ, සමුට්ඨාන, අධිකරණ, සමථ, සමුච්චය යන අට වැදෑරුම් වූ වාරයන්ගේ හා ප්‍රත්‍යය විශේෂයෙන් නැවත කියූ අට වාරයන්ගේ දැ යි යන සොළොස් පරිවාරයන්ගේ ද භික්‍ෂු විභඞ්ගයෙහි ආ සොළොස් පරිවාරයන්ගේ ද සමූහය ‘ පරිවාරපාළි නම්.

මෙයින් පාරාජිකපාළි-පාචිත්තියපාළිසඞ්ග්‍රහ, උභයවිභඞ්ගයෙන් සංග්‍රහ කරණ ලද ය. එහි උභයවිභඞ්ග නම්, මහාවිභඞ්ග-භික්ඛුනීවිභඞ්ග දෙක ය. එ දෙක අතුරෙහි මහාවිභඞ්ගයෙහි දෙසිය විස්සක් ශික්‍ෂාපදයෝ වෙති. භික්ඛුනීවිභඞ්ගයෙහි තුන්සිය සතරක් ශික්‍ෂාපදයෝ ය. මේ උභයවිභඞ්ගය සූ සැටක් බණවරින් යුක්ත ය. මහාවග්ගපාළි-චුල්ලවග්ගපාළි, ඛන්ධකයන්ගෙන් සංග්‍රහ කරණ ලද ය. ඒ ඛන්ධකයන්ගේ නම් යට කියන ලදී. එය අසූ බණවරක් පමණ වූයේ ය. පස්විසි බණ වරක් පමණ වූයේ ය පරිවාරය.

විනයපිටකයෙහි ලා අධිශීලශික්‍ෂාය, ක්ලේශව්‍යතික්‍රමප්‍රහාණය, දුශ්චරිතසංක්ලේශප්‍රහාණය යන මෙ තුනෙහි ගැබ් වූ කරුණු වදාළෝය බුදුරජානන් වහන්සේ .

දීඝ නිකාය, මජ්ඣිම නිකාය, සංයුත්ත නිකාය, අඞ්ගුත්තර නිකාය, ඛුද්දක නිකාය යි කොටස් පසකට බෙදුනේ ය සුත්ත පිටකය. මෙසේ කොටස් පසකට බෙදුනු මේ සූත්‍රසමුහය තෙමේ, ආත්මාර්‍ත්‍ථ පරාර්‍ත්‍ථ ලෞකික ලෝකෝත්තරාදිභේදගත වූ හැම අර්‍ත්‍ථයක් පවසන බැවින්, හික්මවියැ හැකි හික්මවියැ යුතු හැම දෙනකුන්ගේ අදහසට අනු ව මොනවට වදාළ බැවින්, පලදෙන ගොයම් ඈ සස්‍යයක් සේ අර්‍ත්‍ථ ප්‍රසවය කරණ බැවින්, කිරි වගුරණ දෙනක සේ අරුත් වගුරණ බැවින්, එසේ පිළිපන්නවුන් මොනවට රකින බැවින්, වඩුවන්ගේ නූල්ගැසීම ( හැරිය යුත්ත හැර, ගතයුත්ත ගෙණ ලීය සැසීමට) පමණ වන සේ නුවණැතියන්ට පමණ වන බැවින්, හූයෙහි ඇවැණු මල් නො විසිරෙන්නා සේ අරුත් නො විසිරෙන බැවින් සූත්‍ර නම් වූයේ ය. මේ ඒ කී සැටි:-

සුත්‍රයපිටකය, වොහාරදෙසනා-යථානුලොමසාසන-දිට්ඨිවිනිවෙඨනකථා යන මෙ නම්වලිනුදු හඳුන්වනු ලැබේ. එහි ව්‍යවහාරබාහුල්‍යයෙන් වොහාරදේසනා යි ද, මෙහි ලා නොයෙක් ආශය, අනුශය, චරිත, අධිමුක්ති ඇති සත්වයෝ අනුශාසනා කරණ ලදහ යි යථානුලෝමසාසන යි ද, දෙසැට මිසදිටුවට පටහැනිව ඒ මිසදිටුවෙන් මිදීම මෙහි පවසන ලදනු යි දිට්ඨිවිනිවෙඨනකථා යි දැ යි කියත්. සූත්‍ර පිටකය ග්‍රන්ථවශයෙන් යට කියූ සේ පසකට බෙදුනේ ය. එහි ප්‍රථමය දීඝනිකාය ය. දීර්‍ඝප්‍රමාණ සූත්‍රයන්ගේ සමූහය හෝ නිවාසය දීඝනිකාය’ නම් වේ. සූත්‍රසූතිසකින් ඝටිත වුයේ වර්‍ගත්‍රයයකින් සෑදුනේ ය.

යන මෙයින් ඒ කීහ. සූ සැටක් පමණ බණවරින් පමණ කරණ ලද්දේය, මෙ ය.

පසළොස් වගකින් සංග්‍රහ කරණ ලද එක් සිය දෙ පණස් සූත්‍රයන්ගේ සමූහය මජ්ඣිමනිකාය නම් වේ.

යි ඒ කීහ. මෙය අසූවක් පමණ බණවරින් පමණ කරණ ලද ය.

දෙවතා සංයුත්තාදිවශයෙන් පැවැති සූත්‍රයන්ගේ සමූහය, සංයුත්තනිකාය’ නම් වේ. එහි සූත්‍ර සත් දහස් පන්සිය දෙ සැටෙක් ඇත්තේ ය. සියයක් පමණ බණවරින් පමණ කරණ ලද ය.

යි ඒ කීහ.

එක්සිය විසි බණවරින් පමණ ඇති නව දහස් පන්සිය සත් පණසක් සූත්‍රයන්ගේ සමූහය, අඞ්ගුත්තරනිකාය’ නම් වේ.

යි ඒ කීහ.

මේ කියූ නිකාය සතර හැර, අනික් සියලු බුද්ධවචන, බුද්දක නිකාය’ යි ගණිත්. විනයපිටකය හා අභිධර්‍මපිටකයත් ඛුද්දකපාඨ ධම්මපද, උදාන, ඉතිවුත්තක, සුත්තනිපාත, විමානවත්ථු, පේතවත්ථු, ථෙරගාථා, ථෙරීගාථා, ජාතක, නිද්දෙස, පටිසම්භිදා, අපදාන, බුද්ධ වංස, චරියාපිටක, යන ග්‍රන්ථ පසළොසත් බුද්දකනිකායයෙහිලා ගණිත්. ඒ කීහ මෙසේ:-

යි සූත්‍ර පිටකයෙහිලා අධිචිත්තශික්‍ෂාය, කෙලශයන්ගේ පර්‍ය්‍යුත්‍ථාන ප්‍රහාණය, ක්ලේශයන්ගේ විෂ්කම්භණප්‍රහාණය යන මේ ධර්‍ම වදාළෝය බුදුරජානන් වහන්සේ.

ධම්මසඞ්ගණිප්පකරණය, විහඞ්ගප්පකරණය, ධාතුකථාප්පකරණය, පුග්ගලපඤ්ඤත්තිප්පකරණය, කථාවත්‍ථුප්පකරණය, යමකප්පකරණය, පට්ඨානප්පකරණය යි කොටස් සතකට බෙදුනේ ය අභිධර්‍මපිටක ය. මෙසේ ප්‍රකරණ විසින් කොටස් සතකට බෙදුනු මේ ධර්‍මූහය තෙමේ වැඩීමට ගිය ධර්‍ම, ලක්‍ෂණ සහිත වූ ධර්‍ම, පුදන ලද ධර්‍ම, පිරිසිඳින ලද ධර්‍ම, අධිකධර්‍ම පවසන බැවින් අභිධර්‍ම, නම් වූයේ ය. මේ ඒ කී සැටි:-

අභිධර්‍ම පිටකය, පරමත්ථදේසනා, යථාධම්මසාසන, නාමරූප පරිච්ඡේදකථා යන නම්වලිනුදු හඳුන්වනු ලැබේ. එහි පරමාර්‍ත්‍ථධර්‍ම බාහුල්‍යයෙන් දෙසූ බැවින් ‘ පරමත්‍ථදෙසනා’ යි ද, ශුද්ධසංස්කාරයන් කෙරෙහි අහඞ්කාර මමංකාර ඇති සත්වයන්, ඇති තතු කියා පෑමෙන් හික්ම වූ බැවින් ‘ යථාධම්මසාසන’ යි ද, රාගාදි සංක්ලේශ ධර්‍මයන්ට පටහැනි වූ නාමරූපපරිච්ඡෙදය දෙසූ බැවින් ‘ නාමරූප පරිච්ඡේදකථා’ යි දැ යි කියත්.

අභිධර්‍මපිටකයෙහි ප්‍රථම ප්‍රකරණය වූ ධම්මසංගණිප්පකරණය තෙමේ චිත්ත-රූප-නික්ඛෙප-අත්ථුද්ධාරවිභත්ති යි විභක්ති සතරකින් බෙදන ලද ය.

අනතුරු ව වදාළ විභඞ්ගප්පකරණය, ඛන්ධ - ආයතන - ධාතු - සච්ච - ඉන්ද්‍රිය - පටිච්චසමුප්පාද - සතිපට්ඨාන - සම්මප්පධාන - ඉද්ධිපාද - බොජ්ඣංග - ඣාන - මග්ග - අප්පමඤ්ඤා - සික්ඛාපද - පටිසම්භිදා - ඤාණ - ඛුද්දකවත්‍ථු - ධම්මහදයවිභඞ්ග යි විභඞ්ග අටළොසකින් ප්‍රමාණ කරණ ලද ය.

ධාතුකථාප්පකරණය, සඞ්ගහො - අසඞ්ගහො- සඞ්ගහිතෙන අසඞ්ගහිතං - අසඞ්ගහිතෙන සංගහිතං - සඞ්ගහිතෙන සඞ්ගහිතං - අසඞ්ගහිතෙන අසඞ්ගහිතං - සම්පයොගො - විප්පයොගො - සම්පයුත්තෙන විප්පයුත්තං - විප්පයුත්තෙන සම්පයුත්තං - සම්පයුත්තෙන සම්පයුත්තං - විප්පයුත්තෙන විප්පයුත්තං - සඞ්ගහිතෙන සම්පයුත්තං විප්පයුත්තං - විප්පයුත්තෙන සඞ්ගහිතං අසංගහිතං යන තුදුස්නය ලෙසින් බෙදන ලද්දේ ය.

පුග්ගලපඤ්ඤත්තිප්පකරණය, ඛන්ධ - ආයතන - ධාතු - සච්ච - ඉන්ද්‍රිය - පුග්ගලපඤ්ඤත්ති යි ෂඩ්විධ ප්‍රඥප්තීන් විසින් බෙදන ලද්දේ ය.

කථාවත්ථුප්පකරණය, සකවාදයෙහි ලා සූත්‍ර පන් සියයෙක, පරවාදයෙහි ලා සූත්‍ර පන්සියයෙකැ යි සූත්‍ර දහසක් එක් තැන් කොට ගෙණ බෙදන ලද්දේ ය.

යමකප්පකරණය, මූල - ඛන්ධ - ආයතන - ධාතු - සච්ච - සඞ්කාර - අනුසය - චිත්ත - ධම්ම - ඉන්ද්‍රියයමකයි දසකොටසකින් බෙදුනේය.

පට්ඨානප්පකරණය, හේතු - ආලම්බන - අධිපති - අනන්තර - සමනන්තර - සහජාත - අඤ්ඤමඤ්ඤ - නිස්සය - උපනිස්සය - පුරේජාත - පච්ඡාජාත - ආසේවන - කර්‍ම - විපාක - ආහාර - ඉන්ද්‍රිය - ඣාන - මග්ග - සම්පයුත්ත - විප්පයුක්ත - අත්ථි - නත්ථි - විගත - අවිගතප්පච්චය යි සූවිසි ප්‍රත්‍යයයකින් බෙදුනේ ය.

අභිධර්‍මපිටකයෙහිලා බුදුරජානන් වහන්සේ අධිප්‍රඥාශික්‍ෂාය, ක්ලේශයන්ගේ අනුශයප්‍රහාණය, සමුච්ඡෙදප්‍රහාණය, දෘෂ්ටිසංක්ලේශප්‍රහාණය යන මේ වදාළ සේක.

විනයාදිශබ්දත්‍රය හා එක් වූ පිටකශබ්දය පර්‍ය්‍යාපති-භාජන යන දෙයරුත කියන්නේ ය. එහිලා ඒ අරුත් කියන්නේ ම විනය-සුත්ත-අභිධම්මශබ්දයන් හා වෙන් වෙන් ව යෙදී සිටියේ ය. “ විනයො ච සො පිටකං ච = විනයපිටකං, සුත්තංච තං පිටකං ච = සුත්තපිටකං, අභිධම්මො ච සො පිටකං ච = අභිධම්මපිටකං” යනු ඒ එක්වන සැටි ය. පහත දැක්වෙන ගයින් කීවෝ පිටක ශබ්දය, විනයාදිශබ්ද තුන හා එක්කරන්නට ය.

ත්‍රිපිටකයෙහි ලා දතයුතු පර්‍ය්‍යාප්ති තුනෙක් අලගද්දපරියත්ති - නිස්සරණපරියත්ති - භණ්ඩාගාරිකපරියත්ති යන නමින් ආයේය.

“සෙය්‍යථාපි භික්ඛවෙ! පුරිසො අලගද්දත්‍ථිකො අලගද්දගවෙසී අලගද්දපරියෙසනං චරමානො, සො පස්සෙය්‍ය මහන්තං අලගද්දං, තමෙනං භොගෙ වා නඞ්ගුට්ඨෙ වා ගණෙ‍්හය්‍ය, තස්ස සො අලගදෙ‍්දා පරිවත්තිත්‍වා හත්‍ථෙ වා බාහාය වා අඤ්ඤතරස්මිං වා අඞ්ගපච්චඞෙ‍්ග ඩසෙය්‍ය, සො තතො නිදානං මරණං වා නිගච්ඡෙය්‍ය මරණමත්තං වා දුක්ඛං, තං කිස්ස හෙතු?, දුග්ගහිතත්තා භික්ඛවෙ! අලගද්දස්ස, එවමෙව ඛො භික්ඛවෙ! ඉධෙකච්චෙ මොඝපුරිසා ධම්මං පරියාපුණන්ති සුත්තං -පෙ- වෙදල්ලං තෙ තං ධම්මං පරියාපුණිත්‍වා තෙසං ධම්මානං පඤ්ඤාය අත්‍ථං න උපපරික්ඛන්ති, තෙසං ධම්මා පඤ්ඤාය අත්‍ථං අනුපපරික්ඛතං න නිරඣානං ඛමන්ති, තෙ උපාරම්භානිසංසා චෙ ව ධම්මං පරියාපුණන්ති ඉතිවාදප්පමොක්ඛානිසංසා ච, යස්ස ච ත්‍ථාය ධම්මං පරියාපුණන්ති තඤ්චස්ස අත්‍ථං නානුභොන්ති, තෙසං තෙ ධම්මා දුග්ගහීතා දීඝරත්තං අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තන්ති, තං කිස්ස හෙතු? දුග්ගහීතත්තා භික්ඛවෙ! ධම්මානං” යි වදාළ බැවින් අර්‍ත්‍ථ වරදවා ගන්නා ලද අනුනට ගැරහීමේ අනුන් ඔබා ගැණීමේ හේතුවෙන් පුරුදු පුහුණු කළ පර්‍ය්‍යාප්තිය, තමහට එලොවැ මෙලොවැ දෙකෙහි අහිත පිණිස අවැඩපිණිස දුක්පිණිස පවත්නා බැවින් අලගද්දපරියත්ති යි ගත යුතු ය.

සර්‍පයකු අල්ලා ගන්නේ, සර්‍පයාගේ සිරුරෙන් හෝ නගුටෙන් අල්ලා ගත්තේ නම්, සර්‍ප තෙමේ ආපසු හැරී ඔහුගේ අත් පා ආදි යම්කිසි අවයවයක් දෂ්ට කරන්නේ ය. එයින් ඔහු මරණයට හෝ මරණය තරම් දුකට පැමිණෙන්නේ ය. එසේ වන්නේ සර්‍පයා අල්ලා ගතයුතු ලෙසට නො අල්ලා ගෙණ වැරදි ලෙසට අල්ලාගත් බැවිනි. එ මෙන් මේ සස්නෙහි යම්කිසි පැවිද්දෙක් බුදු දහම් පුහුණු කරන්නේ උගන්නේ ලාභසත්කාරාදිය උපදවා ගෙන ප්‍රසිද්ධ ජීවිතයක් ගත කරන්නෙමි යි සිතා හෝ අනුන් මැඩ ඔබා ගෙන සිටින්නෙමි යි සිතා හෝ අනුන් හා වාද කොට ජය ගෙණ වසන්නෙමි යි සිතා හෝ පුහුණු කෙරේ ද, උගන්නේ ද, ඔහු එසේ සිතා පුහුණු කළ උගත් ඒ ධර්‍මය ඔහුට අහිතපිණිස අවැඩපිණිස දුක් පිණිස වන්නේ ය. ශීලපුරණාදි වශයෙන් ධර්‍මයෙන් ලැබිය යුතු නියම ප්‍රයෝජනය ඔහුට නො ලැබේ. මෙසේ වන්නේ වැරදි අදහස් ඉදිරිපත් කොට බුදුදහම් පුහුණු කළ බැවිනි. වැරදි අදහස් ලාමක අදහස් ඉදිරිපත් කොට උගත් ධර්‍මය උගත්තහුට කිසිසේත් හිත පිණිස නො පවත්නේ ය. මේ ය, ‘අලගද්ද පරියත්ති’.

යමෙක් සිවුපසය ලබන්නෙමි යි හෝ සිවු පිරිස් මැද උසස් තැනක් ගන්නෙමි යි හෝ, ලාභසත්කාර උපදවන්නෙමි යි හෝ, බුදුදහම් පුහුණු කෙරේ ද, මේ අදහස් ඇති ව බුදුදහම් ඉගෙණීම, පුහුණු කිරීම සර්‍පයකු වරදවා අල්ලා ගැණීම සේ, අහිතකර බැවින්, බිහිසුණු බැවින් ‘අලගද්දපරියත්ති’ යි මැදුම්සඟි අටුවාවේ කියන ලද්දේ ය.

යම් පර්‍ය්‍යාප්තියක් තොමෝ ශීලාදිගුණධර්‍මයන්ගේ වැඩීම පිරීම ම කැමැති වන්නහු විසින් අරුත් නො වරදවා මොනවට උගන්නා ලද ද, අනුනට ගැරහීම් ආදිය පෙරටු කොට නො උගන්නා ලද ද සසරින් මිදීම ම ප්‍රයෝජන කොට ඇති මේ පර්‍ය්‍යාප්තිය ‘නිස්සරණපරියත්ති’ නම්.

දන්නා ලද ස්කන්ධ ඇති ප්‍රහීණ කළ කෙලෙස් ඇති වැඩූ මාර්‍ග ඇති ප්‍රතිවේධ කළ අර්‍හද්ඵල ඇති ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කළ නිරෝධය ඇති ක්‍ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ හුදෙක් ප්‍රවෙණිපාලනය පිණිස වංශරක්‍ෂණය පිණිස යම් ධර්‍මයක් පුහුණු කෙරේ ද, ඒය ‘භාණ්ඩාගාරිකපරියත්ති’.

විනයෙහි සුපිළිපන් මහණ තෙමේ ශීලසම්පත්තිය නිසා පුබ්බෙනිවාසානුස්සති-දිබ්බචක්ඛු - ආසවක්ඛයකරඤාණ යන ත්‍රිවිද්‍යාවන්ට පැමිණේ. සූත්‍රයෙහි සුපිළිපන් මහණ තෙමේ සමාධි සම්පත්තිය නිසා ඉද්ධිවිධ - දිබ්බසෝත - පරචිත්තවිජානන - පුබ්බෙනිවාස - දිබ්බචක්ඛු - ආසවක්ඛයකරඤාණ යන ෂට් අභිඥාවන්ට පැමිණේ. අභිධර්‍මයෙහි සුපිළිපන් මහණ තෙමේ ප්‍රඥාසම්පත්තිය නිසා අර්‍ත්‍ථ-ධර්‍ම- නිරුක්ති-ප්‍රතිභාණ යන සිවු පිළිසිඹියාවන්ට පැමිණේ.

විනයයෙහි දුපිළිපන් මහණ තෙමේ බුදුරජුන් විසින් අනුදන්නා ලද සැප එළවන පහසින් යුත් ආස්තරණපාපුරණාදීන් ගේ සැප පහසුකම සාධාරණත්වයෙන් ගෙණ උන්වහන්සේ විසින් වළකන ලද, මගින් මගසෙවීම් ආදියෙන් හට ගන්නා (උපාදින්න වස්තුගෙන් හට ගන්නා) පහසවියයයෙහි ද නිවරද ඇදහීම් ඇත්තේ ශීලවිපත්තියට ද පැමිණේ.

අරිට්ඨභික්‍ෂු තෙමේ ‘ගිහියෝ වනාහි පස්කම්සැප හිත කට පුරා විඳින්නෝ ම සෝවන් සෙදගැමි අනගැමි වෙති, මහණෝ ද මනවඩන රූප, සිත් ගත් ශබ්ද, සිරුර පොපියන සුවඳ, නහර පිණවන රස, මොළොක් පහස විඳින්නෝ ය, ඒ එසේ නම්, මහණහුට ඒ සුදුසු නම්, ස්ත්‍රීන්ගේ රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ස්පර්‍ශ නො වටනේ කුමක් නිසා ද, එ ද මහණහුට වටනේ ය යි නිරවද්‍ය ප්‍රත්‍යයපරිභෝගය හා සාවද්‍ය කාමගුණපරිභෝගරසය සංසන්දනය කොට සමාන කොට සලකා සච්ඡන්දරාගපරිහොගය හා නිච්ඡන්ද පරිභෝගය හා එකක් කොට ගෙන දළවැහැරි හා ඉතා සියුම් හුයක් ගටන්නා සේ, ගළපන්නා සේ අබැටක් හා මහමෙර සම කරන්නා සේ, ලාමක දෘෂ්ටියක් ගෙණ බුදුරජුන් විසින් මහමුහුද බඳින්නා සේ මහත් වෑයමකින්, ප්‍රථමපාරාජිකාව පණවන ලද්දී ය, එහෙත් එහි දොසෙක් නැතැ යි සර්‍වඥතාඥානයට පටහැනි ව ආර්‍ය්‍යමාර්‍ගයෙහි කණුකටු හෙලමින් මෙවුන්දම් සෙවුමෙහි වරද නැතැ’ යි ජිනවක්‍රයට පහර දුන්නේ ය. “තථාහං භගවතා ධම්මං දෙසිතං ආජානාමි, යථා යෙ මෙ අන්තරායිකා ධම්මා වුත්තා භගවතා, තෙ පටිසෙවතො නාලං අන්තරායාය” යනු පොතෙහි ආ සැටියි.

මේ අරිට්ඨභික්‍ෂු තෙමේ බොහෝ ඇසූ පිරූ තැන් ඇත්තේ ය. ධර්‍මකථික ය. එහෙත් විනයයෙහි අදක්‍ෂය. එහෙයින් කමී-කෙලශ විපාක-උපවාද-ආඥාව්‍යතික්‍රම යන පස් වැදෑරුම් අන්තරායිකයන් අතුරෙන් ඔහු ද න් කර්‍ම-ක්ලේශ-විපාක-උපවාද යන සතර පමණ ය. විනයයෙහි අදක්‍ෂ බැවින් ව්‍යතික්‍රමාන්තරාය ඔහු නො දනියි. එහෙයින් ම ය ඔහු මෙසේ සිතුයේ.

සුත්‍රයෙහි දුපිළිපන් මහණ තෙමේ “චත්තාරො මෙ භික්ඛවෙ! පුග්ගලා සන්තො සංවිජ්ජමානා ලොකස්මිං, කතමෙ චත්තාරො? අත්තහිතාය පටිප‍න්නො හොති නො පරහිතාය, පරහිතාය පටිපන්නො හොති නො අත්තහිතා ය” යනාදි තැන්හි බුදුරජානන් වහන්සේගේ අදහස් නො දන්නේ, මිථ්‍යාදෘෂ්ටියට බැස ගත්තේ ය.

බුදුරජුන්ගේ දේශනාව සම්මුති-පරමත්ථ විසින් දෙපරිදි ය. පුග්ගලො, සත්තො, ඉත්‍ථි, පුරිසො, යනාදිය සම්මුතිදේසනා ය. ඛන්‍ධා, ධාතුයො, ආයතනා, සතිපට්ඨානා යනාදිය පරමත්ථ දේසනා ය. සම්මුතිවසයෙන් කළ දේසනාව අසා නිර්‍වාණාධිගමය කරණුවන් සඳහා ය සම්මුතිදේසනාව. පරමත්ථවසයෙන් කළ දේසනාව අසා නිර්‍වාණාධිගමය කරණුවන් සඳහා ය, පරමත්‍ථදේසනාව.

මෙසේ උන්වහන්සේගේ අදහස් නො දන්නේ තමන් ගත් මිථ්‍යාදෘෂ්ටිය නිසා උන්වහන්සේට ගර්‍හා කරන්නේ ය. තමාගේ කුසලමූලය ද සාරා දමයි. බොහෝ අකුසල් රැස් කරයි. එයින් ඔහු අපායයෙහි හෙන්නේ ය.

අභිධර්‍මයෙහි දුපිළිපන් මහණ තෙමේ දහම් තතු සිතීමෙහි පමණ ඉක්මවා යෑමෙන් නො සිතිය යුතුදේ සිතයි. එයින් හෙතෙමේ චිත්තවික්‍ෂේපයට පැමිණෙයි. “චත්තාරි’මානි භික්ඛවෙ! අචින්තෙය්‍යානි න චින්තෙතබ්බානි, යානි චින්තෙන්තො උම්මාදස්ස විඝාතස්ස භාගී අස්ස’ යනු එහි සාධක වචන යි.

මෙසේ මේ පිටකයන්හි දුපිළිපන් මහණ තෙමේ පිළිවෙළින් දුසිල් බව, මිසදිටුව, සිත්විකෙව්බව යන විපතට පැමිණෙන්නේ ය. මේ පිටකවශයෙන් ද තෙපදිරි වූ සැටියි. නිකායවශයෙන් බෙදුනු සැටි යටැ කියූ සේ දන්න.

මේ කියනු ලබනුයේ අඞ්ගවශයෙන් බෙදුනු සැටි යි. එහි සකල බුදධවචනය තෙමේ සුත්ත-ගෙය්‍ය-වෙය්‍යාකරණ-ගාථා-උදාන-ඉතිවුත්තක-ජාතක-අබභූතධම්ම-වෙදල්ල යි නවයකට බෙදුනේ ය.

සුත්ත නම්, උභතොවිභංග, චූලනිද්දෙස, මහානිද්දෙස, ඛන්ධක, පරිවාර, මඞ්ගල, රතන, නාලක, තුවටකසූත්‍ර හා මින් අන්‍ය වූ සූත්‍ර නාමයෙන් ආ බුද්ධවචන යි.

ගෙය්‍ය නම්, සියලු ගාථා සහිත සූත්‍ර සමූහය ය. විශේෂ විසින් සංයුක්ත නිකායයෙහි එන සගාථකවර්‍ගය ගෙය්‍ය නම්.

වෙය්‍යාකරණ නම්, අභිධර්‍ම පිටකය හා නිර්‍ගාථක සූත්‍ර සමූහය යි. මේ කියූ නවඟින් සංග්‍රහ නො කළ අන්‍ය වූ යම් බුද්ධවචනයෙක් වේ නම්, ඒ ද වෙය්‍යාකරණ යි.

ගාථා නම්, ධම්මපද, ථෙරගාථා, ථෙරීගාථා, හා සුත්‍ර නිපාතයෙහි සූත්‍ර නාම විරහිත වූ සුද්ධිකගාථා ය.

උදාන නම්, සොම්නස් හා පැවැති ඤාණයෙන් උපන් ගාථාවන් ගෙන් යුත් දෙයසූවක් සූත්‍ර ධර්‍ම යි.

ඉතිවුත්තක නම්, ‘වුතතං හෙතං භගවතා’ යන ඈ නයින් පැවැති එක්සිය දොළොසකින් ප්‍රමාණ කරණලද සූත්‍ර ධර්‍ම යි.

ජාතක නම්, අපණ්ණකජාතකය මුල් කොට ඇති පන්සිය පණස් ජාතකකථා ය.

අබ්භූතධම්ම නම්, “චත්තාරො’මෙ භික්ඛවෙ! අච්ඡරියා අබ්භූතාඨම්මා ආනන්‍දෙ’ යන ඈ නයින් පැවැති සියලු ම ආශ්චර්‍ය්‍යාද්භූතධර්‍මප්‍රතිසංයුක්තසුත්‍ර ධර්‍ම යි.

වෙදල්ල නම්, චූල්ලවෙදල්ල, මහාවෙදල්ල, සම්මාදිට්ඨි, සක්කපඤ්හ, සඞ්ඛාරභාජනීය, පුණ්ණමසුත්‍රාදී වූ නුවණත් සතුටත් ලබ ලබා විචාරණ ලදු ව වදාළ සියලු ම සූත්‍රධර්‍ම යි. මේ අඞ්ගවශයෙන් බෙදූ සැටි යි.

ධර්‍මසකන්ධවශයෙන් සකලබුද්ධවචනය සුවාසූ දහසකට බෙදුනේ ය. ගොපකමෞද්ගල්‍යායනයන් විසින් ‘ආනන්ද! තමුන්නාන්සේගේ බහුශ්‍රැතභාවය බුදුසසුනෙහි ඉතා ප්‍රකට ය, බුදුරජුන් විසින් දේශනා කරණ ලද කෙතෙක් ධර්‍මයෝ නුඹ වහන්සේ විසින් දරණ ලද්දෝ දැ?” යි ඇසූ ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දෙන ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් වදාළ,

යන මෙහි දැක්වෙන ලෙසින් ධර්‍මස්කන්ධයන්ගේ වශයෙන් සුවාසූ දහසෙක් වේ. එහි එක් අනුසන්ධියක් ඇති සතිපට්ඨාන සූත්‍රාදිය එක් ධර්‍මස්කන්ධයෙක් වේ. සතිපට්ඨාන සූත්‍රය “එකායනො අයං භික්ඛවෙ! ම‍ග්ගො සත්තානං විසුද්ධියා” යනාදීන් මුල සිට අවසානය තෙක් සතර සතිපට්ඨානයන්ගේ විභාගය දැක්වීම් වශයෙන් පැවැති බැවින් එකානුසකන්‍ධික යි කියනු ලැබේ. නොයෙක් අනුසන්ධි ඇති මහාපරිනිර්‍වාණ සූත්‍රාදී වූ යම් සූත්‍ර ධර්‍මයෙක් වේ නම්, එහි අනුසන්ධිවශයෙන් ධර්‍මස්කන්ධයන්ගේ ගිණීම වේ. පරිනිර්‍වාණ සූත්‍රය නොයෙක් ධර්‍ම දේශනාවන්ගේ වශයෙන් අනෙකානුසන්ධික වේ. ගාථාබන්ධයන්හි එන ‘කති ඡි‍න්‍දෙ” යනාදී වූ ලෙසින් ආ එක් ප්‍රශ්න විචාරීමෙක් එක් ධර්‍මස්කන්ධයෙක් වේ. එසේ ම එක් ප්‍රශ්න විසඳුමෙක් එක් ධර්‍මස්කන්ධයෙක් වේ.

අභිධර්‍මයෙහි එක් එක් තික දුක භාජනයෙක් ද, එක් එක් චිත්තවාරභාජනයෙක් ද එක් එක් ධර්‍මස්කන්ධයෙක් වේ.

විනයයෙහි සුදින්නකාණ්ඩාදිවත්ථු ඇත. “යො පන භික්ඛු භික්ඛූනං සික්ඛා සාජීවසමාප‍‍‍න්නො” යනාදීන් ඒ ඒ අද්ධ්‍යාචාර නිමිති කොට පැණ වූ ශික්‍ෂාපදමාතෘකා ඇත. “ යො පනාති යො යාදිසො” යනාදි ලෙසින් ආ ශික්‍ෂාපද බෙදුම් ඇත . “පටිලාතං උක්ඛිපති ආපත්ති දුක්කටස්ස” යනාදීන් පැණ වූ අන්තරාපත්ති ඇත. “අනාපත්ති අජානන්තස්ස” යනාදී ලෙසින් ආ අනාපත්ති වාර ඇත. ‘දසාහාතික්කන්තෙ අතික්කන්තසඤ්ඤී නිස්සග්ගියං පාචිත්තියං වෙමතිකො නිස්සග්ගියං පාචිත්තියං, අනතික්කන්ත සඤ්ඤී නිස්සග්ගියං පාචිත්තියං” යනාදී ලෙසින් ආ තිකපරි‍ච්ඡේද ඇතැ’ යි වදාළ එක් එක් කොටස එක් එක් ධර්‍මස්කන්ධයෙක් වේ. ධර්‍මස්කන්ධයන්ගේ වශයෙන් මේ කියූ සැටියි.

‘දෙයාසූ දහසක් ධර්‍මස්කන්ධ බුදුරජුන් වෙතින් ගතිමි, දෙදහසක් ධර්‍මස්කන්ධ ශාරීපුත්‍රාදීභික්‍ෂුන් වෙතින් ගතිමි, යම් ධර්‍මකෙනෙක් මා ලෙහි පවත්නෝ ද, ඒ ධර්‍මයෝ අසූසාර දහසෙකැ’ යි යනු “ද්වාසීතිං බුද්ධෙතා ගණ්හිං” යනාදි ගාථාවේ කෙටි තේරුම ය.

බුදුරජානන් වහන්සේ ධරමාණකාලයෙහි උගත් ධර්‍මස්කන්ධයගේ වශයෙනි මේ කියනලද්දේ. උන්වහන්සේගේ පිරිනිවීමෙන් පසු, ආනන්දස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් දෙසූ සුභසූත්‍රය, ගොපක මොග්ගල්ලායනසූත්‍රය, මොග්ගලීපුත්ත ස්ථවිරයන් වහන්සේ දෙසූ කථාවස්තුප්‍රකරණය යන මොවුන්ගේ වශයෙන් ගිණූ කල්හි ධර්‍ම ස්කන්ධසඞ්ඛ්‍යාව සුවාසූදහසට වැඩි වේ.

සහිත නම් වූ බුද්ධවචනය, දක්‍ෂ වූ ගුරුන් ඇසුරු කොට, ක්‍රම නො වරදවා මැනැවින් උගෙණ උද්දෙස-පරිපුච්ඡාදීන්ගේ වශයෙන්, උපනිසින්නකකථා වශයෙන්, භුක්තානුමෝදනා වශයෙන්, ධර්‍මදේශනාවශයෙන් යන ඈ ලෙසින් කියන කියවන තැනැත්තේ භාසමාන, නම්.

අපි, චෙ’ යනු, නිපාත යි. එහි අපි’ යන්න සම්භාවනා - ගරහා - අපෙක්ඛා - සමුච්චය- පඤ්හ -සංවරණ යනාදි වූ අර්‍ත්‍ථයන්හි හෙන්නේ ය. “අපි සබ්බෙසු කාමෙසු රතුං සො නාධිගච්ඡති?” යනාදි තැන්හි සම්භාවනායෙහි ද, “අම්හාකම්පි පණ්ඩිතකා” යනාදි තැන්හි ගර්‍හායෙහි ද, “ අයම්පි ධම්මො අනියතො” යනාදි තැන්හි අපේක්‍ෂායෙහි ද, “ඉති පි අරහං” යනාදි තැන්හි සමුච්චයෙහි ද, “අපි භන්තෙ භික්ඛං අලභිත්‍ථ” යනාදි තැන්හි ප්‍රශ්නයෙහි ද, “අපිධානං” යනාදි තැන්හි සංවරණයෙහි ද වැටේ. මෙහි ආයේ අපේක්‍ෂායෙහි ය. සමුච්චයෙහිලා ගත ද වරද නැත. චෙ’ යනු කියන ලදී.

න තක්කරො හොති නරො පමත්තො = පමා වූ මිනිස් තෙමේ ඒ දහම් අනු ව නො කරන්නේ වේ. (නම්).

පමත්තො නරො තක්කරො න හොති, යන පද පිළිවෙළින් අරුත් ගන්නේ ය. යමෙක් සිල්වත් ව සිට, බණදහම් මොනවට ඉගෙණ, අනුනට කියතත්, කියවතත්, තෙමේ ඒ වූ ලෙස පිළිවෙත් නො පුරන්නේ, කුකුළකු පියා පහරණ පමණ කලකුත්, සංස්කාර ධර්‍මයන් පිළිබඳ අනිත්‍ය - දුඃඛ - අනාත්ම යන ඇති තතු නුවණින් මෙනෙහි නො කරන්නේ පමත්ත, නම්. ^[11] ඔහු, ත්‍රිපිටක බුද්ධවචනය බොහෝ කොට ඉගෙණ අනුනට කියමින්, උගන්වමින් සිටියේ ද, බණදහම් දැන උගත්තහු විසින් කළයුතු භාවනානුයෝගාදී වූ කිසිවකුත් නො කරන්නේ නම්, බණදහම් අනු ව නො පිළිපදනේ නම්, අනිත්‍යාදිවශයෙන් යෝනිසෝමනසිකාරය නො පවත්වන්නේ නම්, යන අරුත් ‘න තක්කරො හොති’ යන පදත්‍රයයෙන් කියවෙන්නේ ය.

ගොපා ඉව ගාවො ගණයං පරෙසං = අනුන්ගේ ගෙරින් රක්නා ගොපල්ලකු මෙන්,

“පරෙසං ගාවො ගණයං ගොපො ඉව” යනු පද පිළිවෙළය. පමා වූ මිනිසා, අනුන්ගේ ගෙරි රක්නා ගොපල්ලකු වැනි බව ය, මෙයින් වදාළෝ. කුලියට අනුන්ගේ ගෙරින් රක්නා ගොපලු තෙමේ, උදය සිට කවමින්, පොවමින්, නාවමින් ගෙරින් රැක, සවස ගෙණවුත් ගෙරින් අයිතිකරුට උන් පාවා දී දවස් කුලිය ගෙණ යන්නේ නමුදු ගෙරින් පිළිබඳ පස්ගොරසයට හිමි නො වේ. දවස්කුලිය පමණක් ම ය ලබන්නේ. එ මෙන් මේ පමා වූ මිනිසා, ඉගැණුම් පමණට අතවැස්සන්ගෙන් වත් පිළිවෙත් පමණක් ම ලබන්නේ ය. යන්තම් සැලකුමක් ලබන්නේ ය. ගොපොල්ලා ලබන කුලිය වැනිය මේ උගතා ලබන සැලකුම්.

න භාගවා සාමඤ්ඤස්ස හොති = ශ්‍රමණ ගුණයට හිමි නො වේ.

යමෙක්, කො තරම් සිල්වත් වුව ද, කො තරම් උගතකු වුව ද, කො තරම් බණ කියුව ද, කො තරම් බණ ඉගැන්නුව ද, බණ ලෙසින් නො ද පිළිපදනේ නම්, භාවනායෙහි නො ද යෙදුනේ නම්, අනිත්‍යාදිවශයෙන් යෝනිසෝමනසිකාරය නො ද පවත්වා නම්, කුකුළකු පියා පහරණ පමණ කලකුත්, සංස්කාරධර්‍මයන් පිළිබඳ අනිත්‍යාදී වූ ලකුණු නො බලා නම් ඔහු ශ්‍රමණගුණයට, මොන ලෙසකිනුත් හිමි නො වේ ය යනු වදාළෝ ය මෙයින්. එහෙත්, ගොහිමියන් පස්ගෝරස වලඳා සුඛිත මුදිත වන්නා සේ, මොහු කියූ බණ අසා, ඒ අනුව පිළිවෙත් පුරන්නෝ , ධ්‍යානාභිඥා මාර්‍ගඵල ලබා සුඛිත මුදිත වෙති.

සාමඤ්ඤස්ස, යන්නෙන් කියූයේ සෝවන් ආදී වූ මගපල අට ය. ^[12] අවිශේෂයෙන් එසේ කියූව ද, එහි පරමාර්‍ත්‍ථ විසින් ආර්‍ය්‍යඅෂ්ටාඞ්ගික මාර්‍ගය සාමඤ්ඤ, නම් වේ. සෝතාපත්තිඵල-සකදාගාමීඵල-අනාගාමීඵල-අරහත්තඵල යන ආර්‍ය්‍යඵල සාමඤ්ඤඵල’ නම් වේ. මේ ය සූත්‍ර ය:- “කතමං ච භික්ඛවෙ! සාමඤ්ඤං?, අයමෙව අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො, සෙය්‍යථීදං?, සම්මාදිට්ඨි -පෙ- සම්මාසමාධි, ඉදං වුච්චති භික්ඛවෙ! සාමඤ්ඤං, කතමං ච භික්ඛවෙ! සාමඤ්ඤ ඵලං?, සෝතාපත්තිඵලං -පෙ- අරහත්තඵලන්ති.”

මෙහි මේ ප්‍රථම ගාථාව දෙසන ලද්දී, අනිත්‍යාදි වශයෙන් යෝනිසෝමනසිකාරයෙහි ප්‍රමත්ත වූ බොහෝ බණ දහම් දැනුම් ඇති සිල්වත් භික්‍ෂුනම ඉදිරිපත් කොට ය.

අප්පං අපි චෙ සහිතං භාසමානො = බුද්ධවචනය සවල්පයක් නමුත් (උගෙණ) කියන මිනිස් තෙමේ.

ධම්මස්ස = ධර්‍මයට

මාර්‍ග-ඵල සතර හා නිවණ යන නවලොවුතුරා දහම හා, ඒ ලැබුමට මග පෙන්වන ත්‍රිපිටක බුද්ධවචනයත් ය ධර්‍ම. එහෙත් මෙහිලා ගැණෙන්නෙ, නවලොවුතුරා දහම ය.

කෙලෙස් මුළුමනින් ඉතිරි නො කොට සිඳ දැමීමට මග-පල සිත්වලට අරමුණු වන ශාන්තධර්‍මය නිර්‍වාණ ‘ නම්. තෘෂ්ණාව වාන, යි කියනු ලැබේ. එසේ කියනු, ත්‍රෛභූමිකධර්‍ම, උඩු-යටි කොට, යටි-උඩු කොට වෙළන, අවුණන බැවිනි. ස්කන්ධායතනාදි ත්‍රෛභූමිකධර්‍ම, එසේ අවුල් කොට වෙළන, අවුණන තෘෂ්ණාවෙන් නික්මුණු බැවින්, ඒ මේ ශාන්තධර්‍මය නිර්‍වාණ යි හඳුන්වනු ලැබේ. මේ මෙය කියූ සැටි:- “ඛන්ධායතනාදිභෙදෙ තෙභූමක ධම්මෙ හෙට්ඨුපරියවසෙන විනනතො සංසිබ්බනතො වානං වුච්චති තණ්හා, තාය නික්ඛන්තත්තා විසයාතික්කමනවසෙන අතීතත්තා නිබ්බානං” යි.

නිවන නම් කිමැ, යි වඩා ලාත් පැහැදිලි කරන්නට “ යො සො සබ්බසඞ්ඛාරසමථො, සබ්බූපධිපටිනිස්සග්ගො තණ්හක්ඛයො විරාගො නිරොධො නිබ්බානං” යනු වදාළ සේක. මෙහි ආ මේ හැම පදයකින් පැහැදිලි කරණුවෝ නිවන්තතු ය. යම් ශාන්තසුඛයක් නිසා, සියලු සංස්කාරයෝ සංසිඳෙත් ද, කාමූපධි ආදී වූ සියලු උපධීහු මුළුමනින් බැහැර කරණ ලද්දෝ වෙද් ද, සියලු තෘෂ්ණාවෝ වැනසෙත් ද, කිලේසරාගයෝ නො ඇලෙත් ද, සියලු දුක් නිරුද්ධ වේ ද, සංස්කාරයන්ගේ, උපධීන්ගේ, තෘෂ්ණාවන්ගේ, කිලේසරාගයන්ගේ, දුඃඛයන්ගේ සංසිදීමට, දුරුවීමට, වැනසීමට, නො ඇලීමට, නිරුද්ධවීමට කරුණු වූ ඒ ශාන්තසුඛය ය නිවන. එය සංසිඳීම ලකුණු කොට සිටියේ ය. ඒ සංසිඳීම කිසි විටෙකත් අත් නො හැර පැවැත්ම එහි කෘත්‍යය වේ. හිත සැප කෘත්‍යය කොට සිටියේ ය යි ද කියැ යුතු ය. සියලු සංස්කාරයන්ගෙන් නික්මීම එයට ආසන්න කාරණය වේ. චතුර්විධමාර්‍ගඥානයෙන් ඒ දතයුතු ය. එ හෙයින් සතරමාර්‍ගඥානය ලැබූ ආර්‍ය්‍ය පුද්ගලයන්ට, මෙය ප්‍රත්‍යක්‍ෂසිද්ධ ය. කල්‍යාණ පෘථග්ජනයනට අනුමාන සිද්ධ ය. ඒ අනුමාන සිද්ධිය වනාහි දෙසුම්මග නිසා ම වන්නේ ය. අන්ධබාල පෘථග්ජනයනට කොයිලෙසිනුත් අසිද්ධ ය. ඔවුනට කොයිලෙසකිනුත් නො දත හැකි ය. මාර්‍ග-ඵලයට ම අරමුණු වේ. මේ “නිබ්බානං පන ලොකුත්තරසංඛාත චතුමග්ග ඤාණෙන සච්ඡිකාතබ්බං මග්ගඵලානමාලම්බනභූතං” යනු කීයේ එහෙයිනි.

විඳියැ යුතු සැපයෙක් නො වේ මෙ ය. විඳියැ යුතු සැපය මුළු මනින් දුකෙකි. එ හෙයින් එය දුඃඛසත්‍යයෙහි ඇතුළත් වේ. වෙදයිත-සාන්ති යි සුවය දෙපරිදි ය. එහි රූපශබ්දාදීන්ගේ රස විඳුම වෙදයිතසුඛය යි. විඳියැ යුතු සැපය යි කියූයේ මේ ය. රූපාදීන් ගේ රසවිඳුම්සැපය, අරූප වූ නිවනෙහි නො ලැබෙන්නේ ය. හැම දුකක් ම ඉතිරි නො කොට සංසිඳවීම සාන්තිසුඛය යි. ඒ ය නිවණෙහි ඇත්තේ .

ඒ මේ නිවන, සංසිඳීම්සැප විසින් එකෙක් වූයේ ද, සොපාදිසෙස අනුපාදිසෙසනිබ්බානැ, යි කාරණව්‍යවහාරයෙන් දෙ පරිදි ය. පංචස්කන්ධය උපාදි නම් වේ. එසේ කියනු ලබන්නේ, එය උපාදානයන් විසින් දැඩිව තරයේ ගණු ලබන බැවිනි. කාම - දිට්ඨි - සීලබ්බත - අත්තවාද යි උපාදාන සතරකි. නාගයා, මැඩියා දැඩි ව අල්ලා ගන්නා සේ අරමුණ තදින් දැඩි ව අල්ලා ගත්තෝ ය මොවුහු. එහෙයින් මොවුහු උපාදානයෝ ය. මොවුන් විසින් පංචස්කන්ධය දැඩි ව අල්ලා ගනු ලැබේ. “චතූහි උපාදානෙ හි උපාදීයතීති = උපාදි, පඤ්චක්ඛන්ධො” යනු කීයේ එහෙයිනි. කොටසක් හෝ මුළුමනින් හෝ කම්කෙලෙස් ගෙවා දැමූ කල්හි කෙලෙස් නැසී ගිය කල්හි, ඉතිරිවන්නේ කෙලෙස් රහිත වූ, උපාදානස්කන්ධයන්ගෙන් වෙන් වූ උන් හා නො හැනුනු ස්කන්ධ පමණෙකි. එවිට මෙහි කිසිත් කිලිටෙක් නැත්තේ ය. ඇත්තේ ද කෙලෙස් සහිත අවස්ථායෙහි තුබූ උපාදි යන නම පමණකි. ඒ මුල් නමත්, කෙලෙස් රහිත ස්කන්ධත් ඉතිරි වූවහු පිළිබඳ සංසිඳීම සොපාදිසෙසනිබ්බානැ’ යි කියනු ලැබේ. මග- පල ලබා ජීවත්වන්නහු පිළිබඳ නිවන ය සොපාදිසෙස, ඉතිරි වූ ඒ කෙලෙස් රහිත ස්කන්ධත් බහා තබා ලබන සංසිඳීම අනුපාදිසෙසනිබ්බානැ’ යි කියනු ලැබේ. රහත්පල ලබා පිරිනිවන්පෑවහු පිළිබඳ නිවනය අනුපාදිසෙස. මේ මෙය කියූ සැටි:- “උපාදි එව සෙසො කිලෙසෙහිති උපාදිසෙසො, සහ උපාදිසෙසෙන වත්තතීති = සොපාදිසෙසො, නත්‍ථි උපාදිසෙසො එතස්සාති = අනුපාදිසෙසො” යි. කිලේසපරිනිබ්බාන - ඛන්ධපරිනිබ්බාන - දිට්ඨධම්මනිබ්බාන - සම්පරායිකනිබ්බාන යන නම්වලිනුදු මේ දෙක හඳුන්වනු ලැබේ.

මෙය ආකාරභේදයෙන් සුඤ්ඤත - අනිමිත්ත - අප්පණිහිත යි තෙ පරිදි ය. අරමුණු විසින්, සම්ප්‍රයෝග විසින් රාග-දෝස-මෝහයන්ගෙන් ශූන්‍ය බැවින් සුඤ්ඤත, නම් වේ නිවන. “ආරම්මණතො සම්පයොගතො ච රාගදොසමොහෙහි සුඤ්ඤතත්තා = සුඤ්ඤං සුඤ්ඤමෙව සුඤ්ඤතං” යනු එහි අරුත් කී සැටි යි. අරමුණු විසින්, සම්ප්‍රයෝග විසින් රාගාදී වූ සසරදුක්හේතූන්ගෙන් වෙන් වූ බැවින් අනිමිත්ත, නම් වේ, නිවන. “රාගාදීනිමිත්ත රහිතත්තා = අනිමිත්තං” යනු එයරුත් කීම ය. අරමුණු විසින්, සම්ප්‍රයෝග විසින් රාගාදිප්‍රණිධි රහිත බැවින් අප්පණිහිත, නම් වේ නිවන. මේ කියූ සැටි.- “රාගාදිපණිධිරහිතත්තා = අප්පණිහිතං” යි. මැරී ඉපැදීමක් නැති, කෙළවර රහිත, ප්‍රත්‍යයයන් විසින් නො සකස් කළ නිරුත්තරපදය නිවනැ යි තෘෂ්ණාවෙන් මිදී සිටි මහර්ෂීහු කියති. “පදමච්චුතමච්චන්තමසඞ්ඛතමනුත්තරං, නිබ්බානමිති භාසන්ති වානමුත්තාමහෙසයො” යනු එහි පාළිය යි. විස්තර ඉදිරියෙහි එන්නේ ය.

අනුධම්මචාරී හොති = අනුගතධර්‍මයෙහි හැසිරෙන සුලු වේ (ද),

නවලොවුතුරා දහමට, චතුස්පාරිශුද්ධිශීලය - ත්‍රයොදශ ධුතාඞ්ගය - දශඅශුභකර්‍මස්ථානය යනාදීහු අනුගතධර්‍මයෝ වෙති. ප්‍රධාන විසින් එහි චතුස්පාරිශුද්ධිශීලය නම්, පාතිමොක්ඛසංවරසීලය - ඉන්ද්‍රියසංවරසීලය - ආජීවපාරිසුද්ධිසීලය - පච්චයසන්නිස්සිත සීලය යන මේ ය.

“ඉධ භික්ඛු පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො විහරති, ආචාරගොචරසම්පන්නො අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සාවී සමාදාය සික්ඛති සික්ඛාපදෙසු” යි වදාළෝ පාතිමොක්ඛසංවරසීලය යි.

‘මේ සසුන්හි යම් මහණෙක් තෙමේ පාතිමොක්ඛසංවර සීලයෙන් සංවෘත ව ප්‍රාතිමෝක්‍ෂසංවරශීලය සමාදන් ව ගෙණ එහි පිහිටා ආචාරයෙන් හා ගොචරයෙන් යුක්ත ව ස්වල්ප වූ ද වරදෙහි බිය දක්නා සුලු ව ජීවිතාශා හැර දමා ශික්‍ෂාපදයන්හි හික්මේ’ ය යනු එහි සිංහල ය.

පාතිමොක්ඛ නම්, ශික්‍ෂාපදශීලය යි. “පාතිමොක්ඛන්ති සික්ඛාපදං සීලං” යි ඒ ආයේ ය. යමෙක් ඒ ශික්‍ෂාපදශීලය රකී ද ඒ ශීලය, ඒ රකින්නහු අපායාදී වූ හැම අතකින් හැම නපුරකින් මුදාලන්නේ ය. ගොඩ ලන්නේ ය. එහෙයිනි පාතිමොක්ඛ’ යි කීයේ. මේ විතර වැකිය බලන්න:- “තං හි යො නං පාති රක්ඛති තං මොක්ඛෙති මොචෙති ආපායිකාදීහි දුක්ඛෙහි තස්මා පාතිමොක්ඛන්ති වුච්චති” යනු. ඉදිරියෙහි මෙහි විස්තර කථා ඇත.

මේ ශීලය රකින්නා ආචාරයෙන් හා ගොචරයෙන් හා යුක්ත වියැ යුතු ය. ආචාර-ගොචර දෙකින් වියුක්තවූවහුට මේ සීලය නියම ලෙසින් රකිනු නො හැකි ය. ආචාර නම්, කායසුචරිතය, වාක් සුචරිතය, කායවාක් සුචරිතය යන මේ ය. මේ ඒ කී සැටි:- “කායිකො අවීතික්කමො වාචසිකො අවීතික්කමො කායික වාචසිකො අවීතික්කමො, අයං වුච්චති. ආචාරො” යි. මේ ඉතාම කෙටියෙනි.”

හුණදඬු දීම් ආදී වූ ලාමක ක්‍රියාවන්ගෙන් හා බුදුරජුන් විසින් ගරහන ලද තවත් නොයෙක් වැරදි සහිත වූ පහත් ලාමක ක්‍රියාවන්ගෙන් දිවි නො පැවැත් වීම එක් ආචාරයෙකි.

සංඝයා ඉදිරියට, වැඩිමහල්ලන් ඉදිරියට, ගුරුන් ඉදිරියට පැමිණ සිවුරෙන් සිරුරෙන් අතින් පයින් උන් ගටමින් නො සිටීම නො ඉඳීම, උසසුන්හි නො ඉඳීම, දැක නැගීසිටීම, ලඟසිට නා බෙණීම, වහන් නො දැරීම, හිස වසා නො පෙරවීම, කුඩ හිසැ නො දැරීම එක් ආචාරයෙකි.

ශ්‍රද්ධාදිගුණ නිසා ගෞරවයෙන් යුක්තවීම යහපත් පැවතුම් ඇඳීම් පෙරවීම් යෑම් ඊම් බැලීම් අත්පාහැකිළීම් අත්පාදිගුකිරීම් සිවුපසය සෙවීම් පිළිගැණීම් වැළඳීම් ආදියෙහි පමණ දැනීම, භාවනායෙහි යෙදීම, යථාලාභසන්තොෂාදියෙන් තුටුවීම, ආශාවෙන් නො මැඩීම, කෙලෙස්තැවුමෙහි වැරදැරීම එක් ආචාරයෙකි.

වැඩිමහලු භික්‍ෂූන් විචාරා දහම්දෙසීම, පාමොක් උදෙසීම, ගෞරව පෙරදැරි ව කතාකිරීම, ගෑණුන් ඉදිරියෙහි ‘කන්නට මොනවා තිබේද, බොන්නට මොනවා තිබේ ද, කැඳ තිබේ ද, බත් තිබේ ද’ යන ඈ ලෙසින් නො දෙඩීම එක් ආචාරයෙකි.

මහණකමට අන්තරායකර බැවින්, මහණකම නැසීයෑමට හේතුවන බැවින්, ගර්‍හාවට හේතු වන බැවින් නො යා යුතු නො එළැඹිය යුතු තැන්වලට නො යෑම, තෙරුවන් කෙරෙහි ඇදහිලි නැති කම්පල ඇදහීමෙන් තොර, භික්‍ෂූන්ට බණින දොඩන බිය ගන්වන අවැඩ කැමැති මිනිසුන්ගේ ආශ්‍රයෙන් වෙන්වීම එක් ගොචරයෙකි.

බණදහම් දැන උගෙණ කර්‍ම - කර්‍මඵලයන්හි හා තුනුරුවන්හි තමාගේ නො ඇද ඇදහීම් වඩ වඩාත් ශක්තිමත් කොට රූපාරූප ධර්‍ම තතු සේ දැන, සත්ව - ජීවසංඥාවන් උගුළා දමා එහි සැක දුරු කොට, උදය-ව්‍යයඥානාදීන්ගේ වශයෙන් විදසුන් වඩා, ආර්‍ය්‍ය භූමිය ලබා ගෙණ මොන ලෙසකිනුත් නො සෙවියැ හැකි නො සැලෙන සැදැයෙන් තුනුරුවන් කෙරෙහි සිත පිහිටුවා ගත් කළණ මිතුරන් සෙවුම එක් ගොචරයෙකි.

පිඬුසිඟීමට ගමට වැද, යට හෙලූ ඇස් ඇති ව, වියදඬු පමණින් දුර බලා හැසිරීම, ඇස්-කන්-නාස් ආදී වූ ඉඳුරන් රැකගෙණ ඇත්-අස්-රිය-පාබල-ගෑණු-පිරිමි යන මොවුන් දෙස නො බලා සංවරවීම එක් ගොචරයෙකි.

භාවනා සිත, වැඩූ සිත, අතැනැ මෙතැනැ නො යාදී සතර සතිපට්ඨානයෙන් බැඳ තැබීම එක් ගොචරයෙකි. මේ කියූ ආචාරයෙන් හා ගෝචරයෙන් යුක්තවීම ‘ ආචාරගොචරසම්පන්න’ නම්.

නො දැන සෙඛියශික්‍ෂාපදයන් ඉක්මවීම, අකුශලචිත්තයන්ගේ ඉපදීම යනාදී වූ ඉතා සුලු වරද ය අණුමාත්‍ර වරද. එබඳු සුලු වරද පවා මහමෙර මෙන් ලොකු කොට සිතා බිය පත්වීම ‘ අනුමත්තෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සාවි’ නම්.

මේ පාතිමොක්ඛසංවරසීලයෙන් මුළුමනින් සංවෘත වූ භික්‍ෂු තෙමේ චක්‍ෂුද්වාරාදියෙන් රූපාදී වූ අරමුණු ගෙණ ඒ රූපාදී වූ අරමුණු ශුභවශයෙන් ගැණීම, අවයව සටහන් ශුභවශයෙන් ගැණීම නො කරන්නේ චක්‍ෂුර්ද්වාරාදියෙහි සංවරයට පැමිණෙන්නේ ය යි වදාළ ශීලය ඉන්‍ද්‍රියසංවරසීල” නම්. මෙහි විස්තර යටැ කියන ලද්දේ ය.

“යා පන ආජීවහෙතු පඤ්ඤත්තානං ඡන්නං සික්ඛාපදානං වීතික්කමස්ස කුහනා ලපනා නෙමිත්තිකතා නිප්පෙසිකතා ලාභෙන ලාභං නිජිගිංසනතාති එවමා‍දීනං වසෙන පවත්තා මිච්ඡාජිවා විරති, ඉදං ආජීවපාරිසුද්ධිසීලං” යනු වදාලෝ ආජීවපාරිසුද්ධිසීලය යි.

‘ආජීවහේතුයෙන් පැණ වූ ශික්‍ෂාපදයන් සදෙනාගේ ඉක්මවීම් වශයෙන් පැවැත්තා වූ ද, විස්මයකරවීම ප්‍රත්‍යයදායකයා උසස් තැනැ තබා කතා කිරීම, ප්‍රත්‍යය ඉපදවීමට නිමිති දැක්වීම, ලාභ උපදවන්නට අනුන් පෙළීම, ලාභයෙන් ලාභසෙවීම යන මේ ආදී වූ පාපධර්‍මයන්ගේ වශයෙන් පැවැත්තා වූ ද යම් වැරදි සහිත ලාමක ජීවිකාවෙන් වෙන්වීමෙක් වේ ද, ඒ ය ආජීවපාරිසුද්ධිසීලය, යනු. එහි සිංහල ය.

“ආජීවහෙතු ආජීවකාරණා පාපිච්ඡො ඉච්ඡාපකතො අසන්තං අභූතං උත්තරිමනුස්සධම්මං උල්ලපති ආපත්ති පාරාජිකස්ස,

ආජිවහෙතු ආජීවකාරණා ස චරිත්තං සමාපජ්ජති ආපත්ති සඞ්ඝාදිසෙසස්ස,

ආජීවහෙතු ආජීවකාරණා යො තෙ විහාරෙ වසති, සො භික්ඛු අරහාති භණති පටිවිජානන්තස්ස ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්ස,

ආජීවහෙතු ආජීවකාරණා භික්ඛු පණීතභොජනානි අගිලානො අත්තනො අත්‍ථාය විඤ්ඤාපෙත්‍වා භුඤ්ජති ආපත්ති පාචිත්තියස්ස,

ආජීවහෙතු ආජීවකාරණා භික්ඛුනී පණීතභොජනානි අගිලානා අත්තනො අත්‍ථාය විඤ්ඤාපෙත්‍වා භුඤ්ජති ආපත්ති පාටිදෙසනීයස්ස,

ආජීවහෙතු ආජීවකාරණා සූපං වා ඔදනං වා අගිලානා අත්තනො අත්‍ථාය විඤ්ඤාපෙත්‍වා භුඤ්ජති ආපත්ති දුක්කටස්ස” යන මේ සිකපද සය ය ආජීව හේතුයෙන් පැණවුනේ.

“පටිසඞ්ඛා යොනිසො චීවරං පටිසෙවති යාවදෙව සීතස්ස පටිඝාතායාති ආදිනා නයෙන වුත්තො පටිසංඛානපරිසුද්ධො චතුපච්චයපරිභොගො පච්චයසන්නිස්සිතසීලං නාම” යි කී බැවින් ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂායෙන් නුවණින් සලකා බැලීමෙන් පිරිසිදු වූ සිවුපසය වැලදීම පච්චයසන්නිස්සිතසීල, නම්. සිවුපසය ප්‍රයෝජන ගැණීමේ නිරවද්‍යචේතනාය ඒ.

තතු අරුත් විසින් උපසම්පදා භික්‍ෂුව ඇවැතට නො පැමිණීම නිසා ඔහුගේ සිතෙහි ඒ පිළිබඳ ව පහළ වන කාමාවචර කුසලචිත්තවීථියෙහි වූ චේතනාචෛතසිකය පාතිමොක්ඛසංවරසීලය යි. ඇස් කන් නාස් ආදියෙන් අරමුණු නො ගෙණ ඇස් කන් නාස් ආදී වූ ඉඳුරන් රකින්නාහට ඒ අරමුණු අනිත්‍ය-දුඃඛ- අනාත්ම වශයෙන් පහළ වන කුසලචිත්තවීථි හා යෙදුනු චේතනාචෛතසික, ඉන්ද්‍රිය සංවර සීලය යි. වැරදි දිවි පැවැත්මෙන් වළකින්නහුට ඒ ඒ වැළැක්මෙහි දී පහළ වන කුසලචිත්තවීථි හා යෙදුනු විරතිය, ආජීව පාරිසුද්ධිසීලය යි. ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කොට නුවණින් සලකා බලා සිවු පසය ප්‍රයෝජනය ගන්නහුට ඒ ඒ ප්‍රත්‍යය පිළිබඳව උපදින කුසල චිත්තවීථි හා යෙදුනු චේතනාචෛතසික, පච්චයසන්නිස්සිත සීලය යි. මෙහි විස්තර කථා ඉදිරියෙහි එනු ඇත.

මෙහි මෙසේ ඉතා ම සැකෙවින් කියූ සිවු පිරිසිදු සිල් පිළිබඳ වඩාලාත් පිරිසිදුබව සපයනුවෝ ආලෝකය දෙනුවෝ ඵලදායක කරණුවෝ ධුතංගයෝ ය. මේ ධුතංග සපයන්නහු පළමු කොට සිල්වත් වියැ යුතු ය. එහි වැර ඇත්තකු වියැ යුතු ය. සැදැහැතියකු වියැ යුතු ය. නුවණැතියකු වියැ යුතු ය. ලද දෙයින් සතුටු වන්නකු වියැ යුතු ය. මෙසේ ඇති කල්හි ම ය, ධුතඞ්ග පුරන්නහුගේ සිත එහිලා එඩිතර වන්නේ. පසු නො බසින්නේ.

දුරුකරණලද ලාභසත්කාර ඇති කාය-ජීවිත දෙක්හි අපේක්‍ෂා රහිත වූ බලාපොරොත්තු නැති නිවන් ලැබීමට අනුලොම්ව සිටි පිළිවෙත සිදුකරණු කැමැති කුල පුත්‍රයන් නිසා ය බුදුරජානන් වහන්සේ ධුතඞ්ග තෙළෙසක් අනුදැන වදාළෝ.

පංසුකූලිකඞ්ග - තෙචීවරිකඞ්ග - පිණ්ඩපාතිකඞ්ග - සපදානචාරිකඞ්ග - එකාසනිකඞ්ග - පත්තපිණ්ඩිකඞ්ග - ඛලුපච්ඡාභත්තිකඞ්ග - ආරඤ්ඤිකඞ්ග - රුක්ඛමූලිකඞ්ග - අබෙ‍්භාකාසිකඞ්ග - සොසානිකඞ්ග - යථාසන්තතිකඞ්ග - නෙසජ්ජිකඞ්ග යන මේ ය ධුතඞ්ග.

අරුත් විසින් මේ සියලු ධුතංග, ඒ ඒ පංසුකූලිකඞ්ගාදීන්ගේ සමාදානයෙන් තදඞ්ගවශයෙන් නැසු කෙලෙස් ඇති බැවින් නැසූ කෙලෙස් ඇති මහණහුගේ අඞ්ගනු යි ධූතඞ්ග නම්. යමක් කරමි යි හෝ නො කරමි යි ඉටා ඒ ඒ අංග සමාදන් වන මහණ හට උපදින චිත්තවීථිය හා යෙදුනු චේතනාචෛතසික ම, කෙලෙස් නැසීමට කරුණු වන බැවින් ‍ධූතඞ්ග නම් වේ.

ඒ ඒ අංග සමාදන් ව ගන්නා මහණහුගේ ඒ ඒ අංග පිළිබඳ ව පහළ වන චිත්තවීථිය හා යෙදුනු ප්‍රඥාචෛතසිකය, ධුතඞ්ග නමි. කෙලෙස් නැසීමට කරුණු වනුයේ ඒ ය. රාගාදි ප්‍රතිපක්‍ෂයධර්‍ම කපන නහන බැවින් ශීලාදිප්‍රතිපත්තියට කරුණු වන බැවින් ඒ පංසුකූලචීවරධාරණාදිය ධුතඞ්ග නමැ යි කීයේ එහෙයිනි.

ලකුණු විසින් මේ හැම ධුතඞ්ග කෙනෙක් ම සමාදන් ව ගන්නා චේතනාව හෝ ධුතඞ්ග රක්නාතුරු ඒ අරමුණෙහි උපදින චිත්තවීථීන් පිළිබඳ චේතනාවන් ලකුණු කොට ගෙන සිටියෝ ය. ධුතඞ්ග රක්නේ පුද්ගල නම. ධුතංග සමාදන් වන කාලයෙහි සමාදන් වන ඔහුගේ සිත්හි උපදින චිත්තවීථිය පිළිබඳ චේතනාව හැර අනික් චිත්තචෛතසිකධර්‍ම ධූතඞ්ගයට හේතු ය. ඒ චිත්ත වීථිය හා යෙදුනු චේතනාචෛතසිකය ධුතඞ්ග. ධුතංගධරයා විසින් පිළිකෙව් කළ දුරු කළ ගෘහපතිදානාදිය ය වත්ථු.

කෘත්‍යය විසින් සියලු ධූතඞ්ගයෝ තෘෂ්ණා නැමැති සොරු නැසීම කෘත්‍යය කොට සිටියෝ ය. ධුතංගයෝ ඒ ඒ වස්තූන් හි පවත්නා ලොල්බව නසන්නෝ ය. වැටහීම් විසින් හෙවත් පල විසින් තෘෂ්ණා නැමැති සොරු නසනබව වැටහීම් කොට සිටියෝ ය. ආසන්න කරුණු විසින් මඳදෙයකින් සතුටුවීම් ආදී වූ ආර්‍ය්‍යගුණධර්‍ම ආසන්නකාරණ කොට සිටියෝ ය.

සමාදානවිධාන විසින් හැම ධූතඞ්ගයෝ ම බුදුරජුන් ධරමාණ කල්හි උන්වහන්සේ වෙත ම සමාදන් වියැ යුතු ය. උන්වහන්සේ පිරිනිවි කල්හි, මහා ශ්‍රාවකයකු ඉදිරියෙහි, මහා ශ්‍රාවකයකු නැති කල්හි ක්‍ෂීණාශ්‍රවයකු ඉදිරියෙහි, ක්‍ෂීණාශ්‍රවයකු නැති කල්හි අනාගාමීශ්‍රාවකයකු ඉදිරියෙහි, අනාගාමීශ්‍රාවකයකු නැති කල්හි සකෘදාගාමීශ්‍රාවකයකු ඉදිරියෙහි, සකෘදාගාමීශ්‍රාවකයකු නැති කල්හි සෝතාපන්නයකු ඉදිරියෙහි, සෝතාපන්නයකු නැති කල්හි ත්‍රිපිටකධරයකු ඉදිරියෙහි, ත්‍රිපිටකධරයකු නැති කල්හි ද්විපිටක ධරයකු ඉදිරියෙහි, ද්විපිටකධරයකු නැති කල්හි එකපිටකධරයකු ඉදිරියෙහි, එකපිටකධරයකු නැති කල්හි එක්සඟියක් දරන්නකු ඉදිරියෙහි, එක් සඟියක් දරන්නකු නැති කල්හි, අටුවා ඇදුරකු ඉදිරියෙහි, අටුවා ඇදුරකු නැති කල්හි ධුතංගධරයකු ඉදිරියෙහි, ධුතංගධරයකු නැති කල්හි දාගැබ්මලු හැමදැ උක්කුටිකයෙන් හිඳැ බුදුරජුන් ඉදිරියෙහි සමාදන්වන්නකු මෙන් සමාදන් විය යුතු ය. ඇදුරකු නැති කල්හි තෙමේ සමාදන් වූයේ ද වරද නැත.

සියලු ම ධුතඞ්ග, ශෛක්‍ෂ්‍ය - පෘථග්ජන - ක්‍ෂීණාශ්‍රව යන මොවුන්ගේ වශයෙන් කුසල් ද අව්‍යාකත ද වේ. ස්‍රෝතාපත්ති මාර්‍ගස්ථයා පටන් අර්‍හත්මාර්‍ගස්ථයා තෙක් සිටි ආර්‍ය්‍යයෝත්, පෘථග්ජනයෝත්, ඉදිරියෙහි ලබන මග පල බලා ධුතඞ්ග රකිති. මෙසේ මොවුන් ධුතංග රක්නා කල්හි ඒ ධුතංග කුසල් ය. සැප විහරණ පිණිස රහතුන් රක්නා කල්හි අව්‍යාකත ය. අකුසලධුතඞ්ගයෙක් කැල ම නැත්තේ ය.

ධුතඞ්ගසේවනය රාගචරිතයාහට හා මෝහචරිතයාහට සත්ප්‍රාය වේ. එහෙත් ආරඤ්ඤිකඞ්ග -රුක්ඛමූලිකඞ්‍ග සේවනය, දෝස චරිතයාහට ද සත්ප්‍රාය වේ. එසේ කියනු අරණ්‍ය-වෘක්‍ෂමූලයන්හි නො ගැටී වසන්නහුට ද්වේෂය සංසිඳෙන බැවිනි (මත්තෙහි මෙය වඩාත් විස්තර වන්නේ ය.)

අසුභය, භාවනා කර්‍මයට ස්ථාන බැවින් අශූභකර්‍මස්ථානැයි කියනු ලැබේ. අසුභ දසයෙකි. ඒ කියන ලද්දේ ය.

උද්ධුමාතක සරීරයෙහි උද්ධුමාතකනිමිත්ත උපදවා උද්ධුමාතකඞ්ගය වඩනු කැමැත්තහු විසින් පළමුකොට පොතෙහි දැක් වූ ගුණ නුවණැති ගුරුවරයකු වෙත ගොස් කමටහන් උගත යුතු ය. මේ හැම තැනක සීලය මුල් වියැ යුතු ය. කය-වචන දෙකේ මනා පැවැත්ම සීලයෙන් වන්නේ ය. කය වචන දෙක නො හික්මුනක්හට සිතෙහි හික්මීමෙක් නො ලැබෙන්නේ ය. එහෙයිනි හැම තැනැ සීලය මුල් වියැ යුතු ය යි කීයේ. අශුභකර්‍මස්ථානයෙන් වන්නේ සිතේ හික්මීමෙකි.

අශුභකර්‍මස්ථානය වඩන්නහු ගුරුවරයාගෙන් අශුභයෙහි උග්ගහනිමිත්ත ගන්නා සැටි, සොහොනට යන සැටි, මළසිරුර අවට සිටි නිමිති ගන්නා සැටි, යනෙන මගසැලකීම යනාදී වූ අප්පණාවිධිය අවසන් කොට ඇති එහි පිළිපදින හැම විධියක් උගත යුතු ය. ඉන් පසු සොහොනෙහි ඉදිමී ගිය මළ සිරුරක් බහන ලදැ යි දැන පොතෙහි කී විධි නො වරදවා එහි ගොස් නියමිත ලෙසින් ඇස් දල්වා බලා නිමිති ගතයුතුය . “උද්ධුමාතකපටික්කූලං, උද්ධුමාතකපටික්කූලං, විනීලකපටික්කූලං විනීලකපටික්කූලං” යනාදි ලෙසින් උද්ධුමාතකාදි පද සමග පටික්කූලශබ්දය ද යොදා භාවනා වැඩියැ යුතු ය.

එහි උද්ධුමාතකයෙහි ලැබෙන උද්ග්‍රහනිමිත්ත, විරූප ය. පිළිකුල් ය. බිහිසුණු ය. විනීලකයෙහි උපදනා උද්ග්‍රහනිමිත්ත රතු සුදු නිල් පැහැ මුසු බැවින් බොහෝ සෙයින් කබරවර්‍ණ ඇත්තේ ය. විපුබ්බකයෙහි සැරව වෑහෙන්නා සේ වඤ්චල වූ උද්ග්‍රහ නිමිත්තෙක් උපදනේ ය. විච්ඡිද්දක අසුභයෙහි ලැබෙනුයේ මැදින් කැපුවා සේ වැටහෙන උද්ග්‍රහ නිමිත්තෙකි. ඒ ඒ තැනැ බලු කවුඩු ආදීන් විසින් කන ලද්දක් සේ වැටහෙන උද්ග්‍රහ නිමිත්තෙක් වික්ඛායිතකයෙහි ලැබෙන්නේ ය. වික්ඛිත්තකයෙහි උපදින නිමිත්ත, ප්‍රකට ව පෙණෙන අතරතුර ඇති ව වැටහෙන්නේ ය. හතවික්ඛිත්තයෙහි උද්ග්‍රහ නිමිත්ත, ප්‍රකට ව පෙණෙන කඩු සැත් පහර මුවවලින් යුක්තවූවක් සේ සිතට නැගේ. ලොහිතකයෙහි පෙනෙනුයේ සුලඟින් පහර ලත් රක්තවර්‍ණධ්වජයක් සේ චඤ්චල වූ නිමිත්තෙකි. පුළවකයෙහි නිමිත්ත, සැලෙන්නා වූ පණුකැලක් සේ ය සිතට නැගෙනුයේ. එක් ඇටයක් භාවනාවට අරමුණු වූයේ නම් එහි පෙණෙන උද්ග්‍රහ-ප්‍රතිභාග නිමිති දෙක ම එක සේ ය. ඇටසැකිල්ලක ලැබෙන උද්ග්‍රහ නිමිත්ත, වැටහෙනුයේ විවර ඇත්තක් සේ ය. එක් ඇටයකැ උපදින නිමිත්ත වුව ද මිනිස්ඇට බැවින් විරූප බිහිසුණු බිය එළවන එකක් වියැ යුතු ය යි කියන ලද්දේ ය. උද්ග්‍රහනිමිති වැටහීම මෙසේ වුව ද මෙහි ලැබෙන ප්‍රතිභාග නිමිති මෙයට වඩා හැම අතකින් ශාන්ත ව නිසල ව පරිපූර්‍ණ ව වැටහෙන්නේ ය.

උද්ධුමාතකය සිරුරු සටහන්හි ඇලුම් ඇත්තහුට, විනීලකය සිරුරු පැහැයෙහි ඇලුම් ඇත්තහුට, විපුබ්බකය පිටතින් දුන් සිරුරුසුවඳෙහි ඇලුම් ඇත්තහුට, විච්ඡිද්දකය සිරුරෙහි අඟපසඟවල හා ශක්තියෙහි ඇලුම් කරන්නහුට, වික්ඛායිතකය පියවුරු කලවා ආදියෙහි ඇලුම් කරන්නහුට, වික්ඛිතකය අත් පා සැලීම් ආදියෙහි ඇලෙන්නහුට, හතවික්ඛිත්තකය අඟපසඟ ගැළපීම්හි ඇලුම් කරන්නහුට, ලොහිතකය වස්ත්‍රාභරණයෙන් ඉපද වූ ශොභායෙහි ඇලුම් කරන්නහුට, පුළවකය මම ය, මාගේ ය යි ඇලුම් කරන්නහුට, අට්ඨිකය දත්සැපතෙහි ඇලුම් කරන්නහුට සත්ප්‍රාය වේ. මෙසේ සටහන්වශයෙන්, වර්‍ණවශයෙන් සුගන්ධවශයෙන්, ස්ථිරතාවශයෙන්, මස්වැඩීම්වශයෙන්, ලීලාවශයෙන්, මනාගැළපීම්වශයෙන්, ශෝභාවශයෙන්, මම ය, මාගේ ය යන හැඟීම් වශයෙන් දන්තසම්පත්තීන්ගේවශයෙන් ඇලීම දස වැදෑරුම් වේ. අසුභය, රාගචරිතයාන්ගේ වශයෙන් මෙසේ දස වැදෑරුම් වූයේ ද, ලක්‍ෂණ විසින් එකෙක් ම ය. ලක්‍ෂණ නම් අපිරිසිදු දුගඳ වහන නින්දා කරණ ලද පිළිකුල් බව ම ය. හුදෙක් මළ සිරුර ම අසුහ නො වේ. ජීවමානකශරීරය ද අසුභ වේ. එහි ද මුහු කළ නුවණැත්තන්හට අසුභනිමිත්ත වැටහෙන්නේ ය. මෙහි අශුභ ලක්‍ෂණ ආගන්තුක අලඞ්කාරයෙන් වැසී සිටියේ ය.

ගසා යන දියපහර ඇති ගඞ්ගායෙහි නැව නවතනුයේ රිටේ බලයෙනි. රිට නැති ව නැව නවතනු බැරි ය. එ පරිද්දෙන් අසුභය පිළිකුල් බැවින් විතර්‍ක රහිත වූ සිත අසුභාරම්මණයෙහි පිහිටුවන්නට නො හැකි ය. මෙසේ අරමුණු දුර්‍වල බැවින් සිත අරමුණට නගාලන විපර්‍කබලයෙන් ම සිත එහි පිහිටන්නේ ය. දස අසුභයෙහි විතර්‍කයෙන් තොර ව සිත එකඟ ව තබන්නට නො පිළිවන. එහෙයින් ප්‍රථමද්ධ්‍යානය පමණක් ම එහි උපදනේ ය. ද්විතීය-තෘතීය-චතුර්‍ත්‍ථද්ධ්‍යානයන්ගේ ලැබීමෙක් මෙහි නැත්තේ ය. මේ කීයේ ඉතා ම කෙටියෙනි. මොවුහු ම නවලොවුතුරා දහම් ලැබුමට මුලින්, පිළිවෙළින් පිරිය යුතු බැවින් පුබ්බභාගපටිපදා” යි ද කියනු ලැබෙත්. ^[13] මේ ධර්‍මයන්හි හැසිරෙන්නේ නව ලොවුතුරා දහමට අනු ව හැසිරෙන්නේ වේ. ඔහු අද අද ම ප්‍රතිවේධය ලැබේ ය යි බලාපොරොත්තු වන්නේ ය. (විස්තර ඉදිරියෙහි ඇත.)

රාගඤ්ච දොසඤ්ච පහාය මොහං = රාගය ද දෝසය ද මෝහයද පහ කොට.

කාම - රූප - අරූප වශයෙන් පැවැති රාගය, සත්වයන් හෝ, වෙන යම්කිසි අරමුණක් හෝ විෂය කොට ‘නැසේවා’ යනාදීන් උපදින දෝසය, චතුරාර්‍ය්‍යසත්‍යයෙහි විපරීතචිත්තයාගේ වශයෙන් පැවැති මෝහය යන මොවුන් මග නැණින් පහ කොට, නසා, යන තේරුම මින් දෙන්නේ ය. ^[14]

සම්මප්පජානො = මනාකොට දන්නා වූ.

පිරිසිඳැ දතයුතු ධර්‍මයන් මොනවට පිරිසිඳැ දන්නේ ය, සම්මප්පජාන. පිරිසිඳැ දතයුතු ධර්‍ම නම් පඤ්චස්කන්ධ-චතුරාර්‍ය්‍යසත්‍ය යන මේ ය. ^[15] පඤ්චස්කන්ධය නාම-රූපාදි භේදයෙන් හා අනිත්‍ය-දුඃඛ-අනාත්මලක්‍ෂණ විසින් දැනීමත්, දුඃඛසත්‍යය දතයුතු ය, සමුදයසත්‍යය දුරු කටයුතු ය, නිරෝධසත්‍යය ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කළ යුතු ය, මාර්‍ගසත්‍යය වැඩිය යුතු ය යි දැනීමත් පිරිසිඳැ දැනීම නම් වේ.

රූප-වේදනාදිස්කන්ධයන්ගේ සකන්ධාර්‍ත්‍ථය, චක්ඛු-සෝතායතනාදීන්ගේ ආයතනාර්‍ත්‍ථය, චක්ඛු-සෝතාදිධාතුන්ගේ ශුන්‍යාර්‍ත්‍ථය, දුක්ඛයාගේ පීළනාර්‍ත්‍ථය, සමුදයාගේ ප්‍රභවාර්‍ත්‍ථය, නිරෝධයාගේ ශාන්තාර්‍ත්‍ථය, මාර්‍ගයාගේ දර්‍ශනාර්‍ත්‍ථය යනාදී වූ භේද තීරණය කොට කිරා බලා ප්‍රකට විසින් මනාකොට දක්නේ ම ‘සම්මප්පජාන’ යන මෙයින් ගන්නේ ය.

සුවිමුත්තචිත්තො = මනාකොට මිදුනු සිත් ඇත්තා වූ.

සුවිමුක්තයකු වන්නට නම්, පස් ලෙසකින් විමුක්ත විය යුතුය තදඞ්ග - වික්ඛම්භණ - සමුච්ඡේද - පටිප්පස්සද්ධි - නිස්සරණ යනු ඒ පස් ලෙස ය. මේ පස්ලෙසින් ම ක්‍රමයෙන් හැම කෙලෙසුන් කෙරෙන් ම මොනවට මිදුනු සිතැත්තේ ය සුවිමුත්තචිත්ත.

එහි විදර්‍ශනාඥානයෙහි අවයව වූ ඒ ඒ ඥානයන් කරණ කොට එයට පටහැනි වූ ධර්‍මයන් කෙරෙන් සිතේ මිදිම, අලෝභාදි කුසලාඞ්ගයන්ගෙන් ලෝභාදි අකුසලාඞ්ගයන් මැඩැ, යටපත් කොට ඒ යටපත් වූ කෙලෙසුන්ගෙන් වන සිතේ මිදීම ‘ තදඞ්ගවිමුත්ති’ නම්. මේ අටුවා:- “දෙය්‍යධම්මපරිච්චාගාදීහි තෙහි තෙහි ගුණෙඞෙ‍්ගහි නාමරූප පරිච්ඡෙදාදිවිපස්සනඞෙ‍්ගහි ච යං චිත්තස්ස අපරිහානිවසෙන ච පවත්තිතං විහිතං පටිපක්ඛභාවතො තදනත්‍ථෙහි විමුච්චනං පහාණං තදඞ්ගවිමුත්ති නාම” යනු. පහන් එලියෙන් අඳුරු දුරු කරන්නා සේ ය මෙය.

තව ද දානයෙන් මච්ඡරියලෝභාදියෙන්, ශීලයෙන් ප්‍රාණඝාතාදියෙන්, නාමරූප පිරිසිඳැ බැලීමෙන් සක්කාය දෘෂ්ටියෙන්, නාම රූපයන්ගේ ඇතිවීමෙහි හේතු සොයා බැලීමෙන් අහේතු විසම හේතු දෘෂ්ටිගෙන්, නයවිදර්‍ශනායෙන් මම ය, මාගේ යයි ගැණීමෙන්, මඟ නො මඟ දැනීමෙන් නො මගෙහි මඟය යන වැරදි හැඟීමෙන්, නාම රූපයන්ගේ හටගැන්ම දැකීමෙන් උච්ඡේදදෘෂ්ටියෙන්, නාමරූපයන්ගේ නැසීයෑම දැකීමෙන් ශාස්වත දෘෂ්ටියෙන්, සංස්කාරයන් භය වශයෙන් දැකීමෙන් අභය දර්‍ශනයෙන්, සංස්කාරයන්ගේ ඇති ජාති ජරාමරණාදී දොස් දැකීමෙන් සංස්කාර රසවත් යි ගැණීමෙන්, සංස්කාරයන් කෙරෙහි කලකිරීමෙන් සංස්කාරයන්හි නො ඇලීමෙන්, සංස්කාරයන්ගෙන් මිදෙනු කැමැත්ත නිසා නො මිදෙනු කැමැත්තෙන්, සංස්කාරයන් මැදහත් ව බැලීමෙන් සංස්කාරයන් මැදහත් ව නො බැලීමෙන්, අනුලෝමඥානයෙන් සංස්කාරයන් නිත්‍යාදීවශයෙන් ගැණීමෙන්, ගෝත්‍රභූඥානයෙන්, සංකාරාලම්බනයෙන් යන නාමරූප පරිච්ඡේදඥානය පටන් ගෝත්‍රභූඥානය කෙළවර කොට විදර්‍ශනාඥානාඞ්ග හේතුයෙන් ප්‍රතිපක්‍ෂධර්‍මකෙරෙන් සිතේ මිදීම තදඞ්ගවිමුක්ති නමි.

ප්‍රථමද්ධ්‍යානයෙන් නීවරණයන්ගේ පහළවීම යටපත් කිරීමෙන් ද, ද්විතීයද්ධ්‍යානාදියෙන් විතර්‍කාදීන් දුරු කිරීමෙන් ද ලබන සිතේ මිදීම වික්ඛම්භණවිමුත්ති’ නම්. මේ අටුවා:- “යං පන උපචාරප්පණාභෙදෙන සමාධිනා යා චිත්තස්ස අපරිහානි වසෙන පවත්ති, තාය ච කාමච්ඡන්දාදීනං නීවරණානං චෙව විතක්කාදීනඤ්ච පච්චනීකධම්මානං අනුප්පත්තියසඤ්ඤිතං විමුච්චනං, අයං වික්ඛම්භණවිමුත්ති නාම’ යනු. මෝ වනාහි දිය මතුයෙහි බැඳුනු දියසෙවෙල්, දිය ගන්නා තුරු කළයෙන් පහරා ඉවත් කිරීම වැනි ය. ලෞකිකසමාධීන්ගේ බලයෙන්, නීවරණාදී විරුද්ධ ධර්‍මයන් ඔබාතැබීමෙන් ලබන සිතේ මිදීම ය මේ.

සෝතාපත්තිමග්ගඤාණාදියෙන් නැවැත කවදාවත් නො උපදින සේ කෙලෙසුන් නැසීමෙන් ලැබෙන සිතේ මිදීම ‘ සමුච්ඡේදවිමුත්ති’ නම්. මේ අටුවා:- “යං චතුන්නං අරියමග්ගානං භාවිතත්තා තන්තම්මග්ගවතො අරියස්ස සන්තානෙ යථාරහං දිට්ඨිගතානං පහාණායාති ආදිනා නයෙන වුත්තස්ස සමුදයපක්ඛියස්ස කිලෙසගණස්ස පන අච්චන්තං අප්පවත්තිභාවෙන සමුච්ඡෙදප්පහාණවසෙන විමුච්චනං, අයං සමුච්ඡෙදවිමුත්ති නාම” යනු. හෙණ පහරින් ගසක ඇදවැටීම සේ ය මෙය.

මාර්‍ගඥානයෙන් සිඳැ දැමූ කෙලෙස් ඇති සිතෙහි තවත් ඉතිරිවන කෙලෙස් පුරුද්දත් නසාලීමෙන් ලැබෙන සිතේ මිදීම පටිප්පස්සද්ධිවිමුත්ති නම්. මේ අටුවා:- “යං පන ඵලක්ඛණෙ පටිප්පස්සද්ධත්තං කිලෙසානං, අයං පටිප්පස්සද්ධිවිමුත්ති නාම” යනු. මෙය වන්නේ පලසිත් පහළවීමෙනි. මෙය ගිනි තුබු තැනැ පැවැති උණුසුමට දිය ගැසීමක් සේ ය.

නිවන්ලැබීම ‘ නිස්සරණවිමුත්ති’ නම්. මේ අටුවා:- “සබ්බ සඞ්ඛතනිස්සටත්තා පන සබ්බසඞ්ඛාරා විමුත්තං නිබ්බානං, අයං නිස්සරණවිමුත්ති නාම” යනු. නිස්සරණ නම් නිවන ය. කාම භවාදීභවයන්ගෙන් නික්මුනු බැවින් එසේ කියැ වේ. මෙකී භවයන්ගෙන් නික්ම යෑමට කරුණු වන්නේ නිවන ය. ඵලඥානයනට ගොදුරුවන සන්සිඳීම ය.

මෙහි කාමාවචරකුසලචිත්තය, තදඞ්ගවිමුත්ති යි ද, රූපාවචර අරූපාවචරචිත්තය, වික්ඛම්භණවිමුත්ති යි ද, මාර්‍ගචිත්තය, සමුච්ඡෙදවිමුත්ති යි ද, ඵලචිත්තය පටිප්පස්සද්ධිවිමුත්ති යි ද, නිර්‍වාණය නිස්සරණ විමුත්ති යි ද කියනු ලැබේ.

තදඞ්ගවිමුත්ති, වික්ඛම්භණවිමුත්ති, සමුච්ඡෙදවිමුත්ති, පටිප්පස්සද්ධිවිමුත්ති යි ගැනෙන කාමාවචර, රූපාවචර, අරූපාවචර, මාර්‍ග, ඵලචිත්තයෝ චිත්තවිමුත්තියෙහිලා ද, නිර්‍වාණය නිස්සරණවිමුත්තියෙහි ලා ද ගැණෙති. එහෙයින් පස්වැදෑරුම් වූ විමුත්තිය, චිත්තවිමුත්තිනිබ්බාන යි දෙපරිදි විසින් ද කියනු ලැබේ. (පොත දිග් ගැසෙන බැවින් විස්තර නො ආයේ ය.)

අනුපාදියානො ඉධ වා හුරං වා = මෙලොවැ හෝ පරලොව හෝ කිසිවක් නො ගන්නා වූ.

‘ඉධ වා හුරං වා අනුපාදියානො’ යනු අරුත් ගන්නා පද පිළිවෙළ ය. මෙලොව පරලොව දෙකට අයත් වූ හෝ ආද්ධ්‍යාත්මික බාහිර වූ හෝ ස්කන්ධධාතුආයතනයන් සිවු වැදෑරුම් උපාදානයන් කරණ කොට, නිත්‍ය - ශුභ -සුඛ - ආත්ම වශයෙන් නො ගන්නේ ය, අනුපාදියාන.

උපාදාන යටැ කියන ලදී. එහි කාම නම්, රූපශබ්දාදිය අරමුණු කොට සිතෙහි හට ගන්නා ක්ලේශකාමය ය. දිට්ඨි නම්, ලෝකය හා ආත්මය සදාකාලික ය යි ගන්නා මිත්‍ථ්‍යාදෘෂ්ටිය ය. සිලබ්බත නම්, ආත්ම ශුද්ධිය සඳහා අජශීල - ගොශිල - අජව්‍රත - වග්ගුලීව්‍රතාදිය සමාදන් ව ගැන්ම ය. අත්තවාද නම්, භවයක් පාසා නො නැසී යන නිත්‍ය වූ ආත්මයෙක් සත්වයන් පිළිබඳව ඇතැ යි ගැන්ම ය. මේ කීයේ. යම්තමකිනි.

පරමාර්‍ත්‍ථ විසින් සත්වයකු පිළිබඳ ව ඇත්තෝ, ස්කන්ධධාතු ආයතනයෝ ය. ඔවුහු භවයෙහි උපන් සත්වයාගේ අවසානය දක්වා නො සිඳ පවතිත්. එහෙයින් සත්වයන් පිළිබද ව මොවුහු භවයක් පාසා පහළ වෙති. මෙසේ අවශ ව, හේතු-ඵලවශයෙන් දිග් ගැසී යන ස්කන්ධ ධාතු-ආයතන සමූහය, මම ය, මාගේ ය යනාදීන් දැඩි ව ගන්නේ , මේ උපාදානයන් නිසා ය. එසේ නො ගන්නේ, උපාදානයන් සිවු මගින් නැසී ගිය පසු ය.

චක්ඛුධාතු - රූපධාතු - චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු, සෝතධාතු - සද්දධාතු - සෝතවිඤ්ඤාණ ධාතු, ඝානධාතු - ගන්ධධාතු - ඝානවිඤ්ඤාණ ධාතු, ජිහ්වාධාතු - රසධාතු - ජීහ්වාවිඤ්ඤාණධාතු, කායධාතු - ඵොට්ඨබ්බධාතු - කායවිඤ්ඤාණ ධාතු, මනෝධාතු - ධම්මධාතු - මනෝවිඤ්ඤාණධාතු යි ධාතු අටළොසෙකි. එයින් සයෙක් ද්වාරධාතු ය. සයෙක් ආලම්බනධාතු ය. සයෙක් ද්වාරාලම්බන ගැටීමෙන් හට ගන්නා විඤ්ඤාණධාතු ය.

චක්ඛායතන - රූපායතන, සෝතායතන - සද්දායතන, ඝානායතන - ගන්ධායතන, ජිහ්වායතන -රසායතන, කායායතන - පොට්ඨබ්බායතන, මනායතන - ධම්මායතනය යි ආයතන දොළොසෙකි. එයින් සයෙක් ද්වාරායතන ය. සයෙක් ආලම්බනායතන ය. මේ දොළොස් ආයතනයන්හි චිත්ත - චෛතසික - රූප - නිර්‍වාණ යන සකල පරමාර්‍ත්‍ථධර්‍මයෝ ඇතුළත් වෙති.

යටැ කියූ සම්මප්පජානො - සුවිමුත්තචිත්තො - අනුපාදියානො යන මේ පද තුන ඉදිරියෙහි සිටි සො’ යන්න බලා එයට විශේෂණ ව සිටියේ ය.

ස භාගවා සාමඤ්ඤස්ස හොති = ඔහු ශ්‍රමණ ගුණයට හිමි වේ.

‘සො භාගවා’ යනු පද සිඳීම ය. මහාක්‍ෂීණාශ්‍රව වූ චතුර්‍ත්‍ථාර්‍ය්‍ය පුද්ගල තෙමේ ‘ සො’ යන්නෙන් ගණු ලැබේ. අසහායපුණ්‍යකෙ‍්ෂත්‍රය වන්නෝ ද උන්වහන්සේ ය. උන්වහන්සේ රාග-දෝස- මෝහයන් දුරුකොට, දතයුතු සියලු ධර්‍ම මොනවට දැන, මොනවට මිදුනු සිත් ඇත්තෝ ස්කන්ධ-ධාතු-ආයතන කිසිවක් මම ය, මාගේ ය, නිත්‍ය ය, ශුභ ය, සුඛ ය, ආත්ම යි නො ගන්නෝ ය. එ හෙයින් ම ය උන්වහන්සේ ශ්‍රමණගුණයට හිමිවූවෝ.

මේ ධර්‍ම දේශනාවගේ අවසානයෙහි බොහෝ දෙන සෝවන් ඵලාදියට පැමිණියෝ ය. දේශනාව මහාජනයාට වැඩ සහිත වූ ය.

අප්‍රමාද වර්‍ගය

සාමාවතී මාගන්‍දියාදීන්ට සිදුවූ විපත

යටගිය දවස මේ මහත් දඹදිව ‘අල්ලකප්ප’ නම් රටෙක් වූයේ ය. එහි රජය කළ රජතෙමේ ද ‘අල්ලකප්ප’ නමින් ප්‍රසිද්ධ විය. එ දවස ම දඹදිව ‘වෙඨකදීපක’ යි රටෙක් ද විය. එහි රජතෙමේ ද ‘වෙඨකදීපක’ නම් වූයේ ය. ඒ දෙදෙන කුඩා කාලයෙහි එක් ම ගුරුකුලයෙක ශිල්ප උගත්හ. එහෙයින් ඔවුහු දෙ දන එකෙකා කෙරෙහි මහත් ස්නේහ ඇත්තෝ වූහ. කල් ගියතැන සිය පියන්ගේ ඇවෑමෙන් දිගින් දස යොදුන් පමණැති ඒ ඒ රටෙහි රජකම් ලැබූහ. එතැන් සිට යහළුකම් වඩාලාත් දියුණු කරන්නට කලින්කල එක් තැන් ව ප්‍රියභාෂණයෙහි යෙදුනු මේ දෙදෙන, උපදින මහලු වන මැරෙණ මිනිසුන් ගැණ සිත සසර කලකිරී පැවිදි වන්නට තීරණය කොට ගෙන රජකම් අඹුදරුවන්ට භාර දී ඉසි පැවිද්දෙන් පැවිදි ව තපස් කරන්නට හිමාලය වනයට ගියහ.

එහි දී දිනෙක ‘අපි රජකම් ඈ සියල්ල හැර දමා ආවමෝ, මෙසේ දිවි ගෙවන්නට නො වෙමු, පැවිදි වීමෙහි අපගේ අදහස් මුදුන් පමුණුවා ගන්නට නම් මෙසේ එක් තැන් ව කල්ගෙවීම සුදුසු නො වේ, ඒ පිණිස කළ යුත්තේ, එකලා ව හිඳ, බවුන් වැඩීම ය, එවිට ය අපි පැවිද්දෝ වන්නමෝ, දැන් නො පැවිද්දෝ වන්නමෝ ය අපි, අද සිට අපි වෙන් ව එකෙකාගෙන් ඈත් ව වසමු, තමුසේ අර පෙණෙන කන්දෙහි නවාතැන් ගන්න, මම මේ කන්දෙහි වසමි, පසළොස් දවසකට වරක් පෝයදිනයෙහි එක් වෙමු’ යි නියම කර ගත් ඔවුහු නැවැත ‘මේ එකතු වීම ද හොඳ නැත, එද ගණසංගණිකාවක් ය, ගණසඞ්ගණිකාව තපස් කරන්නන්ට හිත නො වේ, ඔබ, ඔබ වසන කන්දෙහි පහනක් දල්වන්න, මම මෙහි පහනක් දල්වමි, ඒ ලකුණන් අප දෙන්නා ඇති නැති බව අපට දත හැකි ය’ යි කතා කොට එසේ කළහ.

ඉන් ටික දවසකට පසු, වේඨදීපක තවුස් තෙමේ කලුරිය කොට, මහානුභාවසම්පන්නදිව්‍යරාජයෙක් ව උපන්නේ ය. එ තැන් සිට ඔහු විසූ කන්දෙහි පහන් දැල්වීමෙක් නො වූයේ ය. අල්ලකප්ප තෙමේ ඒ සලකුණෙන් වෙඨදීපකයන් කලුරිය කළබව දත්තේ ය. දෙවි ව උපන් වේඨදීපක තෙමේ තමන් ලත් දිව ඉසුරු බලා, ‘මේ කිනම් කමකින් ලද දැ’ යි බලනුයේ ගෙය අත් හැර ගොස් කළ තපශ්චරණය එයට හේතු වූ බව දුටුයේ ය. නැවැත ඔහු ‘තමන් හා එක්ව තපස් කළහු බලමි’ යි සිතා දිව අත්බව හැර මග යන්නකුගේ වේසයෙන් අල්ලකප්පයා ලඟට ගොස් වැඳ පැත්තකට වී සිටියේ ය. අල්ලකප්ප තෙමේ ‘නුඹ කොහි සිට එහි දැ?’ යි ඔහුගෙන් ඇසී ය. ‘ස්වාමීනි! මම මගියෙක්, එන්නේ බොහෝ ඈත සිට, මෙතැන වසන්නහු ඔබ වහන්සේ ?, වසන්නහු එකලා ව? අන් කවුරුත් මෙහි නැත් දැ?’ යි දෙවි රජුන් ඇසූ කල්හි, තවුස් තෙමේ ‘අර පේණ කන්දෙහි මාගේ යහළුවෙක් තපස් කළා, පසුගිය පෝය දා සිට ඒ කන්දෙහි පහන් දැල්වුණේ නැත, එහෙයින් ඔහුට කුමක් වී දැ යි කියන්නට මම නො දනිමි, නො මළේ නම් ගම්රට බලා යන්නට ඇතැ’ යි කී ය. එවිට දෙව්රජ තෙමේ. ‘ඔව්, ස්වාමීනි! ඒ මම, ඔබ වහන්සේන්ගේ යාළුවා, කලුරිය කොට දෙලොව උපන්මි, ඔබ තුමන් දැක ගන්නට මෙහි ආමි, ඉතින් මට කියන්නහු කුමක් ද?, මෙ තැන විසීම කරදර ද?, කියන්නැ’ යි. කීයේ ය. තවුස් තෙමේ ‘කරදර බොහෝ ය, අලිඇතුන් නිසා. මම වෙහෙසට පත්වෙමි, මා හැම ද අවසන් කළ විට, අලිඇත්තු පැමිණ පයින් පහර දී පස් නගා ලන්නෝය, මල මූ දමන්නෝ ය, කොළ අතු කැබලි කඩා ලන්නෝ ය, වැට කටු බිඳින්නෝ ය, මොර දෙන්නෝ ය, මෙසේ කොට උන් ගිය පසු නැවැත මම බිමැ පස් සම කොට කුණු කසළ ඇද දමා හැමද ඇට කටු බඳින්නෙමි, මේ නිසා මට ඇති කරදර ඉතා මහත් ය’ යි කී ය. දෙව්රජ ‘හොඳයි! ස්වාමිනි! මම ඒ සියලු කරදර වළකාලමි, ඔබ වහන්සේ යහතින් තපස් රකින්නැ’ යි කියා තවුසාට, හත්ථිකවීණාවක් හා හත්ථික මන්ත්‍රයක් ද දී, වීණායෙහි, තැත් තුනක් දක්වා, මන්ත්‍රය තෙ පරිදි කොට උගන්වා, ‘මේ තැත ගසා, මේ මන්ත්‍රය කියූ විට, ඇතු ආපසු නො බලා ම හැරී යන්නෝ ය, මේ තැත ගසා, මේ මන්ත්‍රය කියූ විට, නායක ඇතා පිට එළවන්නේ ය. එහෙයින් ඔබ වහන්සේට කැමැත්තක් කරන්නැ’ යි කියා වැඳ ගියේ ය. එතැන් සිට තවුස් තෙමේ අලි ඇතුන් ආ විට තැත ගසා මන්ත්‍රය කියා උන් පන්නා හැර, සුවසේ වාසය කරයි.

එ දවස කොසඹෑනුවර ‘පරන්තප’ නම් රජෙක් රජය කෙළේ ය. දිනෙක ඔහු ගැබ්බරැති සිය මෙහෙසිය හා උදෑසන්හි හිරු රැස් විඳිමින් ඉඩ පහසු තුබූ තැනෙක හුන්නේ ය. ඒ වේලෙහි මෙහෙසිය, රජුගේ ලක්‍ෂයක් වටිනා රතු කමිබිලිය පොරොවා, එසේ ම ලක්‍ෂයක් වටිනා රජුගේ මුද්ද ගලවා තම ඇඟිල්ලක බහා රජු ලඟ ම හුන්නී ය, අහස පියාඹා යන ඇත්කඳලිහිණියෙක් කම්බිලිය පොරොවා හුන් මෙහෙසිය දැක මස්වැදැල්ල කැ යි සිතා, බිමට බැස්සේ ය. රජ තෙමේ පියා පහරණ හඬ අසා බිය පත් ව එ තැනින් වහා නැගිට දුව ගොස් මාලිගාව තුළට වැද ගත්තේ ය. ගැබ්බරෙන් හා බියසුලු බැවින් යා ගත නො හැකි වූ මෙහෙසිය, ඇත්කඳලිහිණි තෙමේ, තමන්ගේ නිය පඳුරෙහි රඳවා ගෙණ අහසට නැංගේ ය. ඇත්කඳලිණියකුට ඇතුන් පස් දෙනකුන්ගේ බලය ඇත්තේ ය. එහෙයින් කැමැති බරක් ඌට ගෙණ යා හැකි ය. මේ මහාබලැති පක්‍ෂියා විසින් ඩැහ ගෙණ යන ඒ රජමෙහෙසිය මරණ බියෙන් බිය වූවා, ‘මම කෑ මොර ගැසීම් නම්, එ හඬ මූට බිය උපද වන්නේ ය, එවිට මූ මා බිම හෙලන්නේ ය එයින් මා මැරෙණු ඒකාන්ත ය, කො තැනක හෝ හිඳ මූ මා කන්නට සැරසෙනු ඇත, එතැන දී මොර දී මූ පලවා හරිමි’ යි සිතා ඒ දුක ඉවසා සිටියා ය.

හිමාලයවනයෙහි මණ්ඩපයක් සේ මඳක් උසට වැඩී ගිය නුගගසෙක් විය. මේ ඇත්කඳලිහිණියා නොයෙක් අන්දමේ සතුන් ඩැහ ගෙණ ගොස් අනුභව කරන්නේ, මේ ගසෙහි හිඳ ය. ඌ, රජ මෙහෙසිය ද, එහි ගෙණ ගොස් ගසවෙළෙප් අතර තබා ආ මග බැලී ය. ඒ ඔවුන්ගේ සිරිති, එ කෙණෙහි මෙහෙසිය ‘දැන් මු පලවා හැරිය යුතු වේලාවැ’ යි සිතා දෙ අත් ඔසොවා, අල්ල ගසා, මොර ගැසූ ය. ලිහිණියා ද බියෙන් වහා පැන ගියේ ය. ඉරු බැස්සේ ය. මෙහෙසියට විලිරුදා ද හට ගැණින. සිවු දිගින් වැසි වසින්නට වන. කුඩාකල සිට කිසිදු දුකක් නො ලැබ සුවසේ වැඩුනු හැදුනු මැයට ‘බිය නොවව’ යන වචන පමණකුත් නො ලැබුනේ ය. එදා මුලු රැයෙහි ම නින්දෙක් නො වී ය. පාන් විය. වැස්ස නැවතින. අරුණ නැගුනේ ය. මෙහෙසිය ද ගැබ්බරින් සැහැල්ලු වූ ය. වැසි නැවතීම, අරුණ නැගීම, ගැබ්බරින් සැහැල්ලුවීම යන මෙතුන එක විට ම සිදු විය. එහෙයින් ඒ උපන් පුතුට ඕතොමෝ ‘උදේන’ යි නම් තැබූ ය.

අල්ලකප්ප තවුසාගේ තවුස්කිළිය පිහිටියේ ද මේ නුග ගස අසල ය. තවුස් තෙමේ වැසි දවස්හි පලවැල ගෙණෙන්නට වනයට නො ගොස් අසල වූ ඒ නුගගසමුලට. ගොස් පක්‍ෂීන් කා දැමූ සතුන්ගේ ඇට කැබලි ගෙණවුත් කොටා හොද්දක් සාදා බොන්නේය. එදා ද, වැසි දවසක් වූ බැවින් ඇටකැබලි ගෙනෙන්නට නුගගස යටට ගියා වූ තවුසාට, ඇටකැබලි එකතු කරන විට, ගසඋඩ දරු හඬෙක් ඇසින. තවුසා උඩ බැලි ය. එවිට ගස වෙළෙප් අතර ඉතා අපහසුවෙන් හුන් මෙහෙසිය දැක ‘තී කවරියක් දැ?’ යි ඇසී ය. ඕ ‘මම මිනිස් ගැණියක්මි’ යි කිවු ය. ‘මෙහි ආවා කෙසේ දැ?’ යි ඇසූ විට, ඇත්කඳලිහිණියකු ගෙණා බව කිවු ය. ‘ගසින් බසින්නැ’ යි තාපස තෙමේ කීයේ ය. ‘ජාතිභේදයට බිය ඇත්තී වෙමි’ යි ඈ කී කල්හි ‘තීගේ ජාතිය කිමැ’ යි ඔහු ඇසී ය. ‘මම ක්‍ෂත්‍රිය ජාති ඇත්තියකැ’ යි කී විට ‘මමත් එසේ වෙමි’ යි කීයේ ය. ‘එසේ නම්, ක්‍ෂත්‍රියමායම් කියන්නැ’ යි ඕ තොමෝ කිවු ය. තවුස් තෙමේ ඒ කීයේ ය. එයට පසු ‘දරුවා ගසින් බස්සා ගන්නැ’ යි මෙහෙසී තෙමෝ කිවු ය. ඔහු එක් පසකින් ගසට නැග, ඇගේ අත නො අල්වා ම, දරුවා ගසින් බස්වා ගත්තේ ය. ඕ ද ගසින් බැස්සා ය. තවුස් තෙමේ මෙහෙසියත් ඇයගේ සිඟිති දරුවාත් පන්සලට ගෙණ ගොස් ශීලභේදයකට නො පැමිණ ම උන් කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් උන් රැක බලා ගත්තේ ය. කැලේ හැවිද මැස්සන් නැති මීවද සොයා ගෙණවුත් ඇල් හාලින් කැඳ උයා, ඒ මී සමග ඔවුනට දෙයි. මෙහෙසිය මෙසේ ටික දිනක් ගෙවා, ‘මම නම් ආ මගත් නො දනිමි, යන මගත් නො දනිමි, මොහු හා මාගේ ඒ තරම් තද බැඳුමෙකුත් තව ම නැත, මොහු අප හැර යම් තැනක ගියේ නම්, අපට වන්නේ මහත් විනාශයෙක, එහෙයින් මොහුන්ගේ සිල් බිඳ දමා, මා හා දරු හැර නො යන ලෙසක් කළයුතු ය’ යි සිතා සිය සිරුරෙහි වැසිය යුතු, සැඟවිය යුතු තැන් පෙන්ව පෙන්වා හැඳ පොරොවමින් අත් පා මඩිමින්, කෙළි කවටකම් කරමින් තවුසා පොළොඹවා, එක් පැදුරෙහි වැතිර නිදා ඔහුගේ සිල් බිඳ දැම්මා ය. එ තැන් සිට ඔවුහු අඹු සැමියන් සේ කල් ගෙවූහ.

දවසෙක තාපස තෙමේ නැකත්තරු බලන්නේ, කොසඹෑනුවර පරන්තප රජුගේ ජන්මනක්‍ෂත්‍රයට වූ දරුණු පීඩාවක් දැක, ‘සොඳුර! කොසඹෑ නුවර පරන්තප රජු මළේ ය’ යි කී ය. ඕ තොමෝ ඇඬූ ය. ‘ඇයි ඔබ වහන්සේ පරන්තප රජු ගැණ එසේ කියහු? උන් හා අමනාපයෙක් දැ?’ යි ඇසූ ය. ‘සොඳුර! මම එසේ කියන්නෙම්, නැකත්තරු ගැණ බලා ය, රජුගේ ජන්මනක්‍ෂත්‍රයට ලොකු පීඩාවක් ඇතිබව මට පෙණේ, එහෙයින් රජු කලුරිය කළ යුතු ම ය, යි තවුසා කී විට ඈ වඩාලාත් හඬන්නට වූ ය. ‘ඇයි සොඳුර! හඬහි? තිට උන්ගෙන් ඇති කාරිය කිමැ?’ යි ඇසූ විට, පරන්තප රජු තමන්ගේ ස්වාමියා බව කීවා ය. “සොඳුර! උපන් සත්වයාට මරණය නියත ය, එය වළකාලනු බැරි ය, මරණය එන්නේ ඉපදීමත් සමගය, නො හඬව” යි කී විට, ‘හිමිය! මම ඒ දනිමි, මා හඬනු ඒ පිණිස නො වේ, මේ මාගේ පුතා කුලසතු වූ රාජ්‍යයට එක ම හිමියා ය, එක ම සුදුස්සා ය, මා පුත් එහි වූයේ නම්, අද සේසත් නංවා රජය කරන්නේය, එය කාටත් වළකනු බැරිය, වූයේ ලොකු සැපතකින් පිරිහීම ය, හැඬෙන්නේ ඒ නිසා ය’ යි මෙහෙසී තොමෝ කීවා ය.

තාපස තෙමේ ‘වේවා එසේ, සොඳුර කනස්සලු නො වන්න, නො අඬන්න, මම ඔබගේ පුතුට ඒ රජය ලබා දෙමි’ යි කියා ඒ කුඩාදරුට තමන්ට දෙවියන් දුන් හත්ථිකන්ත වීණාව හා හත්ථිකන්තමන්ත්‍රයත් දී, ‘ඇතුන් එන්නට. කලින් ගසට නැග, උන් ආ කල මේ තැත ගසන්න, එවිට ඌලා පැන යති’ යි කීයේ ය. ඒ ලමයා තාපසයා කියූ ලෙසින් කොට අවුත් ඒ බව තාපසයාට දැන්වී ය. පසුදා තාපස තෙමේ ‘අද මේ මන්ත්‍රය කියා, මේ තැත ගසන්න, එවිට සියලු ඇත්තු පසු පස බල බලා දුව යති’ යි කී ය. ඔහු එසේ කොට අවුත් තාපසයාට දැන්වීය. තෙවනදා තාපස තෙමේ ‘මේ මන්ත්‍රය කියා මේ තැත ගසන්න, එවිට නායක ඇතාම පිට එළවමින් ඉදිරියට ඒ ය’ යි කීයේ ය. එදාත් ඔහු එසේ කොට අවුත්, දන්වා සිටියේ ය. ඉක්බිති තාපස තෙමේ මෙහෙසියට කතා කොට, ‘නුඹගේ පුතුට ලියුමක් දෙන්න, ඔහු එය ගෙණ එහි ගොස් කොසඹෑනුවර රජ වන්නේ ය’ යි කීයේ ය. ඕ පුතුට අඬගා ලඟට ගෙණ ‘පුත! නුඹ කොසඹෑනුවර පරන්තප රජුගේ එක ම පුතා ය, පසු ගිය දා ඔබ පියරජු මළේ ය, ඒ රජයේ හිමියා ඔබ ය, එහෙයින් දැන් එහි ගොස් ඒ රජය ගන්නැ’ යි කියා එහි මැති ඇමැති සෙනෙවි ආදීන්ගේ නම් ගමුත් කියා දී ‘යමකු එය නො පිළිගත හොත්, මේ කම්බිලිය හා මුද්ද දක්වන්නැ’ යි කම්බිලිය හා මුද්ද දී පිටත් කර යැවූ ය. තාපසයා ද ‘ගහක පාත අත්තේ හිඳ මන්ත්‍රය කියා තැත ගැසූවිට නායක ඇතා නුඹට පිට දී එන්නේ ය, ඔහු පිටට නැග ගොස් රාජ්‍යය ගන්නැ’ යි කීයේ ය. කුමාර තෙමේ මවු පියන් වැඳ මන්ත්‍රය කියා තැත ගසා ඇතු ගෙන්වා ඌ පිට නැග, ‘මම කොසඹෑනුවර පරන්තප රජුගේ පුතා ය, මා පියා මැරී ටික දවසෙක් ගත විය, ඒ රජය අයිති මට ය, ඒ රජය, මට ගෙණ දෙන්නැ’ යි කණට කොඳුරා ඇතුට කීයේ ය. ඇත් තෙමේ ඇත් හඬ නඟා දහස්ගණන් ඇතුන් රැස් කොට, නැවැත ඇත්හඬ නගා ම මහලු ඇතුන් පිටත් කර යවා, ඉතා තරුණ ඇතුන් නවතා ගත්තේ ය. කුමාර තෙමේ දහස්ගණනක් තරුණ ඇතුන් පිරිවරා ගෙණ, පසල් ගමකට ගොස් ‘මම පරන්තප රජුගේ පුත්‍රයා ය, සම්පත් කැමැත්තෝ මා හා එක්වෙත්වා’ යි මිනිසුන් රැස් කරගෙන, ඔවුනට සංග්‍රහ කරමින් ගොස් නුවර වට කොට, රජය හෝ දෙවු, නැත, යුද්ධ කරමු යි ලියුම් යැවී ය. රටවැසෝ ‘රජයත් නො දෙමු, යුඬත් නො කරමු, රජු ඉන්ද දීම මෙහෙසිය ඇත්කඳ ලිහිණියකු විසින් ඩැහැගෙන යන ලද්දී ය, ඈ ඇති නැති බව අපි නො දනිමු, ඒ දන්නාතුරු රජය දෙනු නො හැකි ය, යුද්ධ කරණුත් නො හැකි ය’ යි පිළිතුරු යැවූහ. එවිට කුමාර තෙමේ ‘මම ඇයගේ පුතා, මැති ඇමැති සෙනෙවියන්ගේ නම් මේ ය, මේ පියා පෙරැවූ කම්බිලි ය, මේ ඇඟිල්ලෙහි දැමූ මුද්ද’ යි රට වැස්සට දන්වා සිටියේ ය. එයින් නිසැක වූ රටවැස්සෝ ඔහු පරන්තපරාජ්‍යයෙහි අභිෂික්ත කළහ.

දඹදිව ‘අජිත’ නම් රටෙක් විය. එහි එක් අවදියක, දුර්භික්‍ෂයෙක් හට ගත්තේ ය. එහෙයින් එහි ජීවත් වන්නට නො හැකි වූ ‘කොතුහලික’ නම් ඇති මිනිසෙක් ‘කාපී’ නම් වූ සිය පුතුත් ‘කාළී’ නම් වූ සිය බිරියත් ගෙණ කොසඹෑනුවරට යන්නට සිනා, අතැ තුබූ මිල මුදල් ආදිය මගවියදම් පිණිස ගෙණ මගට බැස ගියේ ය. මොහු මෙසේ මග බැස ගියේ අහිවාතක රෝගයට බියෙනැ යි ද සමහරු කියත්. මෙසේ මගැ යන මොවුන්ගේ අත තුබූ මගවියදම් අතරමග දී අවසන් වී ගියේ ය. එහෙයින් ඔවුහු බඩගින්නෙන් දිගට ම පෙළෙන්නට වූහ. පුතු වඩන්නට ද මවුපියෝ අපොහොසත් වූහ. එවිට කොතූහලික තෙමේ ‘සොඳුර! බඩගින්නෙන් තදින් පෙළන මේ වේලේ අපි පුතු කෙසේ උසුලා ගෙණ යමු ද, අප නො මැරී ජීවත් වුවොත් පුතකු ලැබීම අසීරු නො වේ, ඒ නිසා මූ මෙහි දමා යමු’ යි කී ය. පියාගේ හදවතට වඩා, මවුගේ හදවත සැබවින් ම මොළොක් ය. එබැවින් කාළී තොමෝ ‘මා පණ තිබෙන තුරු ඒ වැඩේ නම් කරණු නො හැකි ය’ යි ඒ වැළකූ ය. ‘එසේ නම් කුමක් කරමු දැ?’ යි ඔහු ඇසී ය. ‘වරින් වර අපි දෙදෙන පුතු වඩා ගෙණ යමු’ යි කාළිය කීවා ය. ඔහු එය පිළිගත්තේ ය.

කාළිය පුතු උසුලන්නී මල්දමක් සේ ඔසොවා උරහිස තබා උසුලන්නී ය. තම වාරයෙහි වුව ද, පුතු ඉසිලීම කොතූහලිකයාට මහත් වධයෙක් විය. බඩගින්නටත් වඩා ඔහු එයින් පෙළුනේ ය. එවිට ඔහු නැවැතත් ‘සොඳුර! මේ මොන ගැහැටෙක් ද, අත පය පණ නැති කල දරුවන් වඩන්නමෝ කෙසේ ද, නොමැරී ඉතිරි වුවොත් අපට දරුවකු ලැබීම අපහසු නො වේ, ලොකු වැඩෙක් නො වේ, ඒ නිසා මූ මෙහි බහා යමු’ යි කී ය. එවරද කාළිය එය වැළකූ ය. කොතූහලික තෙමේ නැවැත නැවැතත් එය ම කියා සිටියේ ය. කාළිය නිහඬ වූවා ය. වරින් වර උනුන් අතට යෑමෙන් විඩාවට පැමිණි දරු ද පියා අත ඉන්ද දී නින්දට වැටුනේ ය. කොතූහලික තෙමේ පුතු නිදන බව දැන, මවු ඉදිරියෙහි යවා, ටික දුරක් ගොස් ගසක් යට කොළ ගොඩක් මත්තෙහි පුතු නිදි කරවා, ගියේය. මවු තොමෝ හැරී බැලුවා පුතු නො දැක ‘මාගේ පුත් කොහි දැ’ යි ඇසූ ය, ‘ගසක් යට නිදි ගැන්වීමි’ යි කී වීට ‘මා නො නසව, පුතු නැති ව මම ජීවත් නො වෙමි, පුතු ගෙණෙන්නැ’ යි කියමින් පපුවට ගස ගසා හඬන්නට වූ ය. කොතූහලිකයා දුව ගොස් පුතු ගෙණ ආ යේ ද අතර මගදී පුතු මළේ ය. මේ පුතු හැර දැමීමේ පවින් මොහු භවයෙහි සත්වරක් ම හැර දැමුනේ ය. එහෙයින් පාප කර්‍මය සුලු ය යි කිසිවිටෙකත් නො සැල කිය යුතුය.

මෙසේ මග බැස යන මේ දෙදෙන එක් ගොපලු ගෙදරකට පැමිණියෝ ය. එ දවස එහි දෙනුන් පිළිබඳ මගුලෙක් විය. ගොපලු ගෙදර එක් පසේ බුදු කෙනෙක් නිතර වළඳති. එදා ද උන්වහන්සේ වැඩමවා දන් වළඳවා මගුල් කෙළේ ය. ඒ පිණිස එහි කිරිබත් පිළියෙල කොට තිබුණේ ය. ගොපලු තෙමේ මුන් දෙන්නා දැක, ‘කොහි සිට ආවහු දැ’ යි විචාරා, තොරතුරු දැන, උන් කෙරෙහි මහත් කුළුණෙන් උන්ට ගිතෙල් ටිකකුත් සමග කිරිබත් දෙවී ය. එවිට කාළිය ‘හිමිය! කිරිබත් කන්න, ඔබ ජීවත් වූ කලය, මම ජීවත් වන්නෙම්, ඔබගේ ජීවිතයට අනතුරෙක් වී නම්, එයින් ම මාගේ ජීවිතය ද නැසෙන්නේ ය, දින ගණනක් ම ඔබ වහන්සේ බඩ ගින්නෙන් පෙළෙන්නහු ය, එහෙයින් සෑහෙන පමණින් ගිතෙලුත් සමග කිරිබත් කන්නැ’ යි කිරිබත් හා ගිතෙල් ඔහු ඉදිරියෙහි තබා තොමෝ ටිකක් ගෙණ කෑවා ය. කොතූහලිකයා ඒ සියල්ල ඉතිරි නො කොට කෑයේය. සත් අට දවසක් ම බඩගින්නෙන් පෙළුනු ඔහුගේ ආහාරාශාව එයින් නො සන්සිඳින.

ගොපලු තෙමේ උන්ට කිරිබත් ගිතෙල් දෙවා තෙමේත් කන්නට පටන් ගත්තේ ය. කොතූහලික තෙමේ කිරිබත් කන ගොපොල්ලා දෙස බලමින් හුන්නේ, ගොපොල්ලා විසින් පුටුව යට නිදා හුන් බැල්ලියට දුන් කිරිබත් පිඩ දැක, ‘අය්යෝ! මේ බැල්ල කොතරම් පින් ඇත්තියක් ද, මෑ නිතර මෙබඳු රසත් ආහාර ලබන්නී, නො වේ දැ’ යි සිතුයේ ය. එදා රෑ ම, කෑ ඒ කිරිබත දිරවා ගත නො හී කොතූහලිකයා කලුරිය කොට ඒ බැල්ලගේ කුස උපන්නේ ය. ඔහු බිරිය, සැමියාගේ සිරුර පුළුස්සා දමා, එහි ම කුලීවැඩ කොට සහල් නැළියක් සපයා ගෙණ ඒ උයා පසේබුදුරජුන්ට පිළිගන්වා, ‘මේ පිණ ඔබ වහන්සේගේ මෙහෙකරුට, මාගේ හිමියාට ලැබේවා’ යි පින් දුන්නී ය. එසේ කොට නැවැත ඈ ‘මා මෙහි ම විසිය යුතු ය, නිතර බුදුරජානන් වහන්සේ මෙහි වැඩමවන සේක, දෙන්නට දෙයක් නැත ද, දවස ගානේ උන්වහන්සේට වඳිමින් වතාවත් කරමින් පින් දහම් රැස් කර ගත හැකි ය’ යි සිතා එහි ම කුලීවැඩ කරමින් කල් ගෙව්වා ය. බැල්ල ද සමසක් සත් මසක් තරම් කල් ඉක්මවා බලු පැටවකු වැදූ ය. ගොපොල්ලා ඌට දෙනකගේ කිරි දුන්නේ ය. එහෙයින් ඌ නොබෝ දිනකින් ම වැඩී ගියේ ය. පසේ බුදුරජානන් වහන්සේ ගොපලු ගෙදර වළඳන්නාවූ සෑම දවසක ම උට බත් පිඩක් දෙන සේක. එහෙයින් ඌ බුදුරජුන් කෙරෙහි ස්නේහ කෙළේ ය. ගොපොල්ලා දවසට දෙවරක් බුදුරජුන්ට උවැටන් කරන්නට යයි. යන්නේ අතර මග නපුරු වන සතුන් ඇතැ යි සිතෙන තැන්හි දඬු කඩකින් ගස් කොළන්වලට හා පොළොවට ගසා මහත් සේ හඬ නගා වන සතුන් පලවා හරි යි. බලු පැටවා ද ඔහු සමග යයි.

දවසක් ගොපොල්ලා පසේ බුදුරජුන් වසන පන්සලට ගොස් ‘ස්වාමිනි! මට එන්නට ඉඩ නැති දාට මේ බල්ලා මෙහි එවන්නෙමි, ඒ සලකුණෙන් අප ගෙට වඩිනු මැනැවැ’ යි ආරාධනා කෙළේ ය. උන් වහන්සේ එය ඉවසූහ. එබඳු දිනෙක ගොපොල්ලා ‘යන්න, පුත! පසේබුදුරජුන් මෙහි වැඩමවා ගෙණ එන්නැ’ යි බල්ලා යැවී ය. ඌ ඒ කී සැටියේ ගෙයින් දොරට පැන යන්නේ ගොපොල්ලා අතරමගදී ගස් කොළන්වලට හා පොළොවට ගසන තැන්වල නැවතී සිට තුන් තුන්වර බුරා වන සතුන් පලා ගියහ යි සිතා පන්සලට යයි. ගොස් පසේබුදුන් වසන පන්සල දොරකඩ සිට, තෙවරක් බුරා, තමන් ආ බව දන්වා, පසෙකට වී හිඳියි. පසේබුදුරජුන් වේලාව සලකා පන්සලෙන් නික්ම වඩිනා කල්හි, බල්ලා බුරමින් උන්වහන්සේගේ ඉදිරියෙහි යයි. බුදුරජානන් වහන්සේ, ඌ විමසනු පිණිස අතරතුරේ දී අන් මගට ද බස්නා සේක. බල්ලා උන්වහන්සේගේ ඉදිරියෙහි හරහට සිට වළක්වනු ලබන්නෝ ද, නො නැවතී බල්ලා පයින් ඈත් කොට වඩිනා සේක. එවිට ඌ සිවුරෙහි කොණ කටින් අල්ලා ඇද බුදුරජුන් නියම මගට පමුණුවා ගණියි. මෙසේ ඒ බලු තෙමේ බුදුරජුන් කෙරෙහි මහත් ස්නේහයක් උපදවා වෙසෙ යි.

කලක් ගිය තැන, බුදුරජුන් පෙරවූ සිවුර දිරුම් කඩට ගියේ ය. ඒ දුටු ගොපලු තෙමේ උන්වහන්සේට සිවුරු පිණිස වස්ත්‍රයක් පිදී ය. ‘උපාසකය! සිවුරක් එකකුට කරණු බැරි ය. ඒ පිණිස පහසු ඇති තැනකට යා යුතු ය, එහෙයින් සිවුර කරන්නට පහසු ඇති තැනකට ගොස් සිවුර කර ගෙන එමි’ යි බුදුරජුන් වදාළ විට, ‘ස්වාමිනි! මෙතැනින් කොතැනකත් නො වඩිනු මැනැවි. මෙහි ම හිඳ සිවුර කර ගනු මැනැවැ’ යි ගොපොලු තෙමේ කීයේ ය. ‘උපාසකය! තනි මට සිවුරක් මසනු බැරි ය, එයට වැඩි දවසෙක් ගත වන්නේ ය’ යි කීවිට ගොපලු තෙමේ ‘ස්වාමිනි! එසේ නම්, පහසු ඇති තැනකට ගොස්, සිවුර කරගෙණ, වහා මෙහි වඩිනු මැනැව, වැඩි දවසක් පිටත නො වසනු මැනවැ’ යි කී ය. බල්ලා ද මේ කතාව අසා හුන්නේ ය. පසේ බුදුරජානන් වහන්සේ ගොපොල්ලා නවතා අහසට නැග ගන්ධමාදන පර්‍වතය බලා වැඩි සේක. අහසැ වඩනා බුදුරජුන් දෙස බලමින් බුර බුරා හුන් බල්ලාගේ හදවත, උන්වහන්සේ නො පෙණි ගිය තැනේ දී දෙකට පැළී ගියේ ය.

“තිරිසන්නු නො ඇද ගති ඇත්තෝ ය. අවඞ්ක අදහස් ඇත්තෝ ය. මිනිස්සු සිතෙහි අනෙකක් තබා, කටින් අනෙකක් කියති. එහෙයින් මිනිස්සු ඇද ගති ඇත්තෝ ය. ඇද අදහස් ඇත්තෝ ය”

මෙසේ ඒ බලු කලුරිය කොට තව්තිසා දෙව්ලොව උපන. දැන් දෙවඟනන් දහසක් විසින් පිරිවැරුණේ දෙව්සැප විඳියි. කණට කොඳුරා කතා කරන විට එහඬ, දොළොස් යොදුන් තැන පැතිර සිටි යි. පියවි හඬ, දස දහස් යොදුන් පමණැති මුළු දෙව්නුවර වසා පැතිර ගණියි. එහෙයින් මොහු ඝෝෂක දේවපුත්‍ර යි පළ විය. මේ වනාහි පසේබුදුන් කෙරෙහි ස්නේහයෙන් බැඳී කරණ ලද බිරීමෙහි ඵලය වේ. මඳ වූ ද පින්කමෙහි විපාක මහිමය බලනු මැනැවි.

ඝෝෂකදේවපුත්‍ර තෙමේ, ඒ දෙව්ලොව වැඩි කල් නො යවා එයින් චුත වී ගියේ ය. ආයුපිරිහීම - පින්පිරිහීම - ආහාරපිරිහීම - කිපීම යන මේ කරුණු සතර, දෙව්ලොවින් දෙවියන්ගේ ගිලිහීමට කරුණු වේ. යමෙක් මහත් පිණක් කළේ ද, ඔහු දෙව්ලොව ඉපිද ආයු තිබෙන තුරු එහි සිට මතු මතු උත්පත්තියට යයි. මෙසේ වනුයේ ආයුපිරිහීමෙනි. මඳ පිණක් කළේ, ඒ පිණ, රජකොටු ගෙයක ලු තුන් නැළි සතර නැළි තරම් ධාන්‍ය සේ, අතරදී ම ගෙවී යයි. එහෙයින් මඳ පිණක් කොට දෙව්ලොව උපන් අතරදී ම කලුරිය කරයි. පින් පිරිහීමෙන් චුතවීම මේ ය. කම් සැප වළඳන්නේ සිහි මුළා ව ගොස් අහර නො ගැණීමෙන් විඩාපත් සිරුර ඇත්තේ, කලුරිය කරයි. මේ ය ආහාරපිරිහීමෙන් චුතවීම. අනෙකෙක් අනෙකකුගේ සැපත නො ඉවසන්නේ, කීපී කලුරිය කරයි. මේ ය. කිපීමෙන් චුතවීම.

මේ ඝෝෂකදෙවි තෙමේ කම්සැප වළඳන්නේ, සිහි මුළා ව ගොස් ආහාර නො ගැණීමෙන්, දෙවිලොවින් ගිලිහී ගියේ ය. ඉන් ගිලිහී පිළිසිඳ ගත්තේ, කොසඹෑනුවර වෙසඟනක කුසේ ය. ඕ වැදූ දිනම ‘මෙ කිමැ’ යි දාසිය විචාරා, පුතෙකැ යි කී විට, ‘මු කුල්ලක බහා ගෙණ ගොස් කුණු ගොඩක ලව’ යි කිවු ය. දාසිය එසේ කළා. වෙසඟනෝ දූලා ම රකිති. වඩති. පුතුන් නො රකිත්. නො වඩත්. දූලා ම ඈලාගේ ගණිකාවෘත්තිය රකින බැවිනි එසේ දූලා ම රකින්නෝ. වඩන්නෝ.

කුණුගොඩැ ලූ ලදරු, බලු කපුටෝ වටකර ගත්හ. එහෙත් බලු කල, පසේබුදුන් කෙරෙහි ස්නේහයෙන් කළ බිරීමෙහි අනුසසින් මුන් අතර එකෙකුත් ඒ ලදරුට ලංවීමෙහි අපොහොසත් විය. ඒ අතර මිනිසෙක් මේ බලුකපුටු රැස්වීම දැක, මේ කිමැ යි එහි ගොස් කුණුගොඩැ හුන් ලදරු දැක, උන් කෙරෙහි ස්නේහ උපදවා ‘මට පුතෙක් ලැබිනැ’ යි මහත් සතුටින් ඒ ලදරු ගෙන ගියේ ය. ඒ අතර දවසෙක කොසඹෑනුවර සිටානෝ රජමැදුරට යන්නෝ, අතරමගදී පෙරෙවිබමුණා දැක, ‘ගුරුතුමනි! ඔබ වහන්සේ අද නැකත් තරු හේ ම බැලුවහු දැ?’ යි ඇසූහ. ‘ඔව්! බැලුවා, එයින් අපට වැඩෙක් නැතැ’ යි පෙරෙවි තෙමේ කී ය. නැවැත, සිටානන් ‘අපේ ජනපදයට වන වැඩ අවැඩ කෙසේ දැ?’ යි ඇසූ විට ‘සිටු තුමනි! අද මෙනුවර උපන් දරු නම් කවදා නමුත් මෙහි ප්‍රධාන සිටු වනු ඇතැ’ යි ඔහු කී ය. මෙ දවස සිටුගේ භාර්‍ය්‍යයා තොමෝ දරුගැබ් ඇත්තී වූ ය. සිටානෝ පුරුෂයකුට අඬගා ‘තෝ ගොස් මා බිරිය වැදූ දැ යි දැන එව’ යි කීහ. ඔහු ගොස් සොයා බලා නො වැදූ බව දැන අවුත් ඒ බව සිටානන්ට දැන්වී ය. රජු බැහැ දැක වහා පෙරළා ගෙට ආ සිටානෝ, දාසිය කැඳවා, දහසක් දී, ‘පල, මෙනුවර අද උපන් දරු සොයා බලා මෙහි ගෙණෙව’ යි කීහ.

ඕ ඒ සොයා යන්නී එහි එක් ගෙයකට ගොඩ වැදී ‘මේ දරු කවදා උපන්නේ දැ?’ යි එහි සිටි ගැහණිය අතින් විචාළා ය. ඕ තොමෝ ‘මේ දරු අද උපනැ’ යි කිවු ය. එවිට දාසී තොමෝ ‘මේ දරු මට දෙන්න’ මෙන්න මුදල් යි කහවණු එකේ පටන් දහස දක්වා වැඩි කොට, අන්තිමේ දී දහසක් දී දරු ගෙණ අවුත් සිටානන්ට දැක්වූ ය. ඔහු ‘යම් ලෙසකින් මට දුවක් ලැබුනී නම්, මේ කොලුට ඈ පාවා දී මෙහි ම රඳවා, සිටු තනතුරට හිමියකු කරන්නෙමි, පුතෙක් ලැබුණේ නම්, මූ මරා ලන්නෙමි’ යි මිලට ගෙණා ඒ දරු භාර ගෙණ ටික දිනක් පොෂණය කෙළේ ය. ඒ අතර සිටු බිරිය පුතකු වැදූ ය. ‘මු නැති කල මා පුතුට සිටු තනතුර ලැබෙන්නේ ය, එහෙයින් මූ මරා දැමිය යුතු ය’ යි සිතා සිටානෝ දාසියට ‘කෙල්ල! මේ දරු ගෙණ ගොස්, ගාලෙන් ගොනුන් පිටත එන වේලෙහි ගාල් දොර මැද හරහට නිදි කරව, එවිට ගොන් දෙනුන් මූ පාගා මරා ලනු ඇත, ඒ දැන එව’ යි කීහ. ඕ තොමෝ දරු ඔසොවා ගෙණ ගොස්, සිටු කී ලෙසට ගාල් දොර අරින්නට කලින්, ඌ ගාල් දොර හරි මැද හරහට තැබූ ය. අන් දවස සියලු ගොනුන්ට පසුව ගාලෙන් පිටතට එන ප්‍රධාන ගොනා, එදා හැමට පළමු නික්ම අවුත් ඒ කුඩා දරු පා සතර අතර කොට සිටියේය. සෙසු ගොන්නු පිටත එන්නෝ, මේ මහගොනුගේ ඇඟ දෙපස හැපිහැපී එලියට බැස්සෝ ය. ගොපොල්ලා ‘මේ ගොනා වෙන දා නික්මෙන්නේ හැම ගොනුන්ට පසු ය, අද හැමට පළමු නික්ම ගාල් දොර අවුරා සිටියේ ය, ‘මේ කිමැ’ යි ගොස් බලනුයේ, ගොනුගේ පා අතර නිදා හුන් ලදරුවා දැක ‘මට පුතෙක් ලැබිනැ’ යි සතුටු ව ගෙට ගෙණ ගියේ ය. දාසිය එ පුවත සිටුට දැන්වූ ය. ‘කෙල්ල! වහා එහි ගොස්, මේ දහස ඔහුට දී ඒ කොලු මෙහි ගෙණෙව’ යි සිටානෝ දාසියට කීහ. දාසී දහස ගෙණ එහි ගොස්, එය ගොපොල්ලාට දී, කොලු ගෙණ, සිටුට දැක්වූ ය. එවිට සිටානෝ ‘බොල! මූ ගෙණ ගොස් කරත්ත පාර මැද නිදි කරව, එවිට අලුයම මෙනුවරින් වෙළඳාමට පිටත්ව යන කරත්තවල බැඳි ගොනුන්ට පෑගී මූ මැරෙණු ඇත, නැත, කරත්ත රෝදවලට හසු වන්නේ ය, ඒ තොරතුරු දැන අවුත් මට කියව’ යි දාසියට කීහ. ඕ එසේ කළා. එදා ගැල් දෙටුවා ඉදිරියෙහි ගියේ ය. ඔහුගේ කරත්තයෙහි බැඳි ගොන්නු, දරු හුන් තැනට පැමිණ, වියකර බිම හෙලූහ. නැවැත නැවැත විය බැඳ දක්කන ලද්දෝ ද එක අඩියකුත් ඉදිරියට නො ගියහ. මෙසේ කරත්, පාන් විය. ඉක්බිති ගැල්දෙටු තෙමේ ‘ගොනුන්ගේ මේ නො හික්මුම කිමැ’ යි බලනුයේ, මග හරහට නිදා හුන් දරු දැක සැලී ගියේ, ‘මට පුතෙක් ලැබිනැ’ යි සතුටු ව ඔහු ගෙණ ගෙට ගියේ ය. දාසිය ඒ වගතුග සිටුට දැක්වූ ය. නැවැතත් සිටු තෙමේ දහසක් දී දාසිය යවා දරු ගෙන්වා, මූ අමු සොහොනෙහි දමව, එහි දී මූ බලු සිවලුන්ට බත් වන්නේ ය, නැත, අමනුෂ්‍යයන්ට බිලිවනු ඇතැ’ යි කියා දරු දාසිය ලවා අමු සොහොනෙහි දැම්මවී ය. ඕ තොමෝ එසේ කොට පසෙක ඉඳ බලා සිටියා ය. බල්ලෙක්, කවුඩෙක්, අමනුෂ්‍යයෙක් දරුට ලං නො වීය. පුදුමයෙකි, මේ දරු මෙසේ මරණින් ගලවන්නට මවු පිය ඈ කිසි කෙනෙක් එහි නො වූහ. එහෙත් රැකුනේ ය. රැකුනේ බලු ව උපන් කාලයෙහි පසේබුදු රජුන් කෙරෙහි ස්නේහයෙන් කළ බිරීමේ අනුසසින් ය.

ඒ අතර එළු එඬේරෙක් දහස් ගණනක් එළුවන් ගෙණ තණ බිමට යන්නේ, ඒ සොහොනට ආයේ ය. එළුදෙනක් කොළපත් කමින් හැසිරෙන්නී ගසක් යට හොත් ඒ දරු දැක, දෙ දණ බිම ඇණ කිරි පොවන්නට පටන්ගත්තා ය. එඬේරා මේ කිසිත් නො දැන එළුවන් ගෙණ යන්නට හඬ නගා උත්සාහ කළ ද, මේ එළුදෙන් තොමෝ එ තැනින් නො නික්මුනී ය. එවිට එඬේරා තම අත තිබූ කෙවිටෙන් ගසා ඇද ගණිමි යි සිතා එතැනට ගියේ, දරු දැක, මහත් වූ ස්නේහයෙන් ‘පුතකු ලදිමි’ යි ඌ වඩා ගෙන ගෙට ගියේ ය. ඉක්බිති දා සිය සිටුගෙට ගොස් මේ තොරතුරු සිටානට කිවු ය. සිටු තෙමේ තවත් දහසක් දී දාසිය යවා දරු ගෙන්වා, ‘මූ ගෙණ ගොස් හොරුන් හෙලන කඳු මුදුනට නැගී බිම හෙලව, එවිට මූ කන්දෙහි වැදී කඩ කඩ ව යන්නේ ය, එබව දැණ එව’ යි දාසියට කීවේ ය. ඈ එසේ කළා. ඒ කන්ද අසල කන්ද ඇසුරු කොට ගෙණ වැඩුණු උණ පඳුරෙක් විය. එහි මුදුන ඝන වූ ඔළිඳවැලෙන් වැසී සිටියේ ය. කඳුමුදුනෙන් හෙන ඒ කුඩා දරු එහි රැඳුනේ ය. එ දවස එක් නළාකාරයෙක් උණ දඬු කපන්නට සිය පුතු සමග ඒ කඳුපාමුලට ගියේ, උණ දඬු කපන්නට පටන් ගත්තේ ය. ඔවුන් හුණදඩු කපා අදින විට, එහි මුදුන රැඳී හුන් දරු හඬන්නට වන. නළකරු එහි මුදුනට නැංගේ, දරු දැක වඩා ගෙණ බිමට බැස ‘පුතෙක් ලැබිනැ’ යි සතුටු ව ගෙට ඇරගෙණ ගියේ ය. දාසිය ගොස් මේ සියලු තොරතුරු සිටානන්ට කිවු ය. එවර ද සිටු තෙමේ දහසක් යවා ඒ කුඩා දරු ගෙන්වා ගත්තේ ය. සිටානන් මෙසේ දහස් ගණන් දී මරන්නට තැත් කරද්දී දරු තෙමේ වයසින් වැඩුන්නේ ය. ඝෝෂක නමින් ද හැඳුනුනේ ය. ඔහු සිටානන්ට ඇස ඇණුනු කටුවක් සේ විය. ඇස හැර බලන්නට ද සිටු තෙමේ අපොහොසත් විය. දරු මරන්නට නැවැතත් උපාය සොයන්නට පටන් ගත්තේ ය.

දවසක් සිටු තෙමේ, සිටුගෙට වලත් සපයාගෙණ එන්නාවූ කුඹල්කරු වෙත ගොස් කතාවට බැස ‘තෝ මෙහි වලන් පලහන පෝරණයෙහි ගිනි දල්වන්නෙහි කවදා දැ?’ යි ඇසී ය. ‘සෙටැ’ යි කුඹල්කරු කී ය. ‘මට තා ලවා කරවා ගතයුතු වැඩෙක් තිබේ, එය රහසක්, මෙන්න දහසක්, මෙය ගණින්, වැඩේ අවසන් වූවායින් පසු’ යි සිටානන් කී පසු, කුඹල්කරු තෙමේ ‘මොකක් ද ස්වාමීනී! රහස?, කියන්න ඔබ වහන්සේ වෙනුවෙන් ඕනෑ ම දෙයක් මම කරමි, කියන්න, බියවන්න එපා, තමුන්නාන්සේ වෙනුවෙන් මගේ දිවි ගියා වේ, උපකාරය වුවමනා තැනට උපකාර කරන්නට මම දනිමි, නො සඟවා කියන්නැ’ යි කීයේය. ‘ඔව්, මම දන්නවා, උඹ එහෙම මිනිහා බව, මේක ලොකු ම රහසෙක්, ඒ නිසා ය උඹ ලඟට ආවේ, කාටත් නො දැනෙන ලෙසට කරගන්නට, මට අවජාතපුත්‍රයෙක් සිටියි, ඌ කෙසේ නමුත් මරා දැමීමට ය මාගේ අදහස, එහෙයින් ඌ තා සමීපයට එවන්නෙමි, ආ විට අල්ලා කෑලිවලට කපා, වලන් පලහන පෝරණයෙහි දමා පුළුස්සන්න, මේ දහස අත්තිකාරම්, අන් සැලකිලි සියල්ලක් වැඩේ අවසන් වූවාට පසු’ යි සිටානන් කී විට, ‘හා! ඕක මොකක් ද, මම ඔබ වහන්සේගේ වැඩේ ඉතා රහසි ව කාටත් නො දැනෙන ලෙසට කරමි, ඒ ගැණ සැක නූපදවනු මැනැවි, ලමයා එවන්නැ’ යි කුඹලා කීයේ ය.

සිටානෝ පසු දා ඝෝෂකයා ගෙන්වා, ‘පුත! ඊයේ මා අපට වලන් සපයා ගෙණ එන කුඹළාට වැඩක් කියා ඇත, නුඹ දැන් එහි ගොස් ඌට කියා ඒ වැඩේ කරවා ගෙණ එන්න, මෙහෙන් කාවත් දැන් එහි නො ගිය හොත් ඒ වැඩේ කරවා ගැණීම අත පසු වේ. ඒ නිසා දැන් එහි ගොස් එන්නැ’ යි ඝෝෂකයා පිටත් කළහ. ඝෝෂක ද. ‘යහපතැයි කියා ගෙයින් නික්ම යන්නේ, සිටුගේ අනික් පුතු සෙල්ලම් කරන තැනට ගියේ ය. ඔහු, ඝෝෂක දැක, ‘අය්යා මේ කොයි යන්නේ දැ?’ යි ඇසී ය. ‘මම තාත්තාගේ පණිවුඩයක් ගෙණ අපට වලන් සපයන කුඹල් ගෙදර යමි’ යි ඔහු කී ය. ‘අයියේ! මම එහි යන්නම්, මේ ලමයා දැනට මගෙන් මසු ලක්‍ෂයක් දිනා ගෙණ තිබේ, ඒ නිසා අය්යා මුන් සමග සෙල්ලම් කරන්න! මම කුඹල්ගෙදර යන්නම්, මට ඒ ලක්‍ෂය දිනා දෙන්නැ!’ යි එහි සෙල්ලම් කරමින් සිටි ඒ සිටුපුත් තෙමේ කියා සිටියේ ය. ඝෝෂක ‘මල්ලී මට බැහැ, මා එහි නො ගිය හොත් පියා මට තළනු නො අනුමාන ය, මම එයට බිය වෙමි’ යි කී විට; සිටුපුත් තෙමේ ‘අයියා! බිය නො වන්න! මම එය බලා ගන්නම්, පණිවුඩය ගෙණ ගොස් දීලා පියා කියූ ඒ වැඩේ කුඹලා ලවා හොඳට කරවා ගෙණ එන්නම්, අය්යා මුන් සමග සෙල්ලම් කරන්න! මගෙන් මුන් දිනාගත් ඒ ලක්‍ෂය මට දිනා දෙන්නැ’ යි ඇවටිලි කෙළේ ය.

ඝෝෂක, ගුළකෙළියෙහි දක්‍ෂයෙකි. ඇවටිල්ල එහෙයිනි. අන්තිමේ දි ඝෝෂක තෙමේ ‘එහෙනම් මල්ලී! කුඹගෙදර ගොස්, කුඹලා හමු ව, ඊයේ කියූ ඒ වැඩේ පමා නො කොට අද හෙට ම කරගෙණ එන්නැයි පියා කියූ බව, කුඹලාට කියන්නැ!’ යි කියා සිටුපුත්, කුඹල්ගෙදරට පිටත් කොට යවා තෙමේ සෙල්ලම් කෙළේ ය. සිටුපුත් තෙමේ කුඹල්ගෙදරට ගොස් ඝෝෂකයා කියූ ලෙසට පියාගේ පණිවුඩය කුඹලාට කීයේ ය. එවිට කුඹලා මොහොතකුත් පමාව නො සිට, ඒ කුඩා ලමයා ගෙට ඇද ගෙණ ගොස් මරා වෑයකින් කෑලි කොට, වලන් පලහන පෝරණයෙහි දමා පිළිස්සී ය. ඝෝෂක, දවස මුළුල්ලේ එහි සෙල්ලම් කොට සවස ගෙදර ගියේ ය. සිටු තෙමේ ඝෝෂක දැක, ‘මොක ද, පුතේ! නුඹ කුඹල්ගෙදර නො ගියෙහි දැ?’ යි ඇසී ය. ‘මල්ලී ගියා, මා එහි යන විට සෙල්ලම් පිටියේ දී මල්ලී හමු වුනා, පණිවුඩය ඔහු ගෙන යන බව කියා මට සෙල්ලම් කරන්නට කිව්වා, ඒ වේලාවෙහි දී මල්ලී ලක්‍ෂයකින් පැරදී සිටියා, ඒ ලක්‍ෂය නැවැත දිනා දෙනැ යි මට ඇවටිලි කළා, සෙල්ලම් කරන්නට බෑ කියද්දීත් ඔහු මට සෙල්ලම් කරන්නැ යි කරදර කළා, ඒ නිසා මම සෙල්ලම් කළා, මල්ලී කුඹගෙදර ගියා’ යි ඝෝෂක කීවිට සිටු තෙමේ ගැසෙන්නට විය. හැඬුනේ ය. වෙව්ලන්නට වන. සිරුරෙහි ලේ උණු විය. සිහි මුළා ව ගියේ ය. ‘කුඹළ! කුඹළ! හා, මා නො නසව! හා! මා නො සව!’ යි කියමින් හඬ හඬා කුඹල්ගෙය බලා දුව ගියේ ය. කුඹළා දුව එන සිටු, දුරදීම දැක, ‘මොක ද ස්වාමිනි! හඬ හඬා?, නො හඬන! නො හඬන්න, මම ඒ වැඩේ හරියට ම කළා, බිය නො වන්නැ!’ යි කීයේ ය. සිටානන් මේ නිසා විඳින ලද සෝකය ඉ මහත් ය. මැරෙණ තුරු ම ඔහු එය වින්දේ ය. “අපරාධ නො කළ අයට, අපරාධ කරන්නේ, මෙලොව ම මහත් දුකට පැමිණේය” යි බුදුරජානන් වහන්සේ,

යි වදාළ සේක.

මෙ තැන් සිට සිටු තෙමේ ඇස හැරපියා ඝෝෂකයාගේ මූණ නො බැලී ය. ඔහු එහි අපොහොසත් විය. ටික දවසෙක් ගත විය. ඝෝෂකයා මරවන්නට ම ය සිටානන්ගේ සිත. එහෙයින් ඔහු ‘මූ කෙසේ මරවම් දැ’ යි සිතන්නේ, ‘ගම්රකින මුදලිතැන ලවා මරවමි’ යි සිතා ඔහුට, ලියුමක් ලිවීය.

මේ ලියුම, ඝෝෂකයාට අඬගා ඔහු ඇඳි රෙද්දේ දාවලු කෙළවර බැඳ, ‘පුතා! මේ ලියුම රැගෙණ ගොස් අපේ ගම්රකින මුදලිතැනට දෙන්නැ’ යි කියා ඔහු එහි පිටත් කෙළේය. ඝෝෂකයා අකුරු නො දනි යි. ලදරු කල පටන් මරවන්නට තැත් කළ සිටු තෙමේ ඔහුට අකුරු උගන්වා ද. ඝෝෂක තෙමේ තම මරණ ලියුම දාවලු කෙළවර බැඳ ගෙණ ගෙයින් නික්මෙන්නේ ‘පියානෙනි! මට මග වියදම් පිණිස මිලමුදල් නැතැ’ යි කී ය. ‘පුතා! මග වියදම් වුවමනා නො කර යි, ගම ඉන්නෝ මා යහළු සිටාන කෙනෙකි, ඒ සිටුමැදුරට යන්න! එහි දී පුතාට උදෑසනට මොකවත් කාලා බීලා යා හැකි ය, මගවියදම් වුවමනා නැතැ’ යි සිටානන් කී කල්හි ඔහු පියා වැඳ අවසර ගෙන ගියේ ය. ටික දුරක් මග ගෙවා ගොස්, සිටානන් කියූ ඒ ගමට පැමිණ, සිටුගෙය සොයා දැනගෙන එහි ගොඩ වැදුනේ ය. ඒ වේලෙහි සිටු භාර්‍ය්‍යයා තොමෝ පිටත පිළෙහි සිටියා, ‘කොහි සිට ආවා දැ?’ යි ඝෝෂකයාගෙන් ඇසූ ය. ‘ඇතුල් නුවර සිට ආවෙමි’ යි ඔහු කී ය. ‘තාත්තා කවූ දැ?’ යි ඇසූ විට ‘ඔබ තුමන්ලාගේ යහළු වූ කොසඹෑනුවර සිටු’ යි කී විට ‘ඝෝෂක උඹ දැ?’ යි ඇසූ ය. ‘ඔව්, ඝෝෂක නම් මමැ’ යි ඔහු පිළිතුරු දින.

සිටු බිරියට ඝෝෂකයන් දුටු ඇසිල්ලෙහි මහත් වූ පුත්‍රස්නේහයෙක් උපන. මේ සිටුහට සිටින්නී එක ම දුවක. ඕ වයසින් සොළොස් හැවිරිදි ය. දුටුවන් පහදවා සිත් ගන්නා රූ ඇත. ඈ රක්නට පණිවුඩ ගෙණ යන දාසියක් නිල කොට සිටියා. ඇගේ රැක්මෙහි මෝ සිටියා සත්මහල්පායෙහි උඩමාලෙහි සිරි යහන්ගබඩාවෙහි ය. ඝෝෂකසිටු මැදුරට පැමිණ සිටි වේලෙහි මේ සිටුකුමරිය, සිය දැස්ස කිසියම් කාරියක් සඳහා කඩපිළට යැවූ ය. කඩපිළට යන ඇය දුටු සිටුභාර්‍ය්‍යා තොමෝ ඇයට අඬ ගා ‘කොහි යා දැ?’ යි ඇසූ ය. ‘ආර්‍ය්‍යාවෙති! පුංචිනෝනාගේ වුවමනාවක් සඳහා කඩපිළට යමි’ යි කී කල්හි ‘පොඩ්ඩක් වරෙන්! තව ටිකකින් එහි යා හැකි යි, මේ මාපුතුට ඉන්නට පුටුවක් සූදානම් කරපන්! පා සෝදා තෙල් ගාපන්! ඇඳක ඇතිරිලි එලා පිළියෙල කරපන්’ යි කිවු ය. ඕ එසේ කොට, කඩපිළට ගොස්, කුමරියගේ වුවමනා වත් සිදුකර ගෙණ, මඳක් කල් ගෙවා, උඩමහලෙහි කුමරිය වෙත ගියා ය.

එවිට සිටු කුමරිය ඇයට තදින් තරවටු කළා. ‘මම කුමක් කරම් ද, ලොකු නෝනා මට අඬ ගා කතාකොට ඝෝෂක සිටු කුමරුට ඉන්නට පුටුවක් සූදානම් කොට, කුමරුගේ පා සෝදා තෙල් ගා ඇඳක් ඇතිරිලි එලා පිළියෙල කර යන්නැයි මට කිව්වා, මම ඒ සියල්ල කොට කඩපිළටත් ගොස් නෝනා මහත්මයාගේ වුවමනාවත් සිදු කර ගෙණ ආමි, පමා වූවා ඒ නිසා ය, මා කෙරෙහි අමනාප නො වනු මැනැවැ’ යි දාසිය කිවූ ය. ඝෝෂක යන නම ඇසූ සැටියේ සිටු කුමරිය ගැස්සී සිටියා ය. උඩ බිම බැලූ ය. කිසිවක් කියා ගත නුහුනා ය. ඝෝෂක යන්න කණ වැටුනු ඇසිල්ලෙහි, ඈ සිත හටගත් ආලය, ඇගේ සිවිමස් නහර බිඳ ගොස්, ඇටමිදුලුවල වැදී සිටියේ ය. ඝෝෂකයා කොතුහලික ව උපන් ජාතියේ උට අඹු වූවා මේ සිටුකුමරී තොමෝ ය. එදා මේ තොමෝ සිටුගෙයක බැලමෙහෙ කොට, බැල පිණීස සහල් නැළියක් ලබාගෙණ එය පිසැ පසේ බුදුරජානන් වහන්සේ නමකට පුජා කළා ය. මේ ඒ දානයාගේ අනුභාවය ය. මෙයින් ඕ සිටු කුලයෙහි උපන්නී. එදා මුන් දෙන්නා, අතර තුබූ ඒ ස්නේහය, මෙදාත් මෙසේ ඉස්මතු වූයේ, උන් දෙන්නා යට කොට සිටියේ ය.

යි බුදුරජානන් වහන්සේ වදාළ සේක.

මදක් නිසල ව කල්පනායෙන් සිටි සිටු කුමරිය ‘කෝ දැන් ඔහු?’ යි දාසිය අතින් විචාළා ය. ‘ඇඳෙහි නිදි’ යි යනු දැස්සගේ පිළිතුර විය. ‘අත මොකවත් තිබේ දැ?’ යි නැවැත ඇසූය, ‘ඔව්! ඇඳ තිබෙන රෙද්දේ දාවලු කෙළවර එල්ලූ ලියුමක් තිබේ, වෙන මොකවත් නැතැ’ යි ඕ තොමෝ කිව්වා ය. ඉක්බිති සිටුකුමරිය ‘ලියුම ගෙන බලමි’ යි උඩුමහලින් බැස, ඝෝෂකගේ නිදි බලා හිමින් සීරුවේ නිදාහුන් ඇඳ ලඟට ගොස්, ලියුම දාවල්ලෙන් ලිහා ගෙන, තම කාමරයට වැදී දොර වසා ජනේලය හැර ලියුම කියවා බලා, ‘අනේ! මෝඩයෙක්, මා අතට මේ ලියුම නො ලැබිනි නම්, මොහු ඉවරැ’ යි යනු තමන්ට ම කියා ගෙණ ලියුම ඉරා දමා අන් ලියුමක් ලියූ ය.

ලියුම අකුළා කවරයක බහා දාවලු කෙළවර බැන්දා ය. ඝෝෂක නින්දෙන් නැගිට, මූණ කට සෝදා බත් කා එතැනින් පිටත්ව ගියේ, පසුදා උදය එගමට පැමිණියේ ය. එහිදී මුදලි තැන ඔහුට හමු විය. ඔහු, ඝෝෂක, ගෙට කැඳවා ගෙණ ගොස්, කන්නට බොන්නට දී සංග්‍රහ කොට, පැමිණිමේ තොරතුරු ඇසී ය. ‘මාගේ පියා ඔබට දෙන්නැ යි ලියුමක් දුන්නා, මෙන්න ඒ ලියුමැ’ යි ලියුම ඔහුට දුන්නේ ය. මුදලි ලියුම කියවා බලා ‘මාගේ ස්වාමියා මා කෙරෙහි කොතරම් ස්නේහ ඇත්තේ ද, තමන්ගේ වැඩිමහල්පුතුට මගුලක් කර දෙන්නැ’ යි මට දන්වා එවා තිබේ, මෙහිලා දැන් පමාවිය යුතු නො වේය’ යි සිතා ඒ ඒ ගම්වල විසූ ගැහැවියන්ට ‘වහා දැව දඬු එවන්නැ’ යි දන්වා යැවී ය. ඔවුහු දැව දඬු එවූහ. මුදලි තෙමේ සිටානන් දන්වා එවා තුබූ ලෙසට ගෙය ගොඩ නංවා, තාප්ප බන්දවා මුර කරුවන් සිටුවා, පඬුරු පාක්කුඩම් ගෙන්වා ගබඩා පුරවා, ජනපදසිටුකුමරිය ගෙණවුත් භාර්‍ය්‍යයා කොට දී කළයුතු සියල්ල අවසන් කොට මේ සියලු තොරතුරු සිටානන්ට දන්වා යැවී ය.

සිටු තෙමේ ගැසෙන්නට වන. ඇඟ රත් වී ගියේ ය. සිහි නැති විය. නන් දෙඩවී ය. ‘අය්යෝ! මොක ද මේ මා සිතන කරණ කියන එකෙකුත් සිදු නො වේ, සිදු වන්නේ නො සිතන නො කියන නො කරණ දේ ය’ යි සිතු සිටුහුගේ සිතෙහි හටගත් ශෝකය, පුතු මළ ශෝකයත් සමග දැඩි ව ගොස් ඇඟ ලේ උණු වී අතීසාරයෙන් පෙළෙන්නට වූයේ ය. ඝෝෂක භාර්‍ය්‍යා තොමෝ මේ දැන, මුරකරු ගෙන්වා, ‘කොසඹෑනුවර සිටු මැදුරෙන් යමකු, පණිවුඩ ගෙන ආවොත්, ඔහු පළමු කොට මා වෙත කැඳවා ගෙණ එන්නැ’ යි නියම කළා ය. කොසඹෑනුවර සිටු තෙමේ ලෙඩ ඇඳ වැතිර හිඳ ‘දැන් මේ කොල්ලා මාගේ දේපලවල හිමියා වන්නේ ය, මේ දේපල මාගේ පරපුරෙන් ගිලිහී යන්නේ ය, මූට මේවා අත් නො වන ලෙසක් කළ යුතු ය’ යි සිතා, ලඟ සිටි මුලාදෑනියකුට කතා කොට ‘කාවත් යවා මාපුත් ඝෝෂක මෙහි ගෙන්වන්න! ඌ දකිනු කැමැත්තෙමි’ යි කීයේ ය. මුලාදෑනියා සිටානන්ගේ සියලු තොරතුරු කියා, පණිවුඩ කරුවකු ඝෝෂක වෙත යැවී ය. ඔහු එහි ගියේ ය. දොරකඩ සිටි මුරකරු, පණිවුඩකරු දොරකඩ නවතා, ගොස් ඝෝෂක භාර්‍ය්‍යාවට, කොසඹෑනුවරින් පණිවුඩයක් ගෙණ මිනිසකු අවුත් සිටිනා බව දැන්වී ය. ඕ තොමෝ ඔහු ගෙන්වා ‘ආයෙහි කුමක් නිසා දැ?’ යි ඇසූහ. ‘ආර්‍ය්‍යාවෙනි! සිටුතුමා ගිලන් වූයේ ය, ඝෝෂක කුමරු දකිනු රිසියෙන් ඔහු කැඳවා ගෙණ එන්නැ යි කිය යි, එහෙයින් මම මෙහි ආමි’ යි පණිවුඩ කරු කීවිට ‘ඕයි! සිටුතුමා හුඟක් ම ගිලන් වූයේ දැ’ යි ඇසූ ය. එවිට ඔහු ‘එතරම් ම ගිලන් වූයේ නො වේ, කායශක්තියේ අඩු කමකුත් එතරම් ම නැත, තව ම ආහාර ගණී ය’ යි කී ය. සිටුභාර්‍ය්‍යා තොමෝ මේ කිසිවක් ඝෝෂකට නො දන්වා පණිවුඩය ගෙණ ආවහුට, වියහියදම් දෙවා, ‘මා දැන් වූ විට යා හැකිය, එතෙක් මෙහි හිඳුව’ යි කීවා ය. ඔහු එහි නතර විය.

සිටු තෙමේ නැවැත මුලාදැනියාට අඬගා ‘ඝෝෂක වෙත කාවත් යැවී දැ?’ යි ඇසී ය. ‘ස්වාමිනි! ඔබ වහන්සේ කියූ සැටියේ ම මිනිසකු එහි යැවීමි, එහෙත් තව ම ඔහු නො ආයේය’ යි කී විට, එහෙනම් ඉක්මනට තව එකකු යවනැ’ යි කී ය. වෙන එකකු යැවී ය. සිටු භාර්‍ය්‍යා තොමෝ ඔහු ද එහි නවතා ගත්තී ය. මේ අතර සිටුගේ රෝගය බලවත් විය. එක් මලබඳුනක් මලමගට ලං කොට තබා, එහි කලින් තුබූ බඳුන අස් කරයි, ඒ තරමට රෝගය නැගී සිටියේ ය. සිටු තෙමේ නැවැතත් මුලාදෑනියාට අඬගා කතා කොට ‘පුතු වෙතට කෙනකු යැවී දැ’ යි ඇසී ය. ‘යැව්වා! තවම ඔහුත් ආවේ නැතැ’ යි කී විට, ‘තව එකකු යව’ යි කී ය. මුලාදෑනියා තව එකකු යැවීය.

තෙවනවර ඝෝෂකයා වෙත පණිවුඩ ගෙණ ආවහු අතින් සිටු භාර්‍ය්‍යයා තොමෝ සිටානන්ගේ තොරතුරු ඇසූ ය. ‘ආර්‍ය්‍යාවෙනි! දැන් නම් සිටුතුමා බලවත් සේ ගිලන්ව වෙසෙ යි, කෑම් බීම් කිසිවක් නො ගණි යි, ඇඳෙන් නො නැගිටි යි, මල යෑම අතර නො තබා ම සිදු වේ, කොයි වේලේ කරදරයෙක් වේ දැ යි නො කියැකි ය, රෝගය ඒ තරමට බල ගතු ය’ යි ඔහු ‍කී විට, ඕ තොමෝ ‘දැන් තම යි යා යුතු කාල ය’ යි සිතා ඝෝෂකට කතා කොට ‘ස්වාමිය! පියා රොගාතුරව සිටී ය යි දන්වා එවා තිබේ, අප දැන් එහි යා යුතු ය, හිස් අතින් යෑම නුසුදුසු ය, එහෙයින් ගම්වලින් ලැබෙන යමකුත් ගෙණ යමු’ යි කිවු ය. ඔවුහු දෙදෙන සහල්-තිරිඟු-කුරක්කන්-මෙනේරි-දුරු-මිරිස්-අබ-කෙසෙල්කැන්-ගිතෙල්-මී ආදී නොයෙක් දේ ගෙන්වා ගැළක පුරවා ගෙණ පිටත් ව ගියහ. මදක් දුර ගොස්, සිටු භාර්‍ය්‍යා තොමෝ ‘ස්වාමිය! පියා ඉන්නේ මරණයට ලංව ය, දැඩිසේ ගිලන් ව ඉන්නා බව දන්වා එවා තිබේ, අප වහා එහි යා යුතු ය, මේ පඬුරු පාක්කුඩම් ගෙණ යෑම ඒ ගමනට බාධා කර ය, එහෙයින් මේවා තබා යමු’ යි ගෙණ ආ ඒ සියල්ල ආ පසු තම කුලගෙට යවා, ‘ස්වාමිය! ඔබ එහි ගිය විට, පියා නිදන ඇඳේ පා කොණ සිටින්න! මම හිස ලඟ සිටින්නෙමි, එසේ සිට පියාගේ වගතුග සොයා බලමු’ යි කිවු ය. ඝෝෂක ද ‘යහපතැ’ යි පිළිගත්තේ ය. තමන් හා ගිය සෙස්සන්ට ගෙය වට කොට ගෙය ඉදිරිපස හා පසු පස රැකවල් ගෙන සිටින්නට ඕ තොමෝ නියම කළා ය. ඝෝෂක ගෙට ඇතුල් ව පියාගේ ඇඳ පා මුල සිටියේ ය. සිටුභාර්‍ය්‍යාව හිස අද්දර සිටියා ය.

සිටු තෙමේ ඒ වේලෙහි උඩුකුරු ව සයනය කෙළේ ය. මුලාදෑනියා පා මිරිකමින් සිටියේ, ‘ඝෝෂක කුමරු ඇවිත් සිටී ය’ යි කීය. ‘කෝ, කවුදැ?’ යි සිටානන් ඇසූ විට ‘මේ පා මුල ඉන්නේ ය’ යි පෙන්වී ය. සිටු තෙමේ ඇස් ඇර බලා, අයකැමියා ගෙන්වා මගේ ධනය කෙතෙක් දැ’ යි ඇසී ය. ‘ස්වාමීනි! මුදල් පමණක් සතළිස් කෝටියකි, උපභෝග පරිභෝග බඩු, ගම්, කෙත්, දෙපා, යාන වාහන මේ මේ පමණ ය’ යි අය කැමියා දැන්වී ය. ඒ අසා සිටු තෙමේ ‘මාගේ මෙතෙක් ධනය මම ඝෝෂකයාට නො දෙමි” යි කියන්නට ගියේ ද, ‘ඝෝෂකයාට දෙමි’ යි කියවුනේ ය. ඒ අසා සිටි සිටුභාර්‍ය්‍යාව ‘මොහු මෙය නැවැතත් කීයේ නම්, අනිකක් කියන්නේ ය’ යි සිතා ශෝකයෙන් මැඩුනියක සේ හිස කෙස්, විහිදුවා හඬමින් ‘පියේ! මේ කියනු කිම; ඔය වචනය අසන අපි කාලකණ්ණි වම්හ, අනේ! පියේ! අපි ආවමෝ මිල මුදල් වතුපිටි ගේ දොර හරකබාන ගන්නට නො වෙමු, අපට වුවමනා පියාගේ ජීවිතය ය, අනේ! පියේ! ඇයි; ඔහොම කියනු, තව කල් ජීවත්වන්න පියේ! අනේ! පියේ! යි කියමින් ඇඳ උඩ වැටී, නැවැත එබන්දක් කියන්නට බැරිවන සේ සිටානන්ගේ පපුව මැද ඔලු ව හපමින් හඬන්නට වූවා ය. සිටු තෙමේ කලුරිය කෙළේ ය.

ඉක්බිති ඝෝෂක තෙමේ තමන්ගේ පියා මළ බව උදේන රජුට දන්වා යැවී ය. රජ තෙමේ සිරුරු කිස කරවා, ‘සිටානන්ට දූ පුත්හු වෙත් දැ? යි ඇසී ය. ‘දේවයන් වහන්ස! ඔහුට පුතෙක් සිටි යි, ඔහුය ඝෝෂක, සිටු තෙමේ ඔහු අයත් සියලු දේ ම පුතුට පවරා දී මළේ’ යි නිලධරයෝ කීහ. රජ තෙමේ ඝෝෂක ගෙන් වී ය. එ දවස මහාවැසි දවසෙකි. රජමිදුලෙහි තැන තැන දිය රැඳී තුබුනේ ය. ඝෝෂක රජමැදුරට ගියේ ය. ගියේ ඒ ඒ තැන තුබූ දිය කඩිතිවලින් පැන පැනය. රජ තෙමේ ඝෝෂක දිය කඩිතිවලින් පැන පැන එනු දුටුයේ ය. ඝෝෂක රජුගේ ඉදිරියට ගොස්, වැඳ සිටි කල්හි ‘ඝෝෂක නුඹ දැ?’ යි ඇසී ය. ‘දේවයන් වහන්ස! එසේ ය’ යි ඔහු කී ය. ‘ඝෝෂක! පියා මළැයි ශෝක නො කරව! තාගේ පියා සතු වූ සිටුතනතුර තට දෙමි’ යි රජ තෙමේ ඔහු සනසා ‘යන්නැ’ යි කියා පිටත් කෙළේ ය. රජ ගෙයින් නික්ම යන ඝෝෂක තෙමේ දිය කඩිතිවල බැස ගියේ ය. ඒ දුටු රජ තෙමේ එ වේලෙහි ම ඔහු ආපසු ගෙන් වී ය. ගෙන්වා ‘දරුව! නුඹ රජගෙට එන්නෙහි දිය කඩිතිවලින් පැන පැන ආයෙහි ය, පෙරළා යන්නෙහි එහි බැස හිමින් සීරුවේ යන්නෙහි ය, එසේ ආයෙහි, යන්නෙහි කිමැ’ යි ඇසී ය. ‘දේවයන් වහන්ස! ඔබ වහන්සේ වෙත ආ මම ඒ වේලෙහි කොල්ලෙක්මි, කොල්ලෝ බොහෝ සෙයින් සෙල්ලමට කැමැත්තෝ ය, එහෙයින් මෙහි එද්දී මම සෙල්ලම් කරමින් ආමි, දැන් එසේ නො වෙමි, ඔබ වහන්සේ විසින් මම සිටු තනතුරට නියම කරණ ලද්දේ වෙමි, දැන් කොල්ලෙක් නො වෙමි මම, එහෙයින් අන් දවස්හි මෙන් දැන් හැසිරීම ගමන බිමන මට තරම් නො වේ ය’ යි සිතා පෙරළා යන ගමනේ දිය කඩිතිවල බැස බැස හිමින් සීරුවේ ගියෙමි’ යි ඝෝෂකයන් කී කල්හි, රජ තෙමේ ‘මෙතෙමේ ධෛර්‍ය්‍යසම්පන්න පුරුෂයෙක, සිටු තනතුරට හොබනේ ය, එහෙයින් මොහුට සිටු තනතුර දැන් දියයුතු ය’ යි සිතා ඝෝෂකගේ පියා අයත්වූ ගම්බිම් ආදී වූ හැම දෙයක් දී තවත් තමන්ගෙන් ද නොයෙක් මාදිලියේ පඬුරු පාක්කුඩම් දෙමින් සිටු තනතුර ද දුන්නේ ය. නළලැ සිටුපට බැන්දේ ය.

එකල ඝෝෂක තෙමේ රියකට නැගී නුවර පැදකුණු කෙළේය. රියට නැගී යන ඝෝෂක සිටු බැලු බැලූ දිග සැලෙන්නට වන. එය මගුල් ලකුණක් බව දත් සිටුභාර්‍ය්‍යා තොමෝ කාලිය හා කතා කරමින් හුන්නී, ‘තීගේ පුතුට මෙතෙක් මහත් සම්පත් අත්වූවා මා නිසා ය’ යි කිවු ය. ‘ඇයි, එසේ කියන්නී?’ යි කාලිය ඇසූ ය. ‘මෙයා, තමන්ගේ මරණලියුම, තමන් ඇඳි රෙද්දේ කොණක බැඳගෙණ අපගේ ගෙට ගොඩ වැදුනා, මම රෙදි කොණ බැඳ තුබූ ඒ ලියුම මොහුට නො දැනෙන සේ නින්දෙහි දී ලිහා බලා ඉරා දමා, ‘දෙමහල් ගෙයක් ගොඩ නගා, එහි පදිංචි කරවා ගම් බිම් දී රැකවල් තබා මා භර්‍ය්‍යා කොට දෙන්නැ’ යි අන් ලියුමක් ලියා එය මොහුට නො දැනෙන සේ රෙදි කොණ බැඳ තබා, මේ යස ඉසුරු ලබන්නට මග සැලැස්සුවා’ යි. සිටු භාර්‍ය්‍යා තොමෝ කිවූ ය. ‘ඔබ ගේ දැනුම ඔපමණෙක්ම නේ ද? සිටු තුමා මොහු මරවන්නට නො කළ දෙයක් නැත, සිටුතුමන්ගේ මියගිය පුතු උපන් දා සිට ඔහු ගැන සිතා මොහු මරවන්නට සිටු තුමා නොයෙක් උපක්‍රම යෙදුවා, ඒ පිණිස වියදම් කරන ලද මුදල ද ඉතා විශාල ය’ යි. කාලිය කී විට, සිටුභාර්‍ය්‍යාව ‘සිටු විසින් කරණ ලද්දේ ඉතා සැහැසි වැඩෙකැ’ යි කියමින් හුන්නී නුවර පැදකුණු කොට එන ඝෝෂකයා දැක ‘මොහු විසින් මේ සම්පත් ලද්දී මා නිසා ය’ යි සිතා සිනාසුනා ය.

ඝෝෂක තෙමේ ඒ දැක ‘කුමක් නිසා සිනාසුනා දැ යි ඇසී ය. ‘එක් කරුණක් ගැන සිහිවීමෙනැ’ යි ඕ තොමෝ කිවූ ය. ‘ඒ කියව’ යි ඝෝෂක කී ය. එහෙත් ඕ තොමෝ එය නො ද කිවු ය. ඝෝෂක තෙමේ ගුගුලේ ය. ‘නො කියහි නම්, තී දෙපලු කරමි’ යි කඩුව එලියට ඇද්දේ ය. සිටුභාර්‍ය්‍යයාව බිය වූවා ‘ඔබ තුමන් මේ සම්පත් ලද්දී මා නිසා ය යි සිතා සිනාසුනෙමි’ යි කීවා ය. ‘මොනවා කියහි, මාගේ පියා ඔහු සතු දේපල මට පවරා දුන්නේ ය, තී මෙහි ලා කුමක් කෙළෙහි?’ යි ඝෝෂකයා ඇසූ විට, ‘ඔබ වහන්සේගේ පියා ඔබ මරවන්නට නො කළ උපක්‍රමයක් නැත, අන්තිමේ දී ඔබ, මරා සඟවන්නට කියා, ලියුමක් ලියා, ඔබ ඇඳි රෙද්දේ කොණක බැඳ, භෝග ගම් රැක බලන මුදලි තැනට දෙන්නැ යි කියා ඔබ එහි පිටත් කර හැරියේ ය, එහි යද්දී ඔබ නවාතැනට අප ගෙට පැමිණියෙහි ය, රෙදි කොණේ බැඳ තුබූ ඒ ලියුම, මම නිදාගත් ඔබට නො දැනෙන්ට ලිහා ගෙණ කියවා බලා ඉරා දමා, ඔබට මා භාර්‍ය්‍යා කොට දී හැම දෙයක් ම සලසා දෙන ලෙස අන් ලියුමක් ලියා, රෙදි කොණ බැඳ තැබීමි, ඔබ ඒ ලියුම මුදලිතැනට ගෙන ගොස් දී මේ හැම සැපතක් ලැබූයෙහි ය’ යි සිටුභාර්‍ය්‍යාව කිවු ය. ඝෝෂක ඒ නො පිළිගෙණ, කාලිය අතින් ‘මෑ කියන්න ඇත්ත දැ?’ යි ඇසී ය. ‘සිටුතුමනි! ඔබ ආර්‍ය්‍යාව කීවා ඇත්ත ය, එහි එකෙකුත් බොරු නො වේ, සිටුතුමන්ගේ, මිය ගිය පුතු, උපන්දා සිට ඔබ මරන්නට ම ඔහු උත්සාහ කෙළේ ය, එහෙත් ඒ සියල්ල වැරදී ගියේ ය, ඒ පිණිස වියදම් කළ මුදල ද ටික නො වේ, දහස් ගණනෙකි ඒ, මම ම, පියාගේ අණින්, ඔබ ගෙණ ගොස් මැරෙන්නට අමු සොහොන් ඇති කිහිප තැනෙක අත් හැර දමා ආමි, එහෙත් ඒ හැම තැනේදී ම, ඔබ රැකුනෙහි ය, මේ ලෙසින් සත් තැනෙකදී ම මරණින් ගැලවුනෙහි ය, අන්තිමේදී ඔබට පිහිටවූවා ඔබ ආර්‍ය්‍යාව ය, ආර්‍ය්‍යාව කීවා ඇත්ත ය’ යි. කාලිය සියලු තොරතුරු කිවූ ය. ඝෝෂක ඒ අසා ‘මා කළ වැඩේ ඉතා බැරෑරුම් ය, මෙසේ මරණයෙන් මිදුනු මට ප්‍රමත්තජීවිතය නො සුදුසු ය, අප්‍රමත්ත වෙමි’ යි සිතා දවස් පතා දහස බැගින් වියදම් කොට අඳ ගොළු බිහිරි දුගී මගී යදියනට දන්වැට තැබී ය. මිත්‍රකෙළෙඹි තෙමේ ඒ කටයුතු යොදා දුන්නේ ය,

ඝෝෂක උත්පත්ති කථාව ය.

……

මෙ දවස දඹදිව භද්‍රවතී නම් නුවරක් වූයේය. එහි සිටු තෙමේ භද්දවතිය නම් ය. භද්‍රවතී නුවරැ වැසි වෙළෙන්දෝ වෙළඳාම් පිණිස කොසඹෑනුවරට යති. කොසඹෑනුවරැ වැසි වෙළෙන්දෝ වෙළඳාම් පිණිස භද්‍රවතී නුවරට යති. කොසඹෑනුවරැ වැසි ඝෝසිත සිටු තෙමේ භද්‍රවති නුවර සිට ආ වෙළඳුන්ගෙන් භද්දවතිය සිටුගේ සම්පත් වයස් ඈ තොරතුරු අසා ඔහු හා යහළුබව කැමැති ව ඒ වෙළඳුන් අතම භද්දවතිය සිටුහට තෑගි බෝග යැවූයේ ය. භද්දවතිය සිටු තෙමේ කොසඹෑනුවරින් ආ වෙළඳුන්ගෙන් කොසඹෑනුවර සිටුගේ සම්පත් වයස් ඈ තොරතුරු අසා ඔහු හා යහළු වන්නට සිතා, ඒ වෙළඳුන් අතැ ම තෑගි බෝග යැවූයේ ය. මෙසේ ඔවුහු, උනුන් නො දැක ම, ඇති කර ගත් යහළුකම් ඇත්තෝ වූහ.

පසු දවසක, භද්දවතිය සිටුගෙදරැ අහිවාතක නම් රෝගයෙක් හට ගැණුනේ ය. එය ඉතා බිහිසුණු ය. ඒ රෝගයෙන් මුලින් ම මැරෙන්නෝ ගෙයි ඉන්නා මැස්සෝ ය. අනතුරු ව පිළිවෙළින් මී, කුකුළු, ඌරු, ගෙරිසරක්, දැසි දස් ආදීහු මැරෙති. එහි ඉන්නා සියලු කුඩා සතුන් මැරී ගිය පසු ය ගෙයි වැසි මිනිස්සු මැරෙන්නෝ. මේ රෝගය හටගත් විට, යම් කෙනෙක් ගෙයි මැද බිත්තිය බිඳ ගෙයින් පිට වී යත් ද, නො මැරී ඉතිරි වන්නෝ ඔවුහු පමණක් ම වෙති. භද්දවතිය සිටු තෙමේ මෙ ය දන්නේ ය. එහෙයින් ඔහු, රෝගය හට ගෙණ ගෙයි හුන් කුඩා සතුන් මැරී යනු දැක, අඹුව හා දුවත් ගෙණ, ගෙයි බිත්තිය බිඳ මග වියදම් ටිකක් ද ඇති ව ගෙයින් පිට වී, සොසිතසිටු ගැණ සිහි කොට කොසඹෑනුවරට යන්නට මගට බැස්සේ ය. මගට බැස යත්, අතැ තුබූ ඒ මගවියදම් සියල්ල අවසන් විය. ඔවුහු අවුසුළන් සාපිපාසායෙන් තදින් පෙළෙන්නට වූහ. ඉතා දුකින් කොසඹෑනුවරට පැමිණ, අසල තුබූ පොකුණක දිය නාලා නුවරදොරකඩැ තුබූ අම්බලමකට ඇතුල් ව හුන්හ.

ඉක්බිති සිටු තෙමේ අඹු ව අමතා, ‘සොඳුර! සිටු හමුවන්නට මේ ලෙසට නො යා හැකි ය, දැන් අපගේ තතු, වැදූ මවගේ ද සිත් නො ගණි යි, අර දොරකඩැ දන්හල් පවත්වන්නේ මා යහළු සිටු තුමා ය, ඔහු එහි දවසකට දහස බැගින් වියදම් කොට, එන හැම යදියනට ම කෑම් බීම් දෙන්නේ ය, ඒ නිසා අප දුව එහි යවා, කෑම් බීම මොකුත් ගෙන්වා ගෙණ කා බී, මෙහි දවස් කිහිපයක් හිඳ සිරුරුවෙහෙස සන්සිඳවා ගෙණ සිටු හමුවන්නට යමු’ යි කීයේ ය. ඈ ‘ඒ යහපතැ’ යි කිවු ය. එදා ඔවුහු අම්බලමෙහි ම විසූහ. පසුදා ගෙඩිය ගසා කල් දැන් වූ විට, නන් දෙසින් අවුත් සිටි යාචකයෝ එහි ඇදී ගියහ. ඒ දුටු මහදෙන්නා දුවට කතා කොට, ‘දූ! උඹත් අර පෙනෙන දොරදන්පලට ගොස්, කැම් බිම් මොකුත් ගෙණ වරෙන්’ යි කියා තැටියකුත් දී දුව පිටත් කොට යැවූහ.

උපභෝග පරිභෝග සම්පත්තියෙන් කිසිත් අඩුවක් නැති මහා කුලයක උපන් මේ දැරිය, විපතට වැටීමෙන් යටව ගිය විළිබිය ඇත්තී, තැටියත් ගෙණ, හිඟන්නන් අතරට වැටී, දොරදන්පලට ගියා ය. කෑම් බීම් බෙදා කොටස් කොට දෙන්නෝ ‘දැරිය! උඹට කොටස් කීයක් වුවමනාදැ?’ යි ඇසූහ. ඕ තොමෝ විළිබිය හැර කොටස් තුනක් වුවමනාය’ යි කිවු ය. ඔවුහු කොටස් තුනක් දුන්හ. ඈ එය ගෙණ ගොස් මවුපියන් ගේ ඉදිරියෙහි තැබූ ය. තිදෙන ම ඒ කන්නට වාඩි වූහ. ඒ අතර මවු තොමෝ ‘හිමිය! වැරදීම, විපත, කාටත් සිදු වේ, එය වන්නේ අපට පමණක් නො වේ, ඒ නිසා ඒ ගැණ නො සිතා මේ බත් ටික ඔබ ම කන්න! ඔබ ජීවත් වූ කලය අපට ජීවත් විය හැකි, ඔබ නැසුනොත් අපේ නැසීමත් ඒ ය, ඒ නිසා මේ බත් ටික කන්නැ’ යි අවිටිලි කළා ය. දුවත් අම්මා කී සේ කියා කන්නට ම බල කළා ය. අන්තිමේ දී සිටු තෙමේ ඒ බත් සියල්ල කෑයේ දිරවා ගත නො හී පාන් වත් ම කලුරිය කෙළේ ය. ඔවුහු දෙ දෙන හඬා වැලප සිරුර දැවූහ. පසුදා සිටුදුව අහර ගෙණෙන්නට දන්පලට ගියා, කොටස් දෙකක් ඉල්ලා ගෙණ අවුත් ඒ කොටස් දෙක ම මවට අනුභව කරවු ය. මවු ද එය කා දිරවා ගත නො හැකි වූවා, එදා ම මිය ගියා ය. සිටුදුව එකලා වූවා, මවුපියන්ගේ මරණයෙන් හා බඩගින්නෙත් තදින් පෙළුනා හිඟන්නන් හා එක් ව දන් පලට ගොස් එදා එක් කොටසක් ඉල්ලා සිටියා ය. මිත්‍ර කෙළෙඹි තෙමේ ඇය හැඳින ‘වසලිය! පිට වෙව! මෙ තැනින්, අද ද ඒ තීගේ බඩෙහි පමණ දත්තෙහි, මෙතෙක් දවස් බත් කොටස් දෙක තුන බැගින් ගත්තා, පල! මෙ තැනින්’ යි තරවටු කෙළේ ය. විළිබියැති ඇයට කෙළෙඹියාගේ මේ වචන, ලයැ ඇණුනු සැත් පහරක් සේ ද, වණයෙහි ඉසින ලද කාරම් දියක් සේ ද විය. එහෙයින් ඕ තොමෝ ‘මහතානෙනි! එසේ කියනු කිමැ’ යි ඇසූ ය. ‘තී පෙරේදා බත් කොටස් තුනක් ගත්තෙහි, ඊයේ කොටස් දෙකක් ගත්තෙහි ය, අද ගත්තෙහි එක් කොටසෙක, එයින් පෙණෙන්නේ බඩෙහි පමණ දන්නා ලද්දේ අද බවැ’ යි කෙළෙඹියා කී විට ‘මහත්මයානෙනි! එසේ නො සිතනු මැනැවි, බත් කොටස් තුනක් ගන්නා ලද්දේ තනි මාගේ ප්‍රයෝජනයට නො වේ, මුල් දවසේ බත් කෑමට අපි තිදෙනෙක් සිටියෙමු, ඊයේ අපි දෙදෙනෙකි, අද මම පමණ මි’ යි ඕ තොමෝ කිවු ය. එවිට ‘ඇයි එසේ වූයේ’ යි ඔහු ඇසී ය. ඕ තොමෝ සිදු වූ සියලු තොරතුරු කෙළෙඹියාට නො සඟවා කීවා ය. ඔහු ඒ අසා දුකට පැමිණියේ ‘දුව! දුක් නො ගන්න, එදාය භද්දවතිය සිටුගේ දූ වූවා, අද සිට මාගේ දූ ය’ යි කියා ලඟට ඇද ගෙණ හිස සිඹ ගෙට කැඳවා ගෙන ගොස් තම වැඩි මහල් දූ කොට ගත්තේ ය. ඉන් පසු දිනෙක ඕ තොමෝ දන්සැලෙහි කෑ කෝ ගැසීම් අසා, ‘පියානෙනි! මෙහි දන් ගන්නට එන්නවුන් නිහඬවූවන් කොට, දන් දෙනු නො හැකි දැ යි ඇසූ ය. ‘නො හැකි ය’ යි කෙළෙඹියා කී විට ‘ඇයි, පියානෙනි! කරණු හැකි ය, දන්හල වට කොට වැටක් තරව සිටින සේ බැඳ, එකෙකාට ඇතුල්වීමට හැකි ලෙසට දොරටු දෙකක් සාදා, එක් දොරටුවකින් ඇතුළට ගෙණ කෑම් බීම් දී අනික් දොරටුවෙන් බැහැර කරනු මැනැව, එවිට හැමදෙනා නිහඬ ව කෑ කෝ නො ගසා අහර ගෙණ නික්ම යනු ඇතැ’ යි කිවු ය. ඔහු ‘ඒ යහපතැ’ යි ගෙණ එසේ කර වී ය. සාමා නම් වූ ඒ සිටුදුව, එහි වැට කර වූ තැන් සිට සාමාවතී නම් වූ ය.

දන්හලෙහි ද කෑ කෝ ගැසීම් මුළුමනින් සිඳී ගියේ ය. ඝෝසිතසිටු, තම දන්හලෙහි දන් ගන්නන් ගේ කෑ කෝ ගැසීම් අසා ‘මාගේ දන්හලෙහි කෑ කෝ ගැසීම් ය’ යි සිතා සතුටු වේ. දෙතුන් දිනක් එ හඬ නො ඇසුනු බැවින්. ඔහු එහි ආ කෙළෙඹියාගෙන් ‘දැන් දන් නො දේදැ’ යි ඇසීය. ‘ඇයි, ස්වාමීනි! එසේ අසනු? දැනුත් දිනපතා ම පෙර සේ දන් දෙනු ලැබේ ය’ යි කී විට ‘දෙතුන් දිනක් ම දන්හලෙහි කිසිත් හඬෙක් කෑ කෝ ගැසුමෙක් නො ඇසුණේ ය, වෙන දා දන් දෙන විට ඉවසන්නට නො හැකි තරමට එහි කෑ කෝ ගැසීම් බොහෝ ය, ඇයි, දැන් එසේ නැත්තේ’ යි සිටු තෙමේ ඇසී ය. ‘මම ඔවුනට නිශ්ශබ්දව දන් ගැණුමට පිළිවෙළක් යෙදීමි’ යි කෙළඹියා කීයේ ය. ‘ඇයි, මුලදී ම ඒ නො කෙළෙහි’ යි ඇසූ විට ‘එදා ඒ ගැණ දැනුමක් මට නො තිබිනැ’ යි කී ය. ‘එදා නො වූ දැනුමෙක් අද කොයින් වී දැ?’ යි සිටු තෙමේ ඇසී ය ‘මාගේ දුවනිය එය මට කියා දෙන ලදැ’ යි කී විට ‘මා නො දන්නා දුවක් තට කොයින් දැ’ යි ඇසී ය. ඉක්බිති කෙළෙඹි තෙමේ භද්දවතිය සිටු අහිවාතකරෝගය නිසා ගෙය අත්හැර ආ තැන් පටන් ඔවුන් පිළිබඳ සියලු තොරතුරු කියා ඔහුගේ දුව තමන් දූ කොට ගත් බව කියා සිටියේ ය. ‘ඇයි, මෙතෙක් දවස් එය මට නො කීයෙහි ද, භද්දවතියසිටු, මාගේ හොඳ ම යාළුවා, ඇය අයිති මට, ඈ මාගේ දූ, මෙහි කැඳවා ගෙණ එන්නැ’ යි සිටු තෙමේ කීයේ ය. කෙළෙඹියා ගෙට ගොස් සාමාවතිය කැඳවා ගෙණ ආයේ ය. එවිට සිටු තෙමේ ‘දුව! නුඹ කාගේ දූ දැ’ යි ඇසුයේ ය. ‘ මම භද්දවතිය සිටුගේ දූ ය’ යි ඇය කී කල්හි සිටු තෙමේ ‘දුව! නුඹ මෙ තැන් සිට මාගේ දූ, අමුත්තක් නො සිතා සිතට නො ගෙණ මෙහි ඉන්න! උඹ ගේ සියලු සැපදුක් සොයන්නේ මම, වුවමනා හැම දෙයක් මට කියන්න, හැම දෙයක් මම කරමි’ යි ඇය ලඟට ගෙණ හිස සිඹ සනසා ඇයට මෙහෙවර කරණු පිණිස ගෑණුන් පන් සියයක් පාවා දී තම වැඩි මහල් දූ කොට ගත්තේ ය.

දිනෙක එ නුවර නැකත්කෙළියක් විය. අන් දවස්හි ගේ දොරින් කො තැනත් නො යන කුලකාන්තාවෝ ඒ නැකත් දිනයෙහි සිය පිරිවරත් කැටුව පාගමනින් ම ගංතොටුපොලවලට ගොස් ස්නානය කරති. එදා සාමාවතී තොමෝ ද සිය මෙහෙවර කරණ ගෑණුන් හා එක් ව නාන්නට ගංතොටට ගියා ය. ගියා ද රජගේ අසල මගිනි. උදේන රජ තෙමේ උඩුමහලැ සී මැදුරු කවුළුව ලඟ සිට නුවර දෙස බලා සිටියේ, ඈලා දැක ‘මේ නිළියෝ කවුරුන් වෙත ඉන්නෝ දැ’ යි ඇමතියන්ගෙන් ඇසී ය. ‘දේවයන් වහන්ස! මෑලා නිළියෝ නො වෙති, ඝෝසිත සිටානන්ගේ දූ වූ සාමාවතිය හා ඇයගේ මෙහෙවර කරණ පන්සියයක් ගෑණුය’ යි උන් කී විට, සාමාවතිය දැකීමෙන් හටගත් ස්නේහය ඇති රජ තෙමේ,

යි මෙසේ ලියා ඝෝසිත සිටානන් වෙත යැවී ය. ලියුම කඩා බැලූ ඝෝසිත සිටු තෙමේ,

යි ලියා එයට පිළිතුරු යැවී ය. රජ තෙමේ ලියුම බලා,

යි මේ ලියුම ඝෝසිත සිටානන් වෙත යැවී ය. ඝෝසිත සිටු තෙමේ මෙය බලා එයට පිළිතුරු විසින් මෙසේ ලියා යැවී ය.

මෙයින් කෝපයට පත් රජ තෙමේ සිටු ගෙට ගොස් සිටානන් හා සිටු භාර්‍ය්‍යාව අතින් ඇද ගෙණ ගෙයින් පන්නා හැර ගෙයි දොර ජනෙල් වසා සීල් තබා ආයේ ය. දිය නාලා පෙරළා පැමිණි සාමාචතී තොමෝ ගෙයින් පිටත සිටි පියා දැක ‘පියානෙනි! මේ කිමැ’ යි ඇසූ ය. ‘දුව! නුඹ රජ මැදුරට එවන්නැ “යි කියා රජ තෙමේ මට ලියුම් දෙකක් එවී ය, ඒ දෙකට ම ඒ නො කළැකි යි මම ලියා යැවීමි, එයින් ඇවිසුනු රජ තෙමේ මෙහි අවුත් අප ගෙයින් එලියට ඇද දමා ගේ සීල් තබා ගියේ ය’ යි සිටානන් කී විට ‘ඔබ තුමන් දන්වා යැවූ සැටි හොඳ මදි ය, තරමක් එය බැරෑරුම් ය, දන්වා යැවිය යුතුව තුබුනේ, පිරිවර ගෑණුත් සමග ගන්නහු නම් එවිය හැකි බව ය’ යි ඕතොමෝ කිවු ය. ‘දුව! නුඹ කැමැති නම් මම් එසේ කරමි’ යි කියා සිටු තෙමේ සාමාවතී කී ලෙසින් රජුට දන්වා යැවී ය. රජ තෙමේ සාමාවතිය පිරිවර ගෑණුන් හා ගෙවා අභිෂික්ත කොට සිය අග මෙහෙසිය කෙළේය. සෙසු ගෑණු සාමාවතියට ම පිරිවර කොට දුන්නේ ය.

මේ සාමාවතියගේ උත්පත්තිකථාව යි.

……

උදේන රජුට ‘වාසුලදත්තා’ යි තවත් අන් බිසවක් වූ ය. ඕ තොමෝ චණ්ඩපජ්ජෝත රජුගේ දූ ය. චණ්ඩපජ්ජෝත තෙමේ රජය කළේ ද, උදේන නුවරෙහි ම ය. ඔහු දිනක් උයන් ගොස් එන්නේ, තමන්ගේ සම්පත් සිහි කොට, ‘මෙබඳු මහත් සැපතක් අන් කවරකුට වේ දැ’ යි කීයේ ය. එහි සිටි මිනිසුන් ‘ඔබ වහන්සේන්ගේ මේ සැපත, උදේන රජුන්ගේ සැපතට මොන ලෙසකිනුත් ලං විය නො හැකි ය, උදේන රජුගේ සැපත ම ඉතා මහත් ය’ යි කී විට ‘එසේ නම් ඔහු අල්ලා ගණිමු’ යි කී ය. ‘දේවයන් වහන්ස! ඔහු අල්ලා ගනු නො කළැකි ය, ඔහු හස්තික්‍රාන්ත නම් පුදුම ශිල්පයක් දනී, හස්තික්‍රාන්ත මන්ත්‍රය කියා, හස්තික්‍රාන්ත වීණා ව වයා ඔහු සමහර විටෙක ඇතුන් පන්නා හරි යි, සමහර විටෙක ඇතුන් ගෙන්වා ගණි යි, ඔහු තරම් ඇත් වාහන ඇත්තෙක් ඒ අතින් බලවතෙක් මේ රටේ කො තැනත් නැත, එහෙයින් ඔහු අලා ගණු පහසු නැතැ’ යි රාජ පුරුෂයෝ කීහ. ‘ඒ කෙසේ වුවත් ඔහු අල්ලා ගත යුතු ම ය’ යි රජු කී කල්හි ඔවුහු ‘දේවයන් වහන්ස! ඔබ වහන්සේගේ අදහස ඕනෑකම ඔහු අල්ලා ගන්නට නම්, ලී දඬුවලින් ඇතකු සාදවා යන්ත්‍ර ද යොදා උදේන රජු ඉදිරියට ඒ දඬුමුවා ඇත යවනු මැනැවි, ඇත් වාහනයක් හෝ අස් වාහනයක් කො තරම් ඈත සිටිය ද, ඔහු ගොස් අල්ලා ගණු සිරිත ය, අප යවන මේ දඬුමුවා ඇතු, නියම ඇතෙකැ යි සිතා ඔහු මේ දඬුමුවා ඇතු අල්ලන්නට එන්නේ ය, ඒ ආවිට අපට උදේන රජු පණ පිටින් අල් ලා ගත හැකි ය’ යි කීහ. රජ තෙමේ ‘ඒ යහපතැ’ යි ඔවුන් කී ලෙසට දඬුමුවා ඇතකු සාදවා යන්ත්‍ර යොදා පිටත රෙදි ඔතා සිතුවම් කොට උදේනරජුගේ නුවර අසල එක්තරා විල් ඉවුරෙක තැබ්බ විය. දඬු ඇතුගේ බඩැතුළ සැටක් පුරුෂයෝ උදේන රජුගේ ඊම බලා හුන්හ. තැනැ තැනැ ඇත් ලඩ ද බැහූහ.

වනයේ හැසිරෙන මිනිහෙක් ඒ ඇතු දැක කරුණු නො විමසා ‘අපගේ රජුට සුදුසු ඇතෙකැ’ යි සිතට ගෙන වහා ගොස් ‘දේවයන් වහන්ස! සියලු සිරුර සුදු පැහැති කෙනෙක් කුළ වැනි මහ ඇත් රජෙක් මට මුණ ගැසුනේ ය, මෙයට කලින් මා එබඳු ඇතකු කවදාවත් දැක නැත, ඌ සුදුසු ඔබ වහන්සේට ම ය’ යි දන්වා සිටියේ ය. උදේනරජ ඌ අල්ලන්නට ඒ මිනිහා හා පිරිසත් ගෙණ ඇතකුට ම නැඟී නික්ම ගියේ ය. උදේන රජුන්ගේ පැමිණීම දත් චරපුරුෂයෝ වහා දුවගොස් එබව වණ්ඩපජ්ජොත රජුට දැන් වූහ. චණ්ඩපජ්ජෝත රජ වහා එහි ගොස් සිය පිරිස මග දෙපස රඳවා බලා සිටියේ ය. උදේනරජ මේ කිසිත් නො දැන ඇතු ලුහුබැන්දේ ය. මන්ත්‍ර කියා වීණා වාදනය කරණ විටත් ඇත් තෙමේ ඒ හඬට නතු නො වී දුවන්නට වන. උදේන අසකු පිට නැඟී ඇතු ලුහුබැන්දේ ය. ඇතු ලුහුබැඳ යන්නා වූ රජ දුටු බලසෙනඟ පසු බැස්සේ ය. රජ තෙමේ තනි විය. මගදෙපස රැක සිටියා වූ චණ්ඩපජ්ජෝතයන්ගේ පුරුෂයෝ උදේන රජු අල්ලා චණ්ඩපජ්ජෝතරජුට පාවා දුන්හ. ඉක්බිති උදේන රජුගේ පුරුෂයෝ තමන්ගේ රජු සතුරු රජු ගේ යටතට පත් වූ බව දැන පිටත කඳවුරු බැඳ බලා හුන්හ. චණ්ඩපජ්ජෝත තෙමේ උදේන රජු පණ පිටින් අල්ලා ගෙණ ගොස් සොරුන් ලන ගුහාවක බහා රැකවල් තබා තෙදිනක් ජයපානය කෙළේ ය. මේ අතර දිනෙක උදේන තෙමේ ‘තොපගේ රජු කොහි දැ’ යි මුරකරුවන් අතින් විවාළේ ය. ඔවුහු ‘සතුරු රජෙක් අල්ලා ගන්නා ලදැ’ යි කියා අප රජ තෙමේ ජයපානය කෙරේය’ යි කීහ. උදේන ඒ අසා ‘මේ මොන වැඩෙක් ද, මෙය ගෑණියකගේ වැඩක් වැනි වැඩක්, සතුරු රජකු අල්ලා ගත් විට ඔහු හැරිය හෝ නැසිය යුතු නො වේ ද, අල්ලා යටතට ගත්තහු දුකෙහි ලා කරණ ජයපානය කුමක් ද, එය නින්දිත’ යි කී ය. ඔවුන් ගොස් මේ උදේනයන් කියූ කතාව වණ්ඩපජ්ජොත රජුට දැන් වූ කල්හි ඔහු උදේන කරා ගොස් උන් හා මෙසේ කතාවට බැස්සේ ය.

චණ්ඩපජ්ජෝත රජ තෙමේ උදේන රජුගේ මේ ශූරගර්‍ජනාව නිර්‍භය කථාව අසා ‘මෙය කෙසේ ගණිම් දැ’ යි සිතන්නේ ‘අනිකකු ලවා මෙය ගැන්වීම නො සුදුසු ය, මා දුව ලවා, ගන්වා ඇගෙන් මම උගණිමි’ යි සිතී ය. එසේ සිතා ‘ඔබට වඳින කාහටවුවත් මෙය උගන් වන්නහු දැ’ යි ඇසුයේ ය. ‘ඔව්, කාටවුවත් මට කම් නැත, මට වඳින එකකුට උගන්වමි’ යි උදේන කීයේ ය. අප රජ මැදුරෙහි එක් කුදියක් ඇත, මෙහි තිරයක් ඇද ඇය තිරය ඇතුළෙහි හිඳුවමි, ඔබ තිරයෙන් පිටතැ හිඳ ඇයට ඇසෙන්නට මන්ත්‍රය කියවු, එවිට ඇය මන්ත්‍රය ඉගෙන ගනු ඇතැ’ යි කීවිට ‘කුදියක් හෝ වේවා, පිළියක් හෝ වේවා, මට ඉන් කම් නැත, මා වඳින්නියකට මන්ත්‍රය උගන්වමි’ යි උදේන කී ය. ඉක්බිති රජ තෙමේ රජ මැදුරට වහා ගොස්, වාසුලදත්තාව ලඟට ගෙන්වා ‘දුව! ශ්වේත කුෂ්ඨය ඇඟේ පැතිර ගත් එක් මිනිහෙක් වටිනා මන්ත්‍රයක් දනි යි, එය අනෙකකුට ඉගෙන ගත නො හැකි ය, නුඹ අර තිරයතුළ හිඳ ගණිත්, ඌ තිරයෙන් පිටතැ සිට නුඹට ඇසෙන්නට මන්ත්‍රය කියනු ඇත. එවිට නුඹ එය ඉගෙණ ගණින්, ඉන් පසු නුඹගෙන් මම ඉගෙණ ගන්නෙමි’ යි කීයේ ය. රජ තෙමේ උනුන් අනුරාගයෙන් බැඳී සන්ථවය කරණු ඇත යන බියෙන් දුව කුදියක කොටත්, උදේන රජු කුෂ්ඨ ඇත්තකු කොටත් මෙසේ උන්ට කීයේ ය.

උදේන රජ තෙමේ තිරයෙන් පිටැත සිට තිරය තුළ හුන් වාසුලදත්තාවට ඇසෙන්නට මන්ත්‍රය කිහිප වරක් කීයේ ය. එහෙත් වාසුලදත්තාවට එය හරිහැටි නො කියැවෙන්නේ ය. එවිට ‘බොල! කුදිය! තීගේ තොල් ඉතා ඝන ය, කොපුල් ද එසේ ය, මේ මෙසේ කියාවා’ යි උදේන තෙමේ කී ය. ඉන් කිපුනු වාසුලදත්තාව ‘බොල! කුෂ්ඨී පුරුෂය! තෝ කුමක් කියහි, මා වැන්නෝ කුදියෝ, තෝ?’ යි ඇසූ ය. එවිට උදේන, කඩතුරා කොණ ඔසොවා බලා, ‘තී කවර තැනැත්තියක් දැ’ යි ඇසී ය. ‘මම චණ්ඩපජ්ජෝත රජුගේ දූ වාසුලදත්තාවය’ යි කී විට ‘තීගේ පියා තී කුදියක කොට කීමි’ යි කීයේ ය. වාසුලදත්තාව ඒ අස මගේ පියා මට කියු යේ තා කුෂ්ඨ ඇත්තකු කොට ය’ යි කිවු ය. ඉන් පසු ඒ දෙදෙන උනුන් කෙරෙහි බැඳුනු ආලය ඇත්තෝ එ තැනදී ම අඹු සැමියන් සේ කාම සන්ථවය කළෝ ය. එ තැන් සිට මන්ත්‍ර උගැන්මෙක් නො වී ය. ‘මන්ත්‍ර උගණිවු දැ’ යි ඇසූ හැම වරක ම වාසුලදත්තාව ‘මන්ත්‍ර උගණිමි’ යි කියයි.

මේ අතර දිනක උදේන රජ තෙමේ ඇයට ‘සොඳුර! ස්වාමි පුත්‍රයකු විසින් කළ හැකි වැඩ, කළ යුතු වැඩ මවුපියනට, සහෝදරයනට, සහෝදරියනට කරන්නට පිළිවන් කමෙක් නැත, මා කියනු අසන්න! මා මෙයින් නිදහස් කරන්නෙහි නම්, තී මාගේ අගබිසොව කරන්නෙමි, ස්ත්‍රීන් පන්සියයක් පිරිවර කොට දෙන්නෙමි’ යි කීයේ ය. ‘හොඳයි, තමුන්නාන්සේ එසේ කරන්නහු නම් මම නුඹ වහන්සේ මෙයින් මුදා හරිමි’ යි ඈ කී කල්හි ‘සොඳුර! කුමක් කියහි, මාගේ කතාවෙහි කිසිත් වෙනසෙක් නො වේ, තී ය මාගේ පණ, ඔබ අග බිසොව කරන්නෙමි, හැම සැපත් දෙන්නෙමි’ යි උදේන කී ය. වාසුලදත්තාව පිය රජු වෙත ගොස් වැඳ සිටියා ය. එහිදී ‘දුව! සිප් උගෙණ නිමවන ලද දැ’ යි ඇසූ විට, ‘පියාන! මන්ත්‍රයට උපචාර පිණිස, මහ රෑ තරුඵලියෙන් බෙහෙතක් සොයා ගත යුතුව තිබේ, එය වේලාව බලා හිඳ සොයා ගත නො හැකි ය, වේලාවෙහි වේවා, අවේලාවෙහි වේවා, වේලාව නො බලා ඒ පිණිස කෙතැනක මුත් යා යුතු ය, එයට ඉඩ පහසු ඇති විය යුතු ය, එහෙයින් දොරගුලු නො දැමු දොර කඩක් හා වේගයෙන් යා හැකි වාහනයකුත් අපට වුවමනා ය’ යි ඕ තොමෝ කිවූ ය. රජ තෙමේ ද එය සැබෑවෙකැ යි පිළිගෙණ, එක් දොරක දොරගුලු නො දමන ලෙස නියම කෙළේ ය. එක් දවසට පණස් යොදුන් දුර යන භද්දවතී නම් ඇතින්න ය, සැට යොදුන් දුර යන කාක නම් දාසය, සියක් යොදුන් දුර යන වෙලකණ්ඨි-මුඤ්ජකෙසී නම් දෙ අසුන්ය, එක් සිය විසි යොදුන් දුර යන නාලාගිරි ඇත් ය යන මේ වාහන පස ඒ රජුට අයත් වාහන විය. දුවට භද්දවතී නම් වාහනය දුන්නේ ය.

මේ රජ තෙමේ, අබුද්ධෝත්පාද කාලයෙක එක් බලවතකුට උවැටැන් කරන්නෙක් වූයේ ය. දවසෙක, මේ බලවත් තෙමේ, නුවරින් පිටතට ගොස්, දිය නා එන්නේ ය. එ දවස එක් පසේ බුදුවරයෙක් නුවර පිඬු සිඟා ගියේ ද, නුවර වැස්සන් මරු වැහී සිටි බැවින් උන්ගෙන් එක් බත් උළකුදු නො ලැබ, සිස් පාත්‍රය ගෙණ, නුවර දොරට වැඩියේ ය. එවිට, මාර තෙමේ අන් වෙසක් ගෙණ, උන්වහන්සේට ලං ව ‘ස්වාමීනි! මොකුත් ලද දැ’ යි ඇසී ය. ‘කිමෙක් ද තෝ ලබන ලෙසක් කෙළෙහි දැ’ යි උන්වහන්සේ ඇසූහ. ‘ස්වාමීනි! එසේ නම්, ආපසු එහි වඩිනු මැනැවි, ලබන ලෙසක් කරමි’ යි මාරයා කී විට, ‘මම නැවැත එහි නො යමි’ යි කීහ. මරුගේ මේ බස් ගෙන, උන්වහන්සේ පෙරළා එහි වැඩි සේක් නම්, මාර තෙමේ, නුවර වැස්සන්ගේ සිරුරෙහි වැහී, අත්ලෙහි අත්ල ගසා සිනාසෙන්නේ ය. නුවරින් පිටතැ ගොස්, දිය නාලා එන අධිපති තෙමේ, බත් උළකුත් නො ලැබ, සිස් පය ගෙණ මගැ සිටි පසේ බුදුන් දැක වැඳැ ‘ස්වාමීනි! මොනවා හෝ ටික දෙයක්වත් නො ලද්දේ දැ’ යි ඇසූයේ ය. ‘නුවරැ හැසිර නික්මුණෙමි’ යි උන්වහන්සේ ඔහුට කීහ. ‘මා විසින් ඇසූ කරුණට කිසිත් නො වදාරා අනෙකක් ම වදාරන්නාහ, මොක ද මේ, කිසිවක් නො ලද්දේ දැ’ යි සිතා, පාත්‍රයට එබී බලා කිසිත් නැති බව දැක, ගෙයි ද බත් ඇති නැති බව නො දැන පාත්‍රය ගන්නට අපොහොසත් වූ ඔහු ‘ස්වාමීනි! මදක් වැඩ සිටිනු මැනැවැ’ යි වේගයෙන් ගෙට ගියේ, ‘බත් පිස නිමියේ දැ’ යි අසා ‘නිමියේ ය’ යි කී කල්හි, තම උපස්ථායකයාට අඬගා, තා තරම් වේගයෙන් යා හැක්කෙක් නැත, එහෙයින් වහා ගොස්, පසේ බුදු රජුන්ගේ පාත්‍රය ගෙණ එව’ යි කීයේ ය. ඔහු ද වහා ගොස්, පාත්‍රය ගෙණ ආයේ ය. අධිපති තෙමේ, තමන්ට පිළියෙළ කොට තුබූ භෝජනයෙන් පාත්‍රය පුරවා, ‘වහා ගොස්, මෙය, බුදුරජුන්ට පිළිගන්වා ලව, මම තට මෙයින් පින් දෙමි’ යි භෝජන පාත්‍රය උපස්ථායකයා අතට දුන්නේ ය. ඔහු වහා ගොස්, උන්වහන්සේට එය පිළිගන්වා, පසඟ පිහිටුවා වැඳ, ‘ස්වාමීනි! වළඳන වේලාව ඉතා ලංවූවා ය, එ හෙයින් මම ඉතාවේගයෙන් ගොස්, ඉතා වේගයෙන් ආයෙමි, ඉර අවරට යන්නට පෙර දන් වළඳනු මැනැවි, ස්වාමීනි! මේ පිනෙත් යොදුන් පණසක්, සැටක්, සියයක්, එක් සිය විස්සක් යන ඈලෙසින්, වේගයෙන් යන්නට හැකි වාහන, සසර දී මට ලැබේවා, එහා මෙහා ආ ගිය මාගේ සිරුර අව්වෙන් දැවී ගියේ ය, එහෙයින් උපනුපන් හැම තැන දී මාගේ අණ, හිරුගේ තෙද වැනි වේවා, මේ පිණ්ඩපාත දානයේ පින් මාගේ ස්වාමියා විසින් මටත් පමුණුවන ලද්දේ ය, එ හෙයින් නුඹ වහන්සේ දත් ධර්‍මයට, මමත් කොටස් කරුවෙක් වෙම්වා’ යි කියා සිටියේ ය. එවිට බුදුරජානන් වහන්සේ;

යි අනුමෙවෙනි බණ වදාළ සේක. මේ වනාහි පසේබුදු රජුන්ගේ අනුමෝදනාගාථා ය. මේ චණ්ඩපජ්ජෝත රජුගේ පෙර සිරිත ය. පෙර කියූ කම්බෙලෙන් ඔහුට මේ වාහන පස ලැබුනේ ය. මේ අතර දවසෙක චණ්ඩපජ්ජෝත තෙමේ, උයන් කෙළියට ගියේ ය. මෙ දින උදේන තෙමේ, ‘අද පලා යා යුතු ය’ යි එහි තුබූ ඉතා මහත් වූ ලොකු සම්පසුම්බි, හැමෙකක් කහවණුයෙන් හා රන් රුවනින් පුරවා ඒ හැම භද්දවතී නම් ඇතිනිය පිට නංවා, වාසුලදත්තාවත් ගෙණ එ තැනින් පැන ගියේ ය. ඇතුල් පුර රක්නෝ, එසේ යන්නවුන් දැක, වහා ගොස් රජුට දැන් වූහ. රජ තෙමේ, ‘වහා යවු, අල්ලා ගෙණ එවු’ යි මහත් සේනාවක් යැවී ය. උදේන තෙමේ, සෙනාව තමන් පසු පස ලුහු බැඳ එන බව දැක, කඩිමුඩියේ කහවණු මල්ලක් ලිහා බිම හෙලූයේ ය. ලුහුබැඳ ආ මිනිස්සු, කහවණු කෙරෙහි වූ ලෝභයෙන් එ තැන නතර ව කහවණු ඇහිඳ, නැවැත දුවන්නට වූහ. එවිට, උදේන, රන්මිල පුරවා තුබූ මල්ලක් ලිහා බිම හෙලී ය. මිනිස්සු, එ තැන නතර ව, රන්මිල එකතු කරන්නට වූහ. ඒ අතර උදේන තෙමේ, දුව ගොස්, නුවරින් පිටතැ පිහිටුවා තුබු තම කඳවුරට වැදුනේ ය. කඳවුරට වැදුනු උදේන රජු දුටු ඔහුගේ භට සේනාවෝ ඔහු වහා නුවරට ඇතුල් කළහ. එහි දී උදේන රජ තෙමේ, වාසුලදත්තාව අගබිසෝ තනතුරෙහි තැබී ය.

මේ වාසුලදත්තාවගේ උත්පත්තිය යි.

……

උදේනරජුට ‘මාගන්දියා’ නම් වූ තවත් අග බිසොවක් වූ ය. ඕ කුරුරට මාගන්දිය බ්‍රාහ්මණයාගේ දූ ය. මවු තොමෝත්, මාගන්දියා නම් ය. ‍මෑගේ සුලු පියාත්, මාගන්දිය නම් වූයේ ය. දැකුම්කලු රූ ඇති මාගන්දියා තොමෝ දෙවඟනක සේ වූ ය. මාගන්දියා, දීග දිය යුතු වයසට පැමිණි කල්හි පියබමුණු තෙමේ දුවට කැපෙන තරුණයකු සෙවීමෙහි යෙදුනේ ය. එහෙත්, ඔහු, දුවගේ වයසට, රුවට මහතට උසට කැපෙන තරුණයකු සොයා ගැණීමෙහි අපොහොසත් විය. නොයෙක් ගම් රටවල පිරිවර ඇති ඉසුරුමත් වූ මහත් කුලවලින් පැමිණ, ඉල්ලන ලද්දී ද, ‘තෙපි මාගේ දුවට, නො ද කැපෙන්නහු’ යි කියමින් ආ ආවුන් පිටත් කර හරියි. මෙ දවස බුදුරජානන් වහන්සේ මහකුළුණු සමවතින් නැගී ලොව බලා වදාළ සේක. එවිට, අනාගාමීඵලය ලැබීමෙහි තෙද ගැණී සිටි මාගන්දිය දෙමාල්ලෝ, උන්වහන්සේට පෙණී ගියහ. ඉක්බිති උන්වහන්සේ පා සිවුරු ගෙණ, කාහටත් නො දක්වා ගමෙන් පිටතැ ඔවුන් ගිනි පුදන තැනට වැඩි සේක. බ්‍රාහ්මණ තෙමේ උන්වහන්සේගේ රූප ශ්‍රීයෙන් අගතැන් පත් වූ ශ්‍රී දේහය බලා විස්මයට පැමිණ ‘මෙ වැනි පුරුෂයෝත් මෙලොව සිටිත් ද, අය්යෝ! මොහු වැන්නෙක් කො තැනින් ලැබිය හැකි ද, දුවගේ පිණ, මූ මාගේ දුවට කැපෙන පිරිමියා, මාගේ දුව මූට දිය යුතු ය’ යි සිතට ගෙන, බුදු රජුන්ගේ ඉදිරියට ගොස්, ‘ශ්‍රමණය! අසන්න! ඔය හිඟමන අත් හරින්න! මට යස දුවක් සිටියි, ඈ රූපයෙන් හා හැඩහුරුකමින් දෙවඟනක සේ ය, ඈ සුදුසු තමුන්නාන්සේට ම ය, තමුන්නාන්සේගේ ඔය රූසටහන් ඇගේ රූසටහන් සේ ය, තමුන්නාන්සේ ඈටත් ඈ තමුන්නාන්සේටත් හරියට ම හරිය, නො දැකිය හැකි අඹු සැමි යුවලෙක් ඈත් තමුන්නාන්සේත්, එ හෙයින් මම ඈ තමුන්නාන්සේට දෙන්නම්, දෙන්නාට දිවි තිබෙනතුරු දිචි ගෙන යෑමට සෑහෙන පමණටත් වඩා, දායාදත් දෙන්නම්, පොඩ්ඩක් මෙහි නවතින්න! මා ගෙට ගොස් එනතුරු, කො තැනකත් නො ගොස් මෙහි ම සිටින්නැ’ යි කියා වහා ගෙට ගියේ ය.

බුදුරජානන් වහන්සේ කිසිත් නො බැණ නිහඬව ම වැඩ සිටි සේක. බ්‍රාහ්මණ තෙමේ, ගෙට දුව ගොස්, ‘හා! හරි! මාගේ දුවට කැපෙන තරුණයකු සොයා ගතිමි, අඹු සැමි යුවල හරියට ම හරි, දුවට කැපෙන හොඳ පිරිමියා, ඌට මෑත්, මෑට ඌත් හොඳට ම හරි, සොඳුර! කෙල්ල සරසන්නැ’ යි දූ සරසවා ගෙණ අඹුවත් සමග බුදු රජුන් හමුවන්නට ගියේ ය. මුළු රට ම දෙදරා ගියේ ය. රට වැස්සෝ ‘මේ කිමැ’ යි ගල් ගැසී ගියහ. ඔවුහු ‘බමුණා මෙතෙක්, තම දුවට කැපෙන තරුණයෙක් නැතැ’ යි දුව කිසිවකුටත් පාවා නො දී සිට, අද දුවට කැපෙන පිරිමියෙක් ලදැ’ යි දූව සරසා ගෙණ දූ පාවා දෙන්නට යයි, දූ දෙන මේ තරුණයා අප විසින් ද බැලිය යුත්තෙකැ’ යි බමුණා සමග ම ගෙවලින් පිටත් ව ගියහ. බුදුරජානන් වහන්සේ බමුණා කී තැන නො සිට එහි සිරිපාලකුණ තබා, බමුණා එන්නට පෙරාතුව, එ තැනින් බැහැරට ගොස් අන් තැනෙක වැඩ සිටි සේක.

බුදුවරුන්ගේ සිරිපාලකුණ වනාහි, තමන් වහන්සේ ඉටා තැබූ තැනැ ම පෙණෙන්නේ ය. නැත, නො පෙණෙන්නේ ය. යමකු සඳහා එය තබන ලද්දේ නම්, ඒ ඔවුනට පෙණෙන්නේ ය, එය, නො පෙණෙනු පිණිස කිසිත් කරණු නො හැකි ය. සදෙව් ලොවැ කිසි කෙනෙක් එය මඩින්නට, පෙරළන්නට ගලවන්නට, යටපත් කරන්නට, වසන්නට පොහොසත් නො වෙති.

බැමිණි තොමෝ ‘කෝ ඔය කියන හැඩ ඇති තරුණයා?’ යි ඇසූ ය. ‘මා ගෙට යද්දී, ඔහු මෙ තැනැ සිටියා, පොඩ්ඩක් මා දූ ගෙණ එන තුරු කොතැනකත් නො ගොස් මෙ තැනැ සිටින්නැ යි මම ඔහුට කීමි, ටිකක් සොයා බලමු’ යි කියා බ්‍රාහ්මණ තෙමේ, බුදුරජුන් වැඩි තැන් බලනුයේ, පා සටහන් දැක, ‘මේ ඒ තරුණයාගේ පා සටහන’ යි බැමිණියට අඬගා පෙන් වී ය. ඕ, ත්‍රිවේදයෙගි දක්‍ෂ තැනැත්තියක බැවින්, දෙහ ලක්‍ෂණ විද්‍යාව අනු ව, ඒ පා සටහන විමසා, ‘මේ පා සටහන පස්කම් සැප විඳින තරුණයකුගේ නම් නො වේ ය’ යි;

යි එහිලා ශාස්ත්‍රයුක්තිය කිවු ය. එවිට බමුණු තෙමේ, ‘හා! හරි! ඔයාගේ කතාව, ඔයා, දියබඳුනෙහි කිඹුලන්, ගෙමැද සොරුන් දකින්නියක සේ ය, කට මැත නො දොඩා නිහඬ වන්නැ’ යි කී ය. එහෙත්, බැමිණිය නැවැතත් ‘ඔයා කෙසේ කියූ ද, මේ පා සටහන පස්කම් සේවනය කරන්නකුන්ගේ නම් නො වේ ය’ යි කිවු ය. බමුණා වට පිටාව බලනුයේ, බුදුරජුන් දැක, ‘මේ ඉන්නේ මා කියූ තරුණයා’ යි බුදුරජුන් වෙතට ගොස්, ‘ඕ! කොහොම ද, මහණ! මෙන්න මා කී මාගේ ඒ දූ, තමුන්නාන්සේට අඹුව කොට දෙන්නට ගෙණ ආමි, පිළිගන්නැ’ යි කීයේ ය. ‘තාගේ දුවගෙන් මට වැඩක් ඇත නැතැ’ යි නො කියා ‘මා ගිහි ගෙයින් නික්මුනු තැන් පටන්, අජපල්නුගරුක්මුලට එනු දක්වා, මාරයා මා පසු පස එළවා ආයේ ය, එහෙත්, ඔහු, මා බැඳ ගන්නට කළ හැම උත්සාහයක් ම, සිඳ බිඳ හැර, මම ඔහුගේ විෂයය ඉක්මවා ගියෙමි, එයින් සිත් තැවිල්ලට පැමිණි මාරයා, අස්වසනු පිණිස, ඔහුගේ දූවරු මා වෙතට පැමිණ, නොයෙක් අන්දමේ නැටුම් නැටූහ, නොයෙක් වෙස්, මා ඉදිරියෙහි දැක්වුහ, නොයෙක් දේ කීහ, ඉඟිබිඟි කළහ, තොල් මැරූහ. එහෙත් ඒ එකකින්වත් මා පෙළන්නට, මා ඇදගන්නට ඈලා පොහොසත් නො වූහ’ යි වදාළ බුදුරජානන් වහන්සේ,

යි මෙසේත් වදාළ සේක. අවසානයෙහි ඒ බමුණු දෙමාල්ලෝ, අනාගාමිඵලයෙහි පිහිටියෝ ය. එහෙත් මාගන්දියා තොමෝ ‘මුට මාගෙන් වැඩෙක් නැත්තේ නම්, ඒ බව නො කියා, මූ දැන් මා මලමූත්‍රයෙන් පිරුණියක කරයි, වේවා, මට තැනෙක් ලැබුනාවේ, එදාට මම මූට කරණ එක දනිමි’ යි බුදුරජුන් කෙරෙහි තදින් වෛර බැන්දා ය.

බුදුරජානන් වහන්සේ, මාගන්දියා තමන් වහන්සේ කෙරෙහි වෛර බඳනා බව දැන දැන, මෙසේ වදාළෝ, අනික් දෙ දෙනාට වන වැඩ සලකා ය. බුදුවරයෝ වනාහි, තමන් කෙරෙහි උනුන් උපදවන ක්‍රෝධය නො සලකති. මාර්‍ගඵලාවබෝධයට සුදුසු වූවන් දැක ධර්‍ම දේශනා කෙරෙති.

ඉක්බිති මාගන්දිය දෙමාල්ලෝ, තම දූ කැඳවා ගෙන ගොස්, චූල මාගන්දියට භාර කොට, පැවිදිව කෙලෙස් හැම බිඳ හැර රහත්බවට පැමිණියෝ ය. චූල මාගන්දිය ද, ‘මාගේ දු එසේ මෙසේ යම්තම් පිරිමියකුට දිය යුතු නො වන්නී ය, රජකුට ම සුදුසු ය ඈ’ යි කොසඹෑනුවරට ගොස්, වටිනා ඇඳුම් කැඩුම් ආයිත්තමින් මැනැවින් සරසා, උදේනරජු වෙතට ගොස්, ඔහුට පාවා දුන්නේ ය. උදේනරජ තෙමේ ඈ දැක, උපන් බලවත් ඇලුම් ඇත්තේ, පන්සියයක් ගෑණුන් පිරිවර කොට තබා අග බිසෝ තනතුරෙහි තැබූයේ ය.

මේ මාගන්දියාගේ උත්පත්තිය යි.

……

මෙසේ උදේනරජ හට සාමාවතී - වාසුලදත්තා - මාගන්දියා යි අග බිසෝවරු තිදෙනෙක් වූහ. එක් එක් බිසොවට, පන්සියයක් පන්සියයක් නළඟනෝ පිරිවර වූහ. එ දවස, කොසඹෑනුවර ඝෝෂිත - කුක්කුට - පාවාරිය යි සිටුහු තිදෙනෙක් ද වාසය කළහ. ඔවුහු හිමාලය වනයෙන් අවුත්, නුවර සිසාරා පිඬු සිඟා යන තාපසයන් පන්සියයක් දැක, ඔවුන් ගෙන්වා වඩා හිඳුවා, දන් පිළියෙල කොට වැළඳවූහ. දන් වළඳවා අවසන්හි, තවත් සාර මසක් එහි නවතින ලෙසට උන්ට ආරාධනා ද කළහ. තාපසයෝ ද ඒ පිළිගෙන එහි නතර වූහ. එසේ සාරමස ගෙවා හිමාලය වනයට යන්නට සැරසුනු තවුසන්ට සිටුවරු නැවැත වස්කාලයෙහි එන ලෙසට ද ආරාධනා කළෝ ය. තාපසයෝ හිමාලය වනය බලා ගියහ. ගොස් එහි අට මසක් ගෙවා, නැවැත, වැසිකාලය ලං වත් ම, පෙරළා, සිටුවරුන්ගේ ආරාධනාව සිහි කොට නුවරට ආහ. මෙසේ ඒ තවුසෝ, අට මසක් හිමාලයයෙහි ද, සාර මසක් සිටුවරුන් වෙත ද වාසය කෙරෙති.

එක් අවදියක මොවුහු, හිමාලයයෙන් එන්නෝ, කැලෑවෙහි හොඳට වැඩුනු ලොකු නුගගසක් දැක, එහි මුල වාඩිලා ගත්හ. දෙටු තවුස් තෙමේ, ‘මේ ගස අරක් ගත් දෙවි තෙමේ සුලුපටු එකෙක් නො වන්නේ ය, ලොකු එකකු ම විය යුතු ය මොහු, එ හෙයින්, මේ නුගයට අරක් ගෙණ සිටින දෙවි රජානන් වහන්සේ, අපට බොන්නට පැන් ටිකක් දෙන සේක්වා’ යි සිතී ය. සිතූ කෙණෙහි ම, දෙවි තෙමේ පැන් දුන්නේ ය. නැවත ඒ තවුසා, ‘නාන්නට වතුර, කන්නට කෑමක් දෙන සේක්වා’ යි ඉල්ලී ය. දෙවි තෙමේ ඒ හැම දුන්නේ ය. එ හෙයින් තවුසාට දෙවියන් දැකීමෙහි ආශාවක් උපන. ඒ ඇසිල්ලෙහි දෙවි තෙමේ ගස පළා ගෙණ, ඔවුන්ට තමන් දැක්වී ය. ඉක්බිති තවුසෝ, ‘දෙවරාජය! ඔබගේ සම්පත් මහත් ය, පුදුම ය, මේ ලබන්නට කළ පින්කම කිමැ’ යි ඇසූහ. ‘ඒ නො අසනු මැනැවැ’ යි දෙවි තෙමේ කී ය. ‘කියන්නැ’ යි තවුසෝ නැවැත නැවැතත් කියා සිටියහ. තමන් කළ ඒ පින්කම, ඉතා කුඩා එකක් බැවින් දෙවි තෙමේ ඒ කීමෙහි ලජ්ජා ඇත්තේ විය. එහෙත් තවුසන්ගේ ඇවිටිල්ල මහත්වූ බැවින්, ‘පින්වත! මම එදා අනාථපිණ්ඩික සිටානන්ගේ ගෙදර, කුලීවැඩ කළ කුලීකරුවෙක් වීමි, එහි දී මට ලැබුනු කුලියෙන්, මම යන්තමින් දිවි පැවැත් වීමි, පෝය දිනෙක, සිටු තෙමේ විහාරයේ සිට අවුත්, ගෙට වැද ගෙයි සිටි අයගෙන්, ‘අද පෝයබව මෙහි කුලීකරුට කියන ලද දැ’ යි ඇසී ය, ‘නො කීවෙමු’ යි ඔවුහු කීහ, ‘එසේ නම්, ඔහුට සෑහෙන පමණ සවසට බත් ටිකක් උයා දෙවු’ යි කී ය, එවිට, බත් පිසන්නෝ, හාල්නැළියක බත් පිසූහ, මම මුළු දවස වනයෙහි වැඩ කොට, සවස ගෙට ආමි, බත් බෙදා දෙන්නෝ, එවිට මට බත් බෙදා දුන්හ, එහෙත් වෙනදා මෙන් එදා එහි බත් ගෙණෙවු, මස් ගෙණෙවු, මාලු ගෙණෙවු, එලවලු ගෙණෙවු, පලතුරු ගෙණෙවු, පැන් ගෙණෙවු, ඉඳුල් ලන බඳුන ගෙණෙවු, යි යන කිසිත් කෑ කෝ ගැසීමක් ඉල්ලීමක් නො වූ බැවින්, එහි සිටියවුන් වැතිර නිදිගත් බැවින්, බඩගිනි තදින් තිබුන ද, මම බත් නොකා මට ම පමණක් බත් දුන්නෝ කුමක් නිසා දැ යි කල්පනා කොට, මෙහි ඉන්නා අන් අය, රෑට බත් කෑවෝ දැ යි ඇසීමි, නැතැ යි කී කල්හි, කුමක් නිසා, නො කෑවෝ දැ යි මම ඇසීමි, ඇයි නො දන්නෙහි ද, පෝයදාට මේ ගෙයි අය පෙහෙවස් සමාදන් වෙති, එ හෙයින් රෑට අහර නො ගණිත්, සිටුතුමා, කිරිදරුවන්ගේ පවා කට සෝදවා, චතුමධුර කටගා, පෙහෙවස් සමාදන් කරවයි, සුවඳ තෙල්පහන් දල්වා, තැබූ කල්හි ලොකු කුඩා හැම දෙනා, නිදන අසුන්වලට නැඟී ද්වත්තිංසාකාරය සජ්ඣායනා කරති, නුඹට අද පොහොය දවස බව කියන්නට අපට අමතක විය, නුඹට පමණක් බත් පිසුවමෝ එහෙයිනි, බත් කව’ යි ඔවුහු කීහ. එවිට, ‘මම, දැන් පෙහෙවස් සමාදන් වෙමි’ යි සිතා සිටුහුගෙන් අසන්නට කීමි, ඔහු ගොස්, සිටුහුගෙන් ඇසූහ. සිටු තුමා, එසේ නම්, දැන් අහර නො ගෙණ, කට සෝදා, උපොසථඞ්ග ඉටා, උපඩ්ඪුපොසථය ලබව’ යි කී ය, මම එසේ කෙළෙමි, මුළු දවස ම වනයේ බර වැඩ කොට, වෙහෙසට පත් ව, තද බඩ ගින්නෙන් පෙළී සිටියා වූ මාගේ සිරුරෙහි, ඇට නහර බිඳ ගෙණ වාතයෝ කිපී නැගී සිටියෝ ය, මම රැහැණක් බැඳ, රැහැන් කොණ අල්ලා ගෙණ, ඔබිනොබ පෙරළුනෙමි, එවිට සිටු තෙමේ, පහන් දල්වා, චතුමධුර ගෙණ, මා වෙත පැමිණ, අසනීපය කිමැ යි අසා, එසේ නම් මේ බේත ගණුව’ යි කී ය, ‘ඔබ වහන්සේ අනුභව කරණු මැනැවැ’ යි මා කී විට, ‘අපට අපහසුවෙක් නැත, ඔබ අනුභව කරවු’ යි කී ය, පෙහෙවස් සමාදන් වන්නේ, සියල්ල සමාදන් වන්නට නො කැමැති වීමි. සමාදන් වූයේ අඩෙකි, මා ඒ සමාදන් වූ පෙහෙවස් අඩ බිඳීයේය යන බියෙන්, ඒ අනුභව කරන්නට නො කැමති වීමි, එකල, සිටු තුමා ‘පුතා! එසේ නො කරව, මෙයින් ටිකක් කට ගා ගන්නැ’ යි කී ය, එහෙත් මම එසේ නො කෙළෙමි, ඒ රෝගයෙන් පෙළුනේ, පාන් වත් ම කලුරිය කොට, මේ නුග ගස උපන්මි, සිටු තෙමේ බුද්ධමාමක ය, ධර්‍මමාමක ය, සංඝමාමක ය, එතුමන් ඇසුරු කොට, කළ උපඩ්ඪුපොසථයාගේ විපාකය වශයෙන් මම මේ සමපත් ලැබීමි’ යි දෙවි තෙමේ කීයේ ය, බුද්ධ යන වචනය ඇසූ තවුසෝ, හුන් තැනින් නැගිට, දොහොත් මුදුන් දී බුද්ධ යනු තෙවරක් කියවා ගෙණ, ‘මේ වචනය ලෝකයෙහි නො ලැබිය හැකි එකෙකැ’ යි තෙවරක් උදන් අනා, ‘කප් සිය දහස් ගණනින් ද, නො ඇසිය හැකි මේ උතුම් වචනය තාගෙන් ඇසුවෙමු’ යි දෙවියාට ස්තුති කළහ. ඉක්බිති අතැවැස්සෝ, ‘ආචාර්‍ය්‍යතුමනි! බුදුරජුන් වෙත යමු’ යි කීහ. ‘කොසඹෑනුවර සිටුවරු තිදෙන අපට බොහෝ උපකාර කරති, හෙට ඔවුන්ගේ ගෙයි දානය ගෙණ, මේ බව ඔවුන්ටත් දන්වා යමු, හෙට වනතුරු ඉවසවු’ යි ඇදුරු තවුස් කී ය. ඔවුහු එය පිළිගත්හ.

පසුදා සිටුවරු, කෑම්බීම් පිළියෙළ කොට, අසුන් පණවා, ‘අද අපගේ තවුස් හිමිවරුන් මෙහි වඩින දිනැ’ යි බලා හිඳ එන්නවුන් දැක ඉදිරියට ගොස්, ගෙට කැඳවා ගෙණ අවුත්, වඩා හිඳුවා දන් පිළිගැන්නූහ. වළඳා අවසන්හි තවුසෝ, ‘අපි යමු’ යි සිටුවරුන්ට දැන්වූහ. එවිට සිටුහු ‘ඇයි! ස්වාමීනි! ඔබ වහන්සේලා වැසි සාරමස මෙහි අප වෙත නවතින බවට පොරොන්දුවක් දුන්නෝ නො වහු ද, ඇයි! මෙහෙ ම කියනු, කොහි වඩින්නහු ද, මෙහි නවතිනු මැනැවැ’ යි කීහ. ‘සිටු තුමනි! බුදු රජතෙමේ ලොව පහළ වුයේ ය, දහම් ලොව පහළ වූයේ ය, සඞ්ඝ තෙමේ ලොව පහළ වූයේ ය, එ හෙයින් මෙහි රැඳෙනු තරම් නො වේ, පමාවනු නො සුදුසුය’ යි කී විට ‘පොඩ්ඩක් නවතිනු මැනැවි, අපත් ගමනට සූදානම් වන තුරු’ යි සිටුවරු කීහ. ‘තමුසේලා ගමනට සුදානම් වන තුරු, අප මෙහි රැඳීම වැඩකට ඇත්තෙක් නො වේ, එය අපට ලොකුපමාවකි, තමුසේලා පසු වී එන්න, අපි යන්නෙමු’ යි ඔවුහු පිටත්ව ගියහ. ගොස්, බුදුරජුන් හමුවට පැමිණ, ස්තුති කොට වැඳ පුදා පසෙකට වී හුන්නෝ ය. බුදුරජානන් වහන්සේ, ඔවුන්ගේ අදහස් බලා ඔවුනට ආනුපුබ්බී කථාව වදාරා, දහම් දෙසූහ. ඒ අවසන්හි සියල්ලෝ, පිළිසිඹියාවන් ලබා රහත් වූහ. ‘මහණෙනි, මෙහි එවු’ යි වදාළ වචනය හා, ඍද්ධියෙන් ලත් පා සිවුරු දරන්නෝ, එහිභික්‍ෂුභාවයෙන් පැවිද්ද ලැබූහ.

සිටුවරු ද, පන්සියය පන්සියය ගැල් පිළියෙල කොට ඒ හැමෙකක, සහල්-උඳු-මුං-පොල්-පුවක්-දුරු-මිරිස්-දෙහි-දොඩම්-ගිතෙල්-මී-උක්හකුරු ආදිය හා රෙදි පිළි ආදී වූ දානෝපකරණ පටවා ගෙණ, සැවැත්නුවරට පැමිණ, ගෙණ ආ හැම එකක් පසෙක තබා, බුදුරජුන් වෙත ගොස්, වැඳ, බණ අවසන්හි සෝවන්පලයට පැමිණියහ. ඔවුහු, එහි රැඳී පසළොස් දවසක් දන් දුන්හ. මෙසේ පසළොස් දවසක් බුදුරජුන් වෙත රැඳී දන් දී අවසන් කොට, කොසඹෑනුවරට වඩින ලෙසට ආරාධනා කොට යන්නට අවසර ඉල්ලූහ. එවිට බුදුරජානන් වහන්සේ, ඔවුනට, ගමනට අවසර දී ‘තථාගතයෝ වනාහි, ශුන්‍යගාරයෙහි ඇලෙත්’ යි ද, වදාළ සේක. ‘ස්වාමීනි! භාග්‍යවතුන් වහන්ස! අපි ඒ දනිමු, අප දන්වා එවූ විට, කොසඹෑනුවරට වඩිනු යහපතැ’ යි කියා, කොසඹෑනුවර බලා, සැවැත්නුවරින් පිටත්ව ගියහ. ටික දිනකට පසු, එහි කොසඹෑනුවරැ ඝෝසිත සිටු ඝෝසිතාරාමය ද, කුක්කුටසිටු කුක්කුටාරාමය ද, පාවාරියසිටු පාවාරිකාරාමය ද යන මහාවිහාර කරවා, අවසන් කොට, එහි වැඩමවන්නට ආරාධනා කොට බුදුරජානන් වහන්සේට ලියුම් යැවූහ. බුදුරජානන් වහන්සේ එහි වැඩි සේක. සිටුවරු, ඉදිරියට ගොස්, උන්වහන්සේ විහාරයට වැඩමවා ගෙණ අවුත්, එකෙකා වරින් වර උවටැන් කරති. බුදුරජානන් වහන්සේ, දවස දවස එක එක විහාරයෙහි වැඩ වසති.

එ දවස ඒ සිටුවරුන්ට මල්වඩම් ගොතන සුමන නම් මල් කරුවෙක් සිටියේ ය. ඔහු දිනෙක සිටුවරුන් කරා ගොස්, ‘මම ඔබ වහන්සේලාට කලක සිට, උපකාර කරන්නෙක්මි, මමත් බුදුරජුන් වළඳවනු කැමැත්තෙමි, එහෙයින් මටත් බුදුරජුන් වළඳවන්නට දිනක් නියම කොට දුන මැනැවැ’ යි ඉල්ලී ය. එවිට සිටුවරු, ‘හා! හොඳ යි, හෙට බුදුරජුන් වළඳවන්නැ’ යි කීහ. සුමන තෙමේ, ‘යහපතැ’ යි කියා ගොස් බුදුරජුන්ට දානය පිණිස ආරාධනා කොට, දානෝපකරණ පිළියෙල කෙළේ ය.

උදේනරජුගේ අගබිසොවක වූ සාමාවතියට මල් වඩම් ගොතා දෙන්නේ ද, මේ සුමන මාලාකාර තෙමේ ය. උදේන රජ, මල් වඩම් ගන්නට සාමාවතියට දිනපතා කහවණු අටක් දෙන්නේ ය. ඛුජ්ජුත්තරා නම් සාමාවතියගේ දාසියය, මල්වඩම් ගෙණෙන්නට සුමන මාලාකාරයා වෙත යන්නී. මල්කරු බුදුරජුන් වළඳවන්නට දන් පිළියෙල කරණ දවසෙහි ද, ඕ තොමෝ මල්දම් ගෙණෙන්නට එහි ගියා ය. සුමන තෙමේ, ‘අද බොහෝ ම වැඩ, මම අද දානය පිණිස බුදුරජුන්ට ආරාධනා කළෙමි, උන්වහන්සේ දැන් මෙහි වඩින සේක, මල් දෙන්නට නො හැකි ය, මල් උන්වහන්සේට පිදිය යුතු ය, ටිකක් මෙහි නවතින්න, මේ කටයුතුවලට මට උදවු දෙන්න, බණත් අසා, ඉතිරි වන මලුත් ගෙණ ආපසු යා හැකි ය’ යි ඛුජ්ජුත්තරාවට කී ය. ඕ තොමෝ එහි නැවතුනා ය. බුදුරජානන් වහන්සේ භික්‍ෂූන් වහන්සේ සමග එහි වැඩම කොට දන් වළඳා අවසන් කළහ. ඉක්බිති මල්කරු බුදුරජුන්ගේ පාත්‍රය ගත්තේ ය. උන්වහන්සේ එහි අනුමෙවෙනි බණ දෙසූහ. ඛුජ්ජුත්තරා තොමෝ බණ අවසන්හි සෝවන් පලයට පැමිණියා ය.

ඕ තොමෝ මෙයට පෙර දවස, කහවණු අටෙන් සතරක් දීලා මල් ගෙණ, සතරක් ඉතිරිකර ගෙණ ගියා ය. එදා කහවණු අට ම දී මල් ගෙන ගියා ය. සාමාවතී තොමෝ, මල් රැස බලා, ‘දුව මොකද අද මල් හුඟක්, රජතුමන් අද මල් මිල, වෙනදාට වඩා වැඩියෙන් දෙකක් කොට දෙන ලදදැ’ යි ඇසූය. ‘ආර්‍ය්‍යාවෙනි, රජතුමන් වෙනදාට වැඩියෙන් මල් මිල දෙන ලද්දේ නො වේ, දුන්නේ වෙනදා දෙන මල් මිල ම ය, මම මෙයට පෙර හැමදා එයින් කහවණු සතරක් ඉතිරි කොට ගෙණ සතරක් දී මල්ගෙණ ආමි’ යි ඕ තොමෝ කිවූ ය. ‘මොක ද අද එසේ කළා’ යි ඇසූවිට, ‘අද බුදුරජානන් වහන්සේ, දානය පිණිස මල්කරුගේ ගෙදරට වැඩ, දන් වළදා බණ දෙසූහ, මම එහි දී උන්වහන්සේ වදාළ බණ අවබෝධ කර ගතිමි, එහෙයින් වෙනදා මෙන් නො කොට, අද මෙසේ කෙළෙමි’ යි ඛුජ්ජුත්තරා තොමෝ කීවා ය. ‘බොල කෙල්ල! දුෂ්ට දාසිය! තී මෙතෙක් ගත් කහවණු ගෙණ දෙන්නැ’ යි සැරවැර නො කොට, ‘දුව! එහිදී තී දත් දහම්, තී බී අමාපැන්, මටත් පොවාලව’ යි සාමාවතී තොමෝ කිවු ය. ‘එසේ නම් මා නාවන්නැ’ යි ඛුජ්ජුත්තරාව කී විට, සාමාවතී තොමෝ, ඇය සුවඳදියෙන් නාවා, මොළොක් සළු දෙකක් දෙවූ ය. ඕ තොමෝ, එකක් ඇඳ, එකක් පොරවා හිඳින්නට අසුනක් ගෙන එහි හිඳ විජිනිපතක් අතෙහි දරා පන්සියයක් ගෑණුන් ඉදිරියෙහි උන් අමතා බුදුරජුන් වදාළ සැටියෙන් ම බණ කීවා ය. එහි බණට කන් දී සිටි සියල්ලෝම එහිදී ම සෝවන් පලයට පැමිණියෝ ය. ඈලා සියල්ලෝ ඛුජ්ජුත්තරාවට වැඳ ‘මෑනියෙනි! අද පටන් ඔබතුමී අප කාගේත් මෑනියෝ ය, ආචාර්‍ය්‍යයාවෝ ය, මින් මතු දාසකම් කරණු බැරි ය, එහෙයින්, මෙ තැන් සිට අප හැම දෙනාගේ මවු තනතුරෙහි ගුරු තනතුරෙහි සිට, බුදුරජුන් වෙත ගොස්, බණ අසා අවුත් අපට බණ කියන්නැ’ යි ඉල්ලා සිටියහ. ඕ එසේ කරන්නී, දවස් නො යවා ම තෙවළාදර වූ ය. එවිට බුදුරජානන් වහන්සේ ඇය තමන් වහන්සේගේ බහුශ්‍රැත වූ ධර්‍ම කථිකශ්‍රාවිකාවන් අතුරෙහි ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානයෙහි තැබූහ.

අනතුරු ව ඒ පන් සියයක් සත්‍රීහු ‘මෑනියෙනි! අපි බුදුන් දකිනු කැමැත්තම්හ, උන්වහන්සේ අපට දක්වන්න, ගඳින් මලින් සුවඳින් උන්වහන්සේ පිදිය යුතු ය’ යි කීහ. ‘රජගෙය සැහැසි ය, බිය එළවන්නේ ය, නුඹලා ගෙන් පිටත ගෙණ යන්නට නො හැකි ය’ යි ඛුජ්ජුත්තරාවන් කී විට ‘අප නො නසන්න, අපට බුදුරජුන් දක්වන්නැ’ යි ඈලා තරයේ කියා සිටියහ. ‘බුදුරජුන් දැක්මේ කැමැත්ත බලගතු නම්, බැලිය යුතු ම නම්, නුඹලා වසන කාමරවල බිත්ති පිටත බැලීමට හැකි තරම් පමණට සිදුරු කොට සුවඳමලුත් ගෙන්වා ගෙණ ඒ සිදුරු ලඟ සිට සිටුගෙවලට බුදුරජුන් වඩින වේලේ උන්වහන්සේ බලා සැනසී අත් දිගු කොට වැඳ පුදා ගණිවු, දැන් එයට වඩා දෙයක් කරන්නට ඉඩ නැතැ’ යි ඛුජ්ජුත්තරා තොමෝ කීවා ය. ඈලා එ තැන් පටන් සිදුරු ලඟ සිට යනෙන බුදුරජුන් බලා වඳිති. පුදති.

මේ අතර දවසෙක මාගන්දි‍යා තොමෝ, තමන් වසන පහයෙන් පිටතට අවුත් සක්මන් කරන්නී, ඈලා වසන තැනට ගියා, කාමර බිත්තිවල සිදුරු දැක, ‘මේ කිමැ’ යි ඇසූ ය. මාගන්දියා බුදුරජුන් කෙරෙහි වෙර බැඳ සිටින්නියක බව නොදත් ඒ සත්‍රීහු බුදුරජානන් වහන්සේ දකිනු රිසියෙන් මෙසේ කෙළෙමු” යි කීහ. ඕ තොමෝ ‘ශ්‍රමණ ගෞතමයා මෙහි‍ අයේ ද, අයේ නම් කළ යුත්ත දනිමි, නුඹලාටත් කළ යුත්ත දනිමි’ යි සිත සිතා රජු වෙත ගොස්, ‘මහරජ! සාමාවතිය හා ඇගේ පරිවාර සත්‍රීහු පර පුරුෂයන් පතති, එය ඔබ වහන්සේට ලොකු මදිකමෙකි, මෑලා නැසිය යුතු ය’ යි දන්වා සිටියා ය. එහෙත් රජ තෙමේ ඈලා එසේ කරතී’ යි නො ද පිළිගත්තේ ය. මාගන්දියා තොමෝ නැවැත නැවැතත් එසේ කියා සිටියා ය. රජ තෙමේ නො පිළිගත්තේ ය. දෙතුන් වරකුත් කියා රජු නො ඇදහූ කල්හි මාගේ වචනය නො අද හන්නහු නම්, ඈලා වසන තැනට ගොස් විමසා බලනු මැනැවැ’ යි ඕ කිවු ය. එවර රජ තෙමේ එහි ගියේ කාමරවල බිත්ති සිදුරු කොට තිබෙන බව දැක ‘මේ කිමැ’ යි අසා, තොරතුරු දැන ඈලා කෙරෙහි නො කිපී කිසිත් නො බැණ සිදුරු වස්වා සියලු කාමරවල උසින් දැල් කවුළු කරවී ය. දැල් කවුළු ලෑම මිනිසුන් අතර පළමුවෙන් ඇති වූයේ මේ කාලයෙහි ය යි පිළිගනිති.

සාමාවතියට හා සාමාවතියගේ පරිවාර ස්ත්‍රීන්ට, ගැහැට කිරීමෙහි අපොහොසත් වූ මාගන්දියා තොමෝ ‘ශ්‍රමණ ගෞතමයාට කළයුත්ත කරමි’ යි සිතා එ නුවරැ වැසි ගුණ නොදත් සැහැසි මිනිසුන්ට මිල මුදල් හා කෑම්බීම් දිලා ‘තෙපි, ශ්‍රමණ ගෞතමයා මෙ නුවරැ ඔබ නොබ හැසිරෙන විට, දැසිකම්කරුවනුත් සමග ඔහු ඉදිරියට ගොස්, ඇණුම් බැණුම් කොට මෙ නුවරින් පනා හරිවු’ යි නියම කළා ය. මිසදිටු ගත්තෝ, කවදාවත් තෙරුවන් කෙරෙහි පැහැදුම් නැත්තෝ ය. එ හෙයින්, ඔවුහු නුවරතුළට වන් බුදුරජානන් වහන්සේට, පසුපස යමින් නින්දා පරිභව කෙරෙති. එකල, ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ, බුදුරජුන් වෙත ගොස් වැඳ, ‘ස්වාමිනි! මෙ නුවරවැස්සෝ, අපට තදින් තළා පෙළා කතා කරති, කරණ නින්දා පරිභව ඉතා සැහැසි ය, එ හෙයින් මෙ නුවර හැර යමු’ යි කීහ. ‘ආනන්‍දය! මේ හැර කොතැන යමු දැ’ යි බුදුරජානන් වහන්සේ වදාළ සේක. ‘ස්වාමීනි! වෙන අන් නුවර කටැ’ යි ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ කී කල්හි, ‘ආනන්දය! එහි මිනිසුන් තළන පෙළන කල්හි කොහි යමු දැ’ යි ඇසූහ. ‘වෙන අන් නුවරකට යමු’ යි කී කල්හි, ආනන්දය! සේ කියන ලෙසට, බණින දොඩන නින්දා පරිභව කරණ මිනිසුන් වසන ගම් රට හැර ගියොත් අවසානයේ දී අපට යන්නට ගමෙක් රටෙක් ඉතිරි නො වන්නේ ය. එ හෙයින් තමුසේ කියන ලෙසට අන් තැනක යෑම නො සුදුසු ය, යම් තැනක දී යම් අධිකරණයෙක් උපන්නේ නම්, එය එහිදී ම සන්සිඳවා යා යුතු ය, උනුන් නින්දා පරිභව කළ තරමකින්, ඒ ඒ තැන්, හැරදමා යැම, යුතු නො වේ. එහි ලා කළකිරීම ද යුතු නො වේ, ආනන්දය! බණින්නේ දොඩන්නේ කවු දැ’ යි බුදුරජානන් වහන්සේ අසා වදාළ සේක. ‘ස්වාමීනී! දැසි දස් කම්කරු කෙලි කොලු පටන් හැම දෙනෙකු බණිති, දොඩති’ යි අනද තෙරුන් කී කල්හි, ‘ආනන්දය! දැනගන්න, මම යුද බිම වන් ඇතකු වැනි ය, යුදට වන් ඇතා හැම දිගින් එන සියලු කඩු තෝමර ඊතල ආදිය ඉවසන්නේ ය, ඌ එසේ එන ඒ හැම එකෙක් ඉවසිය යුතු ය, එහිලා පසු නො බැසිය යුතු ය, ඒ හැටියට ඔය දුශ්ශීලයන් විසින් පහත් මිනිසුන් විසින්, නූගතුන් විසින්, මිසදිටුවන් විසින් කරණ කියන ඇණුම් බැණුම් මම ඉවසමි, එම මට භාරැ’ යි වදාළ බුදුරජානන් වහන්සේ,

දහම් දෙසූහ. ධර්‍ම දේශනාව මහාජනයාට වැඩ සහිත වූවා ය.

බුදුරජානන් වහන්සේ මෙසේ ධර්‍මදේශනා කොට, ‘ආනන්දය! මේ බැණුම් දෙඩුම් ගණන් ගත යුතු නො වේ, ඕවාට කන්දීම හිත වැඩ පිණිස නො වන්නේ ය, ඔය බැණුම් දෙඩුම් පවත්නේ සත් දිනක් තුළ ය, අටවන දින දැන් ඔය බණින දොඩන හැම දෙනා, නිහඬ වන්නෝ ය’ යි වදාළ සේක. බුදුරජුන් පිළිබඳ අධිකරණයෝ, සත් දිනකට වැඩියෙන් නො පවත්නෝ ය.

මෙසේ ඇණුම් බැණුම් කොට, බුදුරජුන් පලවා හරින්නට අපොහොසත් වූ මාගන්දියා, ‘සාමාවතිය හා ඇයගේ පරිවාර සත්‍රීහු මේ ශ්‍රමණයාට උපස්ථාන කරති, එහෙයින් ඈලා නැසිය යුතු ය’ යි සිතා, දිනක් රජුහට සුරාපානශාලාවේ දී උපස්ථාන කොට, තමන් වසනා තැනට අවුත් එහි මෙහෙ කරණ මෙහෙකරුහට අල්ලස් වශයෙන් මිල මුදල් දී ඔහු තමන්ට නතු කොට තබා, නැවත’ සුලු පියාට, පහත පෙණෙන ලියුම ලියා යැවූ ය.

මාගන්දියාගේ සුලු පිය වූ මාගන්දිය බ්‍රාහ්මණ තෙමේ, ලියුම බලා එහි ලියා ඇති පරිදි මළ කුකුළන් අට දෙනකු කූඩයක ලා බැඳ ගෙණ රජ මැදුරට ගොස්, කියා තුබූ ලෙසට පිටත පඩිපෙළ මත සිට, තමන් ආ බව මෙහෙකරු අත දන්වා යැවී ය. රජ තෙමේ ‘ඔහු මෙහි ඇතුළට කැඳවා ගෙණ එන්නැ’ යි මෙහෙකරුට කී ය. මෙහෙකරු ගොස් ඒ දැන්වීය. ‘මම රජතුමන්ගේ සුරාසැල තුළට නො එමි’ යි ඔහු කියා යැවූයේ ය. එවිට මාගන්දියා තොමෝ නැවැතත් මෙහෙකරු තම සුලු පියා වෙත යැවූ ය. එවර මාගන්දිය බ්‍රාහ්මණ තෙමේ, ‘මේ කුකුළන් රජුට දෙන් නැ’ යි නො මළ කුකුළන් අට දෙන රජුවෙත යැවුයේ ය. රජතෙමේ ඒ දැක, ‘රසැති කෑමෙකැ’ යි සතුටු ව ‘මෙය පිසන්නේ කවරෙක් දැ’ යි ඇසුයේ ය. ‘මහරජ! සාමාවතියත්, ඇගේ මෙහෙවර කරණ ගෑණුත්, කිසිත් වැඩක් නො කොට, නිකරුණේ ඔබ නොබ ඇවිදිති, මේ කුකුළන් උයා එවන්නැ යි ඈලා වෙත යවනු මැනැවි, ඈලා උයා එවනු ඇතැ’ යි මාගන්දියා තොමෝ කිවුය. රජතෙමේ ද, ‘මේ කුකුළන් ඈලාට දී, දුරුමිරිස් ලා ලුණු ඇඹුල් ඇති ව හොඳට උයා එවන්නට කියව’ යි කුකුළන් අටදෙනා සාමාවතිය වෙත යැවුයේ ය. මෙහෙකරු, කුකුළන් ගෙණ, සාමාවතිය වෙත ගොස්, කුකුළන් පෙන්වා, ‘මුන් මරා දුරුමිරිස් ලා, ලුනු ඇඹුල් ඇති ව හොඳට උයා රජු වෙත එවන්නැ’ යි කීයේ ය.

කුකුළන් දුටු සාමාවතිය හා පරිවාර සත්‍රීහු හිසැ දෙයත් බැඳ ගෙණ ‘අනේ! මේ මොන පවෙක් ද; අපට සතුන් මරණු බැරි ය, ගෙණ යන්න, ගෙණ යන්න, අපි ප්‍රාණඝාත නො කරන්න මෝ ය’ යි මහහඬින් කියා සිටියාහ. මෙහෙකරු, පෙරළා කුකුළන් රැගෙණ, රජු කරා ගොස්, සාමාවතිය කියූ කතාව රජුට කීයේ ය. මාගන්දියා තොමෝ රජු වෙත සිටියා මේ කතාව අසා, ‘මහරජ! ඔබතුමන්ගේ බිසොවගේ සැටි, ඔබතුමන්ට ඇති සැලකිල්ල බලා වදාරන්න, ඔය කුකුළන් මරා අර ශ්‍රමණ ගෞතමයාට උයා යවන්නැ යි කියා යවන්න, සතුන් මරණ නො මරණ බව, එවිට ඔබ වහන්සේට ම දත හැකිය. එසේ කරණු මැනැවැ’ යි කීවා ය. රජ තෙමේ ද එසේ කියා යැවුයේ ය. මෙහෙකරු, ඒ නො මළ කුකුළන් ගෙණ යන්නකුසේ හඟවා ගොස්, නො මළ කුකුළන් මාගන්දිය බමුණුට දී, ඔහු අතැ තුබූ මළකුකුළන් ගෙණ, සාමාවතිය කරා ගොස්, ‘මෙන්න! මේ කුකුළන් කුඩා කැබලිවලට කපා, කොටා, සෝදා දුරු මිරිස් ලා ලුනු ඇඹුල් ඇති ව හොඳට උයා ශ්‍රමණ ගෞතමයාට යවන්නට රජතුමා කීයේ ය’ යි සාමාවතියට හා මෙහෙකරු ගෑණුන්ට, කියා සිටියේ ය. ඈලා ඒ බලා, මළකුකුළන් බව දැන, ‘දෙන්න, අපට ඒ කළ හැකි ය’ යි කියා, ඉදිරියට ගොස්, ගත්හ. මෙහෙකරු රජු කරා ගොස්, ‘දේවයන් වහන්ස! ශ්‍රමණ ගෞතමයාට, උයා යවන්නැ යි කී සැටියේ ම, ඉතා සතුටින් ඉදිරියට අවුත්, ඈලා කුකුළන් ඉල්ලා ගත්හ’ යි කී ය. එවිට, මාගන්දියා තොමෝ, ‘මහ රජ! ඔන්න බලන්න! උන්ගේ හැටි, රජුට ඇති ආදරය, ඔබ වහන්සේ පිණිස උයන්නැ යි කී විට ප්‍රාණඝාත නො කරමු යි. කීහ, ශ්‍රමණ ගෞතමයා පිණිස උයන විට ඈලාට ප්‍රාණඝාත කළ හැකි ය, එය පවෙක් ද නො වන්නේ ය, මෑලා පරපුරුෂයන්, පතනබව, මම කල් තබා ම, ඔබ වහන්සේට කීමි, එය ඔබ වහන්සේ නො පිළිගත්තහු ය, දැන් අදහස කෙසේ දැ’ යි ඇසූ ය. රජ තෙමේ ඒ අසා කිසිත් නො බැණ නිහඬ විය. නැවැතත් මාගන්දියා නොමෝ, ‘කුමක් කරම් දැ’ යි සිතන්නී වූ ය.

මේ කාලයෙහි රජ තෙමේ, සාමාවතී-වාසුලදත්තා-මාගන්දියා යන බිසොවුන්ගේ ප්‍රාසාදයන්හි වරින් වර එක පහයෙහි සත් දවස බැගින් කල් යවන්නේ ය. ‘අද හෝ හෙට, රජ තෙමේ කල් ගෙවන්නට සාමාවතියගේ ගෙට යන්නේ ය’ යි දැන සිටි මාගන්දියා තොමෝ ‘බෙහෙත් ගටා දළ සෝදා, විස බස්වා සර්‍පයකු ගෙණෙව’ යි සුලු පියාට කියා යැවූ ය. ඒ කී ලෙස කොට ඔහු සර්‍පයකු ගෙණ ආයේ ය. රජ තෙමේ යන යන තැන හස්ති ක්‍රාන්තවීණාව ද ගෙන යන්නේ ය. ඒ වීණාපොකුරෙහි සිදුරෙක් ඇත්තේ ය. මාගන්දියා, ඒ සිදුරෙන්, සර්‍පයා වීණාව තුළට රිංගවා සිදුර මගුටිකාවකින් වසා තැබූ ය. සර්‍ප තෙමේ, කිසිත් අහරක් නො ලැබ, දෙතුන් දිනක් වීණාව තුළ ම හුන්නේ ය. මාගන්දියා රජුගේ ඉදිරියට ගොස් වැඳ, ‘දේවයන් වහන්ස! දේවයන් වහන්සේ අද කාගේ පහයෙහි ලගින්නට යන සේක් දැ’ යි ඇසූ ය. ‘සාමාවතියගේ පහයට’ යි කී ය. ‘එහි අද නො යනු මැනැවි, මම නපුරු සිහිනයක් දුටිමි, එහි ඵලය යහපත් විය නො හැකි ය, අද එහි නො යා යුතු ය’ යි මාගන්දියා කියූ විට රජතෙමේ, ‘අද එහි යා යුතු ම ය’ යි කීයේ ය. ‘එසේ නම් දේවයන් වහන්ස! මමත් එමි’ යි කී කල්හි, ‘තීගේ එහි යෑමෙන් වැඩෙක් නැත, මෙහි නවතුව’ යි රජු විසින් වළක්වනු ලබන්නී ද, ‘අද කුමකින් කුමක් වන්නේ දැ යි නො දනිමි’ යි කියමින් රජු හා එක් ව ගියා ය. රජ තෙමේ එහි ගොස්, මුණ කට සෝදා, සාමාවතිය දුන් වස්ත්‍රාභරණ පැලඳ, මල් සුවඳ ගෙණ, සුවඳ ඇඟ ගල්වා ආහාර අනුභව කොට, වීණාව ඉහ ඉද්දර තබා සිරියන්හි නිදි ගත්තේ ය. මාගන්දියා තොමෝ, රැකවල් පිණිස ඔබිනොබ හැසිරෙන්නියක සේ, මායම් කොට, එහි කිසිවකු නැති වේලේ වීණාසිදුරෙහි ඔබා තුබු මල් ගුලාව එයින් ඉවත් කළා ය. සර්‍ප තෙමේ, දෙතුන් දිනක් ම විණාව තුළ නිරාහාර ව සිටියේ, සිදුරෙන් නික්ම හුස්ම හෙල හෙලා පෙණගොබය විදහා ගෙණ, එහි සිරියන්හි මතුයෙහි හොත්තේ ය. එ කෙණෙහි මාගන්දියා තොමෝ, ‘දේවයන් වහන්ස! සර්‍පයෙක්, සර්‍පයෙක්, වහා නැගිටින්න! යහනින් බසින්න! අය්යෝ! මේ මෝඩ රජු මා මෙහි නො ආ යුතුය යි කියද්දීත් මාගේ ඒ වචනය නො පිළිගෙණ මෙහි ආයේ ය, කාලකණ්ණිකමෙක හැටි, මෑළාත් කාලකණ්ණි ය, මෑලා රජුට හිතවත් නො වෙති, කිමැ, රජු තොපට නො සලකන්නේ ද, කෑම් බීම් ඇඳුම් පැළඳුම් යාන වාහන මිල මුදල් ආදිය නො දෙන්නේ ද, රජු මළොත් තොපට යහතින් ජීවත් විය හැකි ද, රජුගෙන් තොපට ඇති ගැහැට කරදරය කුමක් ද, මා අද නපුරු සිහිනයෙක් දක්නා ලදැ යි කියද්දීත් රජු මෙහි ආයේ, තොපට ඇති හිතවත්කම් නිසා නො වේ දැ’ යි රජුටත් සාමාවතියටත් ඇණුම් බැණුම් කළා ය. රජු ද සර්‍පයා දැක, මරණ භයින් තැති ගත්තේ වෙවුලා ගියේ ‘මෑලා මෙබඳු වැඩ කරත් ද, අය්යෝ! මෑලා පව් අදහස් ඇත්තෝ ය, මම, මෑලා පව් අදහස් දරණ බව, මාගන්දියා කියද්දීත් ඒ නො පිළිගතිමි, පළමු ව තමන් ලගින කාමරවල බිත්ති සිදුරු කර ගෙණ හුන්නෝ ය, නැවැත මා පිසන්නට එ වූ කුකුළන් තමන්ට පිසනු නො හැකි ය යි හරවා එවූහ, දැන් ඇඳෙහි නයකු බැහූහ’ යි බලවත් ක්‍රෝධයෙන් ඇවිළ ගත්තේ ය.

ඒ දත් සාමාවතිය ‘සහෝදරියෙනි! මෙත් වඩවු, අපට දැන් අන් පිහිටෙක් නැත, මෙත් වඩනු හැර, එහෙයින් රජු කෙරෙහි, රජබිසොව කෙරෙහි, තමන් කෙරෙහි යන මේ හැම තැනැ සම සමවූ ම මෙත් වඩවු, කිසි තැනක ක්‍රෝධ නො කරවූ’ යි සිය පරිවාර ස්ත්‍රීන්ට අවවාද කළා ය. රජ තෙමේ, එ වේලේ ම දහස් දෙනකු විසින් නගාලිය යුතු දරදඬු මහාමැඩහඟු දුන්නක් ගෙන්වා දුනුදිය අතැ පොළා පියා විස පෙවූ ඊයක්, සරසා ඒ මතැ නගා සාමාවතිය මුලට තබා, සියලු ස්ත්‍රීන් පිළිවෙළින් සිටුවා සාමාවතියගේ උරහිසට එය විද්දේ ය. එ වේලෙහි උන් කළ මෙත්වැඩුමේ අනුහසින්, ඊය ආපසු හැරී ආ දිගට ම මූණ ලා රජුන්ගේ පපුවට ඇතුල්වන්නා සේ සිට ගත්තේ ය. එවිට, රජ තෙමේ, ‘මා යැවූ ඊය ගලක් නමුත් පසාකොට බිඳගෙණ යන්නේය, අහසැ වැදෙන තැනෙක් ද නැත, එහෙත් මේ ඊය ආපසු හැරී මා දිහාවට මූණ ලා සිටියේ ය, මෙසේ සිටියේ, සාමාවතියගේ ගුණය නිසා විය යුතු ය, සිත් පිත් නැති මේ ඊය ඇයගේ ගුණය දැන සිටියි, මිනිසෙක් වූ මම, ඒ නො දත්තේ වෙමි’ යි සැලී ගියේ දුන්න පසෙක දමා, දොහොත් මුදුන් දී සාමාවතියගේ පාමුල උක්කුටිකයෙන් හිඳ,

යි කියා සිටියේ ය. එවිට සම්‍යක් සම්බුද්ධ ශ්‍රාවිකා වූ ගුණවත් සාමාවතී තොමෝ,

යි කීවා ය. ඉක්බිති රජ තෙමේ, ‘දැන් මම වැඩියක්ම බිය වෙමි’ යි;

යි මෙසේ ද කීයේ ය. මේ ඉල්ලීම ද සාමාවතී තොමෝ වැළකුවා ය. රජ තෙමේ ‘එසේ නම්, ඔබත්, බුදු රජුනුත් සරණ කොට ගණිමි, තිට වරයක් ද දෙමි’ යි කීයේ ය. ‘වරය ගන්නා ලද්දේ වේවා, වරයෙන් මට වැඩෙක් නො වේ, බුදුරජුන් වෙත යමු’ යි සාමාවතී තොමෝ, රජු බුදුරජුන් වෙත පමුණුවාලූ ය. රජ තෙමේ බුදු රජුන් වෙත පැමිණ, සරණ ගොස්, පවරා බුදුරජුන් ප්‍රධාන මහාසංඝයා වහන්සේට, සත් දිනක් මහ දන් පිළිගන්වා, සාමාවතියට අඬගා, ‘තී කැමැති වරයක් ගන්නැ’ යි කී ය. ‘මහරජ! මට රනින්, රිදියෙන්, මුත්තෙන්, මැණිකෙන් මුදලෙන් වතුයෙන් පිටියෙන් ඈ කිසිවකින් වැඩෙක් නැත, මට වරයක් පඩුරක් දෙන සේක් නම්, දෙනු මැනැවි, නිතර බුදුරජාණන් වහන්සේ හා පන්සියයක් භික්‍ෂූන් වහන්සේලා මේ මාලිගාවට වැඩමවා ගන්නට වරයක්, නිතර බණ අසන්නට විහාරයට යන්නට වරයක්, මට අන් මොකුත් වුවමනා නැතැ’ යි සාමාවතිය කිවු ය. රජ තෙමේ බුදුරජුන් සකසා වැඳ, ‘ස්වාමීනි! භාග්‍යවතුන් වහන්ස! සාමාවතිය, ඔබ වහන්සේ නිතර මේ මාලිගාවට, පන්සියයක් භික්‍ෂුන් වහන්සේත් සමග වැඩමවා ගන්නට ඕනෑය යි ද, බණ ඉගෙණ ගන්නට ඕනෑය යි ද කිය යි, එහෙයින් ඔබ වහන්සේ භික්‍ෂුන් වහන්සේලාත් සමග නිතර මෙහි වැඩමකොට, ඈලාට බණ උගන්වනු මැනවැ’ යි ආරාධනා කෙළේ ය. ‘මහරජ! මට නිතර මෙහි එන්නට නො හැකි ය, බුදුවරුන් නිතර එක් තැනක ම යන සිරිතෙක් නැත්තේය, ඒ කරණු නො හැකි ය, මහාජන තෙමේ බුදුවරුන් ගැණ නිතර බලාපොරොත්තු වේ ය’ යි බුදුරජුන් වදාළ විට, ‘එසේ නම්, ස්වාමිනි! එක් භික්‍ෂු නමකට, නිතර මෙහි වඩින්නට නියම කරනු මැනැවැ’ යි රජ තෙමේ ඉල්ලී ය. එවිට, උන්වහන්සේ, ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේට එය භාර කළහ. එ තැන් සිට, ආනන්ද තෙරණුවෝ නිතර එහි වැඩ, ධර්‍ම දේශනා කෙරෙති. දිනෙක බණ අසා, පැහැදී සිටි බිසෝවරු, උන්වහන්සේට තමන් පොරෝණා උතුරුසළු, පන් සියයක් එක් කොට පූජා කළහ. ඒ එක් උතුරු සළුවක් කහවණු පන් සියයක් අගනේ විය. දවසක්, එක් වතක් පමණක් ඇඳ සිටි බිසෝවරු දුටු රජ තෙමේ, ‘තොප පෙර වූ උතුරුසළු කොහි දැ’ යි ඇසී ය. ‘අපි ඒවා අනඳ තෙරුන්ට පූජා කෙළෙමු’ යි ඔවුහු කීහ. ඒ සියල්ල උන්වහන්සේ පිළි ගත්තු දැ’ යි ඇසූ විට, ‘එසේය’ යි කීහ. රජ තෙමේ තෙරුන් කරා ගියේ ය. ගොස්, පිළිසඳර කතාවෙහි යෙදුනේ ය.

රජ තෙමේ සතුටින් ඉල්පගියේ, තවත් සළු පන් සියයක් ගෙන්වා, තෙරුන් පා මුල තැබ්බවී ය.

අහෝ! පිණ පුදුම ය! පුණ්‍යවිපාකය කෙසේ පිරිසිඳිය හැකි ද ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ, තමන්ගේ පාමුල තබාලා දුන්නා වූ කහවණු පන්සියය පන්සියය අගනා පිළි, දහස දහස බැගින්, ලක්‍ෂ වාරයක් ද, කහවණු දහස දහස අගනා පිළි, දහස දහස බැගින් දහස් වරක් ද, කහවණු ලක්‍ෂය ලක්‍ෂය අගනා පිළි, දහස දහස බැගින් සියවරක් ද ලැබුහ. මහාපිණැත්තෝ ය, ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ. එක, දෙක, තුණ, හතර, පහ, දහය යන ඈලෙසින් ලැබූ පිළීවල ගණනක් නැත්තේ ය. බුදුරජුන් පිරිණිවුනු කල්හි, ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ, මුළු දඹදිව අහු මුළු නො හැර, හැම වෙහෙරැ වැසි භික්‍ෂූන් වහන්සේලාට, තමන් අයත් සිවුරු පිරිකර බෙදා දුන්හ.

මෙතෙක් මාගන්දියා, සාමාවතිය නසන්නට හා, බුදුරජුන් පිරිහෙලන්නට කළ හැම උපායයෙක් ම මෙසේ නිෂ්ඵලව ගියේ ය. එහෙයින් ඕ තොමෝ ‘මම යමක් කරම් ද, ඒ හැමෙකෙක් ඒ මා සිතු ලෙසින් නො වන්නේ ය, දැන් කුමක් කරම් දැ’ යි සිතුවිලි දැලෙහි වැටී සිටියා ය. දිනෙක, උදේනරජු උයන් ගිය කල්හි මාගන්දියා තොමෝ ගෙට වැද සුලු පියාට ලියුමක් ලියූ ය. ඒ ලියුමය මේ.

මේ ලියමන ලත් මාගන්දියාගේ සුලුපිය වූ මාගන්දිය බ්‍රාහ්මණ තෙමේ, සාමාවතියගේ මාලිගාවට ගොස්, පහයට නැග ගබඩා හැර රෙදි ගෙණ ඒ රෙදි තෙල් හැළිවල බහාලා තෙමා කණු ඔතන්ට පටන් ගත්තේ ය. සාමාවතිය හා ඇයගේ පිරිවර ගෑණු. ‘මේ කිමැ’ යි කියමින් ඔහු වෙතට ගියහ. ‘පහයෙහි කණු ශක්තිමත් කරණු පිණිස මෙහි හැම කණුවක් ම තෙල් රෙදිවලින් ඔතාලන්නැ යි රජතුමන් විසින් දන්වා එවා තිබේ, රජගෙයි යහපත අයහපත කිමැ යි දත නො හැක්කේ ය, ඒ නිසා නුඹලා මේ තැනින් ගොස් තමන්ගේ කාමරවලට වැද වෙනදා මෙන් තම තමන්ගේ කටයුතු කළ යුතු ය’ යි ඈලා කාමරතුළට කොට දොරගුලු ලා සැණෙකින් ගිනි තබා පහයෙන් බැස ගියේ ය. ගිනි දැල් දුටු සාමාවතී තොමෝ, පරිවාර ස්ත්‍රීන් අමතා, ‘නො බියවවු මුලක් නැති මේ සසරට බැස එන අප මේ ලෙසින් ගින්නෙන් දැවුනු අත්බ්බවල සීමාවක් ගණනක් මොන ලෙසකින් වත් පිරිසිඳ නො දත හැකි ය, එහෙයින් අප්‍රමත්ත වවු’ යි අවවාද කළා ය. ඈලා සියල්ලෝ ම ගේ ගින්නෙන් ඇවිළ දන කල්හි වෙදනා පරිග්‍රහකර්‍මස්ථානය සිතට නැගුහ. ඒ වේලෙහි උන් අතුරෙහි. කෙනෙක් සෙද ගැමි වූහ. කෙනෙක් අනගැමි වූහ.

එදා සවස බොහෝ ගණනක් භික්‍ෂූන් වහන්සේලා බුදුරජුන් කරා ගොස් වැඳ, පසෙක හිඳ, ‘සවාමීනි! භාග්‍යවතුන් වහන්ස! උදේනරජු උයන් කෙළියට ගිය වෙලේ, සාමාවතිය හුන් ඇයගේ පහය ගින්නෙන් දැවී ගියේ ය, සාමාවතී හා ඇගේ පරිවාරස්ත්‍රීහුද එහි තුළ හුන්හ, ඈලා ද, ගින්නට අසු වී දැවී ගියහ’ යි දැන ගන්නට ලැබී තිබේ, එසේ නම්, ස්වාමීනි! ඈලාගේ උපත කොතැනැ වී ද, කෙසේ වී දැ’ යි ඇසූ හ. ‘මහණෙනි! මේ උපාසිකා සමූහයෙහි, කෙනෙක් සෝතාපන්නය, කෙනෙක් සකෘදාගාමී ය, කෙනෙක් අනාගාමී ය, ඒ සියලු උපාසිකාවෝ, ලැබූ ඵල ඇත්තෝ ව කලුරිය කළහ’ යි වදාළ බුදුරජානන් වහන්සේ,

යි උදන් ඇනූහ. ‘මහණෙනි! සසර සැරිසරණ සත්වයෝ හැම කල්හි ම අප්‍රමත්ත ව පින්දම් නො කරති, ප්‍රමත්ත ව පව්කම් ද කරති, සසර ඇවිදින සත්වයෝ, සැප දුක් දෙකට ම යටත්වන්නෝ එහෙයිනැ’ යි උන්වහන්සේ එ වේලෙහි දහම් දෙසූහ.

උයන් ගිය උදේන රජ තෙමේ ‘සාමාවතියගේ පහය ගින්නෙන් දැවේ ය’ යි අසා වේගයෙන් එහි ආයේ ය. ඔහු එ තැනට ලඟාවන්නට පෙරාතුව ම පහය දැවී තුබුන්නේ ය. එ දත් ඔහුගේ ගත සිත දෙදරා ගියේය. බලවත් සිත් තැවිල්ලට පත් වූ රජ තෙමේ, අමාත්‍ය මණ්ඩලය රැස් කරවා සාකච්ඡා කෙළේ ය. එහි දී ‘මේ සාහසික ක්‍රියාව මාගන්දියා විසින් කරවන ලදැ යි හැම දෙනකුන් විසින් එකමතික ව තීරණය කරණ ලද්දේ ය. ඔවුහු, රජු ගේ නියමයෙන් මාගන්දියා එතැනට පමුණුවා ‘මේ මිනීමැරුම තී විසින් කරන ලද දැ’ යි ඇසූ හ. අනේ! පින්වත්නි! මම ඔබඳු සැහැසි කම් කරම් ද, සාමාවතිය හා මා හා අතර කවදාත් කිසි වෙනසෙක් නො වී ය, මාගේ සහෝදරිය සාමාවතී, මම ඇයගෙන් මොනවා ගන්නට ඇයට මෙබඳු සැහැසි කම් කරම් ද, මෙය මාගෙන් ඇසීම මට පුදුමයෙකි, රජතුමන් වැඩිපුර ආදරය දක්වන්නේ මට ය, වැඩිපුර සලකන්නේත් මට ය; සොයා බලන්නේත් මා ගැණ ය, එසේ රජතුමන්ගේ සැලකුම් බැලුම් ලබන මම රජතුමන්ට විපත් කරම් ද, මෙහි ලා මට මෙයට කියන්ට යමක් නැතැ’ යි මාගන්දියා නිහඬ වූවා ය.

එවිට, රජ තෙමේ, මාගන්දියා පිටත් කොට යවා, ඇමැතියන් හා සාකච්ඡාවට බැය, ‘මම එකලාව මෑගෙන් අසා බලන්නෙමි’ යි ඇමැතියන් පිටත්කොට හැරියේ ය. ඇමැතිවරුන් එතැනින් ගිය නොබෝ වේලාවකින්, රජ තෙමේ මාගන්දියා කැඳවා, ‘පිය සොඳුර! මම මෙතෙක් ජීවත් වූයෙම්, හැම තැනෙක ම සැක ඇති ව ය, මේ නිසා බොහෝ සේ රජයේ කටයුතු ද අතපසු විය, සාමාවතිය මෙහි ආදා පටන් ම මට අස්වැසිල්ලක් නො වී ය, තරමක අස්වැසිල්ලක් ලැබෙන්නේ ඔයා ආදා සිට ය, නයකු ලා මා මරන්නට තැත් කළ අවස්ථාවේ, එයින් බේරුණේ ඔයා නිසා ය, ඔයා යම් යම් අවස්ථාවන්හි කී දේ මා නො පිළිගත්තේ, අනික් බිසෝවරුන් අමුත්තක් සිතා ය යන අදහසිනි, සාමාවති වාසය කළා, හැම මොහොතක ම මාගේ සිදුරු සොයමින් ය, මා නසන්නට උපාය යොදමින් ය, මෙතෙක් මට නිදි නො ලැබුනේ ය, දැන් ඒ කරදර අවසාන ය, ඔයා මට ලබා දුන් මේ සැනසිල්ල සුලු එකෙක් නො වේ, මෙහි තිබූ හැම කරදරයක් ම මෙයින් අවසානයට ගියේ ය, දැන් බිය රහිත ව නිදිය හැකි ය, කෑ හැකි ය, උයන් කෙළියට යා හැකි ය, මේ කළේ ද ඔයා විසින්ය යනු මාගේ පිළිගැණිම ය, එ හෙයින් ඔයාට වරයක් දීම සුදුසු ය යි මට දැන් වැටහින, කියන්න, වුවමනා වරය’ යි කීයේ ය. එවිට මාගන්දියා තොමෝ ‘දේවයන් වහන්ස! කාරණය, තේරුම් ගත් සැටි හරිය, දේවයන් වහන්සේ නසන්නට සාමාවතිය කළ දේ දන්නේ මම ය, මම සිටියා ඉවසිල්ලෙන් නො වෙමි, මැය නසා රජතුමන්ගේ ජීවිතය, කෙසේ රැක ගණිම් දැ යි රෑ දෙවේලේ සිතමින් සිටියෙමි, මෙය කළේ මාගේ බාප්පා ය, මාගේ නියමය පිට ය, සංවිධානය පරිදිය, ඔබතුමන්ගෙන් වර ගන්නට මේ නො කෙළෙමි, මට වුවමනා කළේ ඔබතුමන් රැක ගැන්ම ය’ යි මහත් සතුටින් කියා සිටියා ය. ‘පියසොඳුර! මේ වැඩේ, ලොකු වැඩෙක්, එක් වරයක් දිය යුතු තරම් කුඩා වැඩෙක් නො වේ මෙ ය, මෙසේ නො වූයේ නම්, මට වන්නේ ලොකු විනාසයෙකි, එහෙයින් ඔයාගේ සුලු පියා ඇතුළු සියලු නෑයන් අද හෙට ම ගෙන්වා ගන්න, ඔවුන්ට හොඳට කෑම බීම පිළියෙල කරන්නැ’ යි රජ තෙමේ කීයේ ය.

මාගන්දියා තොමෝ ‘රජ මැදුරට එන්නැ’ යි නෑයන්ට දන්වා යැවූ ය. නෑයෝ එකකුත් නො තබා එහි ආහ. ඒ ආ හැම කෙනෙකුට ම, රජ තෙමේ සත්කාර කරවී ය, මේ සත්කාරය අසා නො නෑයෝත් ආහ. රජ තෙමේ කෑම් බීම් දී සියල්ලන් රජමැදුර මිදුලෙහි රැස් කර වී ය. කම්කරුවන් ලවා එහි නැබ පමණට ගැඹුරු වූ ලොකු වළක් සාරවා උන් හැට දෙනා ඒ වළැ දමා උන්ගේ හිස පිට පිදුරු බහා ගිනි තැබ්බවී ය. මාගන්දියාගේ සිරුරෙහි තද තද තැනින් ආයුධයකින් මස් කඩා ගලවා තෙල් ඇතිලියක් ලිප තබ්බවා ගැල වූ මස් කැබලි එහි ලා කැවුම් මෙන් බද්දවා ඇයටම කැවූයේ ය.

මේ අතර දවසෙක ධර්‍ම ශාලාවට රැස් වූ භික්‍ෂූන් වහන්සේලා ‘සාමාවතියට සිදු වූ මේ විපත ඇයට නො සුදුසු එකකැ’ යි කීහ. ඒ වේලෙහි බුදුරජානන් වහන්සේ එහි වැඩම කොට ‘මහණෙනි! සාමාවතියට සිදුවූ මේ මහාවිපත ඇයගේ මේ ජීවිතයේ හැටියට නම් නො සුදුසු ය යි මම ද කියමි, එහෙත් ඇය පෙර කළ අකුශලකර්‍මයක් අනු ව නම් නො සුදුසුය යි නො කිය හැකි ය, සාමාවතිය හා ඇයගේ පරිවාර ස්ත්‍රීන් පෙර කරන ලද කර්‍මයකට අනු ව මේ මරණය ලදැ’ යි වදාළ විට ‘ස්වාමිනි, ඈලා ඒ පෙර කරණ ලද කර්‍මය අපට පහදා දෙන සේක්වා’ යි ආරාධනා කළහ.

‘මහණෙනි! පෙර, බඹදත්කාලයෙහි බරණැස් නුවර බඹදත් රජගෙදරැ පසේ බුදුවරු අට නමක් නිතර දන් වළඳති, පන් සීයයක් ස්ත්‍රීහු, උන්වහන්සේලාට උපස්ථාන කරති, ඒ බුදුවරුන් අතුරෙන්, සත් නමක් හිමාලයටත්, එක් නමක් ගං ඉවුරකටත් වැඩම කරති, ගංඉවුරට වඩින පසේ බුදු රජ තෙමේ, එහි තණ ලැහැබෙක ධ්‍යාන කරමින් සිටියි, එක් දවසෙක, රජ තෙමේ, පසේ බුදුවරුන් වැඩිය කල්හි, ඒ ස්ත්‍රීන් හා දිය කෙළියට ගියේ ය, ගඟෙහි බැස රෑ වනතුරු දියකෙළියක යෙදුනු ඒ ස්ත්‍රීහු, සීත ඉවසනු නො හැකි ව, ගොඩ නැගී, ගිනි තපින්නට තැනක් පිළියෙල කර ගන්නට සිතා, ඈත මෑත හැසිරෙන්නෝ, පසේ බුදුරජුන් ධ්‍යානයට සම වැද හුන් තණලැහැබ දැක, වැඩිදුර නො විමසා තණගොඩෙක යන කල්පනාවෙන් එහි ගිනි දල්වා ගිනි තැප්පාහ, තණලැහැබ මුළුමනින් දා ගිය පසු, එහි හුන් පසේබුදුරජුන් දැක, ‘අය්යෝ! අපි නටුම්හ, අපි නටුම්හ, අපගේ බුදුරජානන් වහන්සේ ගින්නෙන් දැවෙති, අය්යෝ! සිදුවූයේ ලොකු වරදෙකි, මෙය රජු දැන ගත්තොත් අප නසන්නේ ය, රජුට දැනගත නො හැකි ලෙසින් හොඳට ම පුළුස්සන්නෙමි’ යි සියලු දෙන එක් ව දර ගෙණවුත් පසේ බුදුරජුන් මත්තෙහි ගොඩ ගසා ගිනි තබා සියල්ලෝ ම නික්ම ගියහ, ඈලා එය පළමු කොට කළෝ නො දැන ය, එහෙයින් මුල් වර කර්‍මයෙන් නො බැඳුනෝ ය, පසුව දැන සිතා කළ බැවින්, වධක චේතනා ඇති ව කළ බැවින් කර්‍මයෙන් බැඳුනෝ ය, සමාපත්තිය තුළ සිටින කෙනෙකුහට ගැල් දහසක දර මතුපිට ගසා ගිනි දැල්වී ද, එයින් ඔහුට උණුසුමක් පමණකුත් දන්වන්නට නො හැක්කේ ය, එහෙයින් පසේ බුදුරජ තෙමේ සමාපත්තියෙන් නැගිට සිටියේ ය, ඒ කර්‍මය කළ මේ සත්‍රීහු, අවුරුදු ලක්‍ෂ ගණනක් නරකයෙහි ඉපිද පැසී ඒ කර්‍මයාගේ විපාකාවශෙෂ විසින් අත්බව් සියයෙක ම මේ ලෙසින් ගෙය තුළ ගින්නෙන් දැවුනෝ ය, මහණෙනි! මේ මෑලා පෙර කරන ලද කර්‍මය ය’ යි වදාළ බුදුරජුන් අතින් නැවැතත් ඒ භික්‍ෂූහු ‘ස්වාමීනි! ඛුජ්ජුත්තරාව කුදු වූවා කුමන කර්‍මයකින් ද? නුවණැත්තී වූවා කුමන කර්‍මයකින් ද? සෝවන්පලයට පැමිණියා කුමන කර්‍මයකින් ද? අනුන්ගේ පණිවිඩ ගෙණයන්නී වූවා කුමන කර්‍මයකින් දැ? යි ඇසූහ.

“මහණෙනි! ඒ පසේ බුදුරජ තෙමේ මඳක් කුදු වූ ස්වාභාව ඇත්තේ ය, උන්වහන්සේට උවැටැන් කරණ එක් ස්ත්‍රියක් කවටකමට කම්බිලියක් පොරවා ගෙණ රන්තැටියකුත් අතින් ගෙණ අපගේ බුදුරජානන් වහන්සේ මෙසේ වඩිති යි වක ගසා කුදු ගැසී උන්වහන්සේ යනෙන ලෙසින් ගමන් කළා ය, කුදු වූවා කවටකමට කළ මේ කර්‍මයෙන් ය, දිනෙක උණු කිරිබත් පිළිගත් පසේ බුදුවරුන්ගේ අත් දැවෙන්නට විය, එවිට උන්වහන්සේලා කිරි බත් පිරූ පාත්‍ර අතින් අතට මාරු කෙරෙත්, ඒ දුටු මේ ස්ත්‍රිය. තමන් ලඟ තුබූ දළ කඩින් කළ වළලු අටක් ඒ අට නමට දී මෙහි පාත්‍ර තබනු මැනැවැ’ යි කීවා ය, උන්වහන්සේලා ඇය දෙස බැලූහ, ස්වාමීනි! මෙයින් මට වැඩෙක් නැත, මේවා නුඹ වහන්සේලාට පිදීමි, ගෙණ වඩිනු මැනැවැ යි කිවු ය, උන්වහන්සේලා නන්‍දමූලක නම් ගල්තල්ල බලා වැඩි සේ ක, අදත් ඒ වළලු එහි නො නැසී තිබේ, ඕ තොමෝ වළලු පිදූ ඒ කර්‍ම ශක්තියෙන් දැන් තෙවළාදර වූ මහා නුවණැත්තී වූ ය, බුදුවරුන්ට කළ උවැටැනෙන් සෝවන් පලයට පැමිණියා, මේ ඇය පෙර කළ කර්‍මය, තව ද මෑ කසුප් බුදුරජානන් වහන්සේ දවස බරණැස් සිටුගේ දුවක් වූ ය, දවසෙක ඕ තොමෝ පස්වරු වේලෙහි කැඩපතක් ගෙණ සිය සිරුර සරසන්නට වූ ය, ඒ අතර එක් මෙහෙණක් ඇය දකිනු රිසියෙන් එහි පැමිණියා ය, මෙහෙණෝ රහත් වූවෝ ද, සවස්වේලෙහි උපස්ථායක කුලයන් දකිනු රිසියෙන් උපස්ථායක කුල කරා යති, මෙහෙණ එහි පැමිණි වේලේ සිටුදුව වෙත පණිවිඩ ගෙන යන දැස්සක් නො සිටියා ය, සිටුදුව මම ආර්‍ය්‍යාව වඳිමි, ස්වාමීනි! කරුණාකොට මාගේ අර පෙණෙන අබරණ පැස මෙහි ගෙණ දෙනු මැනැවැ’ යි කිවු ය, මෙහෙණ තොමෝ මා මෙය මැයට ගෙණ නො දුන්නී නම් මෝ මා කෙරෙහි අමනාපයෙන් මැරී ගොස් අපායයෙහි උපදින්නී ය, මා මෙය ගෙණවුත් දුන්විට ඒ පවින් අනුන්ගේ පණිවිඩ ගෙණ යන දැස්සක් ව උපදින්නී ය, නිරයගින්නට දරවනුවට වඩා දැස්සක් ව ඉපැත් ම යහපතැ’ යි ඇය කෙරෙහි කරුණා උපදවා අබරණ පැස ගෙණවුත් ඇයට දුන්නු ය, ඒ පවින් ය මෝ අනුන්ගේ පණිවිඩ ගෙණ යන දැස්සක් වූවා” යි වදාළ සේක.

පසු දවසෙක ධර්‍මශාලාවෙහි හුන් භික්‍ෂූන් වහන්සේලා අතර ‘සාමාවතී ප්‍රමුඛ ස්ත්‍රීහු ගෙයි දැවුනෝ ය, මාගන්දියාගේ නෑයෝ පිදුරු ගින්නෙන් දැවුනෝ යකඩනගුලින් බිඳුනෝ ය, මාගන්දියා තොමෝ කකියන තෙලෙහි පැසුනු, මොවුනතුරෙහි ජීවත් වන්නෝ කවුරු ද? මළෝ කවුරු දැ’ යි කතාවක් උපන. ඒ අතර බුදුරජානන් වහන්සේ එහි වැඩි සේක. එහි හුන් සියලු දෙනා වහන්සේ නිහඬ වූහ. ‘තමුසේලා ඇයි නිහඬවුනෝ? කතා කළෝ කුමක් ගැණ දැ’ යි අසා භික්‍ෂූන් කතා කරමින් හුන් කාරණය දැන්වූ විට ‘මහණෙනි! යම් කෙනෙක් ප්‍රමත්ත වූවෝ ද, ඔවුහු අවුරුදු සියයක් ජීවත් වන්නෝ නමුත් මළෝ ය, මළවුන් වැන්නෝ ය, යම් කෙනෙක් අප්‍රමත්ත වූවෝ ද ඔවුහු මළාහු නමුත් නො මළෝ වෙති, ජීවත් වන්නෝ ය, ඔවුහු, මාගන්දියා ජිවත්වන්නී ද, මළ එකියක, සාමාවතීලා මළාහු නමුත් ජීවත් වෙති’ යි වදාරා නැවැත ‘අප්‍රමත්තයෝ නො මැරෙති’ යි දක්වන්නට මේ ධර්‍මදේශනාව කළ සේක.

අප්‍රමාදය තෙමේ නිවනට කරුණු වේ. ප්‍රමාදය තෙමේ මරණයට කරුණු වේ. නො පමාවූවෝ නො මියෙති. යම් කෙනෙක් පමාවූවෝ නම්, ඔවුහු මළවුන් වැනි වෙති.

‘නො පමාවූවෝ නො මියෙති, යම් කෙනෙක් පමාවූවෝ නම්, ඔවුහු මළවුන් වැනි වෙති’ යන මෙය වෙසෙසින් දැන නො පමා බවෙහි ඇලුනු බැඳුනු නුවණැත්තෝ ආර්‍ය්‍යගොචරයෙහි ඇලුනෝ නො පමාබවෙහි අතිශයින් සතුටු වෙති.

ධ්‍යාන කරණසුලු වූ නිතිපැවැති කායික චෛතසික වීර්‍ය්‍යය ඇති නිතිපැවැති දෘඪපරාක්‍රමයෙන් යුත් ඒ නුවණැත්තෝ චතුර්විධයෝගයන්ගෙන් නිර්‍භය වූ නිර්‍වාණය ස්පර්‍ශ කරති.

අප්පමාදො = අප්‍රමාදය තෙමේ. නො පමා බව. සිහි ඇතිබව

අප්‍රමාදය කිමැ යි මෙහිලා දත යුතු ය. “අප්පමාදො නාම පමාදස්ස පටිපක්ඛභූතො එකො ධම්මො” යන මෙයින් අප්‍රමාදය නම්, ප්‍රමාදයට පටහැනි ව සිටි විරුද්ධ ව සිටි එක් ධර්‍මයෙකැ යි දක්වන ලද්දේ ය. යම් ධර්‍මයෙක් ප්‍රමාදයට පටහැනි ව නැගී සිටියේ ද ඒ ධර්‍මය අප්‍රමාදය යි මෙයින් අනුශාසිත ය.

ප්‍රමාදයට විරුද්ධ ධර්‍මය අප්‍රමාදය යි කියන ලද්දේ ද ඉතා ම කෙටියෙනි. අප්‍රමාදය නම් අරුත් විසින් සිහියෙන් නො තොරවීම ය. නිතර එළඹ සිටි සිහියට අප්‍රමාද යනු නමෙකි. මෙයින් පෙණෙනුයේ සිහියෙන් වෙන් නොවී සිහි ඇති ව කෙරෙණ කායිකාදී ආචාරයන්ගේ මනා පැවැත් ම, සුචරිතධර්‍මවිෂයයෙහි නිතොර මැනැවින් එළඹ සිටි සුචරිතධර්‍ම හා එක් ව යෙදුනු සිහිය, අප්‍රමාදය බව ය. “සො පන අත්‍ථතො සතියා අවිප්පවාසො නාම නිච්චං උපට්ඨිතාය සතියා චෙතං නාමං” යි ඒ කීහ.

අන් ඇදුරු කෙනෙක් සතිසම්පජඤ්ඤය හා එක් ව යෙදුනු චතුර්විධ අරූපස්කන්ධය අප්‍රමාදැ යි කියත්, “අපරෙ පන සති සම්පජඤ්ඤයොගෙන පවත්තා චත්තාරො අරූපිනො ඛන්‍ධා අප්පමාදොති වදන්‍ති” යනු එහි පාලි ය.

“එකො ධම්මො බහූපකාරො, කතමො එකො ධම්මො අප්පමාදො කුසලෙසු ධම්මෙසු” යන මේ පාලියෙන් අප්‍රමාදය, සිල්පිරීම, ඇස්-කන්-නාස් ආදි ඉඳුරන්ගි හික්මීම, බොජුන්හි පමණ දැනීම, නිදි දුරු කිරීම යනාදී නිවරද වූ සියලු කුශලධර්‍මයන්හි බොහෝ උපකාරව සිටුනා බව පෙණෙන්නේ ය. ඒ නිසා ම බුදුරජානන් වහන්සේ “යාවතා භික්‍ඛවෙ! සත්තා අපදා වා ද්විපදා වා චතුප්පදා වා බහුප්පදා වා රූපිනො වා අරූපිනො වා සඤ්ඤිනො වා අසඤ්ඤිනො වා නෙවසඤ්ඤිනාසඤ්ඤී වා, තථාගතො තෙසං අග්ගමක්ඛායති, එවමෙව ඛො භික්ඛවෙ! යෙ කෙචි කුසලා ධම්මා, සබ්බෙ තෙ අප්පමාද මූලකා අප්පමාදසමොසරණා අප්පමාදො තෙසං ධම්මානං අග්ගමක්ඛායති” යනු වදාළ සේක.

‘මහණෙනි! පා නැත්තා වූ දෙ පා ඇත්තා වූ සිවු පා ඇත්තා වූ බොහෝ පා ඇත්තා වූ රූ ඇත්තා වූ රූ නැත්තා වූ සංඥී වූ අසංඥ වූ නෛවසංඥීනාසංඥී වූ යම් පමණ සත්වයෝ වෙත් නම් ඒ සියල්ලන් අතර තථාගත තෙමේ අග්‍රය යි කියනු ලැබේ ද, එ පරිද්දෙන් යම්කිසි කුශලධර්‍මයෝ වෙත් නම්, ඒ සියලු කුශල ධර්‍මයෝ අප්‍රමාදය මුල්කොට ඇත්තාහු ය. අප්‍රමාදය පිහිට කොට ඇත්තාහ. (එහෙයින්) අප්‍රමාදය ඔවුනට අග්‍රය යි කියනු ලැබේ’ යනු එහි කෙටි තේරුම ය. මෙයින් පෙණනුයේ සියලු සත්වයන් අතුරෙහි බුදුරජානන් වහන්සේ ම ශ්‍රේෂඨබවත් එමෙන් සියලු කුශලධර්‍ම අතුරෙහි අප්‍රමාදය ම ශ්‍රේෂඨබචත් ය.

අප්‍රමාදය මුල් කොට ඇති අප්‍රමාදයෙන් මතු වී එන කුශල ධර්‍මයෝ කාමාවචර - රූපාවචර අරූපාවචර ලෝකෝත්තර යි භූමි - භේදයෙන් සිවුවැදෑරුම් ය. එහෙත් අප්‍රමාදය කාමාවචර යි. ‘කාමාවචර වූ අප්‍රමාදය කාමාවචර කුශල ධර්‍මයන්ට කෙසේ මුල් වන්නේ දැ?’ යි මෙහි ප්‍රශ්නයෙක් නැගේ. මෙලොව පරලොව වශයෙන් ලැබිය යුතු වූ ස්වර්‍ගමනුෂ්‍යසම්පත්තිප්‍රතිලාභය වනුයේ අප්‍රමාදයෙන් ම බැවින් අප්‍රමාදය කාමාවචරකුශලයනට මුල් වන්නේ ය, යනු එහිලා පිළිතුරු ය. උසස් වූ ලෝකෝත්තරකුශල ධර්‍මයෝ ද අප්‍රමාදයෙන් ම ලැබිය යුත්තෝ ය. අප්‍රමාදයෙන් තොර ව නො ලැබිය හැක්කෝ ය, ලෝකෝත්තරකුශලයෝත්. සියලු බුදු පසේ බුදු මහරහත්හු අප්‍රමාදයෙහි පිහිටා සදෙවකලෝකයා විසින් පිදිය යුතු බවට පත් වූවාහු ය.

දුරු කටයුතු අකුශලධර්‍ම දුරුකිරීමත් සම්පාදනය කටයුතු කුශලධර්‍ම සම්පාදනය කිරීමත් දෙක ම වන්නේ සමෘති අවිප්‍රවාසය යි කියූ අප්‍රමාදයේ බලයෙනි. “ඉමෙ අකුසලා ධම්මා පහාතබ්බා ඉමෙ කුසලා ධම්මා සම්පාදෙතබ්බා” යනාදීන් වදාළ සූත්‍ර ධර්‍මයෙන් එය පැහැදිලි වන්නේ ය. සමෘතිඅවිප්‍රවාසය අප්‍රමාදය යි පිළිගන්නවුන් විසින් මෙය ද පිළිගත යුතු ය.

සියලු කුශලධර්‍ම, අප්‍රමාදය මුල් කොට ඇති බැවින් තෙවළාදහම් අප්‍රමාදයෙහි ගැලී සිටි බැවින් අප්‍රමාදය යන මේ පදය මහත් අරුත්රැසක් ගැබ් කොට ගත්තේ ය.

“සෙය්‍යථාපි භික්ඛවෙ! යානි කානි චි ජඞ්ගමානානං පාණානං පදජාතානි, සබ්බානි තානි හත්‍ථිපදෙ සමොධානං ගච්ඡන්ති යදිදං මහන්තත්තෙන හත්‍ථිපදං තෙසං අග්ගමක්ඛායති යදිදං මහන්ත‍‍‍ත්තෙන එවමෙව ඛො භික්ඛවෙ! යෙ කෙචි කුසලා ධම්මා සබ්බෙ තෙ අප්පමාදමූලකා අප්පමාදසමොසරණා අප්පමාදො තෙසං අග්ගමක්කායති” යන මේ දේශනාව ද

කියන්නී ඒ වග ය, ‘මහණෙනි! ඇවිදින සත්වයන්ගේ පාදයෝ ඇත් පියවරෙහි යම් සේ ඇතුළත් වෙත් ද, ඇත් පියවර ම මහත් බව කරණකොට ඒ අන් හැම පියවරකට ම වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ වේ ද, එමෙන් යම්කිසි කුශලධර්‍මයෝ වෙත් නම් ඒ සියලු කුශලධර්‍මයෝ අප්‍රමාදය මුල් කොට ඇත්තේ ය, අප්‍රමාදය පිහිට කොට ඇත්තෝ ය, අප්‍රමාදය ඒ සියලු කුශලධර්‍මයන්ට අග්‍රය යි කියනු ලැබේ ය’ යනු උඩ කියූ පාලියේ කෙටි සිංහල තේරුම ය.

සියලු කුශලධර්‍මයට මුල් වූ ඒ මේ අප්‍රමාදයෙහි මහත්බව දක්වන්නට බුදුරජානන් වහන්සේ තව තවත් කරුණු ලෝකයා අතර ප්‍රකට කරුණු ගෙන හැර පෑහ. මෙහි පහත දැක්වෙන්නේ එයින් ස්වල්පයෙකි.

“සෙය්‍යථාපි භික්ඛවෙ! කුටාගාරස්ස යා කාචි ගොපානසියො, සබ්බා තා කූටඞ්ගමා කූටනින්නා කූටසමොසරණා, කූටං තාසං අග්ගමක්ඛායති, එවමෙව ඛො භික්ඛවෙ! යෙ කෙචි කුසලා ධම්මා සබ්බෙ තෙ අප්පමාදමූලකා අප්පමාදසමොසරණා, අප්පමාදො තෙසං ධම්මානං අග්ගමක්‍ඛායති.

සෙය්‍යථාපි භික්ඛවෙ! යෙ කෙචි මූලගන්‍ධා, කාලානුසාරීයං තෙසං අග්ගමක්ඛායති, එවමෙව ඛො භික්ඛවෙ! යෙ කෙචි කුසලා ධම්මා, -පෙ- අප්පමාදො තෙසං ධම්මානං අග්ගමක්‍ඛායති.

සෙය්‍යථාපි භික්‍ඛවෙ! යෙ කෙචි සාරගන්‍ධා, ලොහිතචන්‍දනං තෙසං අග්ගමක්ඛායති, එවමෙව ඛො භික්ඛවෙ! යෙ කෙචි කුසලා ධම්මා -පෙ- අප්පමාදො තෙසං ධම්මානං අග්ගමක්ඛායති, සෙය්‍යථාපි භික්‍ඛවෙ! යෙ කෙචි පුප්ඵගන්ධා, වස්සිකං තෙසං අග්ගමක්ඛායති, එවමෙව ඛො භික්ඛවෙ! යෙ කෙචි කුසලා ධම්මා -පෙ- අප්පමාදො තෙසං ධම්මානං අග්ගමක්ඛායති.

සෙය්‍යථාපි භික්ඛවෙ! යෙ කෙචි කුඩ්ඩරාජානො, සබ්බෙතෙ රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස අනුයන්තා භවන්ති, රාජා තෙසං චක්කවත්ති අග්ගමක්ඛායති, එවමෙව ඛො භික්ඛවෙ! යෙ කෙචි කුසලා ධම්මා - පෙ - අප්පමාදො තෙසං ධම්මානං අග්ගමක්ඛායති.

සෙය්‍යථාපි භික්ඛවෙ! යා කාචි තාරකරූපානං පභා, සබ්බා තා චන්දප්පභාය කලං නාගඝන්ති සොළසිං, චන්‍දප්පභා තාසං අග්ගමක්ඛායති, එවමෙව ඛො භික්ඛවෙ! යෙ කෙචි කුසලා ධම්මා, -පෙ- අග්ගමක්ඛායති.

සෙය්‍යථාපි භික්ඛවෙ! සරදසමයෙ විද්ධෙ විගතවලාහකෙ දෙවෙ ආදිච්චො නභං අබ්භුස්සුක්කමානො සබ්බං ආකාසගතං තමගතං අභිවිහච්ච භාසතෙ ච තපතෙ ච විරොචති ච, එවමෙව ඛො භික්ඛවෙ! යෙ කෙචි කුසලා ධම්මා -පෙ- අග්ගමක්‍ඛායති.

සෙය්‍යථාපි භික්ඛවෙ! යා කාචි මහානදියො, සෙය්‍යථිදං? ගඞ්ගා යමුනා අචිරවතී සරභූ මහී, සබ්බා තා සමුද්දඞ්ගමා සමුද්දනින්නා සමුද්දපොනා සමුද්දපබ්භාරා, මහා සමු‍‍ද්දො තාසං අග්ගමක්ඛායති, එවමෙව ඛො භික්ඛවෙ! යෙ කෙචි කුසලා ධම්මා, සබ්බෙ තෙ අප්පමාදමූලකා අප්පමාදසමොසරණා, අප්පමාදො තෙසං ධම්මානං අග්ගමක්ඛායති”

කූටාගාරයක වූ සියලු පරාල, එහි කැණිමඬලට නැමී පවත්නේ යම් සේ ප්‍රධාන වේ ද, මූලගන්ධයන් අතුරෙහි කලුවැල් සුවඳ යම් සේ ප්‍රධාන වේ ද, සාරගන්ධයන් අතුරෙහි රත් සඳුන් සුවඳ යම් සේ ප්‍රධාන වේ ද, පුෂ්පගන්ධයන් අතුරෙහි දැසමන්මල් සුවඳ යම් සේ ප්‍රධාන වේ ද, ලෝකයෙහි රජුන් අතුරෙහි සක්විති රජතෙමේ යම් සේ ප්‍රධාන වේ ද, සරත්කල්හි පහ වූ වලාපටල ඇති අහසෙහි සූර්‍ය්‍ය තෙමේ සියලු අඳුර දුරු කොට බබලන්නේ යම් සේ ප්‍රධාන වේ ද, සප්ත මහාගඞ්ගාවෝ මුහුදට ගලා බස්නෝ ඔවුනට මූද යම් සේ ප්‍රධාන වේ ද, එ මෙන් සියලු කුශලධර්‍මයෝ අප්‍රමාදය පිහිට කොට ඇත්තෝ, ඔවුන් හැමට අප්‍රමාදය ප්‍රධාන වේ, යනු මේ දේශනා පාලියෙහි ඉතා කෙටි තේරුම ය.

කුසිනාරානුවර මල්ලරජදරුවගේ සල්වන උයන්හි පිරිනිවන් ඇඳෙහි වැදහොත් බුදුරජානන් වහන්සේ බුදුබවට පැමිණි තැන් පටන් සතළිස් පස් වසක් මුළුල්ලෙහි සදෙවක ලෝකයාගේ හිත සැප පිණිස දේශනා කොට වදාළ සියලු ධර්‍මය එක් තැන් කොට එක් පදයක සංග්‍රහ කොට “ හන්‍දදානි භික්ඛවෙ! ආමන්තයාමි, වො වයධම්මා සංඛාරා අප්පමාදෙන සම්පාදෙථ” යනු වදාළ සේක. අප්‍රමාදයෙහි මහත්බවම ය, මෙයිනුත් වදාළෝ.

දිනෙක සැවැත්නුවර දෙව්රම් මහවෙහෙර වැඩ විසූ බුදුරජානන් වහන්සේ වෙත ගිය පසේනදීකොසොල් මහරජ තෙමේ වැඳ, එකත්පසෙක හිඳ, ‘ස්වාමීනි! භාග්‍යවතුන් වහන්ස! මෙලොව පරලොව දෙක්හි මිනිසුනට එක සේ වැඩ සිදු කර දෙන ධර්‍මයෙක් තිබේ දැ’ යි ඇසී ය. ‘ඔව්! මහරජ! තිබේ ය’ යි වදාළ විට ‘ඒ කිමැයි නැවැත ඔහු ඇසී ය. ‘මහරජ! ඒ නම් අප්‍රමාදය’ යි වදාළ බුදුරජානන් වහන්සේ එහිලා ඔහුගේ වැඩියක් දැනීම සඳහා,

යනු වදාළෝ ය.

ආයුෂය, නීරෝගබව, සිරුරුපැහැය, ස්වර්‍ගය, උසස් කුල ඇතිබව, තවත් නොයෙක් මහත් පස්කම් ඇලුම් හා ධ්‍යාන විදර්‍ශනාමාර්‍ග ඵල ඇලුම් පතන්නහු විසින් අප්‍රමාදය ම කටයුතු ය. බුද්ධාදීපණ්ඩිතයෝ දන් දීම් ඈ පුණ්‍යක්‍රියාවන්හි අප්‍රමාදය ම පසසත්. අප්‍රමත්ත වූ පණ්ඩිත තෙමේ මෙලොව පරලොව දෙක්හි ම ගිහි පැවිද්දන් පිළිබඳ හැම අර්‍ත්‍ථයක් ම අප්‍රමාදහේතුවෙන් සිදුකර ගණි යි. අර්‍ත්‍ථප්‍රතිලාභය හේතු කොට, ධෘතිසම්පන්න පුද්ගල තෙමේ පණ්ඩිත යි කියනු ලැබේ.

කාය දුච්චරිතය පහා, කායසුචරිතය වඩා, එහි නො පමාව වචීදුච්චරිතය පහා, වචී සුචරිතය වඩා, එහි නො පමාව මනෝදුච්චරිතය පහා, මනෝ සුචරිතය වඩා, එහි නො පමාව මිචඡාදිට්ඨිය පහා, සම්මාදිට්ඨිය වඩා, එහි නො පමාව මුළු බුදුදහම ගැබ් කොට ගත් සියලු කුශලධර්‍මයන්ට පිහිට වූ අප්‍රමාදය කටයුතු ය. යම් දවසෙක යමකු පිළිබඳ කායදුච්චරිතය පැහුනේ, කායසුචරිතය වැඩුනේ ද, වචීදුච්චරිතය පැහුනේ, වචීසුචරිතය වැඩුන් ද, මනෝදුච්චරිතය පැහුනේ, මනෝසුචරිතය වැඩුනේ ද, මිච්ඡාදිට්ඨිය පැහුනී, සම්මාදිට්ඨිය වැඩුනී ද, ඔහු පරලොව වන මරණයට බිය වන්නේ නොවේ. මේ මෙහි දේශනාව.

“චතූහි භික්ඛවෙ! ඨානෙහි අප්පමාදො කරණියො, කතමෙහි චතූහි? කායදුච්චරිතං භික්‍ඛවෙ! පජහථ, කායසුචරිතං භාවෙථ, තත්‍ථ ච මා පමාදත්‍ථ, වචීදුච්චරිතං භික්‍ඛවෙ! පජහථ, වචීසුචරිතං භාවෙථ, තත්‍ථ ච මා පමාදත්‍ථ, මනො දුච්චරිතං භික්ඛවෙ, පජහථ, මනොසුචරිතං භාවෙථ, තත්‍ථ ච මා පමාදත්‍ථ, මිච්ඡාදිට්ඨිං භික්‍ඛවෙ! පජහථ, සම්මාදිට්ඨිං භාවෙථ තත්‍ථ ච මා පමාදත්‍ථ, යතො ඛො භික්ඛවෙ! භික්ඛුනො කායදුච්චරිතං පහීනං හොති කායසුචරිතං භාවිතං, වවීදුච්චරිතං පහීනං හොති වචීසුචරිතං භාවිතං, මනොදුච්චරිතං පහීනං හොති මනොසුචරිතං භාවිතං, මිච්ඡාදිට්ඨි පහීනා හොති සම්මා දිට්ඨි භාවිතා, සො න භායති සම්පරායිකස්ස මරණස්සාති”

රහතුන් වහන්සේ මෙලොව පරලොව දෙක්හිම මරණයට බිය වූවෝ නො වෙති. මේ වනාහි දේශනාමාත්‍රයෙකි. රහතුන් වහන්සේ ම මෙහිලා ගැණෙත්.

තමහට හිත කැමැත්තහු විසින්, අප්‍රමාදය රකින්නහු විසින් ‘මාගේ සිත රාගයට කරුණු වූ ඉටු අරමුණුවල නො ඇලේවා, ද්වේෂයට කරුණු වූ අරමුණුවල දූෂිත නො වේවා, මෝහයට කරුණු වූ අරමුණුවල මොහිත නො වේවා, මදයට කරුණු වූ අරමුණුවල මත් නො වේවා” යි මේ කරුණු සතරෙහි සිහියෙන් යුත් සිතැති ව අප්‍රමාදය රැකිය යුතු ය. යම් දවසෙක සිත පහ වූ රාගය ඇති බැවින්, සිත ඇලීමට කරුණු අරමුණුවල නො ඇලේද, පහ වූ ද්වේෂය ඇති බැවින් ද්වේෂයට කරුණු වූ අරමුණුවල සිත දූෂිත නො වේද, පහ වූ මෝහය ඇති බැවින් මුළාවට කරුණු වු අරමුණුවල සිත මොහිත නො වේ ද, පහ වූ මදය ඇති බැවින් මදයට කරුණු වූ අරමුණුවල සිත මත් නො වේ ද, ඔහු කිසි විටෙකත් දෘෂ්ටිවශයෙන් තැති නො ගන්නේ ය. පරවාදී ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ගේ වචන නො ද පිළිගන්නේ ය. මෙන්න මෙහි දේශනාව.

“චතුසු භික්ඛවෙ! ඨානෙසු අත්තරූපෙන අප්පමාදො සති චෙතසො ආරක්ඛො කරණීයො, කතමෙසු චතුසු?, මා මෙ රජනීයෙසු ධ‍ම්මෙසු චිත්තං රජ්ජී, ති -පෙ- දුස්සී, ති -පෙ- මුය්හී, ති -පෙ- මජ්ජී, ති අත්තරූපෙන අප්පමාදො සති චෙතසො ආරක්ඛො කරණීයො, යතො ඛො භික්ඛවෙ! හික්ඛුනො, රජනීයෙසු ධම්මෙසු චිත්තං න රජ්ජති වීතරාගත්තා දොසනීයෙසු ධම්මෙසු චිත්තං න දුස්සති වීතදොසත්තා, මොහනීයෙසු ධම්මෙසු චිත්තං න මුය්හති වීතමොහත්තා, මදනීයෙසු ධම්මෙසු චිත්තං න මජ්ජති වීතමදත්තා, සො න ච්ඡම්භති, න කම්පති, න වෙධති, න සන්තාසං ආපජ්ජති, න ච පන සමණ වචන හෙතු’ පි ගච්ඡතී’පි” නො පමාබැවින් යුතු ව, කෙලෙස් තවන වැර ඇතු ව, හළ ආත්මාලය ඇතු ව වසන්නහුගේ සිත සියලු කෙලෙසුන්ගෙන් මිදී යන්නේ ය. “අප්පමත්තස්ස ආතාපිනො පහිතත්තස්ස විහරතො අවිමුත්තං වා චිත්තං විමුච්චති, අපරික්ඛීණා ආසවා පරික්ඛයං ගච්ඡන්ති” යනු එහි පාලි ය.

එහෙයින් මෙලොව පරලොව දෙක්හි ම දියුණු වන්නට නැගී සිටින්නට අප්‍රමාදය වැඩිය යුතු ය. දියුණු කළ යුතු ය. වැඩූ අප්‍රමාදයේ හැටි දියුණු කළ අප්‍රමාදයේ හැටි “එකධම්මො භික්ඛවෙ! භාවිතො බහුලීකතො උභො අත්‍ථෙ සමධිගය්හ තිට්ඨති. දිට්ඨධම්මිකඤ්ච අත්‍ථං සම්පරායිකඤ්චාති, කතමො එකධම්මො? අප්පමාදො කුසලෙසු ධම්මෙසු, අයං ඛො භික්ඛවෙ! එකධම්මො භාවිතො බහුලීකතො උභො අත්‍ථෙ සමධිගය්හ තිට්ඨති දිට්ඨධම්මිකඤ්ච අත්‍ථං සම්පරායිකඤ්චාති” යන මේ සූත්‍රයෙන් ද පැහැදිලි කළහ බුදුරජානන් වහන්සේ.

වැඩූ හොඳට ම වැඩූ පුන පුනා වැඩූ අප්‍රමාදය තෙමේ මෙලොව එලොව දෙක්හි ලැබිය යුතු වූ සියලු සම්පත් දැඩි ව අල්ලා ගෙණ සිටී ය, යනු එහි සිංහල ය.

‘අප්‍රමාදය වැඩිය යුතු ය’ යි කියූ බැවින් කෙනකුට එය ‘අප්පමාදභාවනා’ යි වෙන් කොට ගන්නා එක් භාවනාවකැ යි සිතිය හැකි ය. එසේ නො ගන්න. මේ ශාසනයෙහි එබඳු නමකින් හඳුන්වන විශේෂ භාවනාවක් නැත. මෙන්න මේ කතාව කියු හැටි:- “න අප්පමාදභාවනා නාම විසුං එකා භාවනා අත්‍ථි, යා කාචි පුඤ්ඤකිරියා කුසලකිරියා සබ්බා සා අප්පමාදභාවනාත්‍වෙව වෙදිතබ්බා” යනු. මේ දේශනාවට යටත් ව කිය යුත්තේ තුන් දොර මෙහෙයවා කරණ කියන හිතන හැම පිණක් ම හැම පින් සිතිවිල්ලක් ම අප්පමාදභාවනාව බව ය. නිවන් ඇසුරු කොට සිටි සරණාගමනය- කය සිත දෙක්හි මනා හික්මීම යන මේ පටන් සියලු සීලභාවනාවෝ, සියලු සමාධිභාවනා වෝ, සියලු ප්‍රඥාභාවනාවෝ අප්පමාදභාවනාවෝම ය. සියලු සීල-සමාධි-ප්‍රඥා භාවනාවෝ අප්පමාදභාවනාවෝ ම වෙති. “විසෙසතො පන විවට්ටුපනිස්සයං සරණාගමනං කායික-චෙතසිකසංවරඤ්ච උපාදාය සබ්බා සීලභාවනා සබ්බා සමාධිභාවනා සබ්බා පඤ්ඤාභාවනාති සබ්බා කුසලභාවනා අනවජ්ජභාවනා අප්පමාද භාවනාති වෙදිතබබා” යනු එහි සාධක සූත්‍රය වේ.

අමතපදං - නිවනට කරුණු වේ. නිවන් ලැබීමේ මාර්‍ගය වේ.

මෙහි ‘ අමත’ නම් නිවන යි. ඉපැත්මෙක්, විනාශයෙක් අන් අතකට පෙරළීමෙක් එහිලා දැක්විය නො හැකි ය. එහෙයින් එය හටගන්නෙක්, දිරන්නෙක්, මැරෙන්නෙක් නො වේ. මේ බලන්න බණ පොත එය කියූ සැටි;- “යස්මා පනස්ස න උප්පාදො පඤ්ඤායති න වයො පඤ්ඤායති න ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායති, තස්මා තං න ජායති න ජීයති න මීයති, ති කත්‍වා අමතන්ති වුච්චති” යි. සසර ඇවිදින සත්වයාගේ ඒ සසරැ ඇවිදීම, මැරි මැරී ඉපැත්ම යම් ස්වභාවධර්‍මයකට පැමිණ නැවත්ලූයේ නම්, ඒ නැවැත්ම, ඒ නැවින්ම සිදුකළ ධර්‍මශක්තිය නිවනැයි කියති. නෛරුක්තිකයෝ, එය නිරුක්ති කළ සැටි මෙසේ ය:- ‘නත්‍ථි එතස්ස මරණසඞ්ඛාතං මතන්ති- අමතං’ යි. නිවනෙහි තතු දක්වන්නට, පෙර ඇදුරන් විසින් නිවන සඳහා යෙදූ නම් රාශියක් පොතපතෙහි දැක්ක හැකි ය. අච්චන්ත - අකත - අනන්ත - අපලොකිත - පණීත - සරණ - ඛෙම - තාණ - ලෙන - පරායණ - සිව - නිපුණ- සච්ච - දුක්ඛක්ඛය - අනාසව - සුදුද්දස - අසඞ්ඛත - පර - පාරමොක්ඛ - නිරොධ- නිබ්බාණ - ධුව - දීප - අව්‍යාපජ්ඣ - පවට්ට - කෙවල - අනීතික - අනාලය - පද- අච්චුත - අක්ඛර - විමුත්ති - අපවග්ග - විරාග- යොගක්ඛෙම - සන්ති - විසුද්ධී - අසඞ්ඛතධාතු - නිබබුති - සුද්ධි - අරූප - යන නම් එයින් කිහිපයෙකි. (නිවනෙහි විස්තර ඉදිරියෙහි එන්නේ ය)

මේ හැම නාමපදයකින් ම, නිවනෙහි තතු, නිවන නම්, මේ ය. යනු ඒ ඒ ලෙසින්, නිවනින් සිදුවන හිතරුත් අනු ව, පහදා ලිය හැකි ය. පහදාදිය හැකි ය.

නිවන සඳහා යෙදුනු මේ ‘ අමත’ යන්න මෙහි ආයේ නිවන සඳහා ම ය. ‘ අමතවස්සං’ යනාදි තන්හි ආයේ ජලයෙහි ය. ‘ධම්මාමතරසෙන’ යනාදි තන්හි හුනුයේ, සුධාභෝජනයෙහි ය.

‘පද’ නම්, හේතු ය. කාරණය-මාර්‍ගය යි කියන ලදද වරද නැත්තේ ය. මෙහි යම් ධර්‍මයෙක්, නිවන් ලැබීම සඳහා පිළිපැදිය යුතු නම්, රැකිය යුතු නම්, වැඩිය යුතු නම් ඒය පද. අප්‍රමාදය යි. අප්‍රමාදය නො වඩා නිවන් නො ලැබිය හැකි ය. ඒ තබා, අන් සැපයකුත් අප්‍රමාදය හැර දමා නො ලැබිය හැක්කේ ය. මේ මෙහි, නිරුක්ති:- “ අරියෙහි පටිපජ්ජිතබ්බත්තා ගන්තබ්බත්තා = පදං, පජ්ජති ඵලමෙතෙනාති = පදං, පජ්ජතෙ ගච්ඡතෙ එතෙනාති = පදං” යනු.

‘අමතස්ස = පදං, අමතපදං’ නිවනට කරුණු වූයේ, අමතපද නම්. නිවන් ලැබීමේ හේතුව වනුයේ, අප්‍රමාදය, යි. මෙයින් වදාළෝය.

පමාදො - ප්‍රමාදය. ප්‍රමත්තභාවය. පමාබව. සිහියෙන් තොර බව. සිහි නැති කම.

“තත්‍ථ කතමො පමාදො? කායදුච්චරිතෙ වා වවීදුච්චරිතෙ වා මනොදුච්චරිතෙ වා පඤ්චසු වා කාමගුණෙසු චිත්තස්ස වොස්සග්ගො වොස්සග්ගානුප්පදානං ධම්මානං භාවනාය අසක්කච්චකිරියතා අසාතච්චකිරියතා අනට්ඨිකිරියතා ඔලිනවුත්තිතා නික්ඛිත්තඡන්‍දතා නික්ඛිත්තධුරතා අනදිට්ඨානං අනනුයොගො අනාසෙවනා අභාවනා අබහුලීකම්මං පමාදො, යො එවරූපො පමාදො පමජ්ජනා පමජ්ජිතත්තං අයං වුච්චති පමාදොති” යනු බුදුරජුන් ප්‍රමාදය වදාළ සැටියි. එලි කළ සැටියි.

කායදුශ්චරිතාදියෙහි හා පංචකාමයෙහි සිත හැර, සිතින් වෙන් ව, ක්‍රියාකිරීම මෙහි කී කරුණුවලදී සිහියෙන් වෙන්වීම, සිහියෙන් වෙන් වූ හැඟීම, කුසල්දහම් වැඩීමෙහි නො සකස් බච, කුසල්දහම් නිතර නො කිරීම, එහි සිහිය නො පිහිටුවීම, එහි ඇකිළී සිටීම, එහි අත්හළ කැමැත්ත, පසුබස්නා පැවැත් ම යනාදි ලෙසින් ධර්‍මයට පටහැනි වූ සිහියෙන් වෙන්වීම, ප්‍රමාදය යි එයින් කියවෙන්නේ ය.

කොටින් කිය යුත්තේ, දන්-සිල්-බැවුම් යන තෙවැදැරුම් කුසල්කම් කිරීමෙහි සිහිය නො එළවා සිටීම ප්‍රමාදය යි. ‘පමාදො චිත්තස්ස උපක්කිලෙසො’ යන දේශනාව කියන්නී ප්‍රමාදය සිත පිළිබඳ ක්ලේශයක් බව ය. එහෙයින්, ප්‍රමාදයෙන් කෙලෙසුනු නො සන්සුන් වූ සිතට, ඒ ඒ ධර්‍මයන්ගේ ඇති තතු දත නො හැක්කේ ය. අශූභය ශුභ, යි දුඃඛය සුඛ, යි අනිත්‍යය නිත්‍ය යි අනාත්මය ආත්ම යි, ගන්නේ, ප්‍රමාදයෙන් මැඩුනු කිලිටි වූ සිතය.

රූප-වේදනා-සඤ්ඤා-සංඛාර-විඤ්ඤාණ යන සකන්ධ පස, අනිත්‍ය-දුඃඛ-අනාත්ම යන ගති තුනට යටත් ව සිටියේ ද, එහි නිත්‍ය-ශුභ-සුඛ යි ගත යුත්තෙක් නො වූයේ ද පමායෙන් යුත් සිතට, සිහියෙන් තොර සිතට ඒ පෙණෙනුයේ, නිත්‍යයක් සේ ය. සුඛයක් සේ ය. ආත්මයක් සේ ය.

නො උපන් අකුසල් ඉපැත්මට, උපන් කුසල් පිරිහෙන්නට නිතර අනුබල දෙන්නේ, ප්‍රමාදය යි. මේ ඉපැදුම්-පිරිහුම් දෙකට, ප්‍රමාදය තරම් අනුබල දෙන, අන් ධර්‍මශක්තියක් බුදුනුවණට ද අසු

නො වූ ය. ප්‍රමත්තයාහටම ය නො උපන් අකුසල් උපදින්නේ. උපන් කුසල් පිරිහෙන්නේ. මෙන්න ඒ වදාළ සැටි:-

“නාහං භික්ඛවෙ! අඤ්ඤං එකධම්මම්පි සමනුපස්සාමි යෙන අනුප්පන්නා වා අකුසලා ධම්මා උප්පජ්ජන්ති, උපන්නා වා කුසලා ධම්මා පරිහායන්ති, යථයිදං භික්ඛවෙ! පමාදො, පමත්තස්ස භික්ඛවෙ! අනුප්පන්නා චෙව අකුසලා ධම්මා උප්පජ්ජන්ති උප්පන්නා ච කුසලා ධම්මා පරිහායන්තී ති” යි.

ප්‍රමාදය තෙමේ, එ ලොව මෙ ලොව දෙක්හි, සියලු යහපත නසාලයි. සියලු අවැඩට හේතු වෙයි. සගදොර වසාලයි. අවාදොර ඇරලයි. සසරැ ඉපැත් ම ගෙණ දෙයි. එහෙයින් ප්‍රමත්තයාහට විදසුන් වඩා නො පිළිසිඳෙන බවට, නො ඉපැදෙන බවට පැමිණෙන්නට නො හැකි ය. ඔහු දිගින් දිගට සසරැ ඉපිද ඉපිද මැරී යයි. “පමත්තො හි විපස්සනං ව‍ඩ්ඪෙත්‍වා අප්පටිසන්‍ධිකභාවං පත්තුං අසක්කොන්තො පුනප්පුනං සංසාරෙ ජායති චෙ ව මීයති ච” යනු එහි පාලිය යි.

මච්චුනො පදං - මරණයට කරුණු වේ. උපාය වේ. මග වේ.

ප්‍රමත්ත පුද්ගල තෙමේ ඉපැත්ම නො ඉක්මව යි. එහෙයින් උපන්නේ, දිරයි. මැරෙයි. ප්‍රමාදය, මරණයට මගය, උපාය යි වදාළෝ එහෙයිනි. දිගින් දිගට සසරැ ඉපිද ඉපිද මැරි මැරී යන්නෝ, ප්‍රමත්තපුද්ගලයෝ ය. ප්‍රමාදය නිසා ම සසරැ ඉපිද ඉපිද මැරි මැරී යති. ඉපැත්ම, දිරීම, මැරීම ප්‍රමත්තයනට, වළකා ලන්නට බැරි ය.

අපමත්තා න මීයන්ති = අප්‍රමත්තයෝ නො මැරෙති. නො පමා වූවෝ නො මැරෙති.

නො පමා වූවෝ කවුරු? “අප්පමත්තොති සක්කච්චකාරි සාතච්චකාරී අට්ඨිතකාරී අනොලිනවුතතිකො අනික්ඛිත්තඡන්‍දො අනික්ඛිත්තධුරො කුසලෙසු ධම්මෙසු, කථාහං අපරිපුරං වා සීලක්ඛන්‍ධං පරිපූරෙය්‍යං පරිපූරං වා සීලක්ඛන්‍ධං තත්‍ථ තත්‍ථ පඤ්ඤාය අනුග්ගණෙ‍්හය්‍යන්‍ති. යො තත්‍ථ ඡන්‍දො ච වායාමො ච උස්සාහො ච උස්සොළ්හි ච අප්පටිවානි ච සති ච සම්පජඤ්ඤං ච ආතප්පං පධානං අධිට්ඨානං අනුයොගො අප්පමාදො කුසලෙසු ධම්මෙසු -පෙ- කථාහං අපරිඤ්ඤාතං වා දුක්ඛක්ඛන්‍ධං පරිජානෙය්‍යං අප්පහීනෙ ච කිලෙස පජහෙය්‍යං අභාවිතං වා මග්ගං භාවෙය්‍යං අසච්ඡිකතං වා නිරාධං සච්ඡිකරෙය්‍යන්ති, යො තත්‍ථ ඡ‍න්‍දො ච වායාමො ච උස්සාහො ච උස්සොළ්හි ච අප්පටිවානී ච සති ච සම්පජඤ්ඤං ච ආතප්පං පධානං අධිට්ඨානං අනුයොගො අප්පමාදො කුසලෙසු ධම්මෙසුති අබ්බූළ්හසලෙ‍්ලා චරමප්පෙත්තා” යනු නො පමා වූවෝ කවුරු? යන ප්‍රශ්නයට ආගම දුන් පිළිතුරය. කුසල් දහම් සකස්ව කරන්නේ, නිරතුරු ව කරන්නේ, නො හැර කරන්නේ, එහි නො පසුබස්නා පැවතුම් ඇත්තේ, නො හළ ආසා ඇත්තේ, නො හළ වීර්‍ය්‍යය ඇත්තේ, අසම්පූර්‍ණ වූ ශීලස්කන්ධය, අසම්පූර්‍ණ වූ සමාධිස්කන්ධය, අසම්පූර්‍ණ වූ ප්‍රඥාස්කන්ධය කෙසේ සම්පූර්‍ණ කරන්නෙම්, සම්පුර්‍ණ වූ ශීලස්කන්ධය, සම්පූර්‍ණ වූ සමාධිස්කන්ධය, සම්පුර්‍ණ වූ ප්‍රඥාස්කන්ධය, විමුක්තිස්කන්ධය, විමුක්තිඥානදර්‍ශනස්කන්ධය නුවණින් කෙසේ ලංකර ගන්නෙම්, නො දත් දුක කෙසේ දන්නෙම්, නො පහළ කෙලෙස් කෙසේ පහන්නෙම්, නො වැඩු මග කෙසේ වඩන්නෙම්, අවබෝධ නො කළ නිවන කෙසේ අවබෝධ කරන්නෙම්’ යි මේ ඈ ලෙසින් කුසල්දහම්විෂයයෙහි කරණු කැමැත්තෙක්, ව්‍යායාමයෙක්, උත්සාහයෙක්, අධිකොත්සාහයෙක්, නො පසුබස්නා බවෙක්, සිහිකිරීමෙක්, මනා දැන්මෙක්, වීර්‍ය්‍යයෙක්, දැඩි වීර්‍ය්‍යයෙක්, තදින් පිහිටීමෙක්, නිතර යෙදීමෙක්, නොපමා බවෙක් යමකු පිළිබඳ වේ ද, මෙ ගුණ යුත් ඔහු අප්‍රමත්ත නම් වේ ය යනු, ඒ පාලියෙහි කෙටි සිංහල ය.

‘අප්‍රමත්තයෝ නො දිරති. නො මැරෙති’ යි නො ගත යුතුය. නො දිරණ නො මැරෙන එකෙකුත් ලොව නැත්තේ ය. අප්‍රමත්තයෝ, සිහිනුවණින් යෙදුනෝ සිහිනුවණින් කුසල් දහම් කොට, හළ යුත්ත හැර, වැඩිය යුත්ත වඩා, නො කුසීත ව දිරි ගැන් වී තෙද ගැන්වී මගපල පසක් කොට, සසර බැඳුම් බිඳලති. සසර දුකින් මිදෙති. ජීවත් වන්නෝත්, මිය ගියෝත් ඔවුහු මගපල පසක් කොට, නිවන් දුටු බැවින් නො මළවුන් වැනි වෙති. නො පමාවූවහුට සසර ඉමෙක් ඇත්තේ ය. අප්‍රමාදී ව ගුණ දහම් වඩා, මාර්‍ගඵලාවබෝධයෙන් නො මැරෙණ, නිවන් සැප ලබන්නෙක් වන්නේ ය. ඔහු සසරැ භවයක් හැර භවයක් ගෙණ දිගට නො යන්නේ ය.

යෙ පමත්තා යථා මතා = යම් කෙනෙක් පමා වූවෝ ද, ඔවුහු මළවුන් වැනි වෙති.

මළා වූ සත්වයෝ, ජීවිතේන්ද්‍රියයෙන් තොර බැවින්, දඬු කඩක් සේ, පහව ගිය විඥානය ඇත්තෝ වෙති. එමෙන් දන් දෙමු, සිල් රකිමු, භාවනා කරමු, පෙහෙවස් වසමු, මවුපියන් රකිමු, මහණ බමුණන් පුදමු, බණ අසමු “ යි ඈ ලෙසින් කිසිවිටෙකත් එක ද සිතකුත් නො උපදවන ගිහියෝත්, ‘ආචාර්‍ය්‍ය උපාද්ධ්‍යාය වත් පුරමු, ධුතගුණ රකිමු, කමටහන් වඩමු” යි ඈ ලෙසින් එක ද සිතකුත් නො උපදවන පැවිද්දෝත් නො මළෝ ද මළවුන් වැනි ය. මොවුහු අචෙතනත්වයෙන්, මළවුන් හා වෙනසක් නැත්තෝ ය. මළවුන් වැන්නෝ ය. මෙහි කොටින් කියු ගුණදහම් නො පුරණ ගුණදහම් නො වඩන ගිහි පැවිද්දෝ, බොහෝ කල් ජීවත් වන්නෝ ද, ප්‍රධාන මරණයෙන් මළ බැවින්, ගුණදහමින් මළ බැවින් මළගණයට වැටෙති. මළවුන් සේ සැලකෙති. මෙහිලා ඔවුන්ගේත් මළවුන්ගේත් කිසි වෙනසක් නැත්තේ ය.

එතං විසෙසතො ඤත්‍වා =මෙය වෙසෙසින් දැන ඉතා හොදට දැන.

‘පමාවූවහුට සසරින් මිදීම නැත, නො පමාවූවහුට සසරින් මිදීම ඇත, අප්‍රමාදය නිවණට මග ය, ප්‍රමාදය සසරට මග ය, යන මෙය වෙසෙසින් දැන’ යනු යි. වෙසෙසින් දැනීම නම්, යම්තමකින් දැනීම නො ව, ඇති තතු ඒ හැටියට ඉතා හොඳින් දැනීම ය.

“විසෙසතො ඤත්‍වාති පමත්තස්ස වට්ටතො නිස්සරණං නත්ති අප්පමත්තස්ස අත්‍ථිති එතං විසේසං විසෙසතො ව ජානිත්‍වා” යනු අටුවා ය.

අපමාදම්හි පණ්ඩිතා = නො පමාබව්හි පිහිටි නුවණැත්තෝ.

සතුන් මැරීම් ආදී වූ අකුසල් කිරීමෙන් තොරව, කුසල්දහම්හි, පිහිටා ගත්තෝ ය පණ්ඩිතයෝ. මේ බලන්න මෙය කියූ සැටි පාළියෙන්:- “ පණ්ඩිතා නාම පාණාතිපාතා වෙරමණී ආදි දසකුසලකම්මපථසමන්නාගතා සත්තා” යි.

බුදු පසේබුදු අසූමහාසව්වන් හා අනික් බුදුසව්වෝ ය නියම පණ්ඩිතයෝ, හොඳ ම හොඳ පණ්ඩිතයෝ. මොවුහු කිසි විටෙකත් දසඅකුසල් ඈ කිසිත් අකුසලයෙක නො යෙදෙනෝ ය. දිවි තකාවත් පණ රැක ගැණීමට කියාවත් අකුසල් නම් නො කරන්නෝ ය මොවුහු. මේ සියල්ලෝ දිට්ඨධම්මික සම්පරායික අර්‍ත්‍ථයන්හි ප්‍රඥාගතියෙන් ම යෙදෙන්නෝ ය. “පණෙ‍්ඩන්ති ති = පණ්ඩිතා, දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකෙසු අත්‍ථෙසු පඤ්ඤාගතියා ගච්ඡන්‍තී ති පණ්ඩිතා” යනු ‘ පණ්ඩිතා’ යන්න විදහා දැක්වූ සැටි යි.

‘පණ්ඩා’ යනු නුවණට නමෙකි. ‘පණ්ඩාති පඤ්ඤා’ යනු එහි ටීකා ය. ඉතා සියුම් අර්‍ත්‍ථයන්හි පවා ගමන් කරන බැවින්, දුඃඛ. සත්‍යාදීන් පිළිබඳ පීළනාදී වූ ඒ ඒ අර්‍ත්‍ථයන් දන්නා බැවින් ප්‍රඥා තොමෝ පණ්ඩා යි කියනු ලැබේ. මේ මෙහි පාළිය. “සා පි සුබුමෙසු හි අත්‍ථෙසු පණ්ඩති, ගච්ඡති, දුක්ඛාදීනං පීළනාදි කම්පි ආකාරං ජානාතී ති = පණ්ඩාති වුච්චති” යනු.

තවත් එය පැහැදිලි කළ සැටි මෙසේ දන්න:- “පණ්ඩාය ඉතා ගතො පවත්තොති = පණ්ඩිතො, අථ වා සඤ්ජාතා පණ්ඩා එතස්සාති-පණ්ඩිතො, පණ්ඩති ඤාණගතියා ගච්ඡතීති - පණ්ඩිතො, පණ්ඩිච්චෙන සමන්නාගතොති = පණ්ඩිතො’ යි. මෙහි පණ්ඩිච්ච” යි කීයේ නුවණ ය. ඒ මේ නුවණ “ ජවනපඤ්ඤා - නිබ්බෙධිකපඤ්ඤා - මහාපඤ්ඤා - තික්ඛපඤ්ඤා - විපුලපඤ්ඤා - ගම්භීරපඤ්ඤා - අසාමන්තපඤ්ඤා” යි සත් වැදෑරුම් කොට බෙදූහ. මේ සත් වැදෑරුම් බෙදුම එක් කොට දක්වන්නට ‘පටිවෙධබාහුසච්චෙන පණ්ඩිතො’ යි කීහ. ප්‍රතිවේධබහුශ්‍රැතත්වයෙන් පණ්ඩිත වේ යනු එහි කෙටි තේරුම ය.

පණ්ඩිතලක්‍ෂණ, පණ්ඩිතයාගේ හැඩහුරුකම්, නො දැන, සාමාන්‍යලෝකයාට පණ්ඩිතයා හඳුනා ගත නො හැක්කේ ය. එ හෙයින් මාගේ ස්වාමිදරු වූ තිලෝගුරු සම්මා සම්බුදුරජානන් වහන්සේ, “තීනි’මානි භික්ඛවෙ! පණ්ඩිතස්ස පණ්ඩිතලක්ඛණානි, පණ්ඩිතනිමිත්තානි, පණ්ඩිතාපදානානි, කතමානි තීනි? ඉධ භික්ඛවෙ! පණ්ඩිතො සුචින්තිතචින්තී ච හොති සුභාසිත භාසී සුකතකම්මකාරී, නො චෙදං භික්ඛවෙ! පණ්ඩිතො සුචින්තිතචින්තී ච අභවිස්ස සුභාසිතභාසී සුකතකම්මකාරී, කෙන නං පණ්ඩිතා ජානෙය්‍යුං, පණ්ඩිතො අයං භවං සප්පුරිසොති, යස්මිං ඛො භික්ඛවෙ! පණ්ඩිතො සුචින්තිතචිනත්තී ච හොති සුභාසිතභාසී සුකතකම්මකාරී, තස්මා නං පණ්ඩිතා ජානන්ති පණ්ඩිතො අයං භවං සප්පුරිසො ති, ඉමානි බො භික්ඛවෙ! තීනි පණ්ඩිතස්ස පණ්ඩිතලක්ඛණානි පණ්ඩිතනිමිත්තානි පණ්ඩිතාපදානානී ති” යනු වදාළ සේක.

පණ්ඩිතයාගේ පණ්ඩිත ලකුණු තුනෙක් වේ. යහපත් සිතිවිලි සිතීම, යහපත් බස් බිණීම, යහපත් කම් කිරීමය ඒ තුන. ඉදින් පණ්ඩිතයා, යහපත් සිතිවිලි සිතන්නෙක්, යහපත් බස් කියන්නෙක්, යහපත් කම් කරන්නෙක්, නො වූයේ නම්, ඔහු පණ්ඩිතැයි කෙසේ දැන ගත හැක්කේ ද, යම් හෙයකින් පණ්ඩිත තෙමේ, යහපත් සිතිවිලි සිතන්නේ, යහපත් බස් කියන්නේ, යහපත්කම් කරන්නේ වේ ද, එහෙයින් ඔහු, පණ්ඩිතැයි දත හැක්කේ ය, යනු මෙහි කෙටි අදහස ය.

මෙහි ඉතා සැකෙවින් කියූ ගුණ නුවණින් යුත් පණ්ඩිතයෝය නො පමාබවෙහි පිහිටා දෙලෝ වැඩ සාදාලන කුසල්දහම් තව තවත් කරන්නෝ.

අප්පමාදෙ පමොදන්ති = නො පමාබවෙහි තදින් සතුටු වෙති.

නො පමා බවෙහි පිහිටි පණ්ඩිතයෝ, ‘තමන් පිහිටි නො පමා බව, කුදු මහත් සියලු සැප සිදු කර දෙන මහත් ගුණයෙක අපි පිහිටා ගතුම්හ, දැන් මේ ලබා ඇති සැපත ද, අපි ලැබුවමෝ නොපමා බව නිසාමැ’ යි හැම කල්හි ඉතා තදින් සතුටු වෙති.

අරියානං ගොචරෙ රතා = ආර්‍ය්‍යයන්ගේ ගොචරයෙහි ඇලුනෝ.

ආර්‍ය්‍යයෝ නම්, බුදු පසේබුදු මහරහතුන් වහන්සේ ය. ඒ තතු අරුත් විසිනි. දුක්ඛ-සමුදය-නිරෝධ-මාර්‍ග යන සිවු සස් දහම් අවබෝධ කළෝ උන්වහන්සේ ය. මෙහිලා ගැණෙන්නෝත් උන්වහන්සේ ය. උන්වහන්සේලාගේ ආර්‍ය්‍යභාවයෙහි යුතුකම් මෙසේ දන්න:- “කිලෙසාරයො හන්තීති=අරහො, සො එව අරියො, අරති අධිගච්ඡති මග්ගඵලධම්මෙති = අරියො, කිලෙසෙහි ආරකාති = අරියො, ලොකෙහි අරණීයො අපගන්තබ්බො ති වා = අරියො” කෙතෙක් අරුත් විසින් මුන්වහන්සේලා ආර්‍ය්‍ය වෙත් ද යනු, මෙයින් එලි වන්නේ ය. කෙලෙස් සතුරන් නැසු බැවින්, මාර්‍ගඵලධර්‍මයන් අවබෝධ කළ බැවින්, කෙලෙසුන් කෙරෙන් ඈත් වූ බැවින්, ලෝ වැස්සන් විසින් ලංව ඇසුරු කළ යුතු බැවින් මුන්වහන්සේලා ආර්‍ය්‍ය වෙති. මොවුනතුර ද, ප්‍රධානාර්‍ය්‍ය වනුවෝ බුදුරජානන් වහන්සේ ය. මුන්වහන්සේලා ප්‍රතිවෙධාර්‍ය්‍ය නාමයෙන් ද හැඳින් වෙති.

ආර්‍ය්‍යනාමයෙන් ගැණන තව තිදෙනෙක් පොතපතෙහි දැක්වෙති. ආචාර අරිය - දස්සන අරිය - ලිඞ්ග අරිය යි. සදාචාර ගුණයෙහි පිහිටියේ ආචාරඅරිය නම්, රූසටහනින් හා සිවු ඉරියව්වෙන් අන් සිත තුටු කරණුයේ දස්සනඅරිය නම්. පා සිවුරු දැරීම් හිස මුඩු කිරීම් ඈ පැවිදි ලකුණු ගෙණ නියම පැවිද්දකු සේ කල්ගෙවන දුසිල් තෙමේ ලිඞ්ගඅරිය නම්. මේ තිදෙන ම මෙහි නො ගැණෙති.

ඒ ඒ මාර්‍ගඵල ධර්‍මයන් අවබෝධ කළා වූ ආර්‍ය්‍යයෝ එකසිය අට දෙනෙකි. එහි,

සෝතාපන්නයෝ;

යි දොළොස් දෙනෙකි.

යම් කිසිවකුගේ ආත්මභාවග්‍රහණය, හෙවත් භවයෙහි ඉපැත්ම එක් වරක් වේ නම්, හෙ තෙමේ ඒකබීජි නම් වේ. “යස්ස හි සොතාපන්නස්ස එකං යෙව ඛන්‍ධබීජං අත්‍ථි, එකං අත්තභාවගහණං සො එනබීජි නාම” තියුණු නුවණ ඇත්තේ ම ය. එසේ වන්නේ. “තික්ඛපඤ්ඤො එකං භවං නිබ්බත්තෙන්තො එකබීජී නාම” යනු එහිලා දත යුතුය.

සසුන්පිළිවෙතෙහි පෙර නො ලද පුරුද්ද ඇති, නො කළ අභිනිවෙශය ඇති යමෙක්, පුර්‍වාවස්ථායෙහි, රූප පිරිසිඳ දැනීමෙහි, අරූප පිරිසිඳ දැනීමෙහි, නාමරූපධර්‍ම පහළවීමට හා පැවැත්මට හේතු වූ කරුණු පිරිසිඳ දැනීමෙහි, අතීත වර්‍තමාන අනාගත කාල පිරිසිඳ දැනීමෙහි, මග නො මග දැනීමෙහි ක්ලාන්තවනුයේ, වෙහෙසට පත් වනුයේ, විදර්‍ශනාවට ද පැමිණ උදයානුපස්සනා, භඞ්ගානුපස්සනා, භයතුපට්ඨාන, ආදීනවානුපස්සනා, නිබ්බිදානුපස්සනා, මුඤ්චිතුකම්‍යතා, සංඛාරුපෙඛා, අනුලෝම, ගෝත්‍රභූ යන නවවිදර්‍ශනාඥානයන්හි ක්ලාන්තව ම වෙහෙසට පත්ව ම එකබීජි වේ ද, ඔහු ඒ එකබීජීභාවය, ලෝකෝත්තරමාර්‍ගය, මෙසේ දුකින්, ගරු භාවයෙන් සාක්‍ෂාත් කළ බැවින් ‘දුක්ඛාපටිපදාදන්‍ධාභිඤ්ඤඑකබීජී’ නම් වේ.

යමෙක්, පුර්‍වාසස්ථායෙහි, යට කියන ලද පස් වැදෑරුම් දැනුම්හි, ක්ලාන්ත වූයේ, වෙහෙසට පත් වූයේ, අපරභාගයෙහි විදර්‍ශනාවනට පැමිණ අක්ලාන්ත ව වෙහෙසට නො පත් ව එකබීජී වේ ද, ඔහු, එය දුකින්, අගරු භාවයෙන්, සාක්‍ෂාත් කළ බැවින්, ‘දුක්ඛාපටිපදාඛිප්පාභිඤ්ඤඑකබීජී’ නම් වේ.

යමෙක්, මේ කියූ ලෙසින්, එකබීජීහාවය සැපයෙන් ගරුභාවයෙන් අවබෝධ කෙළේ නම්, ඔහු, ‘ සුඛාපටිපදාදන්‍ධාභිඤ්ඤඑකබීජි’ නම් වේ.

යමෙක්, මේ කියූ ලෙසින්, ලෝකෝත්තර මාර්‍ගය සැපයෙන්, අගරුභාවයෙන් අවබෝධ කෙළේ නම්, ඔහු ‘ සුඛාපටිපදාඛිප්පාභිඤ්ඤඑකබිජි’ නම් වේ.

එකබීජීආර්‍ය්‍යයෝ මෙසේ ප්‍රතිපදාභේදයෙන් සිවු දෙනෙක් වෙති.

යම් කිසිවක්හුගේ භවයෙහි ඉපැත්ම, සය වරක් හෝ එයට අඩු ව හෝ වේ නම්, හෙතෙමේ ‘කොලංකොල’ නම් වේ. “කුලතො කුලං ගච්ඡතී ති = කොලංකොලො” මැදියම් නුවණ ඇත්තෝ ය එසේ වන්නෝ. “මජ්ඣිමපඤ්ඤො පරං ඡට්ඨං භවං නිබ්බත්තෙන්තො කොලංකොලො නාම” යනු එහිලා දතයුතුය එකබීජී සෝතාපන්න තෙමේ, යම්සේ ප්‍රතිපදාභේදයෙන් සිවුදෙනක් වූයේ ද, මොහු ද ඒ ප්‍රතිපදාභේදයෙන් සිවු වැදෑරුම් වේ.

යම් කිසිවක්හුගේ භවයෙහි ඉපැත්ම, සත් වරක් හෝ, එයට අඩු ව හෝ වේ ද, උත්පත්තිවශයෙන් අටවන භවයෙක් නො වේ ද, එසේ සත් වරක් හෝ එයට අඩු වරක් හෝ භවයෙහි උපදනේ ‘සත්තක්ඛත්තුපරම’ නම් වේ. “සත්තක්ඛත්තුං පරමා සත්තවාර පරමා භවූපපතති අත්තභාවගහනං අස්ස, තතොපරං අට්ඨමං භවං නාදීයතීති = සත්තක්ඛත්තුපරමො” මෘදු නුවණැත්තේය එසේ වන්නේ, “මුදුපඤ්ඤො හි සොතාපන්නො සත්තභවෙ නිබ්බත්තෙන්තො සත්තක්ඛත්තුපරමො නාම” යනු එහි ලා කීහ. මොහු ද යට කියූ සේ ප්‍රතිපදාභේදයෙන් සිවු වැදෑරුම් වේ.

සකෘදාගාමීහු;

යි දොළොස් දෙනෙකි.

මේ ආර්‍ය්‍යයන් පිළිබඳව ද කිය යුත්තේ, සෝතාපන්නයන් ගැන කියූ සේ ම ය. වෙනස, කාම - රූප - අරූප භවයන්හි ඇතුළත් බවය.

අනාගාමිහු;

යි සූවිසි දෙනෙකි.

අවිහ - අතප්ප - සුදස්ස - සුදස්සී - අකනිට්ඨ යන මේ නම්වලින් කියවෙනුයේ, සුද්ධාවාසබඹලොව පස ය. ලෝභ - ද්වේෂයගෙන් නො කිලිටි වූ, ලෝභ - ද්වේෂයන්ගෙන් නො කැලඹුනු පිරිසිදු බ්‍රහමයන්ට ම වාසස්ථාන බැවින්, මේ බඹලොව පස, සුද්ධාවාස යි හඳුන්වනු ලැබේ.

එහි, අවිහයෙහි පස් දෙනෙක, අතප්පයෙහි පස්දෙනක, සුදස්සයෙහි පස් දෙනෙක, සුදස්සියෙහි පස් දෙනෙක, අකනිට්ඨයෙහි සිවු දෙනෙකැ’ යි අනාගාමීහු සූවිසි දෙන, මෙසේ දතයුතුය.

මේ එහි පාළිය:- “අන්තරාපරිනිබ්බායී උපහච්චපරිනිබ්බායී සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී ති අවිහෙ පංච, තථා අතප්ප සුදස්ස සුදස්සිසු, අකනිට්‍ඨෙසු පන උද්ධංසොතවජ්ජා චත්තාරොති චතුවීසති අනාගාමිනො” යි.

අන්තරාපරිනිබ්බායී = සුද්ධාවාසයෙක උපන් යමෙක්, එම සුද්ධාවාසයට නියමිත අයුෂයාගේ හරි මැදට නො පැමිණ එයට පෙරාතු ව, අයුෂයෙහි පෙර අඩ නොයික්මවා කෙලෙස් නසා පිරිනිවී යේ නම් ඔහු ය. “ආයු වෙමජ්ඣස්ස අන්තරායෙව කිලෙසපරිනිබ්බාණෙන පරිනිබ්බාණතො අන්තරාපරිනිබ්බායී” යනු එහි ලා කීහ. මොහු උප්පන්නසමනන්තරපරිනිබ්බායී, ආයුවෙමජ්ඣං අප්පත්‍වා පරිනිබ්බායී, ආයුවෙමජ්ඣං පත්‍වා පරිනිබ්බායී, යි තෙ වැදෑරුම් වේ. එහි සුද්ධාවාසයෙහි උපන් සැටියේ, ඉපැත්මට අනතුරුව, කෙලෙස් නසා පිරිනිවියේ, ‘උප්පන්නසමනන්තරපරිනිබ්බායී’නම්. ආයුෂයාගේ මැදට නො පැමිණ පිරිනිවියේ ‘ආයුවෙමජ්ඣං අප්පත්‍වා පරිනිබ්බායී’ නම්. අයුෂයාගේ මැදට පැමිණ පිරිනිවියේ ‘ආයුවෙමජ්ඣං පත්‍වා පරිනිබ්බායි’ නම්. මේ මෙසේ වූයේ ද, මේ තිදෙන ම, ‘අන්තරාපරිනිබ්බායී’ යි ගණිත්.

උපහච්චපරිනිබ්බායී = සුද්ධාවාසයක උපන් යමෙක්, එහි නියමිත වූ ආයුකාලයෙන් අඩක් ඉක්මවා හෝ, කලුරිය කිරීමට පැමිණ හෝ, කෙලෙස් පිරිනිවීමෙන්, පිරිනිවියේ නම් ඔහු ය. “ආයුවෙමජ්ඣං අතික්කමිත්‍වා කාලකිරියං උපගන්ත්‍වා වා කිලෙසපරිනිබ්බාණෙන පරිනිබ්බායී උපහච්චපරිනිබ්බායී නාම” යනු පාළියි.

සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී = සුද්ධාවාසයෙක උපන්නේ, තදදුකින් ඉතා අමාරුවෙන් කෙලෙස් නිවන්නට, තදින් ව්‍යායාම කොට, කෙලෙස් පිරිනිවූයේ ය මෙතෙමේ. එහි පාළිය:- “සසඞ්ඛාරෙන දුක්ඛෙන කසිරෙන අධිමත්තප්පයොගං කත්‍වා’ව කිලෙසපරිනිබ්බාණෙන පරිනිබ්බායී සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී නාම” යනු.

අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී = මෙ තෙමේ සුද්ධාවාසයෙහි ඉපිද, උත්සාහරහිත ව, ප්‍රයෝගරහිත ව විඩාවට නො පත් ව, අධිමාත්‍රප්‍රයෝගයක් ද නො කොට, කෙලෙස් පිරිනිවූයේ ය. මේ එහි පාළිය:- “අසඞ්ඛාරෙන අප්පෙයාගෙන අධිමත්තප්පයොගං අකත්‍වා’ ව කිලෙස පරිනිබ්බාණෙන පරිනිබ්බායී අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී නාම” යනු

උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී = උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී, උද්ධංසොතො න අකනිට්ඨගාමී, න උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී’ න උද්ධංසොතො න අකනිට්ඨගාමී, යි ඔවුහු සිවුදෙනෙක් වෙති.

අවිහ, අතප්ප, සුදස්ස, සුදස්සී, යන සිවු බඹලොව ශෝධනය කොට, අකනිටා බඹලොව ඉපිද, පිරිනිවන් පාන්නේ, ‘ උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී’ නම්. මේ පාළිය:- “යො අවිහතො පට්ඨාය චත්තාරො බ්‍රහ්මලොකෙ සොධෙත්‍වා අකනිට්ඨං ගන්ත්‍වා පරිනිබ්බායති, අයං උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී නාම” යනු, අවිහ, අතප්ප, සුදස්ස යන බඹලොව තුන ශොධනය කොට, සුදස්සී. බඹලොව සිට පිරිනිවන් පාන්නේ, උද්ධංසොතො න අකනිට්ඨගාමී, නම්. “යො හෙට්ඨා තයො බ්‍රහ්මලොකෙ සොධෙත්‍වා සුදස්සි බ්‍රහ්මලොකෙ ඨත්‍වා පරිනිබ්බායති, අයං උද්ධංසොතො න අකනිට්ඨගාමි නාම” යනු එහි පාළියයි. මෙයින් කොතැනකත් නො ගොස් අකනිටා බඹලොවට ම ගොස් පිරිනිවන් පාන්නේ ‘න උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී’ නම්. “යො ඉතො අකනිට්ඨමෙව ගන්ත්‍වා පරිනිබ්බායති, අයං න උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී නාම” යනු පාළිය යි. යට බඹලොව සතර අතුරෙහි, ඒ ඒ බඹලොවකදී ම පිරිනිවන් පාන්නේ ‘න උද්ධංසොතො න අකනිට්ඨගාමී’ නම්, එහි පාළිය:- “යා හෙට්ඨා චතුසු බ්‍රහ්මලොකෙසු තත්‍ථ තත්‍ථෙ’ව පරිනිබ්බායති, අයං න උද්ධංසොතො න අකනිට්ඨගාමී නාම” යි.

මෙහි දැක්වූ මේ අනාගාමී ආර්‍ය්‍යයෝ සුද්ධාවාස බඹලොව ගෙණ කියන ලදහ. අනාගාමීහු, රූප-අරූප රාගයන් ප්‍රහීණ නො කළ බැවින්, බලාපොරොත්තු සහිත වූවෝ, සෙසු රූපාරූප භවයන්හිද උපදිති. සුද්ධාවාසයෙහි උපන්නෝ නම්, අන් තැනෙක නො උපදිති. මේ එය කියූ සැටි:- “අනාගාමිනො පන රූපරාගාරූපරාගානං අප්පහීණත්තා ආකඞ්ඛමානා සෙසරූපාරූපභවෙසු නිබ්බත්තන්ති, සුද්ධාවාසෙ නිබ්බත්තා පන අඤ්ඤත්‍ථ න උප්පජ්ජන්ති” යි.

දැන් ‘උද්ධංසොතා’ යනෙහි හා ‘අකනිට්ඨගාමී’ යන්නෙහි තේරුම් මෙසේ දත යුතුය. උඩට පමුණුවන සුලු බැවින්, උඩ බලා ගිය තෘෂ්ණාස්‍රෝතයෙක් හෝ ව්‍රතස්‍රෝතයෙක් හෝ මොහුට ඇත්තේ ය. උඩ ලොවට හෝ ගොස් පිළිලැබිය යුතු බැවින් උඩ බලා ගිය මාර්‍ගස්‍රෝතයෙක් මොහුට ඇත්තේ ය’ යි ‘උද්ධංසොත’ නම්. “උද්ධංවාහීභාවෙන උද්ධමස්ස තණ්හාසොතං වටටසොතං වා ති = උද්ධංසොතො, උද්ධං වා ගන්ත්‍වා පටලභිතබ්බතො උද්ධමස්ස මග්ගසොතන්ති = උද්ධංසොතො” යනු එය කියූ සැටි යි. අකනිටාවට යන සුලු වූයේ, ‘අකනිට්ඨගාමී’ නම්. “අකනිට්ඨං ගච්ඡතීති - අකනිට්ඨගාමී” යනු එහි විවෘති යි. මේ සියල්ලෝ, උත්පත්තිවශයෙන් කාමාවචර ලෝකයට නො එන්නෝ යි. කාමාවචරලෝකයෙක නො ද උපදින්නෝ ය යි. අනාගාමී නම්.

සුද්ධාවාසයන්හි උපදින මොවුහු, තම තමන් විසින් වැඩු ශ්‍රද්ධා-වීර්‍ය්‍යය-සමෘති-සමාධි-ප්‍රඥා යන පංචේන්ද්‍රියයන්ගේ එකක් අනෙකට වඩා අධික ව සිටියා වූ ගුණ බලයෙන්, ඒ ඒ බඹතලයන්හි උත්පත්තිය ලබන්නෝ ය. ශ්‍රද්ධෙන්ද්‍රිය අධික ව වැඩීමෙන් කප් දහසක් ආයු ඇති අවිහබඹතලයෙහි, වීර්‍ය්‍යෙන්ද්‍රිය අධික ව වැඩීමෙන්, කප් දෙදහසක් ආයු ඇති අතප්පබඹතලයෙහි, සමෘතීන්ද්‍රිය අධික ව වැඩීමෙන් කප් සාර දහසක් ආයු ඇති සුදස්සබඹතලයෙහි, සමාධීන්ද්‍රිය අධික ව වැඩීමෙන්, කප් අට දහසක්, ආයු ඇති සුදස්සීබඹතලයෙහි, ප්‍රඥෙන්ද්‍රිය අධික ව වැඩීමෙන්, කප් සොළොස් දහසක් ආයු ඇති අකනිටා බඹතලයෙහි උපදනේ ය.

අවිහයෝ = ටික කලකින් තම තැන නො හරින්නෝ ය. “අප්පකෙන කාලෙන අත්තනො ඨානං න විජහන්‍තීති = අවීහා”

අතප්පයෝ = කිසිවකින්, කිසි තැනෙක නො ද තැවෙන්නෝය. “න කෙනපි තප්පන්තී ති = අතප්පා”

සුදස්සයෝ = ඉතා යහපත් රූසිරි - කැලුම් ඇති බැවින් නිදුකින් සැපසේ දකින්නෝ ය. “පරම සුන්‍දරරූපත්තා සුඛෙන දියස්සන්තීති = සුදස්සා”

සුදස්සීහු = ඉතා පිරිසිදු සිත් ගන්නා දැකුම් ඇත්තෝ ය. “සුපරිසුද්ධ දස්සනත්තා සුඛෙන පස්සන්තීති = සුදස්සිනො”

අකනිට්ඨයෝ = නො කියැකි තරම් උසස් සම්පත් ඇත්තෝ. කනිටු බවක් නැත්තෝ ය. “උක්කට්ඨසම්පත්තිකත්තා නත්‍ථි එතෙසං කනිට්ඨාභාවොති = අකනිට්ඨො”

රහත්හු;

සුක්ඛවිපස්සක-සමථයානික යි දෙදෙනෙකි.

එහි, ධ්‍යාන කිසිත් නො උපදවා, විදසුන් පමණක් වඩා රහත්වූවෝ රහත් වන්නෝ සමථයෙන් නො තෙමුනු බැවින්, වියලුනු විදසුන් ඇත්තෝ ය සුක්ඛවිපස්සකයෝ. සමථභාවනාවෙන් ඉපද වූ ධ්‍යාන හා පඤ්චාභිඥා ඇති ව රහත්පලය පසක් කළෝ ය සමථයානිකයෝ. මොවුහු අර්‍ත්‍ථ-ධර්‍ම-නිරුක්ති-ප්‍රතිභාණ යන පටිසම්භිදාඤාණයන්ගෙන් ද යුක්ත වන්නෝ ය.

මේ සූපණස් දෙන ශ්‍රද්ධාධුර-ප්‍රඥාධුර විසින් දෙකට බෙදී එක්සිය අටදෙනෙක් වෙත්. “තෙහි එකබීජී කොල‍‍‍‍ඞ්කොලො සත්තක්ඛත්තුපරමොති තයො සොතාපන්නා, කාමරූපාරූපභවෙසු අධිගතඵලා තයො සකදාගාමිනො, තෙ සබ්බෙපි චතුන්නං පටිපදානං වසෙන චතුවීසති, අන්තරාපරිනිබ්බායී, උපහච්චපරිනිබ්බායී, සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී, අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමි’ ති අවිහෙසු පඤ්ච, තථා අතප්ප සුදස්ස සුදස්සීසු, අකනිට්ඨෙසු පන උද්ධංසොතවජ්ජා චත්තාරො’ති. චතුවීසති අනාගාමිනො, සුක්ඛවිපස්සකො, සමථයානිකො’ති ද්වෙ අරහන්තො, චත්තාරො මග්ගට්ඨා’ති චතුපණ්ණාස, තෙ සබ්බෙපි සද්ධාධුරපඤ්ඤාධුරානං වසෙන දිගුණා හුත්‍වා අට්ඨ සතා හොන්ති” යනු සුත්‍රතිපාතාර්‍ත්‍ථකථාව ආර්‍ය්‍යපුද්ගල භේදය කියූ සේ ය.

අංගුත්තරනිකායාර්‍ත්‍ථ කථාව, මෙය කීයේ, මෙයට වඩා වෙනස් ලෙසක්, ගෙණ ය. මේ එහි කියූ සැටි:- “චතුවීසති සොතාපන්නා, ද්වාදස සකදාගාමිනො, අට්ඨචත්තාළීස අනාගාමිනො, ද්වාදස ච අරහන්තො කථෙතබ්බා, ඉමස්මිං හි සාසනෙ සද්ධාධුරං පඤ්ඤාධුරන්ති ද්වෙධුරානි, දුක්කාපටිපදා දන්‍ධාභිඤ්ඤායො චතස්සො පටිපදා තත්‍ථෙකො සද්ධාධුරෙන අභිනිවිසිත්‍වා සොතාපත්තිඵලං පත්‍වා එකමෙව භවං නිබ්බත්තිත්‍වා දුක්ඛස්සන්තං කරොති, අයමෙකො එකබීජී, සො පටිපදානං වසෙන චතුබ්බිධො හොති. යථාචෙස එවං පඤ්ඤාධුරෙන අභිනිවිට්ඨො’පී ති අඩ්ඪ එකබීජිනො. තථා කොලඞ්කොලා සත්තක්ඛත්තුපරමා චා’ති ඉමෙ චතුවීසති සොතාපන්නා නාම,

තීසු පන විමොක්ඛෙසු සුඤ්ඤතාවිමොක්ඛෙන සකදාගාමී භූමිං පත්තා චතුන්නං පටිපදානං වසෙන චත්තාරො සකදාගාමිනො, අනිමිත්තවිමොක්ඛෙන පත්තාචත්තාරො, අප්පණිහිතවිමොක්ඛෙන පත්තා චත්තාරො’ති ඉමෙ ද්වාදස සකදාගාමිනො. අවිහෙසු පන තයො අන්තරාපරිනිබ්බායී, එකො උපහච්ච පරිනිබ්බායී, එකො උද්ධංසොනො අකනිට්ඨගාමී’ ති පංච අනාගාමිනො. තෙ අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිනො පංච” සසඞ්ඛාර පරිනිබ්බායිනො පඤ්චා’ති දස හොන්ති. තථා අතප්පාදිසු. අකනිට්ඨෙසු පන උද්ධංසොතො නත්‍ථි. තස්මා තත්‍ථ චත්තාරො සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී, චත්තාරො අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී’ ති අට්ඨ. ඉමෙ අට්ඨචත්තාළීස අනාගාමිනො. යථා පන සකදාගාමිනො තථෙව අරහන්තො ද්වාදස වෙදිතබ්බා” යි.

සත්තිස් බෝපැකිදම් හා, නවලොවුතුරා දහම් මෙහි ආර්‍ය්‍ය ගොචරැ’ යි කීහ. ගොචර නම්, සිත හැසිරෙන තැන් ය. සතිපට්ඨාන සතර, සම්මප්පධාන සතර, ඉද්ධිපාද සතර, ඉන්ද්‍රිය පස, බලපස, බොජ්ඣඞ්ග සත, මග්ගඞ්ග අට යන මේ සත්සතිය බෝ පැකිදම්.

එහි, කායානුපස්සනා - වේදනානුපස්සනා - චිත්තානුපස්සනා - ධම්මානුපස්සනා යන සතර සතිපට්ඨානය, එක් ම සමෘතියක් කොට, නො උපන් අකුසල් නො ඉපදවීමෙහි උත්සාහය - උපන් අකුසල් පහ කිරීමෙහි උත්සාහය - නො උපන් කුසල් ඉපදවීමෙහි උත්සාහය - උපන් කුසල් දියුණු කිරීමෙහි උත්සාහය යන සතර සම්මප්පධානය, එක් ම සම්‍යක්ව්‍යායාමය කොට ගණිති. “ එත්‍ථ පන චත්තාරො සතිපට්ඨානා’ති සම්මාසති එකා’ ව පවුච්චති, තථා චත්තාරො සම්මප්පධානා’ ති ච සම්මාවායාමො” යන පාළියෙන් එය කී සැටී යි.

මේ සත්තිස් බෝපැකිදම්, එක එකින් සංග්‍රහ කොට ගත් කල්හි, ඡන්ද-චිත්ත-උපෙක්ඛා-සද්ධා-පස්සද්ධි-පීති-සම්මාදිට්ඨි-සම්මාසඞ්කප්ප-සම්මාවායාම-සම්මාවාචා-සම්මාකම්මන්ත-සම්මාආජීව-සම්මාසති-සම්මා සමාධි යි තුදුසෙක් ද, සතිපට්ඨාන-සම්මප්පධාන-ඉද්ධිපාද-ඉන්ද්‍රිය-බල-බොජ්ඣඞ්ග-මග්ගඞ්ග යි ජාති විසින් සත් වැදෑරුම් වෙති. කීහ මෙය මෙසේ:-

සම්මාසංකප්ප - පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣංග - පීතිසම්බොජ්ඣංග - ඡන්‍දිද්ධිපාද - චිත්තද්ධිපාද - සම්මාවාචා - සම්මාකම්මන්ත - සම්මාආජීවවිරති යන මේ නවය, එක් එක් කෘත්‍යයෙක් ඇත්තේ, එක් එක් ස්ථානයෙක් ඇත්තේ ය. වීර්‍ය්‍යය තෙමේ, සම්මප්පධාන සතර, විරියිද්ධිපාද, විරියින්ද්‍රිය, විරිය බල, විරිය සම්බොජ්ඣංග, සම්මාවායාම විසින්, කෘත්‍ය නවයක් හා, ස්ථාන නවයෙක් ඇත්තේ ය. සමෘතිතොමෝ, සතිපට්ඨාන, සතින්ද්‍රිය, සතිබල, සතිසම්බොජ්ඣංග, සම්මාසති විසින්, කෘත්‍යය අටක් හා ස්ථාන අටෙක් ඇත්තී ය. සමාධි තෙමේ, සමාධින්ද්‍රිය, සමාධිබල, සමාධිසම්බොජ්ඣංග, සම්මා සමාධි විසින් කෘත්‍ය සතරක් හා, ස්ථාන සතරෙක් ඇත්තේ ය. ප්‍රඥාතොමෝ, වීමංසිද්ධිපාද, පඤ්ඤින්ද්‍රිය, පඤ්ඤා බල, ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣංග, සම්මාදිට්ඨි විසින්, කෘත්‍ය පසක් හා ස්ථාන පසෙක් ඇත්තී ය. ශ්‍රද්ධා තොමෝ, සද්ධින්ද්‍රිය, සද්ධාබල විසින්, කෘත්‍ය දෙකක් හා ස්ථාන දෙකක් ඇත්තී ය. කීහ මෙය මෙසේ ගාථා බන්ධනයට නගා:-

මෙහි මුලින් කියූ කෘත්‍ය නවය හා දෙවනු ව කියූ කෘත්‍ය නවය ද, තෙවනුව කියූ කෘත්‍ය අට හා සිවුවනු ව කියූ කෘත්‍ය පස ද, පස්වනු ව කියූ කෘත්‍ය සතර හා සවනුව කියූ කෘත්‍ය දෙක ද යන කෘත්‍ය සත්තිස, සත්තිස් බෝපැකිදහම් යි ගණිති.

මේ සියලු බෝපැකිදම්, අටවැදෑරුම් ලෝකෝත්තර සිත්හි යෙදෙයි. ශුෂ්කවිදර්‍ශකක්‍ෂීණාශ්‍රවයාහට හා, ප්‍රථමධ්‍යානය පාදක කොට, විදර්‍ශනා වඩා මගපල පසක් කරණ සමථයානිකයා හට නො අඩුව ලැබෙති මොවුහු. ද්විතීය-තෘතීය-චතුර්‍ත්‍ථධ්‍යාන යන විතර්‍ක රහිත ධ්‍යානයන්, පාදකාදිවශයෙන් ගෙණ භාවනා කොට, මාර්‍ගඵලාවබෝධය කරන්නා වූ ක්‍ෂීණාශ්‍රවයාහට, ලැබෙන්නේ, සම්‍යක්සඞ්කල්පනාමාර්‍ගාඞ්ගයෙන් තොර වූ බෝපැකිදම් සතිසෙකි. ප්‍රීතිරහිත වූ රූපාවචරපංචමද්ධ්‍යානය හෝ, ආදිම වූ අරූපාවචර ධ්‍යාන තුන හෝ වඩා, මාර්‍ගඵලාවබෝධය කරන්නා වූ ආර්‍ය්‍යයනට, ලැබෙන්නේ සම්මාසංකප්පයෙන් හා පීතිසම්බොජ්ඣංගයෙන් තොර වූ බෝපැකිදම් පන්තිසෙකි.

සතිපට්ඨානාදී වූ යම්කිසි ධර්‍මයක් සීල - චිත්ත - දිට්ඨි - කඞ්ඛාවිතරණ - මග්ගාමග්ගඤාණදස්සන - පටිපදාඤාණදස්සන යන ලෞකික ෂට් විශුඬීන් දියුණු කරන්නාහට ඔවුන්ගේ වශයෙන් උපදින කාමාවචර කුසලචිත්තයෙහි, යථායෝගයෙන් යෙදෙන යෙදෙන සැටියෙන් ලැබෙන්නෝය මොවුහු. එය කීහ. මෙසේ:

විස්තර මත්තෙහි එන්නේ ය.

නව ලොවුතුරා දහම් ද, ආර්‍ය්‍යයන්ගේ ගොචරෑ යි මෙහි මුලින් කීයේ ඇත. එහිලා කෙටි කතාවක් ද යට කියන ලදී. ^[16]

ඣායිනො = ධ්‍යාන කරණ සුලු. ධ්‍යාන වඩන්නා වූ.

ධ්‍යාන නම්, චිතක්ක - විචාර - පීති - සුඛ - එකග්ගතා යන මොවුන් පස්දෙන, එක් කොට ගැණීම ය. මොවුන්ගේ එක්වීම ය. අරමුණු ලං කොට ගන්නේ කාමච්ඡන්දාදී වූ ප්‍රතිවිරුද්ධධර්‍මයන් දවාලන්නේ යන අරුත් විසින්, මොවුන්ගේ එක්වීම, සංහතිය ධ්‍යාන නම් වේ. “ආරම්මණං උපනිජ්ඣායතී’ති = ඣානං, පච්චනීක ධම්මෙ ඣාපෙතී’ ති = ඣානං” යනු බලාය අප කියූ සිංහලය සිටියේ.

විතක්කාදී වූ පස් දෙන, සමබරට, එකකට එකක් අඩු වැඩි නො ව, එකවිට ම නැඟී සිටීම ම ය ධ්‍යාන. රථ යි කියන්නේ, නිම්වළලු, රෝද, බොස්ගෙඩි, දැති ඈ එක් ව යෙදූ තැන ය. නිම්වළලු රථය නො වේ. රෝදය රථය නො වේ. බොස්ගෙඩිය රථය නො වේ. දැති රථය නො වේ. රථ නම් මුන් එකට යෙදූ තැන ය. නිම්වළල්ල එකලා ව සිටියේ, නිම්වළල්ල ම වේ. රෝදය එකලා ව සිටියේ, රෝදය ම වේ. බොස්ගෙඩිය එකලා ව සිටියේ, බොස්ගෙඩිය ම වේ. දැති එකලා ව සිටියේ, දැති ම වේ. එමෙන් විතක්කාදී වූ පස, එක් ව සිටීම ම ය ධ්‍යාන. විතක්කය එකලා ව සිටියේ, විතක්කය ම වේ. ධ්‍යාන නො වේ. සෙස්ස ද මෙසේ ය:

ධ්‍යානචිත්තයෙහි යෙදුනු විතර්‍කය තෙමේ තමන් හා හැනීසිටි චිත්ත - චෛතසික ධර්‍මයන් අරමුණට නන්ව යි. විචාරය, ඔවුන් අරමුණෙහි හසුරුවයි. ප්‍රීතිය, ඔවුන් අරමුණෙහිලා පිණවයි. සුඛය, ඔවුන් ඔදවඩයි. එකග්ගතාව, අතැනැ මෙතැනැ යා නොදී ඔවුන් නවතාල යි. රැක ගණියි. මෙසේ මොවුහු, පස් අයුරකින් අරමුණෙහි ක්‍රියා කරන්නෝ ය. ආරම්මණූපනිජ්ඣානය කරවන්නෝ ය. එහෙයිනි ධ්‍යාන.

තවද, විතර්‍කය තෙමේ, ථීනමිද්ධය, චිත්ත - චෛතසිකයන් පිළිබඳ අලසකම් දවා. විචාරය තෙමේ විචිකිච්ඡාව, බුදුන් දහම් ඈ අට තන්හි සැකය දවා. ප්‍රීතිය තොමෝ, ව්‍යපාදය, සිතේ සැඩ බව දවා. සුඛය තෙමේ, උද්ධච්ච කුක්කුච්චය, සිතේ නොසන්සුන් බව හා කුකුස, දවා. එකාග්‍රතා තොමෝ, කාමච්ඡන්දය, කාමයන්හි කැමැත්ත ආසාව දවා. මෙසේ මොවුහු, එකතු ව, එකට සිට කාමච්ඡන්දාදීප්‍රත්‍යනීකධර්‍ම දවා හලු කරත්, එහෙයින් මොවුහු ධ්‍යාන නම්.

ධ්‍යානයෝ, ආලම්බනොපනිද්ධ්‍යාන-ලක්‍ෂණොපනිද්ධ්‍යාන යි දෙ පරිදි වෙති. පඨවිකසිණාදී වූ යම් අරමුණක්, සිතට ගෙණ සිතෙහි නගා, එහි සිත පුරුදු කොට, ලැබිය යුතු වූ අෂ්ටසමාපත්තීහු ‘ආලම්බනොපනිද්ධ්‍යාන’ නම්. තිලකුණු මෙනෙහි කොට, ඉපදවිය යුතු විදර්‍ශනාමාර්‍ගඵල යන මොවූහු, ‘ලක්‍ෂණොපනිද්ධ්‍යාන’ නම්.

අෂ්ට සමාපත්තීහු, රූපාවචර- අරූපාවචර විසින් දෙ පරිදි යි. ප්‍රථම - ද්විතීය - තෘතීය - චතුර්‍ත්‍ථ - පංචමද්ධ්‍යානසමාපත්තීහු, රූපාවචරයෝ ය. ආකාසානඤචායතන - විඤ්ඤාණඤ්චායතන - ආකිඤ්චඤ්ඤායතන - නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනද්ධ්‍යාන සමාපත්තීහු, සිවු දෙන අරූපාවචරයෝ ය. මෙහි රූපාවචරද්ධ්‍යාන සමාපත්ති පංචකය, චතුෂ්ක නයින්, පස, සතරක් කොට බෙදා, අරූපාවචර ද්ධ්‍යාන සමාපත්ති සතර හා ගිණූ කල්හි, අටෙක් වේ. මේ අටය. මෙහි සමාපත්ති යි කීයේ. ආලම්බනොපනිද්ධ්‍යානැ යි කීවෝත් මොවුහු ම ය. තව ද රූපාවචරද්ධ්‍යානපංචකය හා අරූපාවචර ද්ධ්‍යානචතුෂ්කය එක් කොට, ගිණූ කල්හි ලැබෙන නවය, ‘නවානුපුබ්බවිහාරසමාපත්ති’ යි ආගමයෙහි ප්‍රසිද්ධ ය. රූපාවචරයන්, චතුෂ්ක නයින් ගෙණ, අරූපාවචරචතුෂ්කයත් සඤ්ඤාවෙදයිතනිරෝධයත් උන් හා ගිණු කල්හි ලැබෙන, මේ නවය, සමහර තැනෙක, ‘නවානුපුබ්බවිහාරසමාපත්ති’ යි ගණිත්. අනුපිළිවෙළින් පැමිණිය යුතු බැවින්, මොවුනට මේ නම කියනු, සුදුසුය. අර්‍ත්‍ථවත්ය. රූපාවචරද්ධ්‍යානයන්ගේ මේ වතුෂ්ක පංචකය වදාළෝ බුදුරජානන් වහන්සේම ය. තියුණු නුවණ ඇත්තනට වැඩ පිණිස ය චතුෂ්කය. මද නුවණ ඇත්තනට වැඩ පිණිස ය පංචකය. මේ බුදුරජානන් වහන්සේගේ අදහස ය. බුදුරජානන් වහන්සේ, සුඛ - එකග්ගතා යන දෙ අඟින් යුත් රූපාවචරපංචමද්ධ්‍යානය හා, එම දෙ අඟින් ම යුත් අරූපාවචරද්ධ්‍යාන සතර අඞ්ගසමත්වයෙන් ගෙණ, ඒ අතින් ධ්‍යාන සතරක් කොට දැක්වූහ. චතුර්‍ත්‍ථ - පංචමධ්‍යාන හා, අරූපාවචරධ්‍යාන යන මොවුන් ස දෙන, අවයවගණනින් සම වුව ද, සුඛ - එකග්ගතා යන දෙ අඟින් යුත් ධ්‍යාන ය, චතුර්‍ත්‍ථධ්‍යානය කොට ද, රූපාවචර පංචමද්ධ්‍යානය හා අරූපාවචරද්ධ්‍යාන සතර, උපෙක්ඛා එකග්ගතා යන අඞ්ගයන්ගේ සමානත්වයෙන් හා ගණනින් සම බැවින්, පංචමද්ධ්‍යානය කොට ද දැක්වූහ. මේ ක්‍රම දෙක එක් කොට, එයට ‘සුද්ධිකනවක’ යි කියත්. ධ්‍යානවිභඞ්ගයෙහි ලා ඒ සුද්ධිකනවකය, පරිත්තාලම්බනාදි ආලම්බන සතරින් හා දුක්ඛා පටිපදාදි ප්‍රතිපදා සතරින් ද, නැවැත, ඒ දෙක මිශ්‍ර කිරීමෙන් ද, නවක, පස් විස්සක් වදාළෝ ය, බුදුරජානන් වහන්සේ.

ධ්‍යාන උපදවන්නේ, පළමු කොට සතර සංවරසීලයෙහි පිහිටන්නේ ය. දස පළිබෝධයන් සිඳ හරින්නේ ය. කමටහන් දෙන කළණමිතුරකු කරා යන්නේ ය. එහි දී, තමාගේ සිරිතට කැපෙන කමටහනක් ගන්නේ ය. ගෙණ, එය වැඩීමට, නො සුදුසු තැන් හැරලා සුදුසු තැනකට යන්නේ ය. ගොස්, කුඩා පළිබෝධ සිඳ හරින්නේ ය. කමටහන වඩන්නේ ය.

සතරසංවරසීල නම්, පාතිමොක්ඛ - ඉන්ද්‍රිය - ආජිව - පච්චයසන්නිස්සිත සීල යි.

දසපළිබෝධ නම්, ආවාස - කුල - ලාභ - ගණ - කම්ම - අද්ධාන - ඤාති - ආබාධ - ගන්‍ථ - ඉදධි යන මේ ය.

කළණමිතුරු නම්, සිය සිල් සැපතින් ප්‍රිය වූයේ ය. ගරුතර ගුණයෙන් බුහුමන් කටයුත්තේ ය. අවවාද අනුසාසනා විසින් කරුණු කියන සුල්ලේ ය. චෝදනා විසින් කළ කියූ දේ ඉවසන සුල්ලේ ය. පටිච්චසමුප්පාදාදී වූ ගැඹුරු දහම් කියන සුල්ලේ ය. නො සුදුසු තැන නො ම යොදන්නේ ය. ශ්‍රද්ධා - ශීලාදි ගුණයෙන් හෙබියේ ය. අතැවැස්සන්ට හිත කැමැත්තේ ය.

කමටහන්, පඨවි - ආපෝ - තේජෝ - වායෝ - නීල - පීත - ලොහිත - ඔදාත - ආලෝක - පරිච්ඡින්නාකාසකසිණ - උද්ධුමාතක - විනීලක - විපුබ්බක - විච්ඡිද්දක - වික්ඛායිතක - වික්ඛිත්තක - හත - වික්ඛිත්තක - ලොහිතක - පුලවක - අට්ඨික - අසුභ, බුද්ධ - ධම්ම - සංඝ - සීල - චාග - දෙවතා - මරණ - කායගතා - ආනාපාන - උපසමානුස්සති, මෙත්තා - කරුණා - මුදිතා - උපෙක්ඛා - බ්‍රහ්මවිහාර - ආකාසානඤ්චායතන- විඤ්ඤාණඤ්චායතන - ආකිඤ්චඤ්ඤායතන - නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනාරුප්ප, ආහාරපටික්කූලසඤ්ඤා, චතුධාතුවවත්ථාන, යි සතළිසෙකි.

චරිත, රාග - දොස - මොහ - සද්ධා - බුද්ධි - විතක්ක - රාගදොස - රාගමොහ - දොසමොහ - රාග දොස මොහ - සද්ධා බුද්ධි - සද්ධා විතක්ක - බුද්ධිවිතක්ක - සද්ධාබුද්ධිවිතක්කචරිත යි චරිත තුදුසෙකි. මේ තුදුස මිශ්‍රවීමෙන් චරිත තෙ සැටෙක් ලැබේ. කොටින් සයෙකි.

රාගචරිතයට සුදුසු ය, දස අසුභය හා කායගතාසතිය.

දොසචරිතයට සුදුසු ය, බ්‍රහ්මවිහාර සතර හා, නීල - පීත - ලෝහිත - ඔදාත යන වණ්ණකසිණ සතර.

මොහචරිතයට සුදුසු ය, ආනාපානසති ය.

විතක්කචරිතයට සුදුසු ය, ආනාපානසතිය.

සද්ධාචරිතයට සුදුසු ය, බුධ - ධම්ම - සංඝ - සිල - චාග - දෙවතානුස්සති.

බුද්ධිචරිතයට සුදුසු ය, මරණ - උපසමානුස්සති, චතුධාතුවවත්ථාන ආහාරපටික්කුලසඤ්ඤා.

සියලු චරිතයනට, පොදුවේ සුදුසු ය, පඨවි - ආපෝ - තේජෝ - වායෝ - ආලෝක - පරිච්ඡින්නාකාසකසිණ හා ආකාසානඤ්චායතන විඤ්ඤාණඤ්චායතන - ආකිඤ්චඤ්ඤායතන - නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන යන මොවුහු.

භාවනාවට නො සුදුසු තැන්, මහවෙහෙර - අලුත් වෙහෙර - දිරූ වෙහෙර - මග අසලවෙහෙර - පැන් පොකුණු ඇති වෙහෙර - පලාකොළ ඇති වෙහෙර - පුෂ්පාරාමය - ඵලාරාමය - පැතිය යුතු වෙහෙර - නුවර ඇසුරු කළ වෙහෙර - දැවදඬු බහුල වෙහෙර - කුඹුරු ඇසුරු කළ වෙහෙර - නො සම මහණුන් ඇති වෙහෙර - පටුනුගම් ඇසුරු කළ වෙහෙර - පිටිසර ගම් ඇසුරු කළ වෙහෙර - රාජ්‍යසීමා ඇසුරු කළ වෙහෙර - අසප්පාය වෙහෙර - කළණ මිතුරන් නො ලැබිය හැකි වෙහෙර.

භාවනාවට සුදුසු ය, නො දුරු නො ලං ගමනාගමනින් යුත්, රෑදාවාල මහා ජනයාගෙන් හා මහා ජනයාගේ කෑ මොර ගැසුම් වලින් තොර, මැසි මදුරු නයි පොළොං ඈ උවදුරු නැති, පහසුවෙන් ලැබිය හැකි, සිවුපසය ඇති උගත් ගුණවත් මහණකුගේ විසීම ඇති සෙනසුන.

කුඩාපළිබෝධ, දික් කෙස් ලොම් නිය සිඳීම් - දිරූ සිවුරු මසා පිළියෙල කර ගැණීම් - කිලිටි සිවුරු සෝදා පඬු ගැන්වීම් පාත්‍රය පුළුස්සා පිරිසිදු කර ගැනීම් - ඇඳ පුටු කොට්ට මෙට්ට ඇතිරිලි බිසි පාබිසි පිරිසුදු කර ගැණීම් ඈ ය.

මෙහි මෙසේ ඉතා සැකෙවින් කියූ මේ සියල්ල, ධ්‍යාන වඩන්නට කැමැත්තහු විසින්, ධ්‍යාන වඩන්නට පෙරාතු ච, සම්පුර්‍ණ කළ යුතු ය. හැරිය යුත්ත හැරිය යුතු ය. ගතයුත්ත ගතයුතු ය. වඩන්නේ පඨවි කසිණය නම්, පළමු කොට කසිණ මණ්ඩලයක් සාදා ගත යුතු ය. එය සෑදිය යුත්තේ, කාවේරීගංඉවුරෙහි ඇති අරුණුවන් මැටියෙනි. අරුණුවන් මැටි අන් තැනින් ගෙණ ඒ සඳහා යෙදුව ද වරද නැත. පළල, එක් වියත් සතරඟුලක් තබා වට කොට ඒ කළ යුතු ය. ධ්‍යාන කරන්නහු, හිඳින අසුන ද, එක් වියත් සතරඟුලක් උස ඇත්තක් විය යුතු ය. ඒ අසුනෙහි, හිඳ අරුණුවන් මැටියෙන් තනා ගත් කසිණමණ්ඩලය ඉදිරිපිටට ගෙණ කාමසේවනයෙහි වරද, දොස් තදින් සිතට නගාගෙණ සිය ජීවිතය බුදුරජුන්ට පුදා ‘මේ පිළිවෙත සියලු බුදු පසේ බුදු මහරහතුන් පිළිපන් උතුම් පිළිවෙතැ’ යි පිළිවෙතෙහි මහත් ගෞරවයක් ඉපිදවිය යුතු ය.

මෙසේ, ධ්‍යානභාවනාවෙහි, පෙරාතු ව කළ යුතු සියල්ල කොට, පිළිවෙතෙහි උපදවා ගත් ගෞරව ඇති උත්සාහවත් යෝගී තෙමේ ඉතාවැඩියෙනුත් ඉතාඅඩුවෙනුත් ඇස නො දල්වා සම පමණට ඇස හැර, කසිණමණ්ඩලයෙහි පැහැය හා ලකුණු නො සලකා, එහෙත් පැහැය නො හැර, පඨවීධාතුව පිළිබඳ ප්‍රඥප්ති ධර්‍මයෙහි සිත තැන්පත් කොට, එකඟ වූ සිතින් ‘පඨවි පඨවි’ යි නිමිති ගන්නේ ය. නිමිති ගැණෙන තුරුම, සිත එහි පතුලට කැවෙනතුරු ම එසේ කරන්නේ ය. එය ‘පරිකර්‍මනිමිත්ත’ යි කියත්. ඒ භාවනාව “පරිකර්‍මභාවනා’ යි හඳුන්වති. යෝගියා, මෙයින් කළේ, නන් අරමුණුවල විසිර යන සිත, ඒ හැම අරමුණකින් වළක්වා වෙන් කොට, පඨවිකසිණපරිකම්මනිමිත්තෙහි, නවතාලී ම ය. තැත්පත් කිරීම ය. කසිණ යනු, සියල්ල යන අරුත් ඇත්තේ ය. එ හෙයින්, මේ කියූ පරිකර්‍මනිමිත්තෙහි සිත වැඩීමෙන්, පොළොව කිමිද ගත්තහුට, සියලු දිසාවන් පෘථිවියැ යි වැටහෙන්නා සේ, මේ යෝගියාහට, ‘මගේ සියලු දිසාවෙහි ඇත්තේ පෘථිවිය’ යි වැටහෙන්නේ ය. එසේ, වැටහුනු කල, ඔහුට උග්ගහනිමිත්ත උපන්නේ නම්, පරිකර්‍මනිමිත්ත, සිතින් දැඩි ව ගත් කල්හි ඇස වසා බලන කල්හි, ඇස හැර බලන කල්හි සේත්, අන් තැනකට ගොස්, සිහිකරණ කල්හි, එතැනැ සිට එය බලන කල්හි සේත්, ඒ හැටියට ම මනෝද්වාරාවර්‍ජනචිත්තයන්ගේ හමුවට ඉදිරියට කසිණමණ්ඩලයාගේ පැමිණීම, වැටහීම ‘උග්ගහනිමිත්ත’ නම.

මෙසේ උග්ගහනිමිත්ත උපන් පසු යෝගී තෙමේ, එ තැනින් නැගිට තමන් වසන තැනට හෝ වෙන අන් විවේක ඇති ගල්ගුහා ඈ සෙනසුනකට හෝ ඇතුල් ව, මනෝද්වාරයට වැටහුනු පරිකර්‍මනිමිත්තඡායාසඞ්ඛ්‍යාතඋග්ගහනිමිත්ත අරමුණු කොට, ‘පඨවි, පඨවි’ යි පෙර සේ නැවැත සිත එහි වඩන්නේ ය. සිත එහි හසුරුවන්නේ ය. සිය දහස් වරකුත් වඩන්නේ ය. මෙසේ වඩන කල්හි මෙසේ හසුරුවන කල්හි යම් ලෙසකින්, අසප්පාය කරුණක් නිසා ඒ ගෙණ තුබූ උග්ගහනිමිත්ත නැසී ගියේ නම්, නො පෙණී ගියේ නම්, නැවැතත් පරිකර්‍මනිමිත්ත තුබූ තැනට ගොස් ඒ යෝගියා විසින් සිත එහි වැඩිය යුතුය. වඩා උග්ගහනිමිත්ත නැවැතත් උපදවා ගත යුතු ය. මෙසේ ගන්නා නිමිත්ත, නැසෙන හැමවර ම පරිකර්‍මනිමිත්ත තිබෙන තැනට ගොස්, භාවනා කොට නැසීගිය උග්ගහනිමිත්ත උපදවා ගත යුතු ය. උග්ගහනිමිත්ත නැසුනැ යි භාවනාව අතහැර දැමීම යෝගීධර්‍මය නො වේ. එය නැසෙත් නැසෙත් ම යෝගියා, එහි වඩ වඩාත් උත්සාහවත් විය යුතු ය. එය ය යෝගීධර්‍ම ය.

උග්ගහනිමිත්ත උපදවා ගැණීමෙන් ලැබුනු ඒ සමාධිය තරුණ ය. මෝරා ගියා වූ සමාධියෙක් නො වේ. එ ය. එහෙයින් මෙසේ නැසී යනු හැකි ය. උග්ගහනිමිත්ත සිතට ගෙණ අරමුණු කොට, සිත වඩන කල්හි, යෝගියා පිළිබඳ පංච නීවරණ ධර්‍මයෝ යටපත් වෙති. ශ්‍රද්ධාදිඉන්ද්‍රියයෝ තියුණු වෙති. අශ්‍රද්ධාදීහු දුරු වෙති. වලා ගැබක් පලා ගෙණ, සඳමඩල නික්මෙන්නා සේ පසුම්බියකින් කැඩපතක් එලියට ඇද ගන්නා සේ මනා කොට සේදූ සක්තලියක් සේ වැසිවලාවක ඉදිරියෙහි පියාඹන කොකෙකු සේ උග්ගහනිමිත්ත විවෘත කොට පළමුවර මුල් තැන ම කණමැදිරි එලියක් තරම් ආලෝකයෙක් යෝගියා පිළිබඳ ව පහළ වන්නේ ය. එය දෙ සැත්තෑවක් වස්තුධර්‍මයන්ගෙන් මිදුනේ ය. මේ ආලෝකය ඒ යෝගියාහට ලෝකයෙහි ඇති සියලු ආලෝකයන්ට වඩා ඉතා පහන් සේ වැටහෙන්නේ ය. මේ ආලෝකය, කසිණාලෝකය යි කියනු ලැබේ. කසිණපටිහාගනිමිත්තත් මේ ය. ධ්‍යානය තව ම නො උපන්නේ ය. එහෙයින් යෝගියා විසින් උපන් ඒ ආලෝකය මහත් වේවා යි ආශාව උපදවා නැවැතත් එම ආලෝකය අරමුණු කොට ‘පඨවි පඨවි’ යි භාවනා කළ යුතු ය.

එකල ආලෝකය අඟලක් හෝ දැඟලක් පමණ මහත් වන්නේ ය. එපමණ මහත් වූ එම ආලෝකය ‘පරිත්තා ලම්බන” යි කියනු ලැබේ. දැන් ධ්‍යානය ඉපිදවිය හැක්කේ ය. එහෙත් එ පමණින් සෑහීමට නො ගොස් තව තවත් කසිණාලෝකය මහත් කරන්නට පෙරකී සේ සිත වැඩිය යුතු ය. එවිට සරාවක් හෝ වට්ටියක් පමණට එය මහත් ව සිටින්නේය. එ තරමට වැඩුනු විට එම ආලෝකය ‘මද්ධ්‍යාලම්බන යි කියනු ලැබේ. මෙ තැනදීත් ධ්‍යානය ඉපදවිය හැක්කේ ය. එහෙත් මෙතැනදීත් සෑහීමට පත්වියයුතු නො වේ. තෙමේ කැමැත්තේ නම් තම සෙනසුන පමණට ආරාමය පමණට ගම පමණට නුවර පමණට දිවයින පමණට සක්වළ පමණට එම කසිණාලෝකය වැඩිය හැකි ය. ආලෝකය මෙ තරම් මහත් වූ කල ‘අප්‍රමාණාලම්බන’ යි හඳුන්වනු ලැබේ. මේ අප්‍රමාණාලම්බනය සක්විති කුමරකු පිළිසිඳ ගත් මවු කුසක් සේ මහත් ගෞරවයෙන් මහත් ආදරයෙන් මහත් ඕනෑ කමින් නො පමාවූවහු විසින් රැකිය යුතු ය. ඒ රැක්මට නො සැප වූ සෙනසුන, ගොදුරුගම, කතා, පුද්ගල, බොජුන, උතු, ඉරියවු යන සත දුරු කට යුතු ය. සැප වූ සෙනසුන් ඈ සෙවිය යුතු ය.

මෙසේ දුරු කටයුතු සෙනසුන් ඈ, දුරු කොට සෙවිය යුතු සෙනසුන් ඈ, සේවනය කරමින් අප්‍රමාණාලම්බනයෙහි සිත වඩන්නා වූ යෝගියාහට කල් නො යා දී ම, අර්‍පණාසමාධිය උපදනේ ය. යම් ලෙසකින් එය නො උපන්නේ නම්, සිරුරු, සිවුරු යනාදී වස්තූන් පිරිසිදු කිරීම, ශ්‍රද්ධාදිඉන්ද්‍රියයන් සමබවට පත්කිරීම, පඨවිකසිණාදීනිමිත්තෙහි දක්‍ෂභාවය, සිත වැඩියයුතු කල්හි වැඩීම, සිතට නිග්‍රහ කටයුතු කල්හි නිග්‍රහ කිරීම, සිත සතුටු කළයුතු කල්හි සතුටු කිරීම, සිත් මැදහත් බවට පැමිණ විය යුතු කල්හි මැදහත් බවට පැමිණවීම නොහික්මුනු පුද්ගලයන් දුරු කිරීම, සන්හුන් පුද්ගලයන් සේවන කිරීම, සමාධිය ඉපදවීමෙහි කැමැත්ත, යන මේ කරුණු අනුව ක්‍රියා කළ යුතු ය. මේවා එකකුත් නො හැර පැවැත්වීම ‘අර්‍පණාකෞශල්‍ය’ යි කියත්. මේ කටයුතු සපයන යෝගියාහට ලැබුනු පටිභාග නිමිත්ත විෂය කොට ය අර්‍පණාව පවත්නී.

මෙසේත් අර්‍පණාසමාධිය නො උපන්නේ නම්, යෝගී තෙමේ තම සිතේ පැවැත්ම සලකා, නැවැත වීර්‍ය්‍යය, සමබවෙහි යොදන්නේ ය. එහිලා පමණ ඉක්මවා වීර්‍ය්‍යය නො කට යුතුය. අත්‍යාරබ්ධවීර්‍ය්‍යය හැරදමා හැකුළුනු බවෙන් හා උඩඟු බවෙත් සිත මුදා සම කොට තබා පටිභාගනිමිත්තට අභිමුඛ කොට, ‘ප්‍රථමධ්‍යානය ලැබේවා’ යි ප්‍රාර්‍ත්‍ථනා කොට ආශා උපදවා ‘පඨවි පඨවි’ යි සිත වඩන්නේ ය. එසේ සිත වඩත්, මෙහෙයත් භවාඞ්ග චිත්තය සිඳ පඨවිකසිණය අරමුණු කොට මනෝද්වාරාවර්‍ජන චිත්තය උපදනේ ය. අනතුරු ව එහි ම ඒ අරමුණු කොට ම ජවනයෝ සිවු දෙනෙක් හෝ පස් දෙනෙක් උපදිති. ජවන් සතරක් උපන් කල්හි එහි ප්‍රථමජවනය, පරිකම්ම, උපචාර කියා ද, දෙවනජවනය, අනුලෝම කියා ද, තෙවන ජවනය ගෝත්‍රභූ කියා ද, සිවුවැන්න අර්‍පණා කියා ද නම් ලබන්නෝ ය. ජවන් පස් දෙනකු උපදනා කල්හි ප්‍රථම ජවනය පරිකම්ම යි ද, දෙවනජවනය උපචාර යි ද, තෙවන ජවනය අනුලෝම යි ද, සිවුවන ජවනය ගෝත්‍රභු යි ද, පස්වැන්න අර්‍පණා යි ද කියනු ලැබේ. මේ අර්‍පණාචිත්තය, රූපාවචරප්‍රථමධ්‍යානචිත්ත ය යි කියනු ලබන්නේ මෙහි විතක්ක - විචාර - පීති - සුඛ ඒකග්ගතා යන අඞ්ග පස යෙදී සිටි බැවිනි. මේ අර්‍පණා ව එකචිත්තක්‍ෂණික වේ. නැවැත භවාඞ්ගයට වැටේ.

අස්ලොම් විදින්නට පුරුදු කරණ ධනුර්‍ධර තෙමේ, අස්ලොමක් විද, ‘මම දුන්න මෙසේ අතට ගතිමි, දුනුදිය මෙසේ නැගීමි, ඊය මෙසේ හිඳුවීමි, මේ ඉරියව්වෙන් සිටියෙමි, මෙසේ විද්දෙමි’ යි විදීමට පා එස වූ හැටි දුන්න අතට ගත් හැටි දුනුදිය නැගූ හැටි ඊතලය යෙදූ හැටි සිටි ඉරියව්වෙ හැටි නැවැත නැවැත සලකා ඒ හැම හැටිය සිතට ගන්නේ ය. පසු දවසෙක අස්ලොම් විදිනු කැමැති කල මුලින් කළ හැටියට අස්ලොම් විදින්නේ, නො වරදවා අස්ලොම් විද දෙපලු කරන්නේ ය. එ මෙන්, මේ යෝගියා ද ‘මම මෙබඳු භෝජනයක් වැළඳීමි, මෙබන්දකු ඇසුරු කෙළෙමි, මෙබඳු සෙනසුනක හුන්නෙමි, මෙබඳු ඉරියව්වකින් සිටියෙමි, මෙබඳු කලෙක ධ්‍යානයට පැමිණියෙමි’ යි සලකා සැප වූ බොජුන් ඈ සැපයිය යුතු ය. එසේ සපයා ගත් කල යෝගී තෙමේ තමන් උපදවා ගත් ඒ තරුණ සමාධිය පිරිහී ගියේ නම්, නැවැත එය උපදවා ගැණුමට, නො පුහුණු ධ්‍යාන පුහුණු කොට අර්‍පණාවට පැමිණෙන්නට පොහොසත් වන්නේ ය.

තවද, හොඳට කටයුතු දත් අරක්කැමි තෙමේ තම ස්වාමියා වළඳනු ලබන කල්හි යම් මාලු පිණියක් ඔහු සතුටින් වළඳනු දැක, එතැන් සිට, ස්වාමියාට රුචි වූ මාලු පිණි ම කෑමට එළවා තබන්නේ ය. එයින් අරක්කැමි තෙමේ ස්වාමියාගේ සිත් ගන්නේ, මහත් ලාභ ද ලබන්නේ ය. එ මෙන්, මේ යෝගියා ද ධ්‍යානයට පැමිණි කල්හි, එයට හිත වූ සැප වූ බොජුන් ආදියෙහි ආකාර සලකා, ඒම සපයන්නේ, නැවැත නැවැත අර්‍පණා සමාධිය ලබන්නේ ය.

අර්‍පණාසමාධිය, මෙ තරමකින් කල් පවත්නේ නො වේ. අර්‍පණා ව කල් පවත්වන්නට, සමාධියට සතුරු වූ නීවරණ ධර්‍මයන්ගෙන් සිත නිදහස් කර ගත යුතු ය. ධ්‍යානය බොහෝ කල් පවත්වා ගැණීමට කැමැති යෝගියා විසින්, නීවරණධර්‍ම යටපත් කොට, ධ්‍යානයට සමවැදිය යුතු ය. සමාධිභාවනාවෙන් අභිඥා උපදවන්නට උපචාර - අර්‍පණා වශයෙන් ලැබූ ප්‍රතිභාග නිමිත්ත වැඩිය යුතු ය. ඒ වඩන භූමිය ද උපචාර - අර්‍පණා විසින් දෙවැදැරුම් ය. උපචාරයට පැමිණ හෝ ප්‍රතිභාගනිමිත්ත වැඩිය යුතු ය. අර්‍පණාවට පැමිණ හෝ වැඩිය යුතු ය. එහෙත්, තමන්ගේ සිතට අනුකූල සේ, උපචාරයෙහි හෝ, අර්‍පණාවෙහි හෝ එක් තැනෙක නිරතුරු වැඩිය යුතු ය.

මැටිබඳුන් තනන කුඹල්කරු තෙමේ, පළමු කොට බඳුනේ යට කොටස, කුඹල්සකෙන් වෙන් නො කොට මතු වන්නට බඳුන වඩන්නේ ය. සීමා බඳින භික්‍ෂූහු, පළමු කොට, අට දිසාවෙහි නිමිති සලකුණු කොට ඒ නිමිති අතර ම සීමා බඳිත්. එ මෙන් යෝගියා විසින් තමන් ලැබු ඒ නිමිත්ත එක් අඟල, දෙයඟල, තෙයඟල, සතරඟල පමණට හෝ ඉනුත් වැඩි ව හෝ ‘මෙතෙක් තැන වඩමි’ යි වඩන ප්‍රදෙශය පළමු කොට සිතින් සීමා කොට, වෙන් කොට ඒ වෙන් කළ පමණට වැඩිය යුතු ය. වඩන පෙදෙස වෙන් නො කොට නො වැඩිය යුතු ය. වෙන් නො කොට වඩන්නහුට නිමිත්ත නා වැඩෙන්නේ ය. වියත, රියන, ගේමිදුල, පිරිවෙණ, වෙහෙර ඉම්, ගම්, නියම්ගම්, දනවු, රාජ්‍ය සීමා, සමුද්‍රසීමා යන මොවුන් ද, සිතින් සීමා කොට වෙන් කොට වඩන්නහු විසින් මුළු සක්වළ හෝ එයින් මත්තෙහි හෝ පිරිසිඳ වැඩිය යුතු ය. මේ කී ලෙසට නිමිත්ත වඩන යෝගියාහට නිමිත්ත වැඩූ තැන්හි පොළොවෙහි ගොඩ තැන්, වළතැන්; ගඞ්ගා, කඳු යන සියලු සම නො සම තැන්, එකසේ සමව වැටහෙන්නේ ය. නිමිත්ත වඩා ප්‍රථමධ්‍යානයට පැමිණි ආදිකර්මිකයා විසින් ධ්‍යානාඞ්ග බහුල වශයෙන් ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා නො කොට ධ්‍යානයට සම වැදීම ම බහුල කොට විසිය යුතු ය. ධ්‍යානාඞ්ග බහුල ව ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කිරීමෙන් ඒ ධ්‍යානයේ යෙදී සිටි විතක්ක - විචාරාදී ධ්‍යානාඞ්ගයෝ මලානික ව දුර්‍වල ව වැටහෙන්නෝ ය. එසේ එහි ධ්‍යානාඞ්ග ඔලාරිකවත් දුර්‍වලවත් වැටහීමත්, මත්තෙහි ද්විතීය ධ්‍යානය ඉපදවීමට කරුණු වන්නේ ය. ලැබූ ධ්‍යානයෙහි පුහුණුව නො ලැබ මතු ධ්‍යානයෙහි උත්සාහ කරන්නේ ලැබූ ප්‍රථමධ්‍යානයෙන් ද පිරිහෙන්නේ ය. මත්තෙහි ද්වීතීයද්ධ්‍යානය ලැබීමට හැමතකින් ඔහු අසමර්‍ත්‍ථ වේ.

ඉක්බිති ප්‍රථමධ්‍යානය, ආවජ්ජන - සමාපජ්ජන - අධිට්ඨාන - වුට්ඨාන - පච්චෙවක්ඛණවසිතාවන්ගෙන් වසී කළයුතු ය. තම යටතට ගත යුතු ය. ප්‍රථමධ්‍යානය, නීවරණධර්‍මයන්ට ආසන්න ය, නීවරණ ධර්‍ම ප්‍රථමධ්‍යානය ලඟ හැසිරෙයි, චිතර්‍ක නැමැති බලගතු අවයවයකින් යුක්ත වූයේ ය, යනාදි ලෙසින් එහි වරද දොස් දැක්ක යුතු ය. ස්ත්‍රියක සරණ කරගත් පුරුෂයෙක් අන් සත්‍රියක කෙරෙහි ඇලී පළමු සරණ කොට ගත් ස්ත්‍රියගෙන් වෙන්වනු කැමැත්තේ දොස් දැක ඈ කෙරෙහි තුබූ පිළිබඳ ආලය හැර දමන්නේ යම්සේ ද, එසේ, මේ ප්‍රථමධ්‍යානික තෙමේ, ප්‍රථමධ්‍යානයෙහි දොස් බලා එහි ආලය දුරු කොට, ද්විතීයධ්‍යානයෙහි ආලය කරන්නේ ය. ඒ ආලයෙහි සිට ම සිවුරඟින් යුත් ද්විතීයධ්‍යානය ලබන්නට නැවැත ‘පඨවි පඨවි’ යි යෝග කරන්නේ ය. එසේ යෝග කරණ කල්හි ඔහුට විතක්කයෙන් තොර වූ විචාර - පීති - සුඛ - එකග්ගතා යන සිවුරඟින් යුත් ද්විතීයධ්‍යානය එක් වරක් උපදනේ ය. අනතුරු ව සුදුසු පමණින් භවාඞ්ගසිත් පහළ වේ. සෙස්ස ප්‍රථමධ්‍යානයෙහි කී සේ ය.

ඉක්බිති මේ ද්විතීයධ්‍යානය මුලින් කී පංචවසිතාවන්ගෙන් වසී කළ යුතු ය. වසී කොට, ‘මා ලත් මේ ධ්‍යානයට ලං ව හැසිරෙන විතර්‍ක නම් සතුරෙක් ඇත්තේ ය, විචාර නමැති බලගතු අවයවයෙක් ද මෙහි ඇත්තේ ය, යන ඈ ලෙසින් ද්විතීයධ්‍යානයෙහි ඇති වරද බලා එහි ආලය දුරු කොට තෘතියධ්‍යානයෙහි ආලය උපදවා එය ලබන්නට නැවැතත් ‘පඨවි පඨවි’ යි යෝග කරන්නේ ය. එවිට ඔහුට පීති - සුඛ - එකග්ගතා යන තුන් අඟින් යුත් තෘතීයධ්‍යානය එක් වරක් උපදනේ ය. භවාඞ්ගසිත් අනතුරුව පහළ වේ.

ඉක්බිති මේ තෘතීයධ්‍යානය වසී කළයුතු ය. පංචවිධ වසිතාවන්ගෙන් එසේ වසී කොට ‘ මා ලත් මේ තෘතීයධ්‍යානය පීති නම් බලගතු අවයවයකින් හැනී සිටියේ ය, ඒ නො මැනැවි, ඒ හා එක් ව ඉදිරියට නො යා හැකි ය, එහෙයින් ඒ හැර දමා සුඛ-එකග්ගතා යන දෙයඟින් සැදුනු චතුර්‍ත්‍ථධ්‍යානය ලැබිය යුතුය’ යි තෘතීයධ්‍යානයෙහි ආලය හැර චතුර්‍ත්‍ථධ්‍යානයෙහි ආලය උපදවා ‘පඨවි පඨවි’ යි නැවැතත් යෝග කරන්නේ ය. එකල සුඛ-එකග්ගතා යන දෙයඟින් යුත් චතුර්‍ත්‍ථධ්‍යානය එක් වරක් උපදනේ ය. අනතුරුව භවාඞ්ගසිත් පහළ වේ.

ඉක්බිති මේ චතුර්‍ත්‍ථධ්‍යානය පංචවිධවසිතාවන්ගෙන් වසී කළ යුතු ය. ‘මේ සුඛය වහා පෙරළෙන සුලුය’ යි එහි දොස් දැක්ක යුතු ය. නැවැත, පංචමධ්‍යානය සාන්ත ලෙසින් සලකා ‘ පඨවි පඨවි’ යි යෝග වැඩිය යුතු ය. එවිට උපෙක්ඛා - එකග්ගතා යන දෙයඟින් යුත් පංචමධ්‍යානය වරක් උපදනේ ය. යට කී ලෙස මෙය ද වසිතාවන්ගෙන් වසී කළයුතු ය. දැන් මේ යෝගී තෙමේ රූපාවචර ධ්‍යානයන්ගේ මුදුනට පැමිණියේය යි දත යුත්තේ ය.

ඉක්බිති යෝගී තෙමේ, ‘රූපය, කලහ විග්‍රහ විවාදාදියට හා නානාවිධ රෝගයනට ස්ථාන වන්නේ ය, සසරදුකට හේතුව මේ රූපය ය, මේ කිසිවෙක් අරූපයෙහි නැතැ’ යි රූපයෙහි දොස් දැක ‘ධි රූපං, ධි රූපං’ යි රූපයට ගරහා රූපද්ධ්‍යානයෙහි ආලය හැර අරූපද්ධ්‍යානයෙහි ආලය උපදවන්නේ ය. නැවැත රූපාවචරද්ධ්‍යාන ඉපදවීමට කරුණු වූ ආකාසකසිණය හැර සිටි නවකසිණ අතුරෙහි යම්කිසි කසිණයෙක චතුර්‍ත්‍ථද්ධ්‍යානය උපදවන්නේ ය. මෙසේ උපදවා ගත් චතුර්‍ත්‍ථද්ධ්‍යානයට අරමුණු වූ කසිණරූපයෙහි කළකිරුණු සිතැත්තේ එයින් දුරු වන්නට සිතා පුරුදු කළ වසිතා ඇති ව, ප්‍රගුණ වූ චතුර්‍ත්‍ථද්ධ්‍යානයෙන් නැගී එහි දොස් සලකා ආලය දුරු කොට ‘ආකාසානඤ්චායතනය සාන්ත’ යි සිතට නගා පඨවිකසිණාදියෙන් සිත උගුළුවා ඒ කිසුණු ඉගුළූ ආකාසය සක්වළ කෙළවර කොට හෝ තමන් කැමැති තැනෙක හෝ පතුරුවා, කිසුණු ඉගුළූ අහස ම අරමුණු කොට ‘ආකාසො, ආකාසො’ යි හෝ ‘අනන්තො ආකාසො, අනන්තො ආකාසො’ යි හෝ යෝග කරන්නේ ය. එවිට යෝගියා පිළිබඳ නීවරණ ධර්‍ම යටපත් ව යයි. යෝගයට අරමුණු වූ ආකාසය අරමුණු කොට මනෝද්වරාවර්‍ජන චිත්තය උපදනේ ය. එයට අනතුරු ව තිහේතුක උපෙක්ඛාසහගත මහාකුසලචිත්තයන් දෙදෙන අතරින් එක්තරා කුසල චිත්තයක් පරිකම්මාදි නමින් තුන් වරක් හෝ සතර වරක් උපචාරසමාධි ජවන කෘත්‍යය සිද්ධ කළ කල්හි සතරවනු ව හෝ පස්වනු ව උපෙක්ඛා - එකග්ගතා යන ධ්‍යාන නාමය ප්‍රධාන කොට ඇති චෛතසික සමතිසකින් යුත් ආකාසානඤචායතනකුසලචිත්තය එක් වරක් උපදනේ ය. නැවැත භවාඞ්ග වේ.

ඉක්බිති යෝගියා තමන් ලැබූ ඒ ආකාසානඤ්චායතනද්ධ්‍යානය යට කී ලෙසින් පංචවසිතාවන්ගෙන් පුරුදු කළ යුතු ය. අවුලා ගත් රන්මිලපොදියක් නැවැත නැවැත මුදා බලන්නකු සේ ආකාසානඤ්චායතනකුසලචිත්තයෙහි යෙදී ඇති උපෙක්ඛා - එකග්ගතාවෝ නොයෙක් වර ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කොට බැලිය යුතුය. එවිට ඔහුට ‘මේ ආකාසානඤ්චායතනකුසලචිත්තය රූපාවචරද්ධ්‍යානසඞ්ඛ්‍යාත සතුරකුට ලංව සිටියේ ය, කසිණලෝක නැමැති රූපය පැතිර වූ ආකාසය අරමුණු කොට, ලැබූ හෙයින් මේ ධ්‍යානය ප්‍රණීත නො වන්නේ ය, විඤ්ඤාණඤ්චායතනද්ධ්‍යානය ම ප්‍රණීත වන්නේ ය” යි විඤ්ඤාණඤ්චායතනද්ධ්‍යානයෙහි ආලය උපදවා විඤ්ඤාණඤ්චායතනය ශාන්ත වශයෙන් සිතට ගෙණ, ඒ අහස පැතිර සිටි විඤ්ඤාණය, ‘විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණං’ යි පුනපුනා මෙනෙහි කළ යුතු ය. එසේ කරන්නා වූ ඒ යෝගියා පිළිබඳ නීවරණධර්‍ම යටපත් ව යෑමෙන් ආකාසානඤ්චායතන ද්ධ්‍යානය අරමුණු කොට මනෝද්වාරාවර්‍ජනචිත්තය උපදනේ ය. ඉන් පසු තිහේතුක උපෙක්ඛාසහගත කාමාවචර කුසලචිත්තයන් දෙදෙනා අතුරෙන් එක්තරා කුසලචිත්තයක්, පරිකම්ම, උපචාර අනුලෝම, ගෝත්‍රභූ යන නම් ගෙණ සතර වරක් හෝ, උපචාර අනුලෝම, ගෝත්‍රභූ යන නම් ගෙණ තුන් වරක් හෝ ඉපද ගිය පසු පස්වනු ව හෝ සතරවනු ව උපෙක්ඛා - එකග්ගතා යන ධ්‍යානාඞ්ග දෙක ප්‍රධාන කොට ඇති චෛතසිකධර්‍ම සමතිසකින් යුත් විඤ්ඤාණඤ්චායතන අර්‍පණාකුශලචිත්තය උපදනේ ය. දැන් ආකාසානඤ්චායතනය නැත්තේ ය. ඒ අභාවයට ගියේ ය.

ඉක්බිති යෝගියා, මේ ලත් විඤ්ඤාණඤ්චායතනද්ධ්‍යානය, පංචවසිතාවන්ගෙන් වසී කොට ‘මෙය ආකාසානඤ්චායතනයට ලං ව සිටියේ ය, එය මෙයට ප්‍රතිපක්‍ෂ ය, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය සේ ශාන්ත නො වන්නේ ය’ යි විඤ්ඤාණඤ්චායතනයෙහි දොස් දැක එහි ආලය හැර ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයෙහි ආලය උපදවා එය ශාන්ත යි සිතට නගා විඤ්ඤාණඤ්චායතනයට අරමුණු වූ ආකාසානඤ්චායතනයාගේ අභාවය අරමුණු කොට ‘නත්‍ථි කිංචි, නත්‍ථි කිංචි’ යි හෝ, ‘සුඤ්ඤං, සුඤ්ඤං’ යි හෝ, ‘ධි චිත්තං, ධි චිත්තං’ යි සිත වඩන කල්හි එය ම අරමුණු කොට, මනෝද්වාරාවර්‍ජනචිත්තය උපදනේ ය. නැවැත එම අරමුණ ම එල්බ තිහේතුකඋපෙක්ඛාසහගතකාමාවචරකුසලචිත්තයන් දෙදෙනා අතුරෙන් එක්තරා එකෙක් සතර වරක් හෝ තුන් වරක් උපචාර සමාධිජවනකෘත්‍යයන්ගේ වශයෙන් ඉපිද නිරුද්ධ වෙයි. අනතුරු ව උපෙක්ඛා-එකග්ගතා යන ධ්‍යනාඞ්ග ප්‍රධාන කොට ඇති චෛතසික සමතිසකින් යුත් ආකිඤ්චඤ්ඤායතනඅර්‍පණාකුශලචිත්තය පිහිටන්නේ ය. මෙහිලා මේ යෝගියා දකින්නේ විඤ්ඤාණඤ්චායතනයාගේ අභාවම ය.

ඉක්බිති යෝගී තෙමේ මෙය පංච වසිතාවන්ගෙන් වඩ වඩාත් පුරුදු කරන්නේ ‘මා ලැබු මේ සමාපත්තියට විඤ්ඤාණඤ්චායතන නම් සතුරෙක් ඇත්තේ ය, එහෙයින් මෙය හැර දැමිය යුතු වන්නේ ය, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය සේ ශාන්ත ද නො වන්නේ ය, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයෙහි දොස් දැක, එහි ආලය හැර, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයෙහි ආලය උපදවා ශාන්ත හෙයින් සිතට නගා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනධ්‍යානචිත්තය අරමුණු කොට ‘සන්තමෙතං, පණීතමෙතං’ යි සිත වඩන්නේ ය. භාවනා කරන්නේය. මෙසේ එහි සිත නැවැත නැවැත වඩන්නා හට නීවරණධර්‍ම යට ව ගොස් එයම විෂයකොට මනෝද්වරාවර්‍ජන චිත්තයෙක් පහළ වන්නේ ය. අනතුරු ව තිහේතුකඋපෙක්ඛාසහගතකාමාවචරකුසලචිත්තයන් දෙදෙනා අතුරෙන් එක්තරා සිතෙක් සතර වරක් හෝ තුන් වරක් යට කී ලෙසින් උපචාර. සමාධිජවනකෘත්‍යය සිදු කරමින් ඉපද නිරුද්ධ වන්නේ ය. ඉන්පසු උපෙක්ඛා - එකග්ගතා යන ධ්‍යානාඞ්ග දෙක ප්‍රධාන කොට. ඇති චෛතසික සමතිසකින් යුත් නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන අර්‍පණාචිත්තය සතර වනු ව හෝ පස්වනු ව එක්වරක් ඉපද නිරුද්ධ වේ. එය ද මේ යෝගියා යට කී ලෙසින් වසීභූත කරන්නේ ය.

නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනචිත්තයෙහි ඇති චිත්ත චෛතසික ධර්‍ම විදර්‍ශනා වඩන යෝගාවචරයන්ගේ තිලකුණු භාවනාවට අරමුණු නො වේ. එසේ අරමුණු නො වනුයේ ඒවා ඉතා සියුම් බැවිනි. ගුරුවරයා අතැවැසියා සමග දිග් මගෙක යන කල්හි අතැවැසියා ඉදිරියෙහි දියත්තෙක් දැක ‘ස්වාමීන් වහන්ස! වහන් ගලවනු මැනැව, දිය ඇත්තේ ය’ යි කී කල්හි ගුරුවරයා ටඋන්නැහේ! එසේ නම් නානකඩ ගන්න, වතුර ටිකක් නාමිට යි කී විට, ‘නාන්නට තරම් වතුර නැතැ’ යි අතැවැසියා කී ය. මෙහිලා වතුර ටිකක් තුබූ බැවින් වතුර ඇතැයි කීයේ ය. නාන්නට තරම් වතුර එහි නො වූ බැවින් වතුර නැතැ, යි කීයේ ය. එපරිද්දෙන් විදර්‍ශනාවට ගොදුරු විය යුතු පටු සංඥාවක් නැති බැවින් ‘නෙව සඤ්ඤා, යි ද, සංඥා ව නැත්තේ ද, නො වන බැවින් ‘නාසඤ්ඤා’ යි ද කියති.

ගේ දොර ආදිය නැති මහකතරමගෙක එක්තරා මණ්ඩපයෙක් ඇත්තේ ය. එහි යට අසූචියෙන් අපවිත්‍ර ය. පා තැබීමට තැනක් එහි නැත. එක්තරා පුරුෂයෙක් හිරු රැසින් වෙහෙසට පත් වූයේ විඩා සන්සිඳවන්නට තැනක් සොයන්නේ මණ්ඩපය දැක එහි ගියේ ය. එහෙත් එහි පා තබන්නට තැනක් නැති බව දැක විඩා හරින්නට පිළිවෙළක් ද නො වූ බැවින් මණ්ඩපයෙහි කොණෙක එල්ලී පය පොළොව නො හපා ම සිටියේ ය. ඒ අතර අනෙකෙක් ද එහි ආයේ හිරුරැසින් ද තැවුනේ පළමු පුරුෂයා සේ මණ්ඩපය ලඟට ගොස් එහි යට අසූචි පිරී තිබෙනු දැක එහි පළමු එල්ලී සිටියහුගේ එක් පසෙක එල්ලී ගත්තේ ය. තවත් එකෙක් එහි ආයේ ය. ඔහු ද හිරුරැසින් තැවී විඩාපත් ව සිටියේ ය. වට පිට බැලී ය. පා තබන්නට තැනෙක් එහි නො වී ය. එහෙයින් ඔහු මණ්ඩපයෙහි අනික් කොණෙහි එල්බ ගත්තේ ය. එසේ ම මග විඩාපත් සිවුවැනෙක් ද එහි පැමිණ වට පිට බැලුයේ සිට ගන්නට තැනක් නො දැක තුන් වැන්නාගේ පය එල්බ ගත්තේ ය.

මෙහි කතරමග නම්, සසර ය. අසූචියෙන් පිරි පෙදෙස නම් කාමලෝකය ය. මණ්ඩපය නම්, සතර අරූපභූමීහු ය. මණ්ඩපයෙහි පළමු එල්බ ගත්තේ නම් ආකාසානඤචාතනද්ධ්‍යානය ලැබූ යෝගී තෙමේ ය. පළමු එල්බ ගත්තහුගේ පය එල්බ ගත් දෙවැන්නා නම්, ආකාසානඤ්චායතනය අරමුණු කොට විඤ්ඤාණඤ්චායතන ද්ධ්‍යානය ලැබූ යෝගී තෙමේ ය. මණ්ඩපයෙහි අනික් කොණ ඵලබ ගත් තෙවැන්නා නම්, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනද්ධ්‍යානය ලැබු යෝගී තෙමේ ය. ඒ තෙවැන්නහුගේ පය එල්බ ගත්තේ නම්, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනද්ධ්‍යානය ලැබූ යෝගී තෙමේ ය. සසරකතර මග වැනි කොට, කාමලෝකය අසූවියෙන් පිරි පෙදෙස වැනි කොට, යන ඈ ලෙසින් මේ හැමෙකක් මෙහිලා දත යුතු ය.

රූපාවචරප්‍රථමද්ධ්‍යානයට, දසකසිණ - දසඅසුභ - කායගතාසති - ආනාපානසති - මෙත්තා - කරුණා - මුදිතා යන පස් විස්ස, ස්ථාන වේ. මේ පස්විසි කමටහන් අතුරෙහි තමාගේ චරිතයට සුදුසු කමටහනක් වැඩීමෙන් ප්‍රථමද්ධ්‍යානය ඉපදවිය හැකි ය.

රූපාවචරද්විතියද්ධ්‍යානයට, දස කසිණ - ආනාපානසති - මෙත්තා - කරුණා - මුදිතා යන තුදුස ස්ථාන වේ. එ ද චරිතානුකුලව ය.

රූපාවචරතෘතීයද්ධ්‍යානයට, හා රූපාවචරචතුර්‍ත්‍ථද්ධ්‍යානයට, ද ස්ථාන වනුයේ මේ තුදුසම ය. චරිතානුකූලව ම ඒ වන්නේ ය.

රූපාවචරපංචමද්ධ්‍යානයට, දස කසිණ - ආනාපානසති - උපෙක්ඛා යන මේ දොළොස ස්ථාන වේ. වන්නේ ද චරිතානුකූලව ය.

මෙහි දැක් වූ කමටහන් ඒ ඒ යෝගියාගේ චරිතයට නො ද ගැළපේ නම්, ඒ වැඩීමෙන් වැඩෙක් නො වේ. තම චරිතයට ගැළපෙන කමටහනක් වැඩීමෙන්ම ය ධ්‍යාන ඉපදවිය හැක්කේ.

ධ්‍යාන ඉපදවිය හැක්කෝ ත්‍රිහේතුක පුද්ගලයෝ ය. සුගති අහේතුක-දුහේතුක-තිහේතුක යි පුද්ගලයෝ තිදෙනෙකි. අලෝභ-අදෝස-අමෝහ යන මොවුහු කුසල හේතූහු ය. මිනිසකු පිළිසිඳ ගන්නා කල්හි ඔහුගේ ප්‍රතිසන්ධිචිත්තයෙහි මුලින් කී හේතු තුනින් එකෙකුත් නො යෙදුනේ නම්, හෙතෙමේ සුගති අහේතුක නමි. ඔහු උපන්නේ කුසලඅහේතුකඋපෙක්ඛාසහගත සන්තීරණචිත්තයෙන් ය. එහෙයින් ඔහු ජාත්‍යන්ධත් ජාතිබධිරත් ජාතිමූකත් ජාත්‍යුන්මත්තකත් පණ්ඩකත් වේ. ඉන්ද්‍රියවිකලත්වයකට නො පත් වූයේ ද විචාරණශක්තියෙන් තොර වූයේ ය.

යමක්හුගේ ප්‍රතිසන්ධිචිත්තයෙහි අලෝභාදිහේතු තුනින් අලෝභ - අදෝස යන හේතු දෙක පමණක් යෙදුනේ නම්, ඔහු ය දුහේතුක. ඔහු ද විචාරණශක්තියෙන් පිරිහී සිටියේ ය. මේ දෙදෙන ම ධ්‍යාන ලැබීමට සුදුසු නො වෙති. කොතෙක් උත්සාහ කළ ද, මොවුනට ධ්‍යාන නො ඉපදවිය හැකි ය.

යමක්හුගේ ප්‍රතිසන්ධිචිත්තයෙහි මෙකී හේතු තුනම යෙදුනේ නම්, ඔහු ය තිහේතුක. මේ තෙමේම ය මිනිස් ගණයෙහි මිනිස් සමාජයෙහි විශාරදව පැළඹෙන්නේ. ලෝකයාගේ සම්භාවනයට පාත්‍ර වනුයේ. මොහුට ය ධනය ඉපදවිය හැක්කේ. සුගති අහේතුකාදී වූ පුද්ගලයෙක් සීලය පිරිසිදු කොට බුදුරජුන් ම ඇසුරු කොට චරිතානුකූල වූ කමටහනක් ගෙණ ජීචිතය මුළුල්ලෙහි භාවනා කළේ නමුත් ඔහුට ධ්‍යාන නො ඉපදවිය හැක්කේ ය. එබඳු එකෙක් ‘ධ්‍යාන උපදවමි’ යි වාචකාල උපාසකාදීන් මෙන් නො සුදුසු තැන උත්සාහ කොට ද එබඳු ගුණයකට නො පැමිණියේ උමතු බවට, වෙහෙසට, සිත් පෙරළියට, වැටී මේ නෛර්‍ය්‍යයාණික ශාසනය හිස් එකකැ යි ගෙණ, මැරී ගොස් සිවු අපායයෙහි වැටෙන්නේ ය. මොවුහු මේ අත්බවේ දී ධ්‍යාන නො ලැබෙන බව දැන දැන ‘මතු භවයක ධ්‍යාන ලබමු’ යි යන අදහසින් භාවනා කරන්නෝ නම්, ඔවුන්ගේ ඒ භාවනාව හිස් නො වන්නී ය. සංසාරයෙහි භාවනා කොට පුරුද්ද ඇත්තවුනට ගොයකමත් ආදියෙහි ද නිමිත්ත ලැබ ධ්‍යානය උපදනේ ය. එසේ භාවනා කොට සසර පුරුද්ද ඇත්තෝ තිහේතුක ව ඉපදගත් අත්බවේ දී වහාම ධ්‍යන ලබන්නෝ ය. ත්‍රිහේතුක පුද්ගලයෝ ද පංචානන්තරිකර්‍මය කළෝ නම්, ඔවුනට ද දෘඪලෝභයෙන් බැඳී සිටි ත්‍රිහේතුකයන්ට ද පාරාජිකාපත්තියට පැමිණ, ‘අපි නියම මහණෝ වෙමු” යි හඟවා ගෙණ සසුනෙහි වසන ත්‍රිහේතුකයාට ද ධ්‍යාන නො ලැබේ.

අකාසානඤ්චායතනධ්‍යානයට, යම් කිසි කසිණයක් වඩා උපදවාගත් ප්‍රතිභාග නිමිත්ත කසිණාලෝකය කැමැති තාක් අහසෙහි පතුරුවා ඒ කසිණාලෝකය උගුළුවා ලබන කසිණුග්ඝාටිමාකාස පඤ්ඤත්තිය ස්ථාන වේ.

විඤ්ඤාණඤ්චායතනද්ධ්‍යානයට, ඒ ආකාසානඤ්චායතනකුසල චිත්තය ස්ථාන වන්නේ ය. අරමුණු වන්නේ ය.

ආකිඤ්චඤ්ඤායතනද්ධ්‍යානයට, ආකාසානඤ්චායතනයාගේ නාස්තිත්වය ස්ථාන වන්නේ ය. අරමුණු වන්නේ ය.

නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනද්ධ්‍යානයට, ආකිඤ්ඤායතන කුසල චිත්තය ස්ථාන වන්නේ ය. අරමුණු වන්නේ ය. මෙහි ඉතා සැකෙවින් කියූ ධ්‍යානයන්ගෙන් විතර විසින් ධ්‍යායීවූවෝය ඣායි නම්. මෙන්න ධ්‍යායීහු:-

සතාතිකා = නිතර පැවැති කායික චෛතසිකවීර්‍ය්‍යය ඇති.

‘ධීරා’ යන්නට විශේෂණ යි. ගිහිගෙයින් නික්මුණු තැන් පටන් අර්‍හත්මාර්‍ගය තෙක් නිතර පැවැති කයේ හා සිතේ නැගී වීර්‍ය්‍යය ඇති ධීරයෝ මෙයින් ගැණෙති. “සාතතිකාති අභිනික්ඛමණතො පට්ඨාය යාව අරහත්තමගගා, සතතං පවත්ත කායික චෙතසිකවිරියා” යනු අටුවා ය.

නිච්චං දළ්හපරක්කමා = නිති පැවැති දෘඪ පරාක්‍රමයෙන් යුත්.

‘ධීරා’ යනු බලා සිටියේය. දෘඪ පරාක්‍රමය නම්, සිරුරෙහි ලේ මස් වියලී ගියත්, ලැබිය යුතු දෑ නො ලබා, පැමිණිය යුතු තැනට නො පැමිණ, පසුබට නො වෙමි යි මෙසේ පැවැති වීර්‍ය්‍යය. මේ ඒ කී සැටි:- “යං තං පුරිසථාමෙන පුරිසවිරියෙන පුරිස පරක්කෙමන පත්තබ්බං න තං අපාපුණිත්‍වා විරියස්ස සන්‍ථානං භවිස්සති” යි.

ඵුසන්ති = ස්පර්‍ශ කෙරෙත්. පහසත්.

මෙහි ඵුසනා දෙකෙකි. ඤාණඵුසනා-විපාකඵුසනා යි. ඤාණ ඵුසනා නම්, සෝතාපත්ති ආදි වූ සිවු වැදෑරුම් මාර්‍ගයෝ ය. මේ ඒ කීම:- ‘චත්තාරො මග්ගා ඤාණඵුසනා නාම’ යනු. විපාක ඵුසනා නම්, සිවූ වැදෑරුම් වූ සෝතාපත්ති ආදී වූ ඵලයෝ ය. මේ එය:- ‘චත්තාරි ඵලානි විපාකඵුසනා නාම’ යන මෙයින් මෙහි අදහස් කරණ ලද්දෝ විපාකඵුසනා නම් වූ ඵලධර්‍මයෝ ය. ඒ බව ‘තෙසු ඉධ විපාකඵුසනා අධිප්පෙතා’ යන මෙයින්, පැහැදිලි කළහ.

ධීරා - ප්‍රාඥයෝ. නුවණැත්තෝ.

ආර්‍ය්‍යඵලයෙන් නිවන් පසක් කරන්නෝ ය ධීරයෝ. මේ ධීරා’ යන්න පොතපතෙහි නොයෙක් ලෙසින්, වැණූහ, අරුත් ගෙන හැර පා. ‘ධිතිමා’ති = ධීරා’ ධෘතිමත් පුරුෂයෝ ධීරයෝ. ‘ධිතිසම්පන්තා = ධීරා’ පාණ්ඩිත්‍යයෙන් යුක්තයෝ ධීරයෝ. ‘ධික්කිතපාපාති=ධීරා’ නින්දා කළ පව් ඇත්තෝ ධීරයෝ. මේ ඒ වැණුම්වලින් කිහිපයෙකි. ‘ධී ‘ නම් ප්‍රඥා ය. ඒ ඇත්තෝ ධීරයෝ ය. “ධී වුච්චති පඤ්ඤා, තාය සමන්නාගතා ධීරා” යනු ඒ බව කීහ. මොවුහු, ඛන්ධධීර-ධාතුධීර-ආයතනධීර-පටිච්චසමුප්පාදධීර-සතිපට්ඨානධීර-සම්මප්පධානධීර - ඉද්ධිපාදධීර - ඉන්ද්‍රියධීර - බොජ්ඣඞ්ගධීර - මග්ගධීර - ඵලධීර - නිබ්බාණධීර යි නන් වැදෑරුම් වෙති. පඤ්චස්කන්ධය, නාමරූපවශයෙන් ලක්ඛණරස පච්චුපට්ඨාන වශයෙන් යන ඈ ලෙසින් බෙදා වෙන් කොට සිතට නගා බලන්නෝ ය, පඤ්චස්කන්ධවිෂයයෙහි නුවණ යොදා බලන්නෝ ය ඛන්ධධීරයෝ. මේ ලෙසින් සෙස්ස ද සලකා ගත හැකි ය. මෙහි විපාකඵුසනා නම් වූ ආර්‍ය්‍යඵලයෙන් නිවන ප්‍රත්‍යක්‍ෂකර කරන්නෝ ය ධීරයෝ යි කියන ලද්දෝ.

නිබ්බාණං = නිවන.

තෘෂ්ණා - උපාදානාදී වූ සියලු කෙලෙස් මුලසුන් කිරීමට මගපල සිත්වලට අරමුණුවන ශාන්තස්වභාවය නිබ්බාණ නම්. මෙය තෘෂ්ණාවෙන් නික්ම සිටි බැවින්, තෘෂ්ණාව හා නො ගැටුනු බැවින් නිබබාණ යි කියනු ලැබේ. ^[17] (ඉදිරියෙහි විස්තර එන්නේ ය).

යොගක්ඛෙමං = යෝගයන්ගෙන් නිර්‍භය වූ

යෝග නම්, කාම - භව - දිට්ඨි - අවිජ්ජා යන සතර ය. “චත්තාරො යොගා කාමයොගො භවයොගො දිට්ඨිගො අවිජ්ජායොගො” යි. කාමවස්තුන් කෙරෙහි ඇල්ම, එහි යෙදීම, එහි ගිජුවීම කාමයෝග නමි. රූපාරූපභවයෙහි ඇල්ම, යෙදීම, ගිජුවීම භවයෝග නමි. දෙසැට මිසදිටු දිට්ඨියෝග නමි. සිවුසස් මුවාකරණ මෝහය අවිජ්ජායෝග නමි. මෙකී කාමාදීහු, සත්වයන් සසරෙහි කර්‍මඵලයන් හා යොදත්නු යි එක් කෙරෙත්නු යි ‘යොග’ නම් වෙති. (විස්තරය ඉදිරියෙහි එන්නේ ය)

අනුත්තරං = නිරුත්තර වූ.

සියලු ලෞකික-ලෝකෝත්තරධර්‍මයන්ට වඩා නිර්‍වාණය ශ්‍රේෂ්ඨ බැවින් අනුත්තර නම් වේ. “සබ්බෙහි ලොකියලොකුත්තරධම්මෙහි සෙට්ඨත්තා අනුත්තරං” යනු අටුවාය. ‘යොගක්ඛෙමං, අනුත්තරං’ යන දෙපදය ‘නිබ්බාණං’ යන්නට විශේෂණව සිටියේ ය.

මේ ධර්‍මදේශනාවගේ අවසානයෙහි බොහෝ දෙන සෝවන්ඵලාදියට පැමිණියෝ ය. දේශනාව මහාජනයාට වැඩ සහිත වූ ය.

කුම්භඝෝසක සිටුතුමා

රජගහ නුවර රාජගෘහ නමින් ප්‍රසිද්ධ වූ සිටුවරයෙක් වාසය කෙළේය. ඔහුගේ ගෙයි අභිවාතක නම් රෝගයෙක් හට ගැණින. ඒ රෝගය යම් ගෙයක හට ගැණිනි නම්, එහි පළමු කොට මැරෙන්නෝ මැසි මදුරු ආදී තිරිසන් සත්වයෝ ය. සියල්ලන්ට පසුව මැරෙන්නෝ ගෙය අයිතිකාරයෝ ය. මේ ඒ රෝගයේ සැටි ය. එහෙයින් මෙහි ද, කුඩා කුඩාවුන් මැරීගිය පසු සිටානන්ට හා සිටු ඇඹේනියට මේ රෝගය වැළඳින. මෙසේ රෝගාතුර වූ ඔවුහු ලඟ සිටි පුතු දැක කඳුලු හෙල හෙලා, ‘පුත, මේ රෝගයෙන් බේරී ගන්නට ඇති එක් ම උපාය ගේ බිත්තිය බිඳ එයින් බැහැර යෑම ය, ඒ නිසා නුඹ අප ගැණ නො සලකා ගේ බිත්තිය බිඳ බැහැරට ගොස් පණ රැක ගන්න, සතියක් දෙකක් බැහැර ගෙවා අවුත් අන්න අතැන තැන්පත් කොට ඇති මිලමුදල් සියල්ල ගෙණ යහතින් කල් දවස යවන්න, අපි මෙයින් ඒකාන්තයෙන් මැරෙන්නමෝ ය, එ තැනැ සතළිස් කෝටියක තරම් මිලමුදල් ඇත, අප ගැණ බලා නො සිටින්නැ’ යි කීහ. සිටුපුත් තෙමේ මවුපියන්ගේ මේ බැගෑපත් කතාව අසා හඬ හඬා බිත්තිය බිඳ ගෙන් නික්ම කඳු හෙල් බොහෝ ඇති එක් පෙදෙසකට ගොස් එහි නවාතැන් ගත්තේ ය.

ඔහු එහි දොළොස් අවුරුද්දක් ගෙවා නැවැත රජගහ නුවරට අවුත් ගේ තුබූ තැනට ගොස් බලා මිල මුදල්වලට හානියක් නො වූ බව දැන ‘මම මෙහෙන් පිටවී ගියෙම් මේ රැවුල එන්නටත් කලින් ය, එහෙයින් මෙහි ඉන්න කිසිවකු ගැණ මට දැනුම් නැත, එසේම මූලාද මා නො හඳුනති, මම මේ මිලමුදල්, දැන් මෙ තැනින් නගා ගෙණ ජීවිකාව කරන්නට පටන් ගත්තෙම් නම්, හිඟන්නකු නිධානයක් ගොඩනගා ගන්නා ලදැ යි මා අල්ලා වෙහෙස කරන්නේ ය, ඊට මීට වඩා හොඳ ය, මේ හැටියට ම ජීවත්වීමැ’ යි සිතා ඇඳ සිටි වතින් ම කුලී වැඩ සොයමින් පාරට බැස්සේ ය. එ නුවර කුලී වැඩ කරණ කිහිප දෙනෙක් ඌ දැක අඬ ගසා ‘ඕය්! තමුසේට අපට කුලීවැඩක් දිය හැකි ය, කරන්නට පිළිවන් නම්, කෑම වියදමට සෑහෙන කුලියක්ය එයට ලැබෙන්නේ. වැඩි මුදලක් දෙන්ට නො හැකි ය, සතුටු නම් කියවු’ යි කීහ. එයට ඔහු ‘මට දෙන වැඩය කුමක් දැ’ යි ඇසී ය. ‘හුඟක් උදෑසනින් නින්දෙන් නැගිට මේ ගෙවල නැවතී ඉන්න කම්කරුවන් වෙතට ගොස් උන් හැම කෙනකුන් නින්දෙන් නැගිට්ටවා බරකරත්ත බඳින්නන්ට, බරකරත්ත බඳින්නට, ඇතුන්ට හා අසුන්ට තණ ගෙණෙන්නන්ට, තණ ගෙණ එන්නට, කොළ කපා ගෙණ එන්නන්ට කොළ කපා ගෙණ එන්නට, කැඳ බත් උයන ගෑණුන්ට, කැඳ බත් උයන්නට, දිය අදින්නන්ට, දිය අදින්නට දර ගෙනෙන්නන්ට, දර ගෙනෙන්නට, පණිවිඩ ගෙණ යන්නන්ට, පණිවිඩ ගෙණ යන්නට නියම කිරීමැ’ යි ඔවුහු කීහ. ඔහු එය පිළිගත්තේ ය. එවිට කුලීකරුවෝ ඔහුට එහි විසීමට කුඩාගෙයක් දුන්හ. එතැන් පටන් ඔහු එය කෙළේ ය.

හැම උදෑසනක මහරෑ නින්දෙන් නැගිට, පාරදිගේ යමින් ‘නැගිටිවු, ගණිවු, යොදවු, උයවු, යවු’ යි මොහු නගන හඬ ඇසූ බිම්සර රජ තෙමේ, ‘මේ හඬ මහා ධනවතකුගේ ය’ යි එහි සිටියවුනට කීයේ ය. බීම්සර රජ තෙමේ උනුන්ගේ හඬින් උනුන්ගේ තතු කීමෙහි ශාසත්‍රය දැන සිටියේ ය. එහි සිටි එක් මෙහෙකරු ගැහැණියක් ‘රජ තුමන්ගේ මේ කීම ඇත්ත දැ යි සොයා බලමි’ යි සිතා මෙහෙකරුවකු එහි පිටත් කළා ය. ඔහු එහි ගොස් අවුත් ‘මේ හඬ නගන්නා, කුලීකරුවන්ගේත් කුලී වැඩ කරණ හිඟන්නෙක් ය’ යි කීවේ ය. රජ තෙමේ කිසිත් නො බැණ නිහඬ ව සිටියේ ය. පසුදා උදෑසනත් මේ හඬ අසා, ‘මෙ හඬ නම්, ධනවතකුගේ ම ය’ යි කී ය. ඊට පසුදා උදෑසනත් එසේ ම කී ය. මෙසේ දෙතුන් දිනක් කී පසු මේ මෙහෙකරු ගැහැණිය ‘රජතුමා මේ තෙමේ හිඟන්නෙකැ, යි කීම නො පිළිගනියි, මේ හඬ ධනවතකුගේ ම ය යි කියයි, මෙය නිකමට කියන්නක් නො විය යුතු ය, ඒ නිසා මේ ගැන තව ටිකක් දුරට සොයා බැලිය යුතු ය’ යි සිතා රජු වෙත ගොස් ‘දේවයන් වහන්ස! මට වියදම් පිණිස රුපියල් දහසක් පමණ දෙවා වදාරණ සේක් නම්, මම මාගේ දුවත් සමග ගොස් කාරණය හොඳහැටි සොයා බලා මේ කියන මිනිහා ලඟ මිල මුදල් තිබේ නම්, ඒ සියල්ල මෙහි ගෙණ එන්නෙමි’ යි දන්වා සිටියා ය. එවිට රජ තෙමේ ඇයට ඇය ඉල්ලූ මුදල දෙවී ය.

ඈ එය අතට ගෙණ දුවට රෙදි මාල්ලක් අන්දවා ඇයත් ගෙණ රජවාසලින් නික්ම මහ පාරට බැස ගොස් කුලීකරුවන් වසන කඩමණ්ඩියට පැමිණ, එහි කුඩා ගේකට ඇතුල් ව, එහි හුන් මැහැල්ලකට ‘අපි මග යන්නමෝ ය, එන්නමෝ ද දුර සිට ය, දිනක් දෙදිනක් පමණ මෙහි නැවතී ගන්නට අපටත් ටිකක් ඉඩ ලබා දෙන්නැ’ යි කි වූ ය. එවිට ගෙයි වැස්සෝ, ‘මේ අපගේ ගේ ඉතා කුඩා ය, පෙණෙන්නේ නො වේ ද, කී දෙනෙක් මෙහි ඉඳිත් ද, තවත් කෙනෙක්හට මෙහි ඉඩ තිබේ ද, මෙහි ඉඩ දෙන්නට පිළිවෙළක් නැත, අන්න අර පෙනෙන ගෙයි ඉන්නේ එකක් ය, ඒ නිසා තව දෙතුන් දෙනකුට ඉන්නට වුවද, එහි ඉඩ පහසු තිබේ, එහි යන්නැයි කීහ. ඈ දූත් ගෙණ කුම්භඝෝෂකයා වසන්නා වූ ගෙට ගොස් ඔහුගෙන් නවාතැන් ඉල්ලූ ය. ඔහු ‘මෙහි ඉඩ පහසු නැතැ’ යි ඉල්ලීමට ඉඩ නො දුන්නේ ය. එවිට ඈ ‘ඇයි, ඔහොම කියනු, අපි මගියෝ වම්හ, අදට පමණක් අපට ඉඩ දෙන්න, හෙට ඉතා උදෑසනින් ම අපි පිටත් ව යන්නෙමු’ යි නැවැත නැවැතත් ඉල්ලා සිටියා ය. කුම්භඝෝෂක එවර කිසිත් නො බැණ නිහඬ විය. ඈලා ද ඔහුගේ විරුද්ධත්වය ගැණ නො සලකා එහි ම රැඳුනාහ. පසුදා කුම්භඝෝෂකයා වනයට යන වේලේ වැඩිමහලු ගැහැණිය ‘පුතේ! නුඹ වනයේ සිට ආ පසු නුඹ කැමැති නම් කෑමට මොකුත් උයා පිහා තබන්නට අපට පිළිවන, හැබැයි, අපලඟ එයට වුවමනා හාල් දුරුමිරිස් ආදී වූ කිසිවක් නැත, ඒ නිසා සහල් දුරු මිරිස් ලුණු ලූනු ආදිය සෑහෙන පමණට අපට දීලා යන්නැ’ යි කිවූ ය. කුම්භඝෝෂක තෙමේ ‘එයින් කමක් නැතැ’ යි ගමනට සූදානම් වී ය. මැහැල්ලිය නැවැත නැවැතත් ඇවිටිලි කළා ය. එවිට ඔහු සහල් දුරු මිරිස් ආදිය වුවමනා පමණට ඈට දී වනයට ගියේ ය.

එකල ඕ තොමෝ කුම්භඝෝෂකයා දුන් ඒ සහල් හා තුනපහේ පැත්තක තබා කඩපිළට ගොස්, තම අත තුබූ මුදල් දී, අලුත් හැළිවළං හා හොඳහාල් තුණපහේ ගෙණ අවුත් රජුට කෑම උයන හැටියට බත් හා එළවළු තුන හතරක් ද හොද්දක් හා මාළුවක් ද උයා පිළියෙල කොට තැබූ ය. බත් කන වේලේ කුම්භඝෝෂක වනයෙන් හැරී ආයේ මූණ කට සෝදා පිළියෙල කොට තුබු කෑම කෑයේ ය. එයින් ඔහුගේ මුලදී තුබු තදගතිය බුරුල්ව ගියේ ය. ඒ බව දත් මැහැල්ලිය ‘පුතේ! අප ඉතා දුර බැහැර සිට ආ බැවින්, ඇගපතේ ඇති අමාරුව තව ම මග නො ඇරුණේ ය, පුතා කරුණා කොට අපට තව දෙතුන් දවසක් නැවතී යන්නට ඉඩ දෙන්නැ’ යි කිවු ය. ඔහු එයට ඉඩ දුන්නේ ය. ඈලා ද එහි නැවතී ගෙණ දෙතුන් දිනක් ම පළමු සේ ඔහුට කෑම පිළියෙල කොට දුන්හ. කුම්භඝෝෂක ද මුලින් දැක් වූ සියලු තදගති අත් හැර ඔවුන් කෙරෙහි ඉතා මොළොක් බවක් දැක්වී ය. නැවැත මැහැල්ලිය තවත් කිහිප දිනක් එහි නවතින්නට කුම්භඝෝෂකයාගෙන් අවසර ලබා ගත්තා ය. දැන් කුම්භඝෝෂකයාගේ මොවුන් හා වෙනසෙක් නැත්තේය, එහෙයින් ඔවුහු එහි වසන්නෝ සියගෙයි වසන්නවුන් සේ ය. ඒ තරමට ඔවුන් අතර හොඳ හිත බැඳුම තදබද විය.

කුම්භඝෝෂකයා වනයට ගිය එක් දවසක මැහැලිගැහැණි තොමෝ මුවහත් ඇති පිහියක් ගෙණ ඔහු නිදන ඇඳෙහි තැනැ තැනැ ලනුපට කිහිපයක් කපා දැම්මා ය. ඔහු සවස වනයෙන් අවුත් බත් කා නිදන්නට ඇඳෙහි වැතිර ගත් කල්හි ඉතිරි ලනුපට ද කැඩී බිමට පාත් විය. එවිට වහා නැගිට බලා ‘මේ ඇඳෙහි ලනු කඩා දැම්මේ කවුදැ’ යි ඇසී ය. ‘පුතේ! අහල පහල ගෙවල කුඩාලමෝ නිතර අවුත් එපා ය කියද්දීත් ඇඳෙහි වැතිර ගණිති, ඇඳ උඩ එහා මෙහා පෙරළෙති, කොයි හැටි කියූවත් මේ ලමෝ ඒ නො සලකති’ යි කීවිට කුම්භඝෝෂක තෙමේ ‘උඹලා නිසා ය මේ කරදරය මට සිදු වූයේ, මෙයට කලින් කො තැනක යනත් මම යන්නේ දොර වසා දමා ය, දැන් නිදන්නේ කෙසේ දැ’ යි කීයේ ය. ‘පුතේ! අපි කුමක් කරමු ද, කොල්ලන් වළකනු බැරිය, දැන් ඔබ ලනුපට දෙක තුන එකට අල්ලා ගැට ගසා පැදුර එලා ගෙණ නිදන්නැ’ යි මැහැල්ලිය කිවු ය. ඔහු එසේ කෙළේ ය. පසුදාත් කුම්භඝෝෂකයා වනයට ගිය කල්හි මැහැල්ලිය ඇඳෙහි ලනුපට කපා හැරියා ය. එදාත් ඔහු නිදන්ට වන් කල්හි ලනු කැඩී බිමට පාත් වීය. මැහැල්ලිය වහා නැගිට ලනුපට ගැට ගසා දුන්නා ය. කුම්භඝෝෂක තෙමේ එදා ද මැසිවිලි කී ය. ඊට පසුදාත් ඕ තොමෝ එසේ කළා ය. එදා කුම්භඝෝෂක තෙමේ තදින් කිපී ගියේ ය. මැහැල්ලිය එදාත් ඔහු අස්වසා ගත්තාය.

පසුදා ඔහු වනයට ගියේ ය. ඒ අතර ඇඳෙහි ලනුපට එකක් දෙකක් ඉතිරි කොට සියලු ලනුපට කපා හැරියා ය, එදා ඔහු එහි හුන් කල්හි සියලු ලනුපට කැඩී ගියේ ය. ඔහුගේ හිසත් දෙ දණත් එකට හැපුනේ ය. කුම්භඝෝෂක වහා නැගිට. ‘අයියෝ! මේ මොන වධයෙක් ද, මේවා හැමදා ඉවසිය හැකි ද, නිදන්නට තුබූ ඇඳ කබලත් විනාශ කළහු ය, දැන් කොහි යම් ද, කුමක් කරම් දැ’ යි කෑකෝ ගසන්නට වන. ඉක්බිති ඒ ස්ත්‍රිය ‘පුතා! දැන් කුමක් කරමු ද, අසල ගෙවල වැසි කොල්ලන්ගේ මුරණ්ඩුකම් අපට වළකා ලන්නට නො හැකි ය, අප ගැණ අමුත්තක් නො සිතන්න, දැන් මේ අවේලාවේ කො තැනකත් යෑම හොඳ නැතැ’ යි කියා දුවට කතා කොට, ‘දූ! අය්යාට නිදන්නට තැනක් පිළියෙල කරන්නැ’ යි කිවු ය. ඕ තොමෝ, තමන් නිදා හුන් පැදුරේ පැත්තෙකට වී ‘අය්යා! මෙහි එන්න, මේ පැදුරේ නිදන්නැ’ යි අඬ ගැසූ ය. මහලු ගැහැණිය ද ‘යන්නැ’ යි ඔහුට බල කළා ය. කුම්භඝෝෂක ද ඇය හා එක් ව නින්දට ගොස් ඒ ඇසිල්ලේ ම ඇය හා කාමසන්ථවය ද කෙළේ ය. එකෙණහි ඕ තොමෝ අඬන්නට වූ ය. ‘හඬන්නී කුමක් නිසා දැ’ යි මෑනියන් ඇසූ විට ‘දැන් මොහු මට මෙබන්දක් කෙළේය’ යි කිවු ය. ‘එසේ වේවා, දැන් කුමක් කරමු ද, උඹටත් හිමියෙක් වුවමනා ය, මොහුටත් අඹුවක් වුවමනා ය, දැන් ඒ දෙක ම හරිය’ යි ඕ තොමෝ මේ දෙදෙනා අඹුසැමියන් කළා ය. එතැන් සිට ඔවුහු එක් ව වාසය කළෝ ය.

ටික දිනකින් පසු ඒ මහලු සත්‍රී තොමෝ ‘කුලී කරුවන් වසන කඩමණ්ඩියේ පාර දෙපස හැම ගෙයක් සරසා සැණකෙළි පැවැත්විය යුතුය, යමකු එසේ නො කළොත්, ඔහු දඩ ගෙවිය යුතු වන්නේ ය යි දැන්වීමක් කරණු මැනැවැ’ යි රජුට දන්වා යැවූ ය. රජ තෙමේ එසේ කෙළේ ය. ඉන් පසු ඒ මහගෑණිය ‘පුතේ! කුලී කරුවන් වසන මේ කඩමණ්ඩියේ සියලු ගෙවල සැණකෙළි පවත්වන්නැ, යි රජතුමන් අණ කොට තිබේ. එහෙයින් ඒ අණ අප විසින් ද පිළිපැදිය යුතු ය, කුමක් කරමු දැ’ යි කිවු ය. ‘අම්මේ! මම කුලී වැඩ කොට යන්තමක් ලැබ ජීවත් වන්නෙක්මි, රජ අණත් පිළිපැදිය යුතු ය, මේ ගැන අප කුමක් කරමු දැ’ යි කුම්භඝෝෂකයා කී විට ‘පුතේ! නුඹ කියන කාරණය ඇත්ත ය, එසේ නමුත් රජ අණ නො කොට මග හරින්නට නො හැකි ය, එ හෙයින් මෙය කෙසේ නමුත් කළ යුතු ය, ගෙවල මිනිස්සු නය ගණිති, කොහොම නමුත්, නයෙන් නිදහස් විය හැකි ය, ඒ නිසා කො තැනකින් නමුත් මුදල් ටිකක් නයට ඉල්ලා ගෙණ එන්නැ’ යි ඕ තොමෝ කියා සිටියා ය.

එවිට ඔහු අමාරුකම් දක්වා ගොස් පියසතු ධනය සඟවා තුබූ තැනින් කාටත් නො දැනෙන ලෙසට රුපියලක් ගෙණ ආයේ ය. මහගෑණිය එය රජුට යවා තමන් ලඟ තුබූ මුදලින් සැණකෙළිය කළා ය. එයට පසු ද ඕ තොමෝ රජු ලවා සැණකෙළි පවත්වන්නට අණ කර වූ ය. කුම්භඝෝෂක තෙමේ ඒ හැම වරම ධනය තුබූ තැනින් රුපියල් දෙක තුනක් ගෙණවුත් නැන්දම්මාට දුන්නේ ය. ඕ ද ඒ මුදල් රජු වෙත යවා තමන් අත තුබූ මුදලින් උත්සව කළා ය. නැවැත කිහිප දිනකට පසු ‘රාජසේවකයන් එවා, මොහු රජගෙට ගෙන්වා ගන්නා සේක්වා’ යි දන්වා යැවූ ය. රජ තෙමේ රාජසේවකයන් යැවී ය. ඔවුහු ගොස් කුම්භඝෝෂකයා සොයා ‘තමුසේ කැඳවා ගෙන එන්නට රජ තෙමේ අපට නියම කෙළේ ය, එහෙයින් දැන් එහි යා යුතු ය’ යි කීහ. ඔහු බිය පත් ව ‘තමුසේලා මොනවා කියහු ද, රජ තෙමේ මා ගැණ නො දනියි, මට යනු නො හැකි ය’ යි කී ය. රාජසේවකයන් ඔහු අතින් පයින් අල්ලා අදිනු දැක මහළු ස්ත්‍රිය ‘ඕය්! තමුසේලා මා බෑනනුවන්ගේ අතින් පයින් අදින්නෝ කුමක් හෙයින් ද, තෙපි කවරහු’ යි අසා ඔවුනට බැණ වැදී ‘පුතා! බිය නො වන්න, එන්න යන්නට, බිය නො වන්න, මම රජුට දන්වා මොවුන්ට දඬුවම් කරවන්නෙමි’ යි.

සනසා දුවත් බෑනාත් ගෙණ රජවාසලට ගියා ය. රාජ සේවකයෝ ද උන් පිරිවරා ගියෝ ය. කුම්භඝෝෂකයා රජු වැඳ සිටි කල්හි ‘ කුම්භඝෝෂක නම් නුඹ දැ’ යි ඇසී ය. ‘එසේය ස්වාමීනි! මම යි කුම්භඝෝෂක නම්’ යි කී විට ‘කුමක් නිසා විශාල ධනයක්, ලොකු මුදලක් සඟවා ගෙණ කන්නෙහි දැ’ යි රජතුමා ඇසී ය. ‘දේවයන් වහන්ස! මම කුලී වැඩ කරන්නෙක්, මට ධනයක් කොයින් ද, කුලී වැඩ කොට ලැබෙන දෙයින් දිවි ගෙවමි, එ ද යන්තමකිනැ’ යි ඔහු කී විට, රජතුමා ‘අප රවටන්නට නො හැකිය, මෙසේ නො කරව’ යි කී ය. ‘දේවයන් වහන්සේ නො රවටමි’ මට ධනයෙක් නැතැ’ යි නැවැතත් කීයේ ය. එවිට රජතුමා ඔහුගේ මුදල් පෙන්වා ‘මේ මුදල් කාගේ දැ’ යි ඇසී ය. කුම්භඝෝෂක තෙමේ වෙව්ලන්නට විය. මුළු සිරුරෙන් දහඩිය ගලන්නට විය. කට වියලී ගියේ ය. ‘මේ මුදල් රජුන්ගේ අතට ආයේ කොයිලෙසින් දැ’ යි සිතා වට පිට බැලී ය. එකල හොඳට හැඳ පැලඳ සැරසී ගෙයි දොරලඟ සිටි ඒ ගෑණු දෙදෙනා දැක වඩාත් බිය පත් ව ‘මෑලා මා අල්ලන්නට රජු විසින් යොදන ලදැ’ යි සිතී ය. රජ තෙමේ, නැවැත ද ‘මෙසේ කරන්නෙහි කුමක් නිසා දැ’ යි ඇසී ය. ‘දේවයන් වහන්ස! මට කිසිත් පිහිටෙක් නැතැ’ යි ඔහු එයට කීයේ ය. ‘ඇයි, එසේ කියහි, මම, මා වැනි පිහිටෙක්, මාගේ පිහිට තට පමණ නො වේ දැ’ යි රජු කී විට ‘දේවයන් වහන්සේ මට පිහිට වෙත් නම්, ඒ පමණ ය’ යි කීයේ ය. එවිට ‘ඔව්, මම තට පිහිට වෙමි, බිය නො වව, මම තා රකින්නම්, කොතරම් මුදල් තා ලඟ තිබේ දැ’ යි රජතුමා ඇසී ය. ‘සතළිස් කෝටියකැ’ යි ඔහු කීයේ ය ‘දැන් වුවමනා මොනවා දැ’ යි ඇසූ විට ‘දේවයන් වහන්ස! ඒ මුදල් මෙහි ගෙන එන්නට ගැල්’ යි කී ය. රජ තෙමේ සිය ගණනක් ගැල් පිළියෙල කොට දුන්නේ ය. ඔහු ගැල ගෙණ ගොස් පොළොවේ වළලා තුබූ සියලු ධනය වළෙන් ගොඩ නගා ගැල්වල පටවා රජ වාසලට ගෙණ ආයේ ය.

රජ තෙමේ සියලු ධනය මිදුලෙහි ගොඩ ගස්වා නුවරැ වැසි සියල්ලන් රැස් කරවී ය. නුවරැ වැස්සෝ එහි රැස් වුහ. අනතුරු ව රජ තෙමේ ඔවුන්ගෙන් ‘මේ නුවරැ වැසි කිසිවක්හට මෙතෙක් ධනය තිබේ දැ යි ඇසී ය. ඔවුහු ‘නැතැ’ යි කීහ. ‘එසේ නම් මොහුට අප විසින් කුමක් කළයුතු දැ’ යි ඇසූ විට ‘දේවයන් වහන්ස! මොහු සත්කාර කළ යුත්තෙකැ’ යි නුවරැ වැස්සෝ කීහ. එකල රජ තෙමේ ඔහු සිටු තනතුරෙහි තබා සත්කාර කොට දුව ද විවාහ කොට දී ඔවුනුත් ගෙණ බුදුරජුන් වෙත ගොස් වැඳ ‘ස්වාමීනි! භාග්‍යවතුන් වහන්ස! මේ පුරුෂයා දෙස බලනු මැනැවි, මොහු මහත් වූ ධෛර්‍ය්‍යය ඇති සැබෑ මිනිහෙකි, මෙබඳු ධෛර්‍ය්‍යයය ඇති තව මිනිහෙක් මේ රටේ නැත යනු මාගේ කල්පනාය, සතළිස් කෝටියක් ධනය මොහුට ඇත්තේ ය, එහෙත් අහඞ්කාරය මාන්නය යනු කුමක් දැ යි මොහු නො දනියි, ඒ තරමට මොහු නිරහඞ්කාර ය, නිහතමාන ය, මෙතෙක් මහත් ධනයකට හිමි ව සිට ද මෙතෙක් ජීවත් වූයේ, දිළින්දකු සේ ය, කිලිටි කඩ මාලු හැඳ කුලීකරුවන් හා එක් ව කුලී වැඩ කරමින් දිවි ගෙවී ය, ඒ අතර මොහුගේ කට හඬින් මොහු ධනවතෙකැ යි දැන උපාය යොදා ගෙන්වා ධන ඇත්තකු බව පිළිගන්වා ඒ ධනය ගැල් යවා ගෙන්වා මහාජනයාගේ කැමැත්ත ද ඇතිව සිටු තනතුරෙහි තබා දුව ද පාවා දුන්නේ ය’ යි දන්වා සිටියේ ය. බුදුරජානන් වහන්සේ ‘මහරජ! මෙසේ ජීවත් වන්නහුගේ ජීවිතය දැහැමි ය, සොරකම් කිරීම් ආදිය මෙලොව පරලොව දෙකෙහි ම දුකට හේතු ය, එයින් කවදාත් සැපයෙක් නම් නො ලැබේ, දුප්පත්කම අනිකෙක, දැහැමි ජීවිතය අනිකෙක, දුප්පතා දැහැමි ව දිවි පවත්වා නම්, ඔහුගේ ඒ ජීවිතය නො දැහැමි පොහොසතාගේ ජීවිතයට වඩා හැම අතින් ම උසස් ය, පැසසිය යුතු ය, බුද්ධාදිආර්‍ය්‍යයෝ ඒ දැහැමි වූ ජීවිතයට ආශීර්‍වාද කෙරෙති, සම්‍යක් වීර්‍ය්‍යයෙන් ස්මෘතිමත් ව කයින් වචනයෙන් සිතින් පිරිසිදු ව නුවණැති ව විමසා කටයුතු කරණ දැහැමි ව දිවි යවන්නහුගේ යස ඉසුරු දිනපතා වැඩී යේ ය’ යි වදාරා මේ ධර්‍මදේශනාව කළ සේක.

උත්ථානවීර්‍ය්‍යය ඇති සිහි ඇති පිරිසිදු වූ කායකර්‍මාදිය ඇති නිතර විමසා කටයුතු කරණ සුලු හික්මුනු දැහැමි දිවිපෙවෙත් ඇති නො පමාවූවහුගේ යසස වෙසෙසින් වැඩේ.

උට්ඨානවතො = උත්ථානවීර්‍ය්‍යය ඇති. නැගී සිටි වීර්‍ය්‍යය ඇති.

‘අපමත්තස්ස’ යනු බලා සිටියේ ය. මෙලොව පරලොව දෙක්හි දියුණුව පිණිස වැඩීම පිණිස කළයුතු වූ කටයුතුවල කුසීත වීමට ඉඩ නො තබා එහි කය සිත දෙක නගා සිටුවන බලගතුවීර්‍ය්‍යය උත්ථානවීර්‍ය්‍යය නම් වේ. මෙ ඒ වදාළ සැටි:- “කතමා ච ව්‍යග්ඝපජ්ජ! උට්ඨානසම්පදා, ඉධ ව්‍යග්ඝපජ්ජ කුලපුත්තො යෙන කම්මට්ඨානෙන ජීවිතං කප්පෙති, යදි කසියා යදි වණිජ්ජාය යදි ගොරක්‍ඛෙන යදි ඉස්සත්‍ථෙන යදි රාජපොරිසෙන යදි සිප්පඤ්ඤතරෙන, තත්‍ථ දක්ඛො හොති අනලසො, තත්‍රෑපායාය වීමංසාය සමන්නාගතො අලං කාතුං අලං සංවිධාතුං අයං වුච්චති ව්‍යග්ඝපජ්ජ! උට්ඨානසම්පදා” යි. යමෙක් ලෝ වැස්සන් විසින් නින්දා නො කළ ගොවිකම් වෙණඳාම් ගෙරි රැකීම් ආදී වූ යම් කිසිවෙකින් ජීවිකාව කෙරේද, ඒ ජීවිකාකරණයට කරුණු වූ ක්‍රියාවන්හි අනලස් ව යෙදීම නො පසුබටව ක්‍රියාකිරීම උත්ථාන වීර්‍ය්‍යය යි කියූ සේය මේ.

සතිමතො - සිහි ඇති.

අප්පමත්තස්ස, යනු බලා සිටියේ ය. ‘සතිමන්තු’ යනු ප්‍රකෘතිය යි. එහි තේරුම සිහි ඇත්තේ ය, යනු යි. ප්‍රථමාවිභක්තියට නැගී එන්නේ ‘සතිමා’ කියා ය. මෙහි සිටියේ ‘අප්පමත්තස්ස’ යනු බලා ෂෂ්ඨීවිභක්තියෙනි.

කුසලචිත්තවීථියෙහි තමන් හා එක් ව යෙදෙන අවශේෂ නාමධර්‍මයන්ට අරමුණු සිහි කර ගන්නට උපකාර වන සිතිවිල්ල ‘සති’ යි කියනු ලබා. මේ එහි අරුත් අකුරු වෙන් කොට බෙදා බලා කියූ සැටි:- ‘සරන්ති තාය සයං වා සරති සරණමත්තමෙම වා එසාති = සති’ යි. යම් බඳු ශක්තිමාත්‍රයකින් අරමුණු සිහි කරත් ද, තොමෝ හෝ සිහි කෙරේ ද, සිහි කිරීමේ ශක්ති මාත්‍රය හෝ සති නමි.

මෝ තොමෝ මුළුමනින් කුසල් සිතිවිල්ලෙකි. මෙහි අපිලාපන උපගණ්හන යි ලක්‍ෂණ දෙකක් ඇත්තේ ය. අපිලාපන නම්, සිතට වැටුනු අරමුණ අමතක වන්නට නො දී සිහි කරවන ගති ය. මේ සතර සතිපට්ඨාන - මේ සතර සම්‍යක්ප්‍රධාන - මේ පඤ්චෙන්ද්‍රිය - මේ පංච බල - මේ සප්තබොද්ධ්‍යඞ්ග - මේ අෂ්ටාංගික මාර්‍ග - මේ ශමථ භාවනා - මේ විදර්‍ශනා භාවනා යන ඈ ලෙසින් සිතට ගත් ධර්‍ම අමතක වන්නට නො දී සිතෙහි ලා රැක ගන්නේ, මේ අපිලාපනයේ ශක්තියෙනි. සක්විතිරජුට කුදු මහත් සියලු දෙය මතක් කර දෙන භාණ්ඩාගාරිකඅමාත්‍යයා සේ ය මේ ලක්‍ෂණ ය. භාණ්ඩාගාරිකඅමාත්‍ය තෙමේ රජු කරා ගොස් ‘ ඔබවහන්සේගේ ඇත් සෙනග මෙ පමණ ය, අස්සෙනග මෙ පමණ ය, රියසෙනග මෙ පමණ ය, පාබලසෙනග මෙ පමණ ය, රන් මෙ පමණ ය, රිදී මෙ පමණ ය, කහවණු මෙ පමණ ය, දේවයන් වහන්සේ මේ සියල්ල සිහි කෙරෙත්වා’ යි සියලු දෙය සිහි කරවයි. එමෙන් අපිලාපන සිහිය ද කුශලධර්‍ම හා අකුශලධර්‍ම සිහි කරවයි. එහෙයින් දෙලොව හිත කැමැත්තේ, හළ යුතු දහම් හැර දමා සෙවිය යුතු දහම් සේවනය කොට දියුණුවට යන්නේ ය.

උපගණ්හන නම්, ලංකොට ගැනීම ය. මේ උපගණ්හන ලක්‍ෂණයෙන් යුත් සිහිය, සක්විතිරජුගේ පරිනායකරතනය වැනි ය. පරිනායකරතනය, සක්විතිරජුට ‘මොවුහු රජුට විරුද්ධය හ, මොවුහු අවිරුද්ධය හ, මොවුහු උපකාරය හ, මොවුහු අනුපකාරය හ’ යි සලකා හිතවතුන් ලං කොට දෙන්නේ යම් සේ ද, එසේ මේ සිහිය කායකර්‍මාදිඅහිතකරධර්‍ම පන්නා හැර කායසුචරිතාදිහිතකර ධර්‍ම ලං කොට දෙන්නේ ය.

‘සති ච ඛ්වාහං භික්ඛවෙ! සබ්බත්‍ථිකං වදාමි’ “මහණෙනි! සිහිය, සියලු අර්‍ත්‍ථසිද්ධිය සිදු කරන්නී ය යි මම කියමි’ යි වදාළෝ මිනිස් ජිවිතය ප්‍රධාන විසින් එලොව මෙලොව දෙක්හි ම නගාලනු ලබන්නහු සිහිය වන බැවිනි. සිහිය අරමුණෙහි දැඩිව පිහිටි බැවින් එලිපත්තක් සේ ද, ඇස්-කන්-නාස් ආදී වූ දොරටු රක්නා බැවින් දොරටුපල්ලකු සේ ද දන්නැ” යි අටුවාව කීවා ය. “ආරම්මණෙ දළ්හපතිට්ඨිතත්තා පන එසිකා විය චක්ඛුද්වාරාදිරක්ඛණතො දොවාරිකො විය ච දට්ඨබ්බා” යනු අටුවා ය.

සිහියෙහි කෘත්‍යය, නො මුළාබව ය. ඵලය, ගුණදහම් රැකීම හා අරමුණු එළවීම ය. ලංව සිටියේ, ස්ථිරසංඥාව හා සතිපට්ඨාන ධර්‍මත් ය. ආහාරය, යෝනිසෝමනසිකාරය යි.

සිහිය, අභිජානන - කටුමිකා - ඔලාරිකවිඤ්ඤාණ - හිතවිඤ්ඤාණ - අහිතවිඤ්ඤාණ - සභාගනිමිත්ත - විසභාගනිමිත්ත - කථාභිඤ්ඤාණ - ලක්ඛණ - සරණ - මුද්දා - සඞ්ඛ්‍යා - ධාරණ - භාවනා - පොත්‍ථකනිබන්‍ධන - උපනික්‍ඛෙපණ - අනුභූත යන මේ සොළොසයුරෙන් උපදනා බව බණපොත කිය යි. එහෙයින් එහි විස්තර අනික් බණපොතෙන් දන්නේ ය.

සිහිය පිහිට විය යුතු තැන්, කායානුපස්සනා - වෙදනානුපස්සනා - චිත්තානුපස්සනා - ධම්මානුපස්සනා යි සතරෙක් වේ. මේ ස්ථාන සතරෙහි, යමෙක් සිහිය පිහිටුවා එහි සිත වැඩූයේ නම්, ඔහුට ඉන් ලැබෙන ඵලය, බුදුරජානන් වහන්සේ සතිපට්ඨාන සූත්‍රයෙහි දී මැනැවින් වදාළ සේක. එය, එයින් දන්නේ ය.

යමෙකු පිළිබඳ සිහිය, බුද්ධ - ධම්ම - සඞ්ඝ - සීල - චාග - දෙවනා - මරණ - කාය - ආනාපාන - උපසම යන මෙ තැන්හි පුන පුනා වැඩේ ද, ඕ සිහිය, ‘අනු’ යන්නකින් වඩා ‘අනුස්සති” යි කියනු ලැබේ. පැවැත්විය යුතු තැන ම පවතින, සැදැහැති කුල පුතුනට ම සුදුසු සිහිය යන තේරුම ද ‘අනුස්සති’ යන්නෙහි ඇත්තේ ය.

මෝ සිහිය, තැනට ගැළපෙන සේ, සතිසම්බොජ්ඣඞ්ග - සම්මාසති - සතිබල - සතින්‍ද්‍රය යන නම්වලිනුදු හඳුන්වති, බුදුරජානන් වහන්සේ. උන්වහන්සේ ම ක්‍රමානුකූල ව වැඩූ සිහිය සිදු කොට නො දෙන යහපතක් නැතැ යි වදාළ සේක.

සුචිකම්මස්ස = පිරිසිදු කර්‍ම ඇති.

අප්පමත්තස්ස යනු බලා සිටියේ ය. මෙහි කායකර්‍ම හා වාක් කර්‍ම, කර්‍ම නම්. මනස්කර්‍ම මෙහි නො ගැණේ. සතුන් මැරීමෙන් හා, සොරකමින් හා, සදොස් මෙවුන්දම් සෙවුමෙන් හා වැළක්ම පිරිසිදු වූ කායකර්‍ම නමි. බොරුකීමෙන් හා කේලාම් කීමෙන් හා රළුබස් කීමෙන් හා නිසරු බස් කීමෙන් හා වැළක්ම පිරිසිදු වූ වාක්කර්‍ම නමි. මෙකී පිරිසිදු කායවාක්කර්‍ම ඇත්තේ ද ‘ සුවිචිකම්ම’ යන්නෙන් ගැණේ. අන් අරුත් සමස් විසිනි එසේ ගැණෙනුයේ. එය විස්තර විසින් වදාළ සැටි මෙසේ දතයුතු ය:-

“ඉධ භික්ඛවෙ! එකච්චො පාණාතිපාතං පහාය පාණාතිපාතා පටිවිරතො හොති, නිහිතදණෙ‍්ඩා නිහිතසත්‍ථො ලජ්ජීදයාපන්නො සබ්බපාණභූතහිතානුකම්පී විහරති, අදින්නාදානං පහාය අදින්නාදානා පටිවිරතො හොති, දින්නාදායී දින්නපාටිකඞ්ඛී අථෙනෙන සුවිභූතෙන අත්තනා විහරති, කාමෙසු මිච්ඡාචාරං පහාය කාමෙසු මිච්ඡාචාරා පටිවිරතො හොති, යා තා මාතුරක්ඛිතා පිතුරක්ඛිතා මාතාපිතුරක්ඛිතා භාතුරක්ඛිතා භගනිරක්ඛිනා ඤාතිරක්ඛිතා ගොත්තරක්ඛිතා ධම්මරක්ඛිතා සස්සාමිකා සපරිදණ්ඩා අන්තමෙසා මාලාගුණ පරික්ඛිත්තා’පි, තථාරූපාසු නාචාරිත්තං ආපජ්ජිතා හොති” යි කායකර්‍ම.

“ඉධ භික්ඛවෙ! එකච්චො මුසාවාදං පහාය මුසාවාදා පටිවිරතො හොති, සච්චවාදී සච්චසන්‍ධො ථෙතො පච්චයිකො අවිසංවාදකො ලොකස්ස, සභාගතො වා ඤාතිමජ්ඣගතො වා පූගමජ්ඣගතො වා රාජකුලමජ්ඣගතො වා අභිනීතො සක්ඛි පුට්ඨො, එහංභො පුරිස! යං ජානාසි තං වදෙ‍හී’ති සො අජානං වා ආහ න ජානාමී’ ති ජානං වා ආහ ජානාමී’ ති අපස්සං වා ආහ න පස්සාමී’ ති පස්සං වා ආහ පස්සාමී’ ති ඉති අත්තහෙතු වා පරහෙතු වා ආමිසකිඤ්චික්ඛහෙතු වා න සම්පජානමුසාභාසිතා හොති, පිසුණං වාචං පහාය පිසුණාය වාචාය පටිවිරතො හොති. ඉධ සුත්‍වා න අමුත්‍ර අක්‍ඛාතා ඉමෙසං භෙදාය, අමුත්‍ර වා සුත්‍වා න ඉමෙසං අක්ඛාතා අමූසං භෙදාය, ඉති භින්නානං වා, සන්‍ධාතා සහිතානං වා අනුප්පාදෙතා සමග්ගාරාමො සමග්ගරතො සමග්ගනන්‍දි සමග්ගකරණං වාචං භාසිතා හොති, එරුසං වාචං පහාය ඵරුසාය වාචාය පටිවිරතො හොති, යා සා වාචා නෙළා කණ්ණසුඛා, පෙමනීයා හදයඞ්ගමා පොරී බහුජනකන්තා බහුජනමනාපා තථා රූපිං වාචං භාසිතා හොති, සම්ඵප්පලාපං පහාය සම්ඵප්පලාපා පටිවිරතො හොති, කාලවාදී භූතවාදී අත්‍ථවාදී ධම්මවාදී විනයවාදී නිධානවතිං වාචං භාසිතා කාලෙන සාපදෙසං පරියන්තවතිං අත්‍ථසංහිතං” යි වාක්කර්‍ම. මෙහි විස්තර ධර්‍මධරයන් විවාරා දතයුතු ය. පොත දිග්ගැසෙන බැවින් විස්තර මෙහි නො ආයේ ය.

නිසම්මකාරිනො = විමසා කරණසුලු

අප්පමත්තස්ස යනු බලා සිටියේ ය. “එවං ච භවිස්සති එවං කරිස්සාමී’ ති වා ඉමස්මිං කම්මෙ එවං කතෙ ඉදං නාම භවිස්සතී’ති වා එවං නිදානං සල්ලක්ඛෙත්‍වා රොගතිකිච්ඡනං විය සබ්බකම්මානි නිසාමෙත්‍වා උපධාරෙත්‍වා කරොන්තස්ස” යනු අටුවාය. ‘මෙසේ වන්නේ ය, මෙසේ කරන්නෙමි, මේ ක්‍රියාව කළ කල්හි මෙනම් දෙයක් වන්නේ ය” යි නිදානය සලකා හේතුව සොයා ව්‍යාධියට කරණ පිළියම් සේ සියලු කර්‍මයන් නුවණින් විමසා බලා කරන්නේ ‘නිසම්මකාරී’ නම්. සසුන් දියුණුව කැමැත්තහු විසින් හැම වේලේ හැම තැනදී තමන් කරණ කියන හැම එකක් නුවණින් විමසා බලා ම කළ යුතු ය. නැත, ඉන් ලැබෙන ඵලය හිත පිණිස සතුට පිණිස නො වන්නේ ය. අඞ්කුර ඉන්‍දක දේවපුත්‍රයන්ගේ කතාපුවත් බලන්නේ ය.

සඤ්ඤතස්ස ච = හික්මුනු.

අප්පමත්තස්ස යනු බලා සිටියේ ය. ‘කායාදීහි සංයතස්ස නිච්ඡිද්දස්ස’ යනු අටුවා ය. කාය - වාක් - මනස් - යන දොරටු තුන මැනැවින් “රැක සිටියේ, ‘සඤ්ඤත’ නම්. මේ එක දොරටුවකිනුත් පව් නො කරන්නේ ය මොහු. කාය - වාක් ද්වාරයන්ගේ සංයමය, හික්මීම සීලයෙන් වන කල්හි මනෝද්වාරයාගේ හික්මීම සමාධියෙන් වන්නේ ය.

ධම්මජීවිනො = දැහමින් ජීවත් වන.

අප්පමත්තස්ස යනු බලා සිටියේ ය. දැහැමි වූ ජීවිතය මෙහි ලා අගාරික-අනගාරික විසින් වෙන් කට හැකි ය. ගිහියා, අගාරික ය. අනගාරික ය, පැවිද්දා. මෙසේ ගිහිපැවිදි විසින් ජීවිතය දෙ පරිදි කොට බෙදා බැලිය යුතු ය. එහි, යම් කිසි ගිහියෙක්, තම දිවිගෙවීමෙහි ලා තුලාකූට කංසකුට මානකූට උක්කොටන වංචන නිකති සාචියෝග ඡේදන වධ බන්ධන විපරාමොස ආලොපසහසාකාර යන මේ සැහැසිකම්හි නො යෙදී , ‘පඤ්චිමා භික්ඛවෙ! වණිජ්ජා උපාසකෙන අකරණීයා’ යනු විසින් උපාසකයා විසින් නො කටයුතු කොට වදාළ, සැත්වෙණදම් - සත්වෙණදම් - මස්වෙණදම් - රහමෙරවෙණදම් - විසවෙණදම් යන සැහැසි වෙණදම්හි නො යෙදී සතුන් මැරීම් ආදී පව්කම්වලින් වැළකී සීසෑම් ගෙරිරැකීම් දැහැමි වෙණදම් ආදියෙහි යෙදී දිවිගෙවන්නේ ද, ඔහු ය ‘ධම්මජීවී’ නම්.

තරාදියෙන් කරණ, තලියෙන් කරණ, සේරුවෙන් කරණ රැවටීම පිළිවෙළින් තුලාකූට කංසකූට මානකූට නමි. අල්ලස් ගැණුම උක්කොටන නමි. ඒ ඒ උපායයන්ගෙන් අන්හු රැවටීම වංචන නමි. යෝගවශයෙන් හෝ මායාවශයෙන් හෝ නො රන් රන් කිරීම් විසින් ප්‍රතිරූපකවස්තුන් දක්වා රැවටීම නිකති නමි, සාචියෝග නම් කුටිලයෝගය යි, සමහර කෙනෙක් අනිකක් දක්වා අනිකකට පෙරළීම සාචියෝගය යි කියති. අත්පාසිඳීම් ආදිය ඡෙදන නමි. මැරීම වධ නමි. රැහැන් ආදියෙන් බැඳීම බන්ධන නමි. හිම වැටෙන කාලයෙහි හිමෙන් සැඟවී, නැත, වන ලැහැබ් ආදියෙහි සැඟවී සිට මගැ යන මිනිසුන්ගෙන් යම් යම් දේ පැහැර ගැන්ම විපරාමොස නමි. ගම් පැහැරීම ආලොප නමි. ගෙට වැදී මිනිසුන්ගේ පපුව මත සැත් තබා බිය ගන්වා තමන් කැමැති බඩු පැහැරගැන්ම සහසාකාර නමි. සතුන් මැරීමෙන් හොරකම් කිරීමෙන් අබ්‍රහ්මචර්‍ය්‍යයෙන් බොරු කීමෙන් කේලාම්කීමෙන් රළු බස්කීමෙන් තෘණබීජ සිඳීමෙන් විකල්බොජුනෙන් නැටුම් ගැයුම් වැයුම් ඈ විසුළු දැක්මෙන් මල්ගඳ විලවුන් ඈ දැරීමෙන් උසසුන් මහසුනෙන් රන් රිදී මසු කහවණු පිළිගැන්මෙන් අමු ධාන්‍ය පිළිගැන්මෙන් අමු මස් පිළිගැන්මෙන් ස්ත්‍රි කුමාරිකා පිළිගැන්මෙන් දාසි දාසයන් පිළිගැන්මෙන් එළු බැටළුවන් පිළිගැන්මෙන් ඌරන් කුකුළන් පිළිගැන්මෙන් ඇත් අස් ගව වෙළඹුන් පිළිගැන්මෙන් කෙත් වත් පිළිගැන්මෙන් මිලයට බඩු ගණුදෙනුවෙන් තුලා කූට කංසකූට මානකූටයෙන් උක්කොටන වංචන නිකති සාචියෝගයෙන් ඡෙදන වධ බන්ධන විපරාමොස ආලෝපසහසාකාරයෙන් වැළකීම වූ චුල්ලසීලයෙන් ද, බීජගාමභූතගාමසමාරම්භයන් රැස් කොට තබා ප්‍රයෝජනයට ගැණීමෙන් නැටුම් ගැයුම් වැයුම් ඈ විසුළු දැක්මෙන් සිහිමුළාවට කරුණු වූ දූ කෙළියෙන් උසසුන් මහසුනෙන් ඇඟ ඉලීම් මැඩීම් නෑවීම් තැළීම් ඈ මෙයින් තිරිසන් කතා ඇසීමෙන් උනුන් බැණ දොඩා ගැණීමෙන් රජ ඇමති ආදීන්ගේ පණිවුඩ ගෙණ යෑමෙන් කුහන ලපනාදියෙන් වැළකීම වූ මජ්ඣිම සීලයෙන් ද, අඞ්ගවිද්‍යාදියෙන් මණිලක්‍ෂණාදිය කීමෙන් චන්ද්‍රග්‍රහාදිය කීමෙන් රජුන්ගේ යුද්ධගමනාදිය කීමෙන් මහා වැසි වැසීම් ආදිය කීමෙන් ආවාහ කැරැවීම් ආදිය කීමෙන් දෙවියන්ට භාරහාර වීම් ආදිය කීමෙන් වැළකීම වූ මහාසීලයෙන් ද, හුණදඬු දීම් ආදි අනේසනයෙන් දුරු වීමෙන් ද, දැහැමින් සෙමෙන් පිඬු සිඟා වළඳා දිවි ගෙවන පැවිද්දා ය ධම්මජිවි නම්.

අප්පමත්තස්ස= නො පමාවූවහුගේ.

මේය මේ ගාථාවෙහි විශේෂ්‍ය පද ය. ප්‍රධාන පද ය. එහි වූ අනික් හැම ෂෂ්ඨ්‍යන්තමයක් ම මෙයට විශේෂණ ව මෙය එල්බ සිටියේ ය. මෙහිලා සියදිවි දැහැමින් ගෙවන්නට සීසෑම් ගෙරි රැකීම් ආදියෙහි හා රාජසේවාවෙහි නො පසුබට ව සිහි නුවණින් යෙදී දැහැමින් දිවි යවන්නේ ‘ අප්පමත්ත’ නමැයි කිය යුතු ය.

යසො = යසස.

ආධිපත්‍යය, භෝගසම්පත්තිය, කීර්තිසම්පත්තිය, පරිවාර සමපත්තිය, ඤාතිසම්පත්තිය, සම්මානය යන මේ ආදීහු ය, යසස්. ලෞකික විසින් ජීවිතයක ඇති අඩු ලුහුඩු පුරා ලන්නේ යසස් නමි.

අභිවඩ්ඪති = වෙසෙසින් වැඩේ.

මෙහි ‘වඩ්ඪති’ යන ක්‍රියාපදය හා එක් ව සිටි අභි’ යනු උපසර්‍ගයෙකි. ගති තුනක් ඇත්තෝ ය උපසර්‍ගයෝ. ප්‍රසිද්ධාර්‍ත්‍ථ වැළකීම, ප්‍රසිධාර්‍ත්‍ථයන්ට ම අනුගත ව සිටීම, ප්‍රසිධාර්‍ත්‍ථය වෙසෙසීමය ගතිතුන. මෙහි සිටියේ ‘වඩ්ඪති’ යන ක්‍රියාපදයෙහි ප්‍රසිද්ධාර්‍ත්‍ථය වූ ‘වැඩේ’ යනු වෙසෙසා ය. වෙසෙසින් වැඩේ ය කීයේ එහෙයිනි.

‘අභි’ යන මේ උපසර්‍ගය වනාහි අභිමුඛභාව - විශිෂ්ට - ඌර්ධ්ව ක්‍රියා - සාරූප්‍ය - ආධික්‍ය - කුල - අසත්‍ය - ලක්‍ෂණාදි අරුත්හි වැටේ. අභික්කමති - අභිධම්මො - අභිරූහති - අභිරූපො - අභිවස්සති - අභිජාතො - රුක්ඛම්භිවිජ්ජොතතෙ විජජු - යනු පිළිවෙළින් ඒ යෙදී සිටි තැන් ය. තවද ඉත්ථම්භූත - වීච්ඡා - වන්දනා යන අරුත්හි ද හෙන්නේ ය. “සාධු දෙවදත්තො මාතරමභි - රුක්ඛමභි විජ්ජොතතෙ චන්‍දො - අභිවාදෙති” යනු ඒ තෙ තැන ය.

මේ ධර්‍මදේශනාවගේ අවසානයෙහි කුම්භඝෝෂක සිටු තෙමේ සෝවන් පලයෙහි පිහිටියේ ය. අන් බොහෝ දෙන ද සෝවන් ඵලාදියට පැමිණියෝ ය. මෙසේ මේ දේශනා තොමෝ මහා ජනයාට වැඩ සහිත වූ ය.

චූලපන්‍ථක මහාක්‍ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ

රජගහානුවර ධන සිටුකුලය යි ප්‍රසිද්ධ වූ එක් කුලයෙක් වූයේ ය. එහි යොවුන් මදයෙන් මත් වූ කාන්තාවක් වූ ය. පුරුෂයන් කෙරෙහි තදින් ලොල් වූ ඕ තොමෝ මවුපියන් විසින් සමහල් ගෙයි මතුමාලෙහි ලා රකිනු ලබන්නී ය. එහෙත් ඕ තොමෝ එහි සිටි දැස්සකු හා රහසේ කාමසේවනය කොට ‘අප දෙන්නා අතින් සිදු වූ මේ වැරැද්ද මවුපියන් විසින් දන්නා ලද්දේ නම්, මා කෑලිවලට කපා දමනු ඇතැ’ යි බිය වූ වා, මගවියදම් හා ගෙයි තුබූ තවත් වටිනා ඇඳුම් කැඩුම් ආභරණ ද පොදි ගසා ගෙණ ‘කො තැනෙක හෝ ගොස් දිවි යවන්නෙමි’ යි දැස්සහු හා පැන ගියා ය. එක් ඈත ගමකට ගොස් එහි වසන ඇයගේ කුසෙහි දරුගැබක් හටගත්තේ ය. දරුගැබ මෝරා ගිය කල්හි ඕතොමෝ තම පුරුෂයාට අඬ ගා ‘දැන් දරුගැබ හොඳට ම මෝරා ගොස් තිබේ, අද හෙට ම වාගේ දරුවා බිහිවිය හැකි ය, කාත් කවුරුත් නැති මේ තැන එය සිදු වී නම්, අප දෙන්නාට ම වන්නේ මහත් ගැහටක, ඒ නිසා කොයි එකක් වුවත් කමක් නැත, ගෙදර යමු’ යි කිවූ ය. ‘මම එහි ගියෙම් නම්, මා මරා දමනු වරදින්නේ නැතැ’ යි සිතූ ඒ පුරුෂ තෙමේ, ‘අද යමු, හෙට යමු’ යි දවස් කිහිපයක් එහි ම ඉක්මවා හැරියේ ය. එකල්හි ඕ තොමෝ ‘මූ යන හැඩෙක් නො පෙණේ, වන්නෙක් වේවා, මවු පියෝ, ගුරුවරු, දරුවන්, සිසුන් කෙරෙහි යම් යම් වේලෙහි කිපුනෝ ද, එකාන්තයෙන් හැම දා හිතවත්හු ය, දරුවන් ගේ සිසුන්ගේ හිතවැඩ කැමැත්තෝ ය, මොහු යේ නම් යේවා, නො යේ නම් නො යේවා, මා යා යුතු ය’ යි සිතා පුරුෂයා, ගෙන් බැහැර ගිය කල්හි ගෙයි තුබූ බඩුමුට්ටු තැන්පත් කොට තමන් ගෙදර යනබව අසල් වැස්සන්ට දන්වා මගට බැස ගියා ය. මේ අතර ගෙදර ආ ඒ පුරුෂ තෙමේ ඇය නො දැක අසල් වැස්සන් විචාරා වහා දුව ගොස් අතරමගදී ඇය හා එකතු විය. ඒ ඇසිල්ලෙහි ඕ තොමෝ දරුවකු වැදූ ය. කුලගෙට යෑම එයින් අත් හිටවා දෙදෙන ම එක්සිත් ව පෙරළා මුලින් වුසූ තැනට ම ආහ. උපන් දරුවාට අතර මගදී උපන් බැවින් පන්ථක යි නම් කළහ. මාස කිහිපයක් ගිය තැන ඇය කුස තවත් දරු ගැබෙක් හට ගත්තේ ය. ඒ අවස්ථාවේ දී ද ගැබෙන් සැහැල්ලු වන්නට ගෙදර බලා මග බැස යන්නෝ පළමු සේ අතර මගදී ම දරු උපන් බැවින් කුල ගෙට යෑම අත හැර ආපසු හැරී හුන් තැනට ම ආහ. ඒ දරු උපතත් අතර මගදී ම සිදු වූ බැවින් පළමු උපන් දරු මහාපන්ථක නම් කොට දෙවන දරුට චූලපන්ථක යි නම් තැබූහ.

දිනක් මහාපන්ථක තෙමේ එහි කුඩා ගම්දරුවන් කියන ‘ලොකු අජපා, බාප්පා, මුත්තා, මුත්තනී, නැද්ද, මාමා, ලොකු අම්මා, බාලම්මා’ යනාදී වූ නෑකම් අසා, ගෙට අවුත් ‘අම්මේ! අපට නෑයෝ නැත්දැ’ යි ඇසී ය. එවිට ඕ තොමෝ ‘පුත! නුඹලාට මෙහි නෑයෝ නැත, නුඹලාගේ මුත්තා රජගහානුවර මහාධන සිටු තෙමේ ය, අනික් නෑයෝත් එහි බොහෝය’ යි කිවු ය. ‘එහෙනම් අම්මේ! අපි එහි යමු’ යි කී කල්හි ඕ තො මෝ කිසිත් නො බැණ සිටියා ය. නැවැත නැවැතත් මහාපන්ථක තෙමේ එහි යන්නට මැනියන්ට බල කෙළේ ය. ඒ අතර දිනෙක ඕ තොමෝ ස්වාමියාට අඬ ගා ‘මේ ලමයි නෑයන් බලන්නට යන්නට ඕනෑ ය යි මට නිතර කරදර කරති, කොහොම ද දවසක් මේ ලමයි දෙදෙනාත් ගෙණ එහි ගොස් එන්නට යමු ද, මේ දරුවන්ට නෑයන් හඳුන්වා දිය යුතු නො වේ ද, හැම දා මෙසේ වල් වැදී ඉන්නට පිළිවන් ද, යමු ද හෙට’ යි කිවු ය. ‘සොඳුර! මට නම් එහි නො යා හැකි ය, මම ඔයා නම් එහාට ඇර ලන්නෙමි” යි කීවිට ‘මොක ද ඔවුහු අප මරා කත් ද, ඔවුන් අපට, තරවටු කරාවි, ඉතින් මොක ද තරවටු කළාට, අප කළ වැරද්දට’ යි කියා ලමයින් දෙදෙනාත් වඩා ගෙණ ස්වාමියාත් සමග මගට බැස්සා ය. රජගහානුවර දොරට පැමිණි ඔවුහු එහි වූ එක් අම්බලමෙක නවාතැන් ගෙණ පසු දා තමන් ලමයිනුත් ගෙණ ආ බව දෙමවුපියන්ට දන්වා යැවූහ. මවුපියෝ ඒ අසා ‘සසර උපදින්නවුන්ට දූ පුත් නො වූවෝ නැත, මූලා මහා අපරාධකාරයෝ ය, අපේ ඇස්වලට මුන් පෙණීම නො ඉවසනු හැකි ය, ඒ නිසා මෙහි ඊමෙන් වැඩෙක් නැත, මේ මුදල් ටික ගෙණ පහසු තැනක ගොස් දිවි රැක ගණිවු, ලමයින් දෙදෙනා මෙහි එවවු’ යි මුදල් ටිකක් දී පණිවුඩකරුවකු ඔවුන් වෙත යැවූහ. ඔවුහු මවුපියන් එවූ මුදල් ගෙණ ලමයින් පණිවුඩ කරු අතට දී පෙරළා හුන් තැනට ගියහ.

දැන් ලමයි මුත්තනුවන් ලඟ වැඩෙති. වූලපන්ථක ඉතා ලදරු ය. මහාපන්ථක මුත්තනුවන් හා බණ අසන්නට විහාරයට යයි. නිතර නිතර පන්සල් යන මහාපන්ථකන්ගේ සිත පැවිද්දට නතු විය. දිනක් ඔහු ‘මුත්තනුවෝ මට අවසර දෙත් නම්, මම පැවිදි වෙමි’ යි මුත්තනුවන්ට කී ය. ‘පුත! කුමක් කියහි, මාගේ පැවිද්දට වඩා නුඹගේ පැවිද්ද දෙවියන් සහිත ලෝකයට හිත වේ, හැක්කෙහි නම් කොතරම් හොඳ ද, මම එයට මුළුමනින් ම සතුටු වෙමි” යි ඔහු මහා පන්ථකයන් බුදුරජුන් වෙතට පැමිණ විය. බුදුරජානන් වහන්සේ උන් බලා සිට, තට පුතෙක්, මේ ලමයා කොයින් ලැබුනේ දැයි ඇසූහ. ‘එහෙයි! ස්වාමීනි! මේ මාගේ මුනුපුරා, දුවගේ පුතා, මොහු මා වෙතට අවුත් ටික දවසක් වෙනවා, දැන් පැවිදිවන්නට කැමැති යි, මේ දරු පැවිදි කර වදාරන්නැ’ යි සිටු තෙමේ කී ය. එවිට බුදුරජානන් වහන්සේ පැවිදි කරන්නට එක් පිණ්ඩචාරිකභික්‍ෂුනමක්හට නියම කළහ. උන්වහන්සේ තචපංචක කර්‍මස්ථානය කියවා ඒ දරු පැවිදි කළහ. මෙසේ පැවිදි වූ මහාපන්ථක තෙමේ කල් නො යවා ම බුදුදහම් උගත්තේ විසිවයසට පැමිණ උපසම්පදාව ලැබී ය. එ තැන් සිට වඩාලාත් යෝනිසෝමනසිකාරයෙහි යෙදෙමින් ගැටෙමින් රහත්බව ද ලැබී ය. මෙ තැන් සිට ධ්‍යානසුඛයෙන් හා ඵලසුඛයෙන් කල් යවන මහාපන්ථක භික්‍ෂු තෙමේ, ‘මේ මා ලත් සැපය චුලපන්ථකයාටත් දිය හැකි දැ’ යි සිතා දිනක් මුත්තනුවන් වෙත ගොස් ‘සීයේ! සීයා අවසර දෙන්නේ නම් මම චූලපන්ථක පැවිදි කරමි” යි කියා සිටියේ ය. ගත් කටට ම ‘පැවිදි කරන්නැ’ යි සිටු තෙමේ කී ය. ඔහු බුදුසසුනෙහි ඉතා පහන් ව සිටියේ ය. එහෙත් ‘මේ දරු නුඹගේ කිනම් දුවගේ දැරු’ යි විචාළවිට දාසයකු හා පැනගිය දූගේ දරුය යි කීමෙහි ලජ්ජා ඇත්තේ විය. එහෙයින් ඔවුනට ඉතා සතුටින් පැවිදි වන්නට අවසර දුන්නේ ය. මහාපන්ථක තෙමේ සීයාගේ අවසරය පරිදි චූලපන්ථක පැවිදි කරවා. සීලයෙහි පිහිටෙවේ ය. චූලපන්ථක පැවිදි වූයේ ද දන්ධ විය. එහෙයින් ඔහුට:-

යන මේ ගාථාව සිවුමසක් ගෙවාත් උගන්නට නො හැකි විය.

මෙ තෙමේ වනාහි පෙර කසුප් සම්බුදුරජානන් වහන්සේගේ කාලයෙහි පැවිදි ව නුවණැත්තෙක් ව සිටියේ උගන්නා දන්ධ භික්‍ෂුවක්හට කවටකම් කෙළේ ය. ඒ මහණ තෙමේ එයින් හටගත් ලජ්ජා ඇත්තේ නො ද උගත්තේ ය. නො ද හදාළේ ය. ඒ අකුශල කර්‍මයෙන් චූලපන්ථක තෙමේ පැවිදිවූයේ ද දන්ධ විය. පළමු උගත් පදය අන් පදයක් උගන්නට කලින් ම නැසී යයි. යට කියූ ගාථාව උගන්නට මොහුට සිවුමසකිනුත් නො හැකි විය. මහාපන්ථකස්ථවිර තෙමේ ‘පන්ථක! නුඹට මේ සසුනෙන් වැඩෙක් නැත, නුඹ මේ සසුනට නො සුදුසු ය, සිවුමසක් ගෙවාත් නුඹට මේ එක් ගාථාවක් උගන්නට නො හැකි විය, මෙසේ කල පැවිදිකිස කෙසේ මුදුන් පැමිණේ ද, මෙහි නිකම් ඉඳීම හොඳ නැත, එහෙයින් වෙහෙරින් බැහැර යන්නැ’ යි කීයේ ය. එහෙත් චූලපන්ථක තෙමේ බැහැර නො ගියේ ය. බුදු සසුන්හි ස්නේහ ඇත්තේ ගිහිබව නො කැමැත්තේ ය. මෙකල, එහි භත්තුද්දෙසක වූයේ, මහාපන්ථක තෙමේ ය.

දිනක්, ජීවක කෝමාරභච්ච තෙමේ මල්ගඳ විලවුන් ද ගෙණ, අඹවන උයන් ගොස්, බුදුරජුන් ගඳින් මලින් පුදා, බුලත්, පිළිගන්වා, බණත් අසා, අවසන්කොට, බුදුරජුන් වැඳ, අවසර ගෙණ, මහාපන්ථක තෙරුන් වෙත ගියේ ය. එහි ගොස් උන්වහන්සේ වැඳ ‘ස්වාමීනි! මෙහි බුදුරජුන් වෙත හාමුදුරුවන් වහන්සේලා කී නමක් වැඩ වෙසෙත් දැ’ යි ඇසී ය. ‘පන්සියයෙකි’ යි උන්වහන්සේ කීහ. ‘එසේ නම් ස්වාමීනි! හෙට ඒ හැම දෙනා වහන්සේ අප නිවසට දානය පිණිස වඩිනු මැනැවැ’ යි. ඔහු ආරාධනා කෙළේ ය. එවිට මහාපන්ථක ස්ථවිර තෙමේ ‘වෙදමහතානෙනි! මාගේ මලනු වූ චූලපන්ථක, මහාඅඥානයෙක්ය ඔහුට අපගේ මේ සසුනෙන් වැඩෙක් නො වේ, ඒ නිසා ඔහු අත හැර අනික් දෙනා වහන්සේ උදෙසා මම මේ ආරාධනාව පිළිගණිමි, ඒ හැටියට සූදානම් වන්නැ’ යි ඔහුට කී ය. ඒ අසල සිටි චූලපන්ථක තෙරුන්ට මේ කතාව ඇසුනේ ය. එයින් ‘මෙතෙක් දෙනා උදෙසා මේ ආරාධනාව පිළිගත් මාගේ සහෝදර තෙමේ, මා හැර දානය පිළිගත්තේ ය, එකතින් මාගේ සහෝදරයා මා කෙරෙහි බිඳුනේ වන, ඉතින් මට දැන් මේ සසුනෙන්, මේ පැවිද්දෙන් වැඩෙක් නැත, ගිහි ව දන්පින්කම් කරමින් ජීවත් වෙමි’ යි සිතා පසුදා උදෑසන සිවුරු හරින්නට නික්ම ගියේ ය.

එදින උදෑසන තිලෝගුරු සම්මා සම්බුදුරජානන් වහන්සේ ලොව බලා වදාළ සේක. එවිට උන්වහන්සේට චූලපන්ථක සිවුරු හැර දමන්නට නික්ම යන බව පෙණී ගියෙන් උන්වහන්සේ ගඳකිළියෙන් නික්ම දොරකොටුව අසල, චූලපන්ථක යන මග සක්මන් කරමින් වැඩ සිටියහ. චූලපන්ථක, උන්වහන්සේ දැක වෙත එළැඹැ වැඳ වැටී සිටි විට, ‘චූලපන්ථක! තමුසේ මේ වේලෙහි කොහි යහු දැ’ යි ඇසූහ. ‘තිලෝගුරු හිමියෙනි, සිවුරු හරින්නට, මාගේ සහෝදරයා මා සසුනෙන් බැහැර කරයි, මට සසුනෙන් වැඩක් නැතැ යි කියයි, මාගේ ජීවිතය නිසරු කොට දක්වයි, එ හෙයින් මම සිවුරු හරින්නට යමි’ යි කීයේ ය. බුදුරජානන් වහන්සේ, ‘ චූලපන්ථක! තාගේ පැවිද්ද මාගේ ය, එය මහාපන්ථකට අයත් නැත, සහෝදරයා එසේ කීයේ නම්, මා වෙත නො ආවහු කුමක් හෙයින් ද, මෙහි එව, තමුසේට ගිහිකමෙන් වැඩෙක් නැත, මා ලඟ වසන්නැ’ යි ශ්‍රී හස්තයෙන් ඔලු ව අතගා කැඳවා ගෙන ගොස්, ගඳ කිළි දොරකඩ හිඳුවා, ‘චූලපන්ථක! පෙර දිගට මූණ දී මේ රෙදිකඩ ‘රජොහරණං, රජොහරණං’ යි පිරිමදිමින් හිඳුව’ යි ඍද්ධියෙන් මැවූ රෙදි කඩක් දුන්හ. ඉන් පසු බුදුරජානන් වහන්සේ කල් දැන්වූ කල්හි, භික්‍ෂු සංඝයාත් ගෙණ ජීවකයාගේ ගෙට වැඩ, පණවා තුබූ බුද්ධාසනයෙහි වැඩහුන් සේක. චුලපන්ථක තෙමේ ද ඉරට මූණ ලා හිඳ, බුදුරජුන් දුන් ඒ රෙදිකඩ, ‘රජොහරණං, රජොහරණං’ යි පිරිමැද්දේ ය. ටික වේලාවක් එසේ කරත්, ‘රෙදිකඩ කිලිටි විය. එවිට චූලපන්ථකයාගේ සිතට ‘තම අත්බව නිසා ඉතා පිරිසුදු ව තුබූ රෙදිකඩ ඉතා ඉක්මනින් කිලිටි බවට පැමිණියේය’ යි වැටහින. එය සිතට නගා ගත් ඔහු, ‘ඒකාන්තයෙන් සංස්කාරයෝ අනිත්‍යයහ’ යි ඛය වය පිහිටුවා විදසුන් වැඩී ය. බුදුරජානන් වහන්සේ, චුලපන්ථකගේ සිත විදර්‍ශනාවට නැංග බව දැන, ‘චූලපන්‍ථක! තමුසේ මේ රෙදිකඩ ම මෙසේ කිලිටි විය යි නො සිතහු, තා ඇතුළත බොහෝ රාගාදි රජස් ඇත්තේ ය, ඒ රජස් වහා දුරු කරහු’ යි ආලෝකයක් යවා, ඉදිරියෙහි වැඩ සිටියා සේ, පෙණිපෙණී;

යි වදාළ සේක. මේ දේශනාවගේ අවසානයෙහි චූලපන්ථක ස්ථවිර තෙමේ, පිළිසිඹියාවන් ලබා රහත් බවට පැමිණියේ ය. ඒ හා ම තෙවළා දර වූයේ ය.

පෙර එක් අත්බවෙක, රජබවට පත් මේ චූලපන්ථක ස්ථවිර තෙමේ, නුවර පැදකුණු කරණුයේ නළලින් ගැලූ ඩහදිය ඇඳ තුබු සළුවකින් පිස දැම්මේ ය. සුළුව කිලිටි විය. ‘මේ සිරුර නිසා පිරිසිදු ව තුබූ සළුව කිලිටි වී ය’ යි සිතත්, ඔහුට අනිත්‍ය සංඥාව උපන. ඒ හෙයින් මේ අත්බවේ දී රහත්බව ලබන්නට රාජොහරණය ම ඔහුට කරුණු විය. ජීවක තෙමේ, බුදුරජුන්ට දන් වළඳනු පිණිස පැන් එළ වී ය. උන්වහන්සේ ‘ජීවකය! විහාරයෙහි තවත් උන්නාන්සේලා ඇත්තාහු නො වෙත් දැ’ යි ශ්‍රී හස්තයෙන් පාත්‍රය වැසූහ. ඒ දුටු මහාපන්ථක ස්ථවිර තෙමේ, ‘ස්වාමීනි! එහි උන්නාන්සේ ලා නැතැ’ යි කී ය. එවිට බුදුරජානන් වහන්සේ ‘ජීවක! විහාරයෙහි තවත් උන්නාන්සේලා ඇතැ’ යි වදාළහ. ජීවක තෙමේ ‘එකෙණෙහි විහාරයෙහි භික්‍ෂූන් ඇති නැති බව දන එව’ යි පුරුෂයකු යැවී ය. චූලපන්ථක ස්ථවිර තෙමේ ‘මාගේ සහෝදරයා විහාරයෙහි උන්නාන්සේලා නැතැ යි කියයි, එ හෙයින්, විහාරයෙහි උන්නාන්සේලා ඇති බව මොහුට දන්වමි’ යි මුළු අඹ උයන භික්‍ෂූන්ගෙන් පිරුණක් කොට දැක් වී ය. එහි ඇතැම්හු සිවුරු කපති. ඇතැම්හු මසති. ඇතැම්හු පඬු පොවති. ඇතැම්හු පාත්‍ර සෝදති. ඇතැම්හු හමදිති. ඇතැම්හු කුණු කසළ බැහැර කෙරෙති. ඇතැම්හු හදාරති. ඇතැම්හු දහම් දෙසති. ඇතැම්හු පිඬු සිඟා යන්නට පිළියෙල වෙති. මෙසේ එකිනෙකට නො සම වූ කටයුතුවල යෙදුනු භික්‍ෂූන් දහසක් මවා පෑවේ ය. විහාරයට ගිය පුරුෂයා විහාරයෙහි බොහෝ භික්‍ෂූන් ඇති බව දැක, ආපසු හැරී ගොස්, මුළු අඹ උයන භික්‍ෂූන්ගෙන් පිරී ඇති බව දැන්වී ය. චූලපන්ථක ස්ථවිර තෙමේ එහි හැඩහුරු කමින් තමා වැනි භික්‍ෂූන් දහසක් මවා, කල් දන්වන තුරු ඒ අඹ උයනෙහි වැඩ හුන්නේ ය.

ඒ අතර බුදුරජානන් වහන්සේ විහාරයට වැඩ ‘ශාස්තෘ තෙමේ චූලපන්ථකයා කැඳව යි කියව’ යි ඒ පුරුෂයාට වදාළ සේක. ඔහු ගොස් එසේ කී ය. එවිට ‘මම චූලපන්ථක, මම චූලපන්ථක’ යි. කියමින් දහස් දෙනෙක් ඉදිරියට ආහ. ඒ පුරුෂයා ගොස් ‘සියල්ලන් ම චූලපන්ථක යි කියති’ යි දැන් වී ය. ‘එසේ නම් දැන් ගොස්, ‘යමෙක් මා චූලපන්ථක යි කියා ද, ඔහු අතින් අල්ලා ගන්න, එවිට සෙස්සන් අතුරුදන් වෙතී’ යි වදාළ සේක. ඔහු එහි ගොස් ‘චූලපන්ථක මම’ යි කියා ඉදිරියට ආවුන්ගෙන් පළමු කියන ලද්දහුගේ අත අල්ලා ගත්තේ ය. එකෙණෙහි එහි වූ සෙස්සෝ අතුරුදන් වූහ. චූලපන්ථක ස්ථවිර තෙමේ අත් ගත් පුරුෂයා සමග එහි වැඩියේ ය. බුදුරජානන් වහන්සේ දන් වළඳා අවසන්හි ‘චූලපන්ථකගේ පාත්‍රය ගන්න, ඒ තැන, තට බණ කියනු ඇතැ’ යි ජීවකයාහට දැන්වූහ. ඔහු එසේ කෙළේය. ස්ථවිර තෙම් සිංහනාද කරණ තරුණ සිංහයකු සේ තුන්පිටකය අළලා අනුමෝදනා බණ වදාළේ ය. බුදුරජානන් වහන්සේ හුනස්නෙන් නැගිට භික්‍ෂුසංඝයාත් ගෙණ විහාරයට වැඩ භික්‍ෂූන් වත් කොට අවසන් කළ කල්හි ගඳකිළිය ඉදිරියෙහි සිට භික්‍ෂුසංඝයාට අවවාද දී කමටහන් වදාරා භික්‍ෂූන් පිටත් කොට ගඳකිළියට ඇතුල් ව දකුණැලයෙන් සිංහසෙය්‍යාවට පැමිණි සේක.

ඒ අතර සවස් වරුවෙහි භික්‍ෂූන් වහන්සේලා එක් තැන් ව හිඳ ‘මහාපන්ථක තෙමේ චූලපන්ථකයාගේ අදහස් නො දත් බැවින් සිවු මසක් ගෙවාත් එක් ගාථාවකුත් උගන්වාලන්ට අපොහොසත් විය, මොකවත් නො දත් මෝඩයෙකැ යි චූලපන්ථකයා පන්සලෙන් ද පිටමං කෙළේ ය. බුදුරජානන් වහන්සේ තමන් ධර්‍මරාජන් බැවින්, එක වරුවකින් ම ඔහුට පිළිසිඹියාවන් සමග රහත් බව දුන්හ, තෙවළා දහම් ද නො ඉතිරි කොට ඔහු දත්තේ ය, බුදුරදුන්ගේ බලය කොතරම් මහත් ද, කොතරම් පුදුම දැ’ යි කතා කරන්නට වූහ. භික්‍ෂුන් මෙසේ කතා කරණ අතර, ඒ කතාව දත් බුදුරජානන් වහන්සේ ‘මා එහි යා යුතුය’ යි සිංහසෙය්‍යාවෙන් නැඟිට, අඳනය ඇඳ පටිය බැඳ සුගත්මහ සිවුර පොරොවා, සුවඳගඳකිළියෙන් නික්ම, උතුම් මතැතක්හුගේ නොහොත් සිංහරාජයකුගේ විලාසයෙන් අනන්ත වූ බුද්ධානුභාවයෙන් එතැනට වැඩ, මණ්ඩලමාලමධ්‍යයෙහි මැනැවින් සරසා පිළියෙල කොට තුබූ බුද්ධාසනයෙහි නීලපීතාදී වූ සවණක් රැස් විහිදුවමින් මුහුදු කුස කළඹවමින් යුගඳුරුපවුමුදුනෙහි බබලන ලහිරු සේ වැඩ හුන් සේක. එකෙණෙහි එහි රැස් ව හුන් භික්‍ෂූන් වහන්සේලා කිසිත් නො බැණ නො කිවිස නො කාරා නිහඬවූහ. බුදුරජානන් වහන්සේ පිරිස දෙස බලා, ‘මේ පිරිස ඉතා හොබනේ ය, එකක්හුගේත් නැත අත් හෙල්ලීමෙක්, පා හෙල්ලීමෙක්, කෑරීමෙක්, කිවිසීමෙක්, සියල්ලෝ බුදුන් කෙරෙහි ගෞරව ඇත්තෝ ය, බුදුතෙදින් තැති ගත්තෝ ය, මා, ආයුඃකල්පයක් නමුත් නො බැණ සිටියොත් මොවුහු කතා නො කරන්නෝ ය, කතා උපදවා ලන වත, මා විසින් ම දත යුතු ය, එ හෙයින් මම පළමු කොට කතා කරමි’ යි ඉමිහිරි වූ බඹහඬින් ‘මහණෙනි! තමුසේලා දැන් මෙහි මා එන්නට පෙරාතුව කළ කතාව කුමක් ද, අඩාල කළා කි නම් කතාවක් දැ’ යි අසා වදාළ සේක. දොහොත් මුදුනේ තබා, ‘තිලෝගුරු හිමියෙනි! අපි චූලපන්ථක ස්ථවිරයන් ගැන කතා කරමින් හුන්නෙමු’ යි කී කල්හි ‘මහණෙනි! චූලපන්ථක අඥ වූයේ දැන් මේ අත්බවේ දී පමණක් ම නො වේ, පෙරත් මොහු අඥයෙක් විය, මොහුට මම උපකාරක වූ යෙම් ද, දැන් පමණක් ම නො වෙමි, පෙරත් මම මොහුට උපකාර කෙළෙමි, පෙර මම මොහුට ලෞකික ධනයක් ලබා දුනිමි, අද ලෝකෝත්තරධනයට හිමියකු කෙළෙමි’ යි. වදාළ සේක. ‘තිලෝගුරු හිමියෙනි! අද ඔහුට කළ මේ උපකාරය අපට දැන් හොඳට පැහැදිලි ය, එදා කළ ඒ උපකාරය අපි නො දනිමු, එ හෙයින් එය ද වදාරනු මැනැවැ’ යි භික්‍ෂූන් වහන්සේලා ආරාධනා කළහ.

‘මහණෙනි! යට ගිය දවස මොහු එක් අවදියක, බරණැස් නුවර උපන්නේ ය, තරුණ වියේදී සිප් උගන්නට තක්සලා වැසි දිසාපාමොක් ඇදුරන්ගේ ශිල්පශාලාවට බැඳී උගන්නට පටන්ගත්තේ ය, එහි මොහු වැනි ම පන් සියයක් තරුණයෝ එවක එහි උගත්හ, ඒ පන්සිය දෙනා අතුරෙන්, මොහු ඒ ගුරුන්ට ඉතා භක්තිමත් ව උපකාර ව සිටියේ ය, ගුරුන් පිළිබඳ දැහැටි එළවීම්, පැන් එළවීම්, කැඳබත් පිළිගැන්වීම්, දැහැත් පිළියෙල කිරීම් ගේදොර අතුගෑම්, ඇඳ ඇතිරිලි පිළියෙලකිරීම්, අසුන් පැණවීම්, පඩික්කම් සේදීම්, උණුපැන් ඇල්පැන් පිළියෙල කිරීම්, නෑවීම්, අත්පා මැඩීම් ආදී වූ කුදු මහත් හැම වතාවතක් කෙළේ ද මොහු ය. එහෙත් ප්‍රකෘතියෙන් අඥ විය, කිසිවක් උගන්නට නො හැක්කේ වී ය, ගුරුවරයෝ ද ‘මොහු අපට ඉතා හිතවත් ය. උපකාර කරන්නේ ය, වත් දක්වන්නේ ය, කීකරු ය’ යි මොහුගේ ගුණ සලකා උගන්වන්නට උත්සාහ කළෝ ද, එහි අපොහොසත් වූහ, එහි කලක් වාසය කළ මොහුට එක් ගාථා පදයකුත් උගන්නට බැරි විය, එයින් කළකිරී ගම් බලා යන්නට සිතා දිසාපාමොක් ඇදුරන් වෙත ගොස් ගමනට අවසර ඉල්ලා සිටියේ ය, එවිට ඇදුරුතෙමේ ‘මූ මට ඉතා හිතවත් ය, උපකාරක ය, මොහු උගතකු කරන්නට ය මාගේ බලාපොරොත්තුව, උත්සාහය, එහෙත් ඒ කරණු නො හැක්ක, කෙසේ නමුත්, මා විසින් මොහුට ප්‍රත්‍යුපකාරයෙක් කළ යුතු ම ය, වැඩ වන්නට මන්ත්‍රයක් සාදා දෙමි’ යි සිතා කැලයට ගෙණ.. ගොස්, ‘ගැටෙහි, ගැටෙහි, කුමක් හෙයින් ගැටෙහි, මම ද තා දනිමි, දනිමි’ යි මන්ත්‍රය සාදා කටපාඩම් කර වී ය, සියක් වරටත් වඩා කිය වී ය, නැවැත ‘කට පාඩම් දැ’ යි අසා, ‘එසේය’ යි කී විට ‘අඥයා විසින් මහන්සියෙන් පුහුණු කළ ශිල්පය නො නැසේ ය’ යි සිතා, මගවියදම් දී ‘යව, මේ මන්ත්‍රය නිසා ජීවත් වෙව, මේ තට ඇත, මන්ත්‍රය අමතක වන්නට නිතර පාඩම් කරව’ යි පිටත් කොට හැරියේ ය, මෑනියෝ මොහු ගෙදර ආවිට ‘මා පුතු සිප් උගෙණ ආයේ වනැ’ යි කෑම්බීම් පිළියෙල කොට දී සත්කාර කළහ,

මේ කාලයෙහි දිනෙක බරණැස්රජ තෙමේ ‘මා අතින් කෙරෙණ වරද ඇත්තේ දැ’ යි සිතන්නේ, තම අත එබඳු කිසිත් වරදක් නො දැන, ‘තම වරද තමාට නො පෙණේ, එය පෙණෙනුයේ අනුනට ය, එ හෙයින් නුවරැ ඇවිද ආ යුතු ය’ යි සිතා, අප්‍රසිද්ධ වේශයෙන් ඉතා රහසේ නුවරට වැද, ‘සවස බත් කා අවසන් කොට, මිනිස්සු නොයෙක් දේ කතා කෙරෙති, ඒ අතර සමහර විට ආණ්ඩුව ද විවේචනය කෙරෙති, යම් ලෙසකින් මා කරන රාජ්‍ය පාලනය නො දැහැමි නම්, එය ද ඔවුන්ගේ කතාවට අසුවිය හැකි ය. එහිදී මා ඇතුළු රාජ්‍යනිලධරයන්ට තළා පෙළා කතා කරනු ඇත, බණිනු දොඩනු ඇත, මාගේ ආණ්ඩුව දැහැමි නම්, මිනිසුන් සිත් ගෙණ තිබේ නම්, රජයට ඔවුහු දිගාසිරි පතන්නෝ ය’ යි සලකා ඒ දන්නට, ඒ ඒ ගෙවල පිළිකණු ගානේ හැසුරුණේ ය, මෙ දා රාත්‍රියෙහි උමංහොරු ගෙවල් දෙකකට, එක උමගකින් ඇතුල් වන්නට සිතා ගෙවල් දෙකක් අතර උමගක් හාරති, රජ තෙමේ ඔවුන් දැක ගෙට මුවා වී සිටියේ ය, හොරු උමගින් ගෙට ඇතුල් ව බඩුමුට්ටු සොයා බලන්නට වූහ, දිසාපාමොක් ඇදුරු වෙතින් මන්ත්‍රය උගත් තරුණයා ද සිටියේ මේ ගෙය තුළ ය, ඔහු එ වේලෙහි නැගිට, ‘ගැටෙහි, ගැටෙහි, කුමක් හෙයින් ගැටෙහි, මම තා දනිමි, දනිමි’ යි තමන් විසින් උගත් මේ මන්ත්‍රය අමතක වේ ය යන සිතින් පාඩම් කියන්නට වන, හොරු මේ අසා බිය පත් වූහ, ‘මුන් අපි දක්නා ලද්දමෝ ය, වැරදුනේය වැඩේ, වහා යමු’ යි තමන් ඇඳ තුබූ රෙදි පවා අමතක ව එහි දමා, හමු හමු වූ තැනින් පලා ගියහ, රජ තෙමේ ද පැන යන සොරුන් දැක, මන්ත්‍ර පිරිවහණ හඬ ද අසා පෙරළා මාලිගාවට පැමිණියේ ය,

පසු දා උදෑසන නින්දෙන් නැගිට, කැඳ අවුළුපත් වළඳා අවසන් කොට, රජ තෙමේ, රාජසේවකයකු ගෙන්වා, ‘අසවල් කඩ මණ්ඩියේ හොරුන් විසින් උමං කරන ලද ගෙයක් ඇත, එහි තක්සලානුවරින් සිප් උගෙණ ආ තරුණයෙක් වාසය කරන්නේ ය, ඔහු මෙහි කැඳවා ගෙණ එව’ යි නියෝග කෙළේ ය, සේවක තෙමේ එහි ගොස් ඔහු රජවාසලට කැඳවා ගෙණ ආයේ ය,

රජ තෙමේ සම අසුනක වාඩි වී මන්ත්‍රය උගෙණ, ඔහුට ‘ගුරු පඬුරු’ යි කහවණු දහසක් දුන්නේ ය.

රජුගේ සේනාපති තෙමේ, දිනෙක ඇම්බැට්ටයා අතින් ‘තෝ රජුන්ගේ රැවුල කපන්නෙහි කවදා දැ’ යි ඇසී ය, ‘හෙට හෝ අනිද්දා ඒ පිණිස යන්නෙමි’ යි ඔහු කී ය, ‘රහසෙක්, මේ කහවණු දහස ගණු, කාහටත් නො කියනු, මට වැඩෙක් තිබේ, එය ලොකු ම වැඩෙක්, තා හැර එය අන් කාහටත් කරණු නො හැකි ය, ලොකු ම රහසෙක්, කළොත් අප දෙන්නාට ම හරි’ යි සේනාපතියා කීවිට ‘ඒ කිමැ’ යි ඔහු ඇසී ය, සෙනාපති තෙමේ රජු- කාටත් නො කියනු, තවත් දෙන්නම්, රජු- කළොත් හරි, රජකම, සේනාපතිකම නො වරදින්නේ ය, තට රජකම, නැත, තට සේනාපතිකම, මට රජකම’ යි වචන ගිලිමින් වචන හැර දම දමා ගොත ගසමින් ‘රජුන්ගේ රැවුල කපන්නට ගියා ම, රැවුල කැපීමට සේ, රජුට ලං ව දැළිපිහිය හොඳට මුවහත් කොට, රජුගේ බෙල්ල කපා දමව’ යි කීයේ ය, ඔහු එය ‘යහපතැ’ යි පිළිගත්තේ ය, රැවුල කපන්නට ගොස්, පළමු කොට, රැවුල සුවඳදියෙන් තෙමා දැළිපිහිය මුවහත් කොට නළල අල්වා, ‘ දැළිපිහිය මොට ය, මුව අත මදි ය, එකපාරට ම බෙල්ල කපා දමන්නටැ’ යි නැවැත පැත්තක හිඳ, පිහිය මුවහත් කෙළේ ය, මේ අතර රජ තෙමේ තමන් උගත් ‘ඝට්ටෙසි, ඝට්ටෙසි, කිං කාරණං ඝට්ටෙසි, අහම්පි තං ජානාමි, ජානාමි’ යන මන්ත්‍රය, පාඩම් කියන්නට පටන් ගතු, ඒ කණ වැටුනු ඇම්බැට්ටයාගේ ඇඟපතින් ඩහදිය ගලන්නට වන, ඔහු ‘මේ රහස රජ දැන සිටී ය’ යි බිය පත් ව කරය බිම දමා පාමුල ඇද වැටුනේ ය,

රජහු ශූරයෝ ය, දක්‍ෂයෝ ය, අනුන් අදහස් ඉඟියෙන් ගමනින් කතායෙන් හැසිරීමෙන් ඇසින් කටින් මූණින් දත හෙන්නෝ ය, එහෙයින් රජු ‘ඇම්බැට්ටය! රජ තෙමේ මා නො දනී ය යි තෝ නො සිතව’ යි කී විට, ‘දේවයන් වහන්ස මට කමන්න, මට දිවි දෙන්න, මා අත වරදෙක් නැතැ’ යි ඔහු කී ය, එවිට රජ තෙමේ ‘බිය නොව, ඇත්ත කියව, කාරණය කියව’ යි කීයේ ය, ඔහු ‘දේවයන් වහන්ස මෙහිලා මා පෙළඹූයේ සෙනාපතියා ය, ඔහු මට කහවණු දහසක් දී රැවුල කපන්නට සේ, රජුට ලං වී, රජු ගේ ගෙල සිඳ දමව, එවිට තට සේනාපතිපදවිය දෙමි, මම රජවෙමි යි කී ය’ යි කීයේ ය, එකල රජ තෙමේ ‘මාගේ ගුරුවරයා නිසා දිවි බේරුණේ ය, මාගේ ජීවිතයේ අයිතිකරු මාගේ ඒ ගුරුවරයා ය’ යි සිතා, සෙනාපති කැඳවා, ‘මගෙන් තට නො ලැබුනේ කුමක් ද, මම තට හැම දෙයක් දුන්නේ නො වෙම් ද, කුමක් නිසා මා කෙරෙහි වැරදි සිතිවිල්ලක් ඉපද වූයෙහි ද, දැන් තා දක්නට මා සිත්හි කැමැත්තෙක් නැත, රටින් පිට වෙව’ යි ඔහු රටින් පිටවහල් කොට, ගුරුවරයා කැඳවා, ‘ඔබතුමන් නිසා මම අද දිවි ලදිමි, එ හෙයින් මාගේ ජීවිතය ඔබ අයත් ය, මෙ තැන් සිට මේ මාගේ රටෙහි සෙනාපතිධුරය ඔබවහන්සේට පවරමි, එහි නියම ලෙසින් පවතිනු මැනැවැ යි ඔහුට සෙනාපති ධුරය දුන්නේ ය, ‘මහණෙනි! ඒ තෙමේ ය මේ චූලපන්ථක, දිසාපාමොක් මම ය’ යි. බුදුරජානන් වහන්සේ චූලපන්ථක තෙරුන් පිළිබඳ ඒ යටගියාව මෙසේ වදාළ සේක. නැවැත ද ‘මහණෙනි! චූලපන්ථක, එදාත් අඥ විය මෙසේ, එදා මොහුට උපකාර කළේ ද මම ය, ලෞකිකධනයෙහි පිහිට වූයේ ද මම ය, අද තමුසේලාට පෙණන සේ මේ තැන, ලෝකෝත්තර ධනයෙහි පිහිටා ගත්තේ ද මා නිසා ය, මාගේ වහළෙන් ය’ යි වදාරා නැවැත, චුල්ලසෙට්ඨි ජාතකය ද ගෙණහැර දක්වා-

යි පැහැදිලි කොට, ‘එදා මේ චූලපන්ථක චුල්ලන්තෙවාසික නමින් පෙණී සිටියේ ය, මම ය චුල්ලසෙට්ඨි වූයෙමි’ යි චුල්ලසෙට්ඨි ජාතකය ගැළපූ සේක.

නැවැත දිනෙක, භික්‍ෂූන් එක් තැන් ව, ‘චූලපන්ථක එදා සිවූ මසක් ගෙවා සිවු පැදිගයක් උගන්නට අපොහොසත් වූ යේ ද, මෙදා ඕනෑකමත් උනන්දුවත් එහිලා හැඟීමත් නො අඩුව තුබූ බැවින් එක වරුවකදී ම රහත්බැව්හි පිහිටියේ තෙවළාදර වී ය, මෙසේ ලොවුතුරා ධනයට ද හිමි වී ය’ යි කතා කරන්නට වූ කල්හි, බුදුරජානන් වහන්සේ එහි වැඩම කොට ‘මහණෙනි! මාගේ සසුන්හි පටන් ගත් වීර්‍ය්‍යය ඇති මහණ තෙමේ කල් නො යවා ම ලෝකෝත්තරධනය අත්පත් කර ගන්නේ ය’ යි දක්වා, මේ ධර්‍මදේශනාව ද කළ සේක.

නැගී සිටීමෙන්, අප්‍රමාදයෙන්, සීලයෙන්, ඉඳුරන් දැමීමෙන් (යන සතර කරුණක්) නුවණැති මිනිස් තෙමේ, කාමොඝාදී වූ සිවූ වැදෑරුම් කෙලෙස් මහවතුර, යම් පිහිටක් නො නසාද, ඒ පිහිට සිදුකර ගන්නේ ය.

උට්ඨානෙන = උත්‍ථාන වීර්‍ය්‍යයෙන් ^[18]

අප්පමාදෙන = අප්‍රමාදයෙන් ^[19]

සඤ්ඤමෙන = සංයමයෙන්, සීලයෙන් ^[20]

දමෙන = ඉඳුරන් දැමීමෙන්. ඉන්ද්‍රිය සංවර සීලයෙන් ^[21]

දීපං = පිහිට. රහත්පලය.

කාමොඝාදී චතුර්විධ ඔඝයන්ගෙන් යටපත් කරණු බැරි හෙයින් රහත්පලය ‘දීප’ යි කියනු ලැබේ ‘චතූහි ඔඝෙහි අනජෙ‍්ඣාත්‍ථරණීයතො දීපො’ යනු එහිලා දතයුතු ය. සැඩ පහරකින් ගසා ගෙණ යන මිනිසාට පියවි දිවයින යම් සේ පිහිට වේ ද, එසේ ඉතා ගැඹුරු එ ගොඩ මෙ ගොඩ නො දත හැකි මේ සසර සයුරෙහි වැටී කාමොඝාදී වූ කෙලෙස් මහසැඩ පහරින් ගසා යන්නහුට පිහිට වේ නු යි රහත්පලය ද්වීපයක් වැනි හෙයින් ‘දීප’ නම් වී. ‘යථා පකතිදීපො නදීසොතෙන වුය්හමානානං පතිට්ඨො හොති, එවමිදං නිබ්බාණං සංසාරමහොඝෙන වුය්හ මානානං පතිට්ඨො හොති දීපො වියොති දීපො’ යනු දතයුතුය. තව ද නික්ලේශීන්ට ප්‍රදීපයක් වැනි බව කරණ හෙයින් ප්‍රදීපයක් වැනි නුයි ද දීප නම් රහත් පල ය. ‘නික්කිලෙසානං වා පදීප සදිසභාවකරණතො දීපො වියාති දීපො’ යන මෙයින් ඒ කීහ.

මෙධාවී = නුවණැත්තේ.

‘මෙධා’ නම් නුවණ යි. ඒ ඇත්තේ ‘මෙධාවී’ නම්. විදර්‍ශනා ප්‍රඥා ය, ‘මෙධා’ නම්. සංස්කාර ධර්‍මයන් කෙරෙහි ඇති අනිත්‍ය - දුඃඛ - අනාත්ම යන ලක්‍ෂණත්‍රය දන්නා නුවණ ය විදර්‍ශනා ප්‍රඥා. මෙය ‘ධර්‍මෞජස් ප්‍රඥා’ යි ද කියනු ලැබේ. මෝ ප්‍රඥා තොමෝ කඳු මුදුනට කඩා වැටුනු හෙණ පහර කඳුමුදුන බිඳලන්නා සේ සත්‍වසන්තානගත වූ සියලු කෙලෙස් හිංසා කරන්නී ය. අවබෝධයට අපහසු වූ සියුම් වූ ධර්‍මාර්‍ත්‍ථයන් වහා ඇද දෙන්නී ය. ‘අසනි විය සිලුච්චයෙ කිලෙසෙ මෙධති හිංසති, සුඛුමම්පි අත්‍ථං ධම්මංච ඛිප්පෙමව මෙති ආදදාතීති = මෙධා’ යනු එයරුත් විදැහීම ය. විදර්‍ශනාප්‍රඥාසංඛ්‍යාත වූ මෙධා ඇතියේ ‘ මෙධාවී’ නම් වේ.

යං = යම් පිහිටක්.

මෙයින් ගන්නේ රහත්පලය යි. ඒ දෙවියන් සහිත ලෝකයට එක ම පිහිට.

ය ශබ්දය, යන-යන්නහු-ආයු-කිර්‍තතිශබ්ද-ප්‍රශංසා-ප්‍රත්‍යය-ආගම-කාර්‍ය්‍ය-සර්‍වනාම-ව්‍යඤ්ජන-ඡන්දස්ගණ යන මෙ තැන්හි වැටේ. ‘ යන්ති යායන්ති ගච්ඡන්ති එතෙහි රාජරාජමහාමච්චා දයොති = යා’ යනු යානයෙහි, ‘යන්ති යායන්ති ගච්ඡන්ති = යා’ යනු යන්නහු කෙරෙහි, ‘දීඝො යො ආයු යෙසං තෙ ති = යා’ යනු ආයුෂයෙහි, ‘පත්‍ථමයො’ යනු කීර්ති ශබ්දයෙහි, ‘ යො සජ්ජනධීමන්තෙහි විසෙසඤ්ඤූහි සාධුකං’ යනු ප්‍රශංසායෙහි, ‘දිවා දිතො යො’ යනු ප්‍රත්‍යයයෙහි, ‘නයිමස්ස’ යනු ආගමයෙහි, ‘තපස්ස’ යනු කාර්‍ය්‍යයෙහි, ‘යො සො’ යනු සර්‍වනාමයෙහි, ‘ය ර ල ව ස හ ළ අං’ යනු ව්‍යංජනයෙහි, මනා’යො ගො යදි පණවො බ්‍යාතො’ යනු ඡන්දස්ගණයෙහි යන මෙ තැන්හි වැටේ. මෙහි වැටුන්නේ සර්‍වනාමයෙහි ය.

ඔඝො = සැඩ පහර. දිය පාර.

ඔඝ, ශබ්දය, ‘සද්ධාය තරතී ඔඝං’ යනාදියෙහි කාමොඝාදියෙහි ‘ජනො ඝො’ යනාදියෙහි සමූහයෙහි, ‘ජලොඝො’ යනාදියෙහි ජලවේගයෙහි වැටේ. මෙහි ජලවේගයෙහි වැටුණේය. එහෙත් මෙහි ගැණෙනුයේ ගඟෙක මූදෙක එන ජලවේගයෙක් නො වේ. ගැණෙන්නේ සසර සයුරෙහි දිගට ගලා එන කාම-භව-දිඨි-අවිජ්ජා යන මේ සතර යි. මේ සතර, ඔඝ යි කියනු ලබන්නේ ඔඝ වැනි බැවිනි. අවහනන-රාශි, යි අර්‍ත්‍ථ දෙකක් ඔඝ යන්නෙහි ඇත්තේ ය. අවහනන නම්, යට බැස් වීම ය. රාශි නම් සමූහ ය. ගඞ්ගා-සමුද්‍රාදියෙහි නැගෙන ඔඝයන්හි ඇති මේ දෙ අරුත ම සංසාර සමුද්‍රයෙහි නැගෙන ඔඝයන්හි ද ඇත්තේ ය. එහෙයින් ඒ ඔඝයන් හා මේ ඔඝයන් හා අරුත් විසින් සමාන ය. ජලාසයෝ, තමන් යටතට පත්, තමන්ට හසු වූ හැම සතුන් උඩු යටි කරමින් ගෙන ගොස් මහ මුහුදට පමුණු වා එහි වූ මස් කැසුබ් ආදීනට බත් කෙරෙති. එමෙන් මේ කාමොඝයෝ තමන් වසයට පැමිණි හැම සතුන් ම නිරයාදි භේද වූ දුගතියට පමුණුවති. මතු භවයකට හෝ නිවනට හෝ යන්නට නො දී යට තුන් භවයෙහි, චතුර්විධ යෝනියෙහි, පඤ්චවිධ ගතියෙහි, සප්තවිධ විඥානස්ථිතියෙහි, නවවිධ සත්‍වාවාසයෙහි උපදවාලති. මේ ය මොවුන් කරණ අවහනන ය. කාමොඝයෝ මහත් කෙලෙස් රැසක් වෙති. පස්වැදෑරුම් කාම ගුණයන්හි, පැවැති ඡන්දරාගය, අවීචියෙහි පටන් භවාග්‍රය තෙක් පැතිරී සිටියේ ය. මේ ය. මොවුන්ගේ රාශි ය. “ඔත්තරිත්‍වා සත්තෙ හරණතො ඔහනන තො වා හෙට්ඨා කත්‍වා හනනතො ඔසීදාපනතො ඔඝො වුච්චති ජලප්පවාහො’ එතෙ ච සත්තෙ ඔත්තරිත්‍වා හරන්තා වට්ටස්මිං සත්තෙ ඔසීදාපෙත්වා විය හොන්තී ති ඔඝසදිසතාය ඔඝා” යනු ආගම ය. සත්වයන් යට කොට යටභාගයට ගෙණ යන අරුතින්, යට කොට පහරණ අරුතින්, යට බස්වන අරුතින් දිය සැඩ පහර ඔඝ යි කියන්නා සේ මොවුහු ද, සත්වයන් යටපත් කොට යන්නෝ, වෘත්තදුඃඛයෙහි සත්වයන් යට බස්වන්නවුන් මෙන් වෙත් ද, එහෙයින් දිය සැඩපහරට බඳු හෙයින් ඔඝ නම් වෙති යනු එහි ඉතා කෙටි සිංහලය යි.

එහි කාමොඝ නම්, පංචවිධකාමගුණයන්හි පැවැති ඡන්දරාගය යි . ‘පංචසු කාමගුණෙසු ඡන්‍දරාගො කාමොසො නාම’

භවොඝ නම්, රූපාරූපභවයන්හි පැවැති ඡන්දරාගය හා ධ්‍යානාශා ය. ‘ රූපාරූපභවෙසු ඡන්දරාගො ච ඣාන නිකනති ච භවොඝො නාම’

දිට්ඨොඝ නම්, දෙසැට මිසදිටු ය. ‘ද්වාසඨි දිට්ඨියො දිට්ඨොඝො නාම’

අවිජ්ජොඝ නම්, සිවුසස් දහම් නො දැන්ම ය. ‘චතුසු සච්චෙසු අඤ්ඤාණං අවිජ්ජොඝො නාම’

එහි කාමෝඝය, අටවැදෑරුම් වූ ලෝභසහගත චිත්තොත්පාදයන්හි, භවෝඝය, චතුර්විධ දෘෂ්ටිගතවිප්‍රයුක්ත ලෝභසහගත චි‍ත්තොත්පාදයන්හි, දිට්ඨෝඝය, චතුර්විධ දෘෂ්ටිගතසම්ප්‍රයුක්ත චිත්තොත්පාදයන්හි උපදනේ ය. අවිජ්ජෝඝය, සියලු අකුශල චිත්තොත්පාදයන්හි උපදනේ ය.

න අභිකීරති = නො නසයි.

‘නහි සක්‍තා අරහත්තං ඔඝෙන විකිරිතුං’ යනු මෙයට අටුවා ය. රහත්පලය ඕඝයන් විසින් වනසාලන්නට විසුරුවා හරින්න ට නො හැකි ම ය, යනු එහි තේරුම ය.

මේ ධර්‍මදේශනාවගේ අවසානයෙහි බොහෝ දෙන සෝවන් ඵලාදියට පැමිණියෝ ය. දේශනාව මහා ජනයාට වැඩ සහිත වූ ය.

සැවැත්නුවර නැකත් කෙළියක්

අප බුදුරජානන් වහන්සේ වැඩ වසන දවස, සැවැත් නුවර නැකත් කෙළියක් වූ ය. එය කළෝ එනුවරැ වැසි නූගත් අය ය. ඔවුහු ඒ නැකත් කෙළියෙහි සියලු ඇගපත ගොම තවරා ගෙණ, නො සැබිබස් බෙණමින්, දෙ මං තුන් මං සතර මං හන්දිගානේ, කඩක් පිළක් ගෙයක් දොරක් නො හැර යමින්, කෙළි දෙළෙන් කල් යවති. එසේ වියරුවැටුනවුන් සේ නො සැබි බස් බෙණෙමින් තැනැ තැනැ ඇවිදින ඔවුනට ලජ්ජාමාත්‍රයකුදු ඇති බවෙක් නො පැණේ. ඒ තරමට ඔවුහු විළිබියරහිත ව හැසිරෙති. ගෙවල මිනිස්සු, උන් කියන ඒ නො සැබිබස් ඉවසනු නො හැක්කෝ, හැකි පමණින් මිලමුදල් දී වහා පිටත් කර හරිති.

මෙ දවස සැවැත්නුවර පස් කෙළක් පමණ ආර්‍ය්‍යය ශ්‍රාවකයෝ වාසය කළහ. ඔවුහු ‘බුදුරජානන් වහන්සේ මේ නැකත්කෙළි පවතින කාලය තුළ භික්‍ෂුසංඝයා වහන්සේත් සමග විහාරයෙහි වැඩ වාසය කරණ සේක්වා’ යි දන්වා යවා තුමූ කැඳබත් ආදිය පිළියෙල කොට විහාරයට යවා, කොතැනකත් නො ගොස් ගෙවල ම විසූහ. නැකත්කෙළිය අවසන් වූ අටවනදිනයෙහි ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවකයෝ, එක් ව බුදුපාමොක් මහසඟන නුවර තුළට වැඩමවා ගෙණ, මහදන් දී එකත් පසෙකට වී ‘ස්වාමීනි! අපි මේ සත් දවස ගත කළෝ බලවත් සිත් තැවුල්ලෙනි, ඔවුන් කියූ අසභ්‍යවචන මොන රුසියකුටත් නො ඉවසිය හැකි ය, ඒ තරමට ඒ වචන දරුණු ය, නුවරක තබා ඈත පිටිසර ගමකවත් එබඳු වචන ඇත ද යනු සැක සහිත ය, අසන්නන්ගේ කන් පැළී යන තරම් ය ඒවා, එහෙත් ඒවා කියන්නන්ටත් අසන්නන්ටත් ලජ්ජාවක් නම් නො වූ ය, එහෙයිනි අපි මේ සත් දවස තුළ විහාරයෙහි ම වැඩ වෙසෙත්වා යි දන්වා එව්වමෝ, අපිත් ගෙන් පිටත කොතැනකත් නො ගියෙමු’ යි කීහ. බුදුරජානන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ ඒ කතාව අසා, ‘නුවණ නැත්තන්ගේ වැඩ ඔවැනි ය, කිසිවක් නුගත් අයට, කරන්නට කියන්නට බැරි නපුරෙක් නො සැබිබසෙක් නැත්තේ ය, පව්කම් කරණු, නුවණ නැති නිසා ය, නුවණ නැති මිනිහා ඇස් තුබුන ද අන්ධයෙක් ය, ඔහුට, කළ නො කළ යුතු දේ, හොඳ නො හොඳ, යුතු අයුතු කිසිවෙක් නො වැටහෙන්නේ ය, විළිබියෙක් ඔවුනට නො උපදනේ ය, විළිබිය උපදින්නට නම්, ආත්මදමනයට හිත වූ බුද්ධවචනය උගත යුතු ය, නැත, කොතරම් ශිල්පශාස්ත්‍රඥානයක් ලැබුව ද අශික්‍ෂිත ය, විළිබිය රහිත ය, දරදඬු ය, තිරිසනුන් වැනි ය, යම් තරම් අපරාධයෙක් වේ නම්, ඒ හැම වන්නේ බණදහම් නො උගත් එයට අනුව නො හැඩ ගැසුනු මිනිසුන් අතින් ය, බුදු දහම් දැනීමත්, ශිල්ප ශාසත්‍ර දැනීමත් එකෙක් නො වේ, එය දෙකෙක, මිනිහකු හොඳ වන්නට හික්මෙන්නට, රටට ගැළපෙන්නට බුදුදහම් ම උගත යුතු ය, එසේ නැති මිනිසා සමාජයට ශාපයෙකි, නුවණැත්තෝ වනාහි හරැති ධනයක් රකින්නකු සේ අප්‍රමාදය මොනවට රැක, හැම ගුණ දහමක් වඩා අමාමහ නිවන් සැප ලබන්නෝය’ යි මේ ධර්‍මදේශනාව කළ සේක.

මෙලොව පරලොව දෙක්හි වැඩ නො දත් නුවණ නැති මිනිස්සු, ප්‍රමාදයෙහි යෙදෙත්. ධර්‍මෞජස් ප්‍රඥාවෙන් යුත් මිනිසා, ධන රකින සිටුවරයකු සේ අප්‍රමාදය රකියි.

ප්‍රමාදයෙහි නො යෙදෙවු. තෘෂ්ණාවෙන් බැඳී කාමයෙහි නො ඇලෙවු. නො පමා බවෙහි පිහිටි, ශමථවිදර්‍ශනාභාවනා කරණ මිනිස් තෙමේ, මහත් වූ නිවන් සුවයට පැමිණේ.

පමදං = ප්‍රමාදය. සිහියෙන් තොර බව. ^[22]

අනුයුඤ්ජන්‍ති = යෙදෙත්.

‘පමාද’ යන්න, ‘ යුඤ්ජන්‍ති’ යන ක්‍රියාපදය හා එක් ව සිටි ‘ අනු’ යන්නෙහි බලයෙන් ‘පමාදං’ යි ද්විතීයාවිභක්තියෙන් සිටියේ ය. තවත් ක්‍රියාපදයෙහි අර්‍ත්‍ථය, ‘එක්වන් යෙදෙති, නිරතුරු යෙදෙති’ යි ද වඩාලා කිය හැකි ය.

බාලා = අඥ වූ. මෙලොව පරලොව නො දන්නා වූ.

ජනා යන්න බලා සිටියේ ය. විස්තර ඉදිරියෙහි එන්නේ ය.

දුම්මෙධිනො = නුවණ නැති. ධාරණ ප්‍රඥාව හා විදර්‍ශනාප්‍රඥාව නැති. ^[23]

ජනා යනු බලා සිටියේ ය. සියුම් වූ ධර්‍මාර්‍ත්‍ථයන් වහ වහා ඇද ගන්නා වූ සියලු කෙලෙසුන් තළන පෙළන හිංසා කරණ ප්‍රඥාව යම් කෙනෙකුන්ට නැත්තේ ද ඒ සියල්ලෝ ‘දුම්මෙධි’ නම් වෙති.

ජනා = ජනයෝ.

කුසල් අකුසල් උපදවන්නෝ ය ජනයෝ. ‘බාලා - දුම්මෙධිනො’ යන දෙ පදයට විශෙෂ්‍යව සිටියේ ය. එහෙයින් මෙහි වූ ජනා’ යන්නෙන්, අකුසල් උපදවන්නෝම ය ගත යුතු. “කුසලා කුසලං ඡනෙතීති = ජනො” යනු අරුත් විදැහීම ය.

අප්පමාදං ච = අප්‍රමාදය (ද) නො පමා බව (ද) ^[24]

‘ච’ යනු, භාෂායෙහි නාම - නිපාත විසින් යෙදේ. එයින් මෙහි යෙදුනේ නිපාත විසිනි. එ ද සමුච්චය - ව්‍යතිරෙක - විකල්ප - අවධාරණ - වාක්‍යාරම්භ - ආකර්‍ෂ - පද පූරණයෙහි වැටේ. මෙන්න කෝෂකාරයන් එය කී සැටි:-

‘මිත්තාමච්චා ච භත්තා ච පුත්තදාරා ච බන්‍ධවො’ යනාදියෙහි සමුච්චයෙහි, ‘යො ච බුද්ධ ච ධම්මං ච’ යනාදියෙහි ව්‍යතිරේකයෙහි, ‘ආරොහිම්හි ච’ යනාදියෙහි විකල්පයෙහි, ‘ඝණ්ටො ච’ යනාදියෙහි අවධාරණයෙහි, ‘පඨමසඞ්ගීති නාමචෙසා’ යනාදියෙහි වාක්‍යාරම්භයෙහි, ‘පුබ්බො ච’ යනාදියෙහි අනුකර්‍ෂයෙහි, ‘යථා ච වන්‍දෙ බුද්ධස්ස පාදපඞෙ‍්කරුහම්පි ච’ යනාදියෙහි පදපුරණයෙහි වැටේ. තව ද මේ චකාරය සමාහාරාදිඅර්‍ත්‍ථයන්හි ද හෙන්නේ ය.

මෙධාවී - නුවණැත්තේ.

ධනං = ධනය.

රන් - රිදී - මුතු - මැණික් - වෙරළු - විදුරු - පබලු යන ධන සත කුලවංශාගතවශයෙන් මෙහි අදහස් කරණ ලද්දේ ය. එහි ම ලා වජිර - මහානීල- ඉන්ද්‍රනීල - මරකත - වෙළුරිය - පදුම රාග - ඵුස්ස රාග - කක්කෙතන - පුලොක = විමල - ලොහි‍තංක - ඵළික - පවාළ - ජොතිරඞ්ග - ගොමුත්තක - ගොමෙද - සොගන්‍ධික -මුත්තා - සංඛ - අඤ්ජනමූල - රාජවට්ට - අමතංසක - පියක - බ්‍රහ්මය යි මැණික් සූ විස්සෙක් ගණු ලැබේ.

සෙට්ඨී ඉව = සිටුවරයකු සේ.

අද මෙන් එදාත් ධන රකින්නන් අතර, ප්‍රධාන වූවෝ, ධනයෙන් ආඪ්‍ය වූවෝ, මහාධන මහාභෝග ඇත්තෝ සිටුවරයෝ වූහ. මිනිසුනට, ධනවතුන් සේ, ධන රකින්නන් සේ, පෙණී ගියෝ ද සිටුවරයෝ ය. එහෙයින් බුදුරජානන් වහන්සේ ඒ මහාජනමතයෙහි පිහිටා සිට ‘නුවණැත්තේ අප්‍රමාදය රකින්නේ, සිටුවරයා ධනය රකින්නා සේ ය’ යි වදාළ සේක.

‘සෙට්ඨී ව’ යන්න කලක සිට ම ‘සෙට්ඨං ව’ යි අප පොතපතෙහි ආයේ ය. බුරුමයෙහි කළ සවන ධර්‍ම සඞ්ගායනාව සඳහා ග්‍රන්ථ ශොධනයෙහි යෙදුනු ලඞ්කාඋත්තරිතරවිධායකසඞ්ඝසභාව ද භාෂාන්තර ඝටිතධර්‍මපද හා සසඳා බලා ‘සෙට්ඨී ව’ යනු ම ශුද්ධ පාඨය සේ පිළිගත්තා ය. ‘ධනං’ යන්නට ‘සෙට්ඨං’ යි විශේෂණයෙක් අමුතුවෙන් යෙදිය යුතු නො වේ. මනුෂ්‍ය සමාජයෙහි ඇත්තන් ධන, යන්නෙහි ලා ගැණෙන හැමෙකක් ශ්‍රේෂ්ඨ යි ගන්නා බැවිනි.

රක්ඛති = රකියි.

සාමාජිකයෝ ‘ධනය නිසා අපි කාමසම්පත්තියට පැමිණෙන්නෙමු, අඹු දරුවන් රකින්නෙමු, පරලෝ මග සලසා ගන්නෙමු’ යි ධනයෙහි අනුසස් දක්නෝ, ධනයෙහි අනුසස් දක්නා සිටුවරුන් සේ, ධනය මොනවට රකින්නෝ ය. එමෙන් නුවණැත්තේ ‘ප්‍රථමද්විතීයද්ධ්‍යානාදිය ලබන්නෙමි, මග පල ලබන්නෙමි, ත්‍රිවිද්‍යාෂඩභිඥාවන් ලබන්නෙමි’ යි අප්‍රමාදයෙහි අනුසස් දක්නේ, අප්‍රමාදය මොනවට රකියි.

මා පමාදං අනුයුඤ්ජෙථ = ප්‍රමාදයෙහි නො යෙදෙවු,

‘මා’ යනු නාම-නිපාත විසින් භාෂායෙහි ආයේ ය. ‘පුණ්ණමාපුණ්ණමී ‘ යනාදි තන්හි චන්ද්‍රමාස වාචක වේ. ‘ මාලිනී-මන්‍ධාතු’ යනාදි තන්හි ශ්‍රීවාචක ය. ‘මාතලී -මාඝො’ යනාදි තන්හි මාතෘවාචක ය. ‘මාලා’ යනාදි තන්හි භෘඞ්ගවාචක ය. ‘අපුමෙමාධවො’ යනාදි තන්හි මහෙශ්වරභාග්‍යවාචක ය. ‘මා ගමි-මා වචි-මා ගච්ඡාහි-මා මං ආයස්මන්තො කං චි අවචුත්‍ථ’ යනාදි තන්හි යෙදුනේ ප්‍රතිෂෙධාර්‍ත්‍ථවාචක ය. ඒ ය නිපාත.

මා කාමරතිසන්‍ථවං = තෘෂ්ණාවශයෙන් කාමයෙහි ඇල්ම නො කරමු.

වස්තුකාම - ක්ලේශකාම විසින් කාමය දෙ වැදෑරුම් ය. එහි ලොව ඇත්තා වූ හැම රජනීයවස්තුහු, වස්තුකාමයෝ ය. මනවඩන රූප මනවඩන ශබ්ද මනවඩන ගන්ධ මනවඩන රස මනවවන ස්ප්‍රෂ්ටව්‍ය අත්‍ථරණ පාපුරණ දාසි දාස අජ එළක කුක්කුට සූකර හත්ථි ගව අස්ස වළවා වත්ථු හිරඤ්ඤ සුවණ්ණ ගාම නිගම රාජධානී රට්ඨ ජනපද කොස කොට්ඨාගාර යනාදී වූ මිනිසුන්ගේ සිත් ඇලෙන බැඳෙන වැඩෙන තැන් ය රජනීය වස්තු, මේ ඒ වදාළෝ:-

“මනාපිකා රූපා මනාපිකා සද්දා මනාපිකා ගන්‍ධා මනාපිකා රසා මනාපිකා ඵොට්ඨබ්බා අත්‍ථරණපාපුරණා දාසිදාසා අජෙළකා කුක්කුටසූකරා හත්‍ථිගවාස්ස වළවා ඛෙත්තං වත්‍ථු හිරඤ්ඤං සුවණ්ණං ගාමනිගමරාජධානියො රට්ඨං ච ජනපදොච කොසො ච කොට්ඨාගාරං ච යං කිඤ්චි රජනීයං වත්‍ථුකාමා” යි.

එහි කාමයෝ, අතීතකාම, අනාගතකාම, පච්චුප්පන්නකාම, අජ්ඣත්තකාම, බහිද්ධාකාම, අජ්ඣත්තබහිද්ධාකාම, හිනකාම, මජ්ඣිමකාම, පණීතකාම, ආපායිකකාම, දිබ්බකාම, පච්චුපට්ඨිතකාම, නිම්මිතකාම, පරනිම්මිතකාම, අනිම්මිතකාම, පරිග්ගහිතකාම, අපරිග්ගහිතකාම, මමායිතකාම, අමමායිත කාම යි නොයෙක් ලෙයින් බෙදී ගියහ.

එහි අතීතකාම නම්, පිළිසිඳ ගත් තැන් පටන් අතීත භවයන්හි, කප් කෙළ සිය දහසකින් මත්තෙහි උපන් කාමයෝ ය. ‍

අනාගතකාම නම්, චුතිය පටන් අනාගත භවයන්හි කප් කෙළ දහසක් ගිය තැන උපදනා කාමයෝ ය.

පච්චුප්පන්නකාම නම්, චුතිපටිසන්‍ධි දෙක අතර පවත්නා කාමයෝය.

අජ්ඣත්තකාම නම්, තමන් අධිකාර කොට පැවති, සිය සතන්හි පැවැති පාටිපුග්ගලික කාමයෝ ය.

බහිද්ධාකාම නම්, ඉන්ද්‍රියබද්ධ වූ හෝ ඉන්ද්‍රියබද්ධ නො වූ හෝ එයින් පිටත්හි වූ කාමයෝ ය.

අජ්ඣත්තබහිද්ධාකාම නම්, අජ්ඣත්තකාම - බහිද්ධාකාම යන දෙපසෙහි වූ කාමයෝ ය.

හීනකාම නම්, නෙරයිකසත්වයන්ගේ කාමයෝ ය. නෙරයික සත්වයන්ගේ කාමයෝ කෙළවරට පැමිණි හීනකාමයෝ ය.

මජ්ඣිමකාම නම්, නාගසුපර්‍ණයන්ගේ කාම හැර සෙසු තිරිසන්ගතයන්ගේ කාමයෝ ය.

පණීතකාම නම්, නාගසුපර්‍ණයන්ගේ කාමයෝ ය. මේ ලෙසින් ඒ ඒ සත්වයන්ගේ වශයෙන් කාමයන්ගේ හීන මධ්‍යම ප්‍රණීතභාවය දත යුතු ය. අකනිට්ඨකදෙවියන්ගේ කාමයෝය කෙළ පැමිණි ප්‍රණීත කාමයෝ.

ආපායිකකාම නම්, සිවු අපායයෙහි උපන් කාමයෝය.

මානුසිකකාම නම්, මිනිසුන් අතර වූ කාමයෝය.

දිබ්බකාම නම්, දෙවියන් අතර වූ කාමයෝය.

පච්චුපට්ඨිතකාම නම්, නෙරයිකසත්වයන් හැර, සෙසු තුන් අපායයෙහි වූ සත්වයන් හා මනුෂ්‍යයන් පිළිබඳ වූත් චාතුම්මහාරාජික දෙවියන් පටන් තුසිත දෙවියන් පිළිබඳ වූත් කාමයෝ ය.

නිම්මිතකාම නම්, නිම්මාණරතී දෙවියන්ගේ කාමයෝ ය.

පරනිම්මිතකාම නම්, පරනිර්මිතවශවර්තීදෙවියන්ගේ කාමයෝ ය.

පරිග්ගහිතකාම නම්, මෙය මාගේ ය යි ගත් කාමයෝ ය.

අපරිග්ගහිතකාම නම්, එසේ නො ගත් උතුරුකුරු දිවයින් වැස්සන්ගේ කාමයෝ ය.

මමායිතකාම නම්, තෘෂ්ණාවශයෙන් මෙය මාගේ ය යි ගත් කාමයෝ ය.

අමමායිතකාම නම්, එසේ තෘෂ්ණාවශයෙන් නො ගත් කාමයෝ ය.

මේ සියල්ල ඉතා සැකෙවින් පිඩු කොට ගෙණ කිය යුත්තේ කාමලෝකයන්හි වූ සියලු ධර්‍ම, රූපාවචර බ්‍රහ්මලෝකයන් වූ සියලු ධර්‍ම, අරූපාවචර ලෝකයන්හි වූ සියලු ධර්‍ම, ප්‍රතිෂ්ඨාර්‍ත්‍ථයෙන් කාරණාර්‍ත්‍ථයෙන් තෘෂ්ණාවට වස්තු වූ බැවින්, තෘෂ්ණාප්‍රවෘත්ති වශයෙන් තෘෂ්ණාවට අරමුණු වූ බැවින්, බලාපොරොත්තු විය යුතුය යන අරුත් විසින්, ඇලිය යුතුය, යන අරුත් විසින් කුලමදාමද ඉපද විය යුතුය, යන අරුත් විසින් කාම නම් වන බව ය. ත්‍රෛභූමික වෘත්තය, වස්තුකාමැ යි කොටින් දත යුතු වේ. මේ වදාළ සැටි:-

“අතීතා කාමා අනාගතා කාමා පච්චුප්පන්නා කාමා අජ්ඣත්තා කාමා බහිද්ධා කාමා අජ්ඣත්තබහිද්ධා කාමා හීනා කාමා මජ්ඣිමා කාමා පණීතා කාමා ආපායිකා කාමා මානුසිකා කාමා දිබ්බා කාමා පච්චුපට්ඨිතා කාමා නිම්මිතා කාමා පරනිම්මිතා කාමා අනිමිත්තා කාමා පරිග්ගහිතා කාමා අපරිග්ගහිතා කාමා මමායිතා කාමා අමමායිතා කාමා සබ්බෙපි කාමාවචරා ධම්මා සබ්බෙපි රූපාවචරා ධම්මා සබ්බෙපි අරූපාවචරා ධම්මා තණ්හාවත්‍ථුකා තණ්හාරම්මණා කමනීයට්ඨෙන රජනීයට්ඨෙන මදනීයට්ඨෙන කාමා, ඉමෙ වුච්චන්ති වත්‍ථුකාමා” යි.

මෙහි දැක් වූ කාමවස්තුන් විෂයයෙහි යම් ඇලීමෙක්, කැමැත්තෙක්, තද ඇලීමෙක්, බැඳීමෙක්, පිපාසාවක්, ප්‍රීතියක්, දැවීමෙක්, මූර්ඡාවක්, බැසගැණිමෙක්, කිඳා බැසීමෙක්, යෙදීමෙක්, දැඩිව ගැණීමෙක්, ඇවිරීමෙක් වේ ද, එය ක්ලේශකාමැ යි දතයුතු ය. මේ මෙහි කෙටි දෙසුම:-

“කතමෙ කිලෙසකාමා, ජන්‍දො කාමො රාගා කාමො ඡන්‍දරාගො කාමො සඞ්කප්පො කාමො රාගො කාමො සඞ්කප්පරාගො කාමො, යො කාමෙසු කාමච්ඡන්‍දො කාමරාගො කාමනන්‍දි කාමතණ්හා කාමසිනෙහො කාමපරිළාහො කාමමුච්‍ඡා කාමජෙ‍්ඣාසානං කාමාඝො කාමයොගො කාමූපාදානං කාමච්ඡන්‍දනීවරණං” යි.

ක්ලේශකාමය විසින් පැතිය යුත්තේ ය, කැමැතිවනු ලබන්නේ ය යන අරුත් විසින් වස්තුකාමය ‘කාම’ නම්. ‘වත්‍ථුකාමො, කිලෙසකාමෙන පත්‍ථයිතබ්බො ති කාමීයතීති=කාමො’ යනු අටුවා ය. ක්ලේශකාම ය, වස්තුකාමයන් පැතීමට ඇල්ලීමට කරුණු වන බැවින් ‘කාම’ නම්. මෙන්න එහි අටුවාව:- ‘කිලෙසකාමො වත්‍ථුකාමානං පච්චාසිංසනස්ස කාරණභාවෙන කාමීයතෙ අනෙනාති = කාමො’ යනු.

එහි වස්තුකාමය රූපාදිස්කන්ධයන්හි ඇතුළත් වේ. ක්ලේශකාමය ඇතුළත් වනුයේ, සංස්කාරස්කන්ධයෙහි ය. වස්තුකාමය සවැදෑරුම් විඥානයන් විසින් දතයුතු ය. ක්ලේශකාමය: මනෝවිඥානයෙන් දතයුතුය.

මෙහි මෙසේ ඉතා කොටින් කියූ වස්තුකාම-ක්ලේශකාමයන් කෙරෙහි තෘෂ්ණා විසින් ඇල්ම ‘කාමරතිසන්‍ථව’ නම්. තෘෂ්ණා සන්ථව-මිත්‍රසන්ථව යි සන්ථවය දෙවැදෑරුම් ය. මෙහිලා තෘෂ්ණා සන්ථවය ගැණේ. තද ඇල්ම තද එක්වීම සන්ථව නම්. ‘සන්‍ථවොති සංසග්ගො’ යන මෙයින් ඒ කිය යි. නො කියැකි කලක සිට කාම වස්තූන්හි තෘෂ්ණාවශයෙන් දිගට පැවැත ආ පුරුද්ද ද සන්ථව යන්නෙන් කියැකි ය. ‘සන්‍ථවනං = සන්‍ථවො’ යනු අරුත් දැක්වීම ය.

අප්පමත්තො හි = අප්‍රමත්තතෙමේ වනාහි. නො පමාවුයේ වනාහි, ^[25]

‘හි’ යනු නිපාත යි. නාමයක් සේ ද පෙළ අටුවාවන්හි ආයේ ය. කාරණ - විශේෂාවධාරණ - පදපුරණාදියෙහි ය, නිපාත වනුයේ. ‘වුත්තං හෙතං භගවතා’ යනාදිතන්හි කාරණයෙහි, ‘ජිනවචනයුත්තං හි’ යනාදිතන්හි අවධාරණයෙහි, ‘කතීහිපිත්‍යායං, තස්මාහි’ යනාදිතන්හි පදපූරණයෙහි ආයේ ය. මෙහිද පදපූරණයෙහි වේ. කෝෂග්‍රන්ථ මෙහි විස්තර කියන්නේ ය.

ඣායන්‍තො = ධ්‍යාන කරන්නේ. ^[26]

පප්පොති විපුලං සුඛං = මහත් සැපයට පැමිණේ.

‘පප්පොති’ යනු ක්‍රියාපද යි. ‘ සුඛං’ යනු එහි කර්‍ම යි. ‘ විපුලං’ යනු විශේෂණ යි. එයින් කීයේ මෙහි කියන සුඛය සාමාන්‍ය එකක් නො ව, ලොවැති හැම සුඛයක් ම යට කොට සිටි සුඛයයි. සුඛය දෙපරිදි ය. වෙදයිත - ශාන්ති යි. එහි රූප - ශබ්ද - ගන්ධ - රස - ස්ප්‍රෂ්ටව්‍ය යන කාමවස්තුන් පිළිබඳ රස විඳගැණුම ‘වෙදයිත සුඛ’ නම්. මේ සුඛය, ක්‍ෂණයක් පාසා පෙරළෙන්නක් බැවින්, දුඃඛසත්‍යයෙහි ඇතුළත් වේ. ඒ ඒ සත්වයන්ගේ වශයෙන්, ඒ ඒ සත්වයන් විඳින සැටියෙන් නන් වැදෑරුම් වේ. මේ වනාහි හැම සත්වයන් විසින් විඳිනු ලබන්නේ නම් අපායයෙහි වැසි සත්වයන් විසින් ද විඳිය යුතුය. සියලු ආපායික සත්වයෝ, එක් ලෙසින් දුක් නො විඳිති. ඔවුහු ද දුක් විඳින්නෝ අකුශල කර්‍මයන්ගේ වශයෙනි. බලගතු අකුශලකර්‍ම කොට ආපායයෙහි උපන්නෝ, බලගතු දුක් විඳිති. එසේ නො උපන්නෝ, එසේ නො වෙති. කරුණු මෙසේ බැවින්, හැම සත්වයකු විඳින දුක් ද, සැප ද කර්‍මානුකූලව වෙනස් වේ. වෙදයිතසුඛය නන් වැදෑරුම් වන්නේ මේ නිසාය.

පංචස්කන්ධයාගේ නිරෝධයෙන් ලැබිය යුතු වූ සංසිඳීම ‘ශාන්ති සුබ’ නම්. රූප - වේදනාදිස්කන්ධයන්ගේ පැවැත්ම යම්තාක් කල් වේ ද, ඒතාක් සත්වයනට දුකින් නිදහසෙක් නැත. එහෙයින් මුළුමනින් සංසිඳෙන්නට පංචස්කන්ධය බහා තැබිය යුතු ය. මේ සංසිඳීම නිවනැයි ද හඳුන්වනු ලැබේ. ‘ විපුලං සුඛං’ යන මෙයින් වදාළෝ ශාන්තිසුඛ නම් වූ නිවනය. මේ සුඛය, හැම සුඛයනට වඩා උත්තරීතර ය. හැම සුඛයක් ඔබා සිටියේ ය.

මේ ධර්‍මදේශනාවගේ අවසානයෙහි බොහෝ දෙන සෝවන් ඵලාදියට පැමිණියෝ ය. ධර්‍මදේශනා තොමෝ මහාජනයාට වැඩ සහිත වූ ය.

මහාකාශ්‍යප මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ සත්‍වයන්ගේ චුතිය හා උත්පත්තිය බැලීම

මහාකාශ්‍යප මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ, පිප්ඵලිගුහායෙහි වැඩ වසන දවසෙක රජගහනුවරැ පිඬු සිඟා ගොස්, පිණ්ඩපාතයෙන් හැරී අවුත්, දිය-ගොඩ-කඳු-හෙල් ඈ තන්හි මැරී උපදින්නා වූ ප්‍රමත්ත අප්‍රමත්ත සත්වයන් ගැණ දිවැස යොමා ආලෝකය පතුරුවා බලන්නට වූහ. දෙව්රම්මහවෙහෙරැ වැඩහුන් බුදුරජානන් වහන්සේ, ‘මා පුත් කසුප් දැන් මේ වේලෙහි කොයිලෙසකින් වාසය කෙරේදැ’ යි දිවැසින් බලා වදාළ සේක. එවිට උන්වහන්සේට මහසුප් තෙරුන් සත්වයන්ගේ චුති-උත්පත්ති දෙක බලමින් ඉන්නා බව පෙණී ගියේය. සත්වයන්ගේ චුති-උත්පත්ති දෙක බුද්ධ ඥානයෙනුදු නො පිරිසිඳින ලද්දේ ය, මවුකුසැ පිළිසිඳ ගෙණ මවුපියන් නො දන්වා මැරී යන සත්වයන්ගේ ගණනෙක් නැත, කසුප්! තමුසේට එය විෂය නො වන්නේ ය, තමුසේ ඒ අතේ දැනීම මද ය, මැරී යන්නන් හා ඉපැදෙන්නන් දැකීම බුදුවරුන්ට ම විෂය වූවක් ය’ යි බුදුරජානන් වහන්සේ ආලෝකය පතුරුවා ඉදිරිපිට සිටියකු සේ මේ ධර්‍ම දේශනාව කළ සේක.

නුවණැති පුරිස් තෙමේ යම් දවසෙක අප්‍රමාදයෙන් ප්‍රමාදය දුරු කෙරේ ද, එ දවස ඔහු ප්‍රඥා නැමැති ප්‍රාසාදයට නැගී, සෝකරහිතව සෝක කරණ සුලු සත්වයන් දකියි. නුවණැති පුරිස් තෙමේ බිම සිටින්නන් දක්නා කඳු මුදුනක සිටියකු සේ අඥජනයන් දකියි.

පමාදං - ප්‍රමාදය. ^[27]

අප්පමාදෙන - අප්‍රමාදයෙන්, ^[28]

යදා - යම් කලෙක.

නුදති - දුරු කෙරේ (ද).

පණ්ඩිතො - පණ්ඩිත තෙමේ. නුවණැත්තේ. ^[29]

‘යතො ඛො ආනන්‍ද! භික්‍ඛු ධාතුකුසලො ච හොති ආයතනකුසලො ච පටිච්චසමුප්පාදකුසලො ච ඨානාඨාන කුසලො ච එත්තාවතා ඛො ආනන්‍ද! පණ්ඩිතො භික්ඛූ ‘ති අලං වචනාය’ යනු වදාළෝ ද, භික්‍ෂුවගේ පණ්ඩිතකම කිමැ යි. පැහැදිලි කරණු සඳහා ය. ධාතුකුසල, ආයතනකුසල, පටිච්චසමුප්පාදකුසල, ඨානාඨාන කුසල යන සිවු වැදෑරුම් පාණ්ඩිත්‍යයෙන් යුක්ත වූයේ පණ්ඩිත නම් වේ යනු, එහි කෙටි තේරුම ය. සිවු වැදෑරුම් ධර්‍ම පිළිබඳ දක්‍ෂභාවයෙහි පිහිටියේ පණ්ඩිත නමින් හඳුන්වනු ලැබේ යනු ද කීයේ, මෙහි කී ධර්‍මසතරෙහි දක්‍ෂභාවය ම පාණ්ඩිත්‍යය යි ගැණීමෙනි. ‘චතුසු කොසල්ලෙසු ඨිතස්සෙතං නාමං’ යනු එහි පාළිය ය.

පඤ්ඤාපාසාදං - ප්‍රඥා නැමැති ප්‍රාසාදයට.

‘පඤ්ඤාපාසාදං’ යනු සමස්තපදයෙකි. අත්‍යුද්ගතාර්‍ත්‍ථයෙන් ප්‍රඥාව ම ප්‍රඥාප්‍රාසාද නමි. මෙහි උපමානය වූ ප්‍රාසාදයාගේ අත්‍යුද්ගතාර්‍ත්‍ථය, උපමෙය වූ ප්‍රඥාව කෙරෙහි ආරෝපිත කොට ඒ උභයවස්තූන් අතරෙහි භේදයක් නො මැති සේ ගන්නා ලද්දේ ය. එහෙයින් මෙය රූපකැ’ යි ආලඞ්කාරිකයෝ කියති. මේ එය කියූ සැටි:-

“තද්‍රෑපකමභෙදොය උපමානොපමෙයයොඃ” යි.

පඤ්ඤා, සංස්කාරස්කන්ධයෙහි ගැණෙන සංස්කාරයෙකි. සිතුවිල්ලෙකි. මෝ මුළුමනින් යහපත් ය. කිසිවිටෙකත් අයහපතට නපුරට වැටෙන සිතුවිල්ලෙක් නො වේ. “පකට්‍ඨෙන ජානාති’ති පඤ්ඤා, පඤ්ඤාපනට්‍ඨෙන = පඤ්ඤා, පජානාති එතායාති පඤ්ඤා, පජානනං-පඤ්ඤා” යනු විවරණකරුවන්ගේ විවරණයෝ ය. ප්‍රකර්‍ෂයෙන් දනීනුයි පඤ්ඤා; යථාස්වභාවය දන්වන බැවින් පඤ්ඤා; මෙයින් යථාස්වභාවය ප්‍රකර්‍ෂයෙන් දනීනු යි පඤ්ඤා; ප්‍රකර්‍ෂයෙන් දැනීම පඤ්ඤා, යි මුලින් කියු විවරණ වාක්‍යයන්ට කෙටියෙන් සිංහලයෙන් අරුත්කීම ය. මේ හැම විවරණයෙක භාවය එකෙක් ම ය.

පඤ්ඤා යන්නෙන් කියන ප්‍රකර්‍ෂජානනය නම්, අන් කිසි තැනෙක දැනීමෙක් නොව, රූප - වේදනා - සංඥා - සංස්කාර - විඥාන යන ස්කන්ධ පස බෙදිය හැකි හැම අතකට බෙදා, කැඩිය හැකි හැම අතකට කඩා, බැලිය යුතු හැම අතකින් බලා, ඒ හැම බෙදුමක් ම, කැඩුමක් ම, බැලුමක් ම, ලක්ඛණ රස - පච්චුපට්ඨාන - පදට්ඨානාදීන්ගේ වශයෙන්, බලා, එහි නියම තතු නියම අරුත් දැනීම ය.

දැනීම දෙන, දැනීම කරණ, තවත් ශක්තිමාත්‍ර දෙකක් පොත පතෙහි දක්වා ඇත්තේ ය. ඒ නම්, සංඥා-විඥාන දෙක ය. එ දෙක ම දෙන්නේ ඉතා සුලු දැනීමක් ය. නො පැතුරුණු දැනීමක් ය. නො ගැඹුරු දැනීමක් ය. මෙ දෙකට, ස්කන්ධයන්ගේ ඇති තතු දන්නට මොන ලෙසකිනුත් නො හැකි ය. එහි සංඥාව, ඒ ඒ වස්තුන්, යම්තමකින් හඳුනා ගන්නී ය. විඥානය ඒ ඒ වස්තූන් විෂයයෙහි එයට වඩා, යම්තමක් වැඩි වූ දැනුමක් ලබා දීමෙහි පොහොසත් වන්නේ ය. ප්‍රඥාව, එසේ නො වේ. එය හැම එකෙකම ඇති තතු, නියම තතු දන්නී.

ලක්‍ෂණ විසින්, ඒ ඒ ධර්‍මයන්හි, වස්තූන්හි, පදාර්‍ත්‍ථයන්හි නියම තතු දැනීම ය මෙහි ලක්‍ෂණ. කෘත්‍යය විසින්, ඒ ඒ ධර්‍ම වස්තු පදාර්‍ත්‍ථ වසා සිටි මොහඳුර නැසීම ය, මෙහි කෘත්‍යය. කිසි තැනෙක නො මුළාවීම ය, මෙහි ප්‍රත්‍යුපස්ථාන ය. එකඟ කමය, මෙයට ලංව සිටියේ. චිත්ත-චෛතසිකධර්‍ම ආලෝකවත් කිරීම හා ඒ ඒ වස්තූන්හි නො පැකිළ පවත්නා දැනීම ද මෙහි තවත් ලක්‍ෂණයෙකි. අරමුණු එලිය කිරීමත් මෙහි කෘත්‍යයක් කොට ගත හැක්ක.

ප්‍රඥාවගේ ප්‍රභේද බොහෝ ය. ඒ කියන්නට මොනලෙසකින්වත් අපට පිළිවන් කමෙක් නැත්තේ ය. පොතපතිත් දැනගත් පමණ ද, සාමාන්‍යයන්ගේ දැනීම සඳහා කියන්නට ද මෙහි ඉඩ නැත. එහෙයින් එන්නේ මෙහි ඉතා ටිකෙක් ම ය.

ලෞකික - ලෝකෝත්තර විසින්, ප්‍රඥාව දෙ පරිදි ය. එහි, මහද්ගතලෝකෝත්තරඅර්‍පණාසමාපත්තිවීථින්හි පරිත්ත හෝ පෘථග්ජනගෝත්‍ර මැඩ, නැත, මහද්ගතආර්‍ය්‍යගෝත්‍ර වඩමින් නැගෙන ගෝත්‍රභූචිත්තය අවසාන කොට, කාමාවචරාදිලෞකික චිත්තයන් හා එක් ව යෙදුනු ප්‍රඥාව ලෞකිකැ යි ගැණේ. ‘තීසු භූමිසු කුසලව්‍යාකතා පඤ්ඤා ලොකියා පඤ්ඤා’ යි බුදුරජානන් වහන්සේ එහිලා වදාළ සේක.

අටවැදෑරුම් මගපල සිත් හා යෙදුනු ප්‍රඥාව ලෝකෝත්තර ප්‍රඥා නමි. මෙන්න බුද්ධ වචනය:- ‘චතුසු මගෙ‍්ගසු චතුසු එලෙසු පඤ්ඤා ලොකුත්තරා පඤ්ඤා’ යනු.

මෙහි ගාථාවෙහි එන ‘පඤ්ඤාපාසාදං, යන්නෙන් බුදුරජානන් වහන්සේ දක්වා වදාළෝ, නානාභේදගතප්‍රඥාවන් අතුරෙහි දිබ්බචක්ඛුඤාණය ය. මේ උන්වහන්සේ එය විස්තර කළ සැටි:-

“ඉධ තථාගතො දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද්ධෙන අතික්කන්තමානුසකෙන සත්තෙ පස්සති චවමානෙ උප්පජ්ජමානෙ හීනෙ පණීතෙ සුවණෙ‍්ණ දුබ්බණෙ‍්ණ සුගතෙ දුග්ගෙත යථා කම්මූපගෙ සත්‍තෙ පජානාති, ඉමෙ, වත භොන්තො සත්තා කායදුච්චරිතෙන සමන්නාගතා චවීදුච්චරිතෙන සමන්නාගතා මනාදුච්චරිතෙන සමන්නාගතො අරියානං උපවාදකා මිච්ඡාදිට්ඨිකා මිච්ඡාදිට්ඨිකම්මසමාදානා, තෙ කායස්ස භෙදා පරම්මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපන්නා, ඉමෙ වා පන භොන්තො සත්තා කායසුචරිතෙන සමන්නාගතා වචීසුචරිතෙන සමන්නාගතා මනොසුචරිතෙන සමන්නාගනා අරියානං අනුපවාදකා සම්මාදිට්ඨිකා සම්මාදිට්ඨිකම්ම සමාදානා තෙ කායස්ස හෙදා පරම්මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපන්නා’ති ඉති දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද්ධෙන අතික්කන්තමානුසකෙන සත්තෙ පස්සති චවමානෙ උප්පජ්ජමානෙ හීනෙ පණීතෙ සුවණෙ‍්ණ දුබ්බණෙ‍්ණ සුගතෙ දුග්ගතෙ යථා කම්මූපගෙ සත්තෙ පජානාතී ‘ති යා තත්‍ථ පඤ්ඤා පජානතා -පෙ- අමොහො සම්මාදිට්ඨි, ඉදං තථාගතස්ස සත්තානං චුතූපපාතං යථාභූතං ඤාණං” යි.

‘ලොවැසි මිනිස්සු (ප්‍රධාන විසින්) කායාදීත්‍රිවිධදුශ්චරිතයෙන් යුක්ත වෙති, බුද්ධප්‍රත්‍යෙකබුද්ධාදී ආර්‍ය්‍යයනට ඇණුම් බැණුම් ගැරහුම් ආදිය කරන්නෝ ය, මිසදිටු ගන්නෝ ය, මිසදිටුකම් සමාදන් ව ගන්නෝය, එහෙයින්, ඔවුහු මරණින් මතු දුගතියෙහි උපදිති, ඇතැම් කෙනෙක් කායාදිත්‍රිවිධ සුචරිතයෙන් යුක්ත වෙති, ආර්‍ය්‍යයනට උපවාද නො කරන්නෝ ය, සම්දිටු ගන්නෝය, සම්දිටුකම් සමාදන් ව ගන්නෝ ය, එහෙයින් මරණින් මතු සුගතියෙහි උපදිති’ යි මෙසේ මැරෙණ - උපදින - හීන - ප්‍රණීත - සුවර්‍ණ - දුර්‍වර්‍ණ - සුගති දුර්‍ගතියට යන, කර්‍මානුරූප ව ඒ ඒ ගතිවල ඉපිද සුවදුක් විඳින සත්වයන්, තථාගත තෙමේ දිබ්බචක්ඛුඤාණයෙන් දැන වදාරණ සේකැ’ යි. ඒ කියූ ලෙසින් සත්වයන් පිළිබඳ චුතිඋත්පත්ති දන්නා නුවණ චුතූපපාතඤාණ නම් වේ, යනු එහි කෙටි සිංහල ය.

‘පාසාද’ නම් දෙවියන් හා රජුන් උදෙසා ගඩොලින් ගොඩ නැගූ භවනයෝ ය. ‘දෙවානං නරපතීනං ච ඉට්ඨකාමයං භවනං’ යනු ඒ කියයි. මන නුවන් පහදවන බැවින් මෙ කී භවනයෝ පාසාද යි කියනු ලැබෙති . ‘පසීදන්ති නයනමනානි අත්‍රෙති පාසාදො’ යනු අර්‍ත්‍ථවිවෘතියි. සිවුරැස් ගෙය ද පාසාද යි කියන ලද්දේ ය ‘චතුරස්සො පතිස්සයවිසෙසො පාසාදො’ යනු ඒ කියූ සැටි යි. තවත් කෙනෙක් දික් වූ සිවුරැස් ගෙය පාසාදැ යි කියති. මේ ඒ කියුම:- ‘ආයතචතුරස්සපාසාදොති’

මෙහි ලා දිබ්බචක්ඛුඤාණය හා ප්‍රාසාදය අභේදයෙහි ලා ගත්හ. ‘පඤ්ඤා එව පාසාදො = පඤ්ඤාපාසාදො’ යනු කීයේ එහෙයිනි.

ආරුය්හ = නැග. ලබා. උපදවා.

ප්‍රඥාප්‍රාසාදයට නැගීම නම්, මෙහි දිබ්බචක්ඛුඤාණය ලැබී ම ය. ඒ ලබන්නට කැමැති ආදිකර්මිකයා විසින් භූතකසිණ සතර, වර්‍ණකසිණ සතර යන අටවැදෑරුම් කසිණ අතුරෙහි යම් කිසි කසිණයක් අරමුණු කොට නැඟී සිටි අභිඥාපාදකචතුර්‍ත්‍ථධ්‍යානය හැම අතකින් අභිනීහාරක්‍ෂම කොට, හෙවත් සිත මෙහෙයීමට සුදුසු කොට තේජෝකසිණ, ඔදාතකසිණ, ආලෝකකසිණ යන තුන් කිසුණු අතුරෙහි එක්තරා කසිණයක් දිබ්බචක්ඛුඤාණයට ලං කොට හෙවත් ඒ කසිණයෙහි උපචාරධ්‍යානය වැඩියක් පුහුණු කොට අරමුණ වැඩිය යුතු ය. එහි අර්‍පණා නො ඉපදවිය යුතු ය. මේ කියූ තුන් කසිණයන් අතුරෙහි මෙයට වඩා යෝග්‍යවනුයේ ආලෝකකසිණය ය. ඒ නිසා ඒ ආලෝකකසිණය හෝ අනික් කසිණ දෙදෙනා අතුරෙන් එකක් හෝ අරමුණු කොට විශුද්ධිමාර්‍ගයෙහි කසිණනිද්දෙසයෙහි කියූ පරිද්දෙන් උපචාරද්ධ්‍යානය ඉපදවීම් වශයෙන් උපදවා ගත යුතු ය. එය වඩනා සැටි ද එහි ම කියන ලද්දේ ය. කසිණපටිභාග නිමිත්තය යි කියන ඒ ආලෝකය, වැඩු ප්‍රදේශය තුළ පිහිටි, වැඩු තැන්හි ම ඇතුළත් වූ රූප බැලිය යුතු ය. බැලිය හැකි ය. ඉන් පිටත්හි වූ රූප නො දැක්ක හෙන්නේ ය. ඒ රූප බලත් ම ඔහුගේ පරිකර්‍මවාරය ඉක්ම යෙයි. එහි වූ ආලෝකය අතුරුදහන් වේ. ආලෝකය අතුරුදහන් වීමෙන් රූප ද නො පෙනී ය යි. මෙහි පරිකර්‍මැ යි කීයේ කසිණය අරමුණු කොට පවත්නා උපචාරද්ධ්‍යානය ය. ඒ උපචාරද්ධානය පිටත්හි වූ රූප දකින්නාට නූපදනේ ය. මෙසේ පරිකර්‍මවාරය ඉකුත් ව ගොස් ආලෝකය අතුරුදන් වීමෙන් රූප නො පෙණී ගිය පසු, ඒ යෝගියා විසින් නැවැත පාදකද්ධ්‍යානයට සමවැද, එයින් නැගිට, කසිණාලෝකය පැතිර විය යුතු ය. මෙසේ කිරීමෙන් අනුක්‍රමයෙන් කසිණාලෝකය ශක්තිමත් වේ. කසිණාලෝකය ශක්තිමත් වූ කල්හි ඒ පැතිර සිටි ප්‍රදේශයෙහි පිහිටි හැම රූපයෙක් ම පෙණී යන්නේ ය. යෝගී තෙමේ, ‘කසිණාලෝකය යම් තරම් ප්‍රදේශයක පැතිරේවා’ යි සිතා ද, වෙන් කර ගණී ද, ඒ ප්‍රදේශයෙහි ආලෝකය පැතිර සිටින්නේ ය. දවසක් මුළුල්ලෙහි නමුත් බලන්නා හට රූප පෙණී යන්නේ ය.

මිනිසෙක් හුළුඅත්තක් ගෙණ රෑ ගමනක් යයි. මගට බැස යනවිට, හුළු අත්ත නිවෙයි. එකල කිසිවෙක් ඔහුට නො පෙණී යයි. මගැ පිහිටි සම විසම තැන් ආදී කිසිවකුත් නො පෙණෙයි. එකල ඔහු නිවීගිය හුළුඅත්ත, බිම උළා නැවැතත් දල්වා ගණියි. එයින් හුළුඅත්ත මහත් සේ ඇවිලී යයි. මුලින් තිබූ ආලෝකයටත් වඩා මහත් ආලෝකයක් එයින් ලැබෙයි. නැවැත නැවැතත් නිවුනු කල ඔහු එසේ කොට හුළුඅත්ත දල්වයි. මේ අතර හිරු උදාවෙයි. හිරු උදාවූ කල්හි හුළුඅත්තෙන් වැඩෙක් නැතැ යි එය හැර දමා ගමන් කරයි.

මේ උපමායෙහි, පරිකර්‍මඅවස්ථායෙහි පහළවන කසිණාලෝකය, හුළුඅත්තෙන් ලැබුනු ආලෝකය සේ සැලකිය යුතු ය. රූප බලන්නාහට, පරිකර්‍මයාගේ වාරය ඉක්ම යෑමෙන් ආලෝකය අතුරුදහන් වූ කල්හි රූපයන්ගේ නො දැක්ම, හුළුඅත්ත නිවී ගිය කල්හි මගැ තුබූ සම විසම තැන් නො දැක්ම සේ සැලකිය යුතු ය. නැවැත නැවැත පාදකද්ධ්‍යානයට සමවැදීම, හුළුඅත්ත, බිම ඉලීම සේ සැලකිය යුතු ය. පුන පුනා. පරිකර්‍ම කරන්නා වූ යෝගාවචරයාට ඉතා බලවත් සේ ආලෝකයාගේ පැතිරීම, ආලෝකයාගේ නැගීම, හුළුඅත්තේ මුලින් පැවැති ආලෝකයට වඩා මහත් ආලෝකයක් නැඟී පැතිරී යෑම සේ සැලකිය යුතු ය. තහවුරු බවට ගිය ආලෝකය, වෙන් කොට ගත් ප්‍රදේශයෙහි පැතිර සිටීම හිරු උදාවීම සේ සැලකිය යුතු ය. නො පැතිරගත් ආලෝකය හැර පැතිරගත් ශක්තිමත් ආලෝකයෙන් දවස පුරා රූප දැකීම, හුළුඅත්ත හැර දමා හිරු එළියෙන් රූප දැකීම සේ සැලකිය යුතු ය. දිබ්බචක්ඛුඤාණයට පිරියම් කරණ අවස්ථාවෙහි පිරියම් කරන්නහුගේ මසැසට නො හමුවන කුක්‍ෂිගතරූප, හෘදයවස්තුගතරූප, පොළොව යට පැවැති රූප, බිත්ති පවු පවුරු ආදියෙන් මුවහ වූ රූප, පිට සක්වළෙහි සිටි රූප, යන සියලු රූපවිශේෂ, මසැසින් දක්නා කල්හි මෙන්, නුවණැසට හමු වෙයි. මෙසේ මෙකී රූප මසැසින් දන්නා ලබන්නා සේ නුවණැසින් දක්නා ලැබේ ද එකල දිබ්බ චක්ඛු ඤාණය උපනැ යි දත යුතුය.

දිබ්බචක්ඛුඤාණය ම රූපදැකීමෙහි සමර්‍ත්‍ථ වේ. එය පහළවන්නට පෙරාතු ව පැවැති සිත්, රූපදැකීමෙහි සමර්‍ත්‍ථ නො වේ. දිබ්බචක්ඛුඤාණය පෘථග්ජනයාට හිතකර නො වේ. පෘථග්ජන තෙමේ ‘යම් පමණ තැනක් ආලෝකවත් වේවා’ යි ඉටා ද එ පමණ තැනැ පෘථිවි සමුද්‍ර පර්‍වතාදිය බිඳ ගෙණ විනිවිද ගෙණ ආලෝකවත් වේ. මෙසේ ඒ ඉම් කොට ඉටු ප්‍රදේශයෙහි සිටි භයානක යක්‍ෂ රාක්‍ෂසාදිරූප දක්නා වූ පාථග්ජනයාහට භය උපදින්නේ ය. එ හෙයින් ඔහු චිත්තවික්‍ෂේපයට ද පැමිණෙන්නේ ය. ධ්‍යානභාවනාවෙන් පිරිහී උමතු බවට යන්නේ ය. එහෙයින්, ඔහු විසින් කළ යුත්තේ, දිබ්බචක්ඛුඤාණය ලදැයි සෑහීමට නො ගොස් විදර්‍ශනාභාවනාවෙහි උත්සාහවත් ව චතුස්සත්‍යාවබෝධයෙහි, අප්‍රමත්තයකු වී ම ය.

මේ සඳහා යෝග වඩන කල්හි, රූපය අරමුණු කොට මනෝද්වාරාවර්‍ජනචිත්තය ඉපිද නිරුද්ධ ව යයි. එවිට ඒ රූපය ම අරමුණු කොට ජවන්සිත් සතරෙක් හෝ පසෙක් උපදියි. මේ චිත්ත වීථියෙහි ද පූර්‍වභාගයෙහි වූ ආවර්‍ජනාදි චිත්තයෝ සචිතර්‍ක. සවිචාර වූවාහු කාමාවචර වෙති. චිත්තවීථියෙහි අවසානයෙහි වූ රූප දකින සිත, චතුර්‍ත්‍ථධ්‍යානයෙන් යුක්ත වූයේ, රූපාවචර වේ. රූප දකින මේ සිත සමග හටගත් නුවණ ‘චුතූපපාතඤාණ’ නම්. ‘දිබ්බචක්ඛුඤාණ ‘ යනු තවත් එයට නමෙකි.

ඉතා කොටින් මෙහි කියූ දිබ්බචක්ඛුඤාණය ලැබිය හැක්කේ ඒ සඳහා සම්පූර්‍ණ කළ යුතු වූ ප්‍රතිපදා සම්පුර්‍ණ කොට සිටි කල්හි ය.

අසොකො = සෝක රහිත වූයේ සෝක නැත්තේ.

‘සොක’ නම් ඥාතිව්‍යසනාදියෙන් පහස්නා ලද්දහුගේ, මැඩුනහුගේ, පෙළුනහුගේ සිතෙහි වන්නා වූ තැවිල්ලය. “සොකො නාම ඤාතිබ්‍යසනාදිහි ඵුට්ඨස්ස චිත්තසන්තාපොයි’ ඒ කීහ. මෙය විස්තර විසින් වදාරන බුදුරජානන් වහන්සේ ‘ඤාති බ්‍යසනෙන වා ඵුට්ඨස්ස භොගබ්‍යසනෙන වා ඵුට්ඨස්ස, රොග බ්‍යසනෙන වා ඵුට්ඨස්ස සීලබ්‍යසනෙන වා ඵුට්ඨස්ස, දිට්ඨිබ්‍යසනෙනවා ඵුට්ඨස්ස, අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වා දුක්ඛ ධම්මෙන ඵුට්ඨස්ස අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වා බ්‍යසනෙන සමන්නාගතස්ස සොකො සොචනා සොචිතත්තං අන්තො සොකො අන්තො පරිසොකො අන්තොදාහො අන්තො පරිදාහො චෙතසො පරිජ්ඣායනා දොමනස්සං සොකසල්ලං” යි වදාළ සේක. ඥාති ව්‍යසනයෙන් හෝ භෝගව්‍යසනයෙන් හෝ රෝගව්‍යසනයෙන් හෝ ශීලව්‍යසනයෙන් හෝ දෘෂ්ටිව්‍යසනයෙන් හෝ මිත්‍රාමාත්‍යාදි ව්‍යසනයෙන් හෝ සෝකය ඉපැමට හේතු වූ අන් එක්තරා එකකින් හෝ පහස්නා ලද්දහුගේ මඩනා ලද්දහුගේ සිත්තැවිල්ල ශෝකය යනු, මෙහි ඉතා කෙටි තේරුමය.

හිතයට නො වැටෙන, හිතසුව නසන සිදුවීම් ව්‍යසන නැමැ යි කීහු ‘හිතසුඛං ඛිපති විද්ධංසෙතීති = බ්‍යසනං, යනු බ්‍යසන

යන්නෙහි අරුත් පැහැදිලි කිරීම ය. චොරභය රෝගභයාදියෙන් වන ඥාතීන්ගේ විනාශය, පිරිහීම, ඥාතිබ්‍යසන නම්, සෙස්සද මේ ලෙසින් සලකන්නේ ය.

මෙහි කී ඥාතිබ්‍යසනාදී වූ යමකින් උපදින තැවීම, සිත හැම අතකින් දවාලන්නේ ය. එ හෙයින් මේ සූත්‍ර දේශනාවෙහි බුදුරජානන් වහන්සේ, ශෝකය කිමැ යි වදාරණු පිණිස ‘චෙතසො පරිජ්ඣායනා’ යනු වදාළ සේක. “චිත්තස්ස ඣානාකාරො සොකො හි උප්පජ්ජමානො අග්ගි විය චිත්තං ඣාපෙති පරිදහති චිත්තං මෙ ඣාමං න මෙ කිංචි පටිභාතී’ති වදාපෙති” යනු එය අටුවා කළ සැටිය. සිත දවන ආකාර වූ සෝකය තෙමේ උපදනේ ගින්නක් සේ සිත දවයි. හාත්පසින් දවයි. ‘මාගේ සිත දන ලද ය, මට කිසිවක් නො වැටහේ ය යි ශෝකයෙන් යුත් මිනිසාට කියව’ යි යනු එහි සිංහලය.

මේ වනාහි අරුත විසින් දොම්නස ම ය. ‘සො පන යං කිංචා පි අත්‍ථතො දොමනස්සමෙව හොති ‘ යනු ආචාර්‍ය්‍යයවචනයි. ‘අන්තො නිජ්ඣානලක්ඛණො සොකො’ ඇතුළත වියලීම ලකුණු කොට සිටියේ ය. සෝක ය . ‘චෙතසො පරිනිජ්ඣායන රසො’ කෘත්‍යය සිතේ දැවීම ය. ‘අනුසොචනපච්චුපට්ඨානො’ ඒ ඒ ගුණදොස් අනු ව ගොස් පසුතැවීම් වැටහීම කොට සිටියේ ය.

ශෝකය, කායික-චෙතසිකවශයෙන් දෙ පරිදි ය. සිතතුළ හටගත් ශෝකවේගයෙන් සමහර විට හෘදයෙහි මහගඩු හටගැණී මෝරා ගොස් බිඳී යන්නේ ය. එම අවස්ථාවෙහි කටින් කළු පැහැති ලේ නික්මෙන්නේ ය. මේ වනාහි කායිකශෝකයෙන් වන යන්තම් දුකෙකි. ‘මාගේ මෙතෙක් නෑයෝ විනාශයට ගියහ, මෙතෙක් භෝගයෝ විනාශයට ගියහ’ යි සිතන්නහුට බලවත් වූ දොම්නසෙක් උපදින්නේ ය. ඒ දොම්නසය චෙතසික ශෝක ය. මෙසේ මේ දෙකට වස්තුව සිටි බැවින් ශෝකය දුකැයි ද වදාළ සේක.

ශෝකය තෙමේ, හුලක් මෙන් සත්වයන්ගේ ලය පෙළයි. ගින්නෙන් තැවූ නරදක් සේ නැවැත නැවැත තදින් දවයි.

ශෝකය තෙමේ, යම් හෙයකින් සත්වයන් ව්‍යාධි ජරා මරණ භේද ඇති මහත් දුකට පමුණුවා ද, එයින් අන්‍යවූත් දුක් එළවාද එයින් ශෝකය දුකැ යි බුදුරජානන් වහන්සේ වදාළ සේක.

මෙසේ සිත කය දවන පෙළන ශෝකයෙන් තොර වූයේ ‘අසොක’ නම් වේ.

සොකිනිං පජං = ශෝක කරණ සුලූ සත්ව සමූහය.

මෙහි ‘පජං’ යන්නෙන් මුළුසත්වලෝකය ගැණේ. එහෙත් විශේෂ විසින් මෙහිලා ගැණෙන්නේ භවයෙහි උපතට හේතු වූ කර්‍මමූලොච්ඡින්න නො කළ අවිද්‍යාදිකෙලෙස් ඇති අඥසත්වයෝය. ඔවුහු ය කුදු මහත් තැනැ ශෝක කරණුවෝ.

පබතට්ඨො ඉව = පර්‍වතමස්තකයෙක සිටියකු සේ. කඳුමුදුනෙක සිටියකු සේ.

හන්දිවලින් පුරුක්වලින් නැගී බැඳී රැස් වී සිටියේ ‘පබ්බත’ නම්. එබඳු පුරුක් ඇත්තේ හෝ ‘පබ්බත’ නම්.

භුම්මට්ඨෙ = බිම සිටියවුන්.

ධීරො = ප්‍රාඥතෙමේ. නුවණැත්තේ

මෙහි ‘ ධීර’ නම්, ඉද්ධිවිධ - දිබ්බසෝත - දිබ්බචක්ඛු - පරචිත්ත විජානන - පුබ්බෙනිවාසානුස්සති - ආසවක්ඛයකරඥාණ යන ඥානෂට්කයෙන් යුක්ත වූයේ ය. ෂඩ්ඥානය ඇත්තේ ය. ෂඩභිඥා යනුත් මේ ෂඩ්ඥානය ය. ^[30]

බාලෙ = අඥයන්. නුවණැත්තන් ^[31]

අවෙක්ඛති = දකියි. බලයි.

දැකීම දෙ පරිදි ය. ඇසින් දැකීම, නුවණින් දැකීම යි. එයින් මෙහි ‘අවෙක්ඛති’ යන්නෙන් කියැවෙනුයේ නුවණින් දැකීම ය මෙන්න අටුවාව.

“යථා නාම පොක්ඛරණිං විප්පසන්නං නවොදකං පුරාණොදකං සඞෙ‍්ඛාහෙත්‍වා තස්සොකාසං අදත්‍වා තං අත්තනො මත්‍ථකමත්‍ථකෙන පලායන්‍තං නුදති නීහරති, එවමෙව පණ්ඩිතො අප්පමාදලක්ඛණං බ්‍රෑහෙන්තො; පමාදස්සොසං අදත්‍වා යථා අප්පමාදවෙගෙන තං නුදති නීහරති අථ සො පනුණ්ණපමාදො අච්චුග්ගත‍ට්ඨෙන පරිසුද්ධං දිබ්බචක්ඛු සඞ්ඛාතං පඤ්ඤායපාසාදං තස්ස අනුච්ඡවිකං පටිපදං පූරෙන්තො තාය පටිපදාය නිස්සෙනියා පාසාදං විය ආරුය්හ පහීණසොකසල්ලතාය අසොකො, අප්පහීණසොක සල්ලතාය සොකිනං පජං සත්තකායං චවමානං ච උප්පජ්ජමානං ච දිබ්බචක්ඛුනා පස්සති යථා කිං, පබ්බතමුද්ධනිට්ඨිතො භූමියං ඨිතො උපරි පාසාදෙ වා පන ඨිතො පාසාදපරිවෙණෙ අකිච්ඡෙන අවෙක්ඛති තථා සො පි ධීරො පණ්ඩිතො මහාබීණාසවො අසමුච්ඡින්න වට්ට බීජෙ බාලෙ චවන්තෙ ච උප්පජ්ජන්තෙ ච අවෙක්ඛතී’ ති”

පොකුණට අලුතෙන් වැදෙන දිය පොකුණෙහි බොහෝ කලක් පල්ව තුබූ පැරණි දිය කළඹා ඒ පැරණි දියට ඉඩ නො දී එය මතු කොට පා කොට හරින්නේ ය. එ පරිද්දෙන් නුවණැති සමෘතිමත් මනුෂ්‍යයා අප්‍රමාදහේතුවෙන් ප්‍රමාදයට ඉඩ නො දී අප්‍රමාද වේගයෙන් ප්‍රමාදය පන්නා හරින්නේ ය. නැවැත, පන්නා හැරිය ප්‍රමාදය ඇති ඔහු පිරිසිදු වූ දිවැසැ යි කියන ප්‍රඥා ප්‍රාසාදයට, එයට සුදුසු ප්‍රතිපදා පුරන්නේ ඒ ප්‍රතිපදාවෙන් හිණි මගකින් පහයකට නගින්නා සේ නැගී පැහු සෝකහුල් ඇති බැවින් නිශ්ශෝකී ව නො පැහූ කෙලෙස්හුල් ඇති මැරෙණ උපදින සත්වයන් දිවැසින් දකියි. උස කඳුමුදුනෙක සිටියකු බිමැ සිටියවුන්, නැත, පහයමතුයෙහි සිටියකු බිම සිටියවුන් නිදුකින් පහසුවෙන් දකින්නේ ය. දකින්නේ මෙසේ අප්‍රමත්ත වූ ධෘ‍සම්පන්න වූ පණ්ඩිත වූ මහාක්‍ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ නො සිඳහැරිය සසරැ උපදවන ශක්තිය ඇත්තා වූ බාලජනයන් ප්‍රමත්තයන් දිවැසින් දකිත්.

ධර්‍මදේශනාවගේ අවසානයෙහි බොහෝ දෙන සෝවන් ඵලාදියට පැමිණියාහු ය.

යහළු භික්‍ෂු දෙනමක්

භික්‍ෂුන් වහන්සේලා දෙනමක් ‘අපි සසරින් එතෙර වෙමු’ යි. බුදුරජුන් වෙත ගොස් කමටහන් උගෙණ තවත් භික්‍ෂූන් ද ගෙණ වනයට ගියහ. ඒ දෙනමගෙන් එක් නමක් අලස ය. ඔහු, වනයට ගිය දා සිට එක දවසකුත් නො හැර, දර පරඬලා රැස් කොට ගිනිකබලක් දල්වා ගෙණ ලපටි හෙරණුන් හා එක් ව ස්වර්‍ගමෝක්‍ෂබාධක වූ කතා කියමින් ගිනි තපිමින් රෑ ප්‍රථමයාමය ඉක්මවයි. අනික් භික්‍ෂුන් වහන්සේ, අප්‍රමත්ත ව මහණදහම් කරන්නෝ සිය යාළුවාහට ‘ඇවැත්නි! ප්‍රමත්තයා හට සිවු අපායයෝ නිදන ගෙය වැනි ය, ඔහුට බුදුවරුන් සතුටු කරන්නට නො හැකි ය, ඔබතුමන් ප්‍රමත්ත ව කල් දවස ගත කරණබව පෙණේ, ඒ හොඳ මදි ය, එ හෙයින් මෙසේ නො කරණු මැනැවැ’ යි අවවාද කරති. එහෙත්, ඔහු එයට කන් නො දී එලෙස ම කල් ගෙවයි. ප්‍රථමයාමයෙහි ගිනි තපියි. අනික් භික්‍ෂූන් වහන්සේ භාවනා කොට, තමන් වසන කාමරයට වන් කල්හි එහි ගොස්, ‘අලසය, නිදන්නෙහි ද, කැලයට ආයෙහි නිදන්නට, බුදුරජුන් රවටන්නෙහි කුමට යැ, කමටහන් ගත්තෙහි කුමට යැ, බුදුරජුන් රවටනු තට නො හැකි ය, තා ම රැවටෙනු ඇතැ’ යි ඇණුම් බැණුම් කියා, තමන් මුළු රැය ම මහණදම් කරන්නකු සේ හඟවා ගෙට වැද නිදයි. අප්‍රමත්ත භික්‍ෂු තෙමේ, මැදියම නිදා, පැසුළුයම නැගිට මහණ දම් කරණුයේ, කල් නො යවා ම පිළිසිඹියාවන් ද ලබා රහත්බවට පැමිණියේ ය. අනික් මහණ තෙමේ දෙතිස් කතා කරමින් ගිනි තපිමින් ප්‍රමාදයෙන් කල් ගෙවී ය.

ඔවුහු, නිමකළ වස් ඇත්තෝ බුදුරජුන් වෙත ගොස් වැඳ එකත් පස් ව හුන්නෝ ය. එකල බුදුරජානන් වහන්සේ උන් හා පිළිසඳර කතා කොට ‘කිම, මහණ! හොඳින් මහණදම් කළහු ද? තමුසේලාගේ පැවිදි කිස මුදුන් පැමිණියේ ද? අදහස් ඉටු වී දැ?’ යි. අසා වදාළ සේක. ‘ස්වාමීනි! භාග්‍යවතුන් වහන්ස! මාගේ මේ යහළුවා අප්‍රමාදය කිමැ යි කිසිසේත් නො දන්නේ ය, එහෙයින් ඔහුට අප්‍රමාදයෙක් නැත, ගිය දා පටන් මොහු කළේ නිදාගැණීම ය’ යි කුසීත භික්‍ෂුව කීවිට, ‘තමුසේ කල් යැවුවහු කෙසේ දැ’ යි බුදුරජානන් වහන්සේ විචාළ සේක. ‘ස්වාමීනි! මම දර පරඬලා රැස් කොට ගිනි කබලක් දල්වා මුල් යම ගිනි තපිමින් නො නිදා මැ කල් යැවූයෙමි’ යි කී ය. එවිට බුදුරජානන් වහන්සේ; ‘තමුසේ ප්‍රමත්ත ව කල් යවා, අප්‍රමත්ත වීමි, යි කියන්නහු ය, අප්‍රමත්තයා, ප්‍රමත්තයා කරන්නහු ය, තමුසේ මාගේ පුත් වූ මේ තැන ලඟ, දිරුම්කඩට ගිය අස් මාල්ලකු වැනි වහු ය, මා පුත් තාගේ සමීපයෙහි බලජවැති අසකු වැනි ය’ යි වදාරා මේ ධර්‍මදේශනාව කළ සේක.

පමාවූවන් අතර නො පමා වූ කෙලෙස්නින්දෙන් නිදන්නවුන් අතර කෙලෙස්නින්දෙන් නො නිදන්නා වූ බොහෝ නිදිවැරීම් ඇති උතුම් නුවණැති මහරහතුන් වහන්සේ, කොරපා ඇති දුබල අසකු පසු කොට යන ඉක්මන් ගමන් ඇති අසකු සේ ප්‍රමත්තසත්වයන් හැර යන්නෝ ය.

අප්පමත්තො = නො පමාගති ඇති මහරහතුන් වහන්සේ.

පමත්තෙසු = පමාගති ඇත්තන් අතුරෙහි.

සුත්තෙසු = කෙලෙස්තින්දෙන් නිදන්නවුන් අතුරෙහි.

නිදීම දෙයුරු ය. ප්‍රකෘතිනිද්‍රා- ක්ලේශනිද්‍රාවශයෙන්. සිරුරෙහි කටයුතුවලට නො සුදුසු බව ය, ප්‍රකෘතිනිද්‍රා.

“නිද්දා’ති යා කායස්ස අකල්‍යතා අකම්මඤ්ඤතා ඔනාහො පරියොනාහො අන්තොසමොරොධො මිධං සුප්පං පචලායිකං සුප්පනා සුප්පිතත්තං” යනු එහිලා දේශනා ය. කායයාගේ දරථය ද, දරථවශයෙන් වූ භවාඞ්ගසෝතස ද පියවිනිදීම වශයෙන් ගැණේ. එය රහතුන් වහන්සේට ඇත්තේ ය. රහතුන් වහන්සේ ථීන මිද්ධ දෙක රහත් මගින් මුළුමනින් පැහූ සේක.

පියවිනිදීම නම් වූ කයෙහි ගිලන් බව උපාදින්නස්කන්ධයන්හි සේ අනුපාදින්නස්කන්ධයන්හි ද වේ. කමල් උපුල් ආදීහු එක් විටෙක පිපෙති. එක් විටෙක හැකිළෙති. සවස්වේලෙහි සමහර ගස්වල කොළ හැකිළේ. උදැසන දිග හැරේ මෝ ප්‍රකෘතිනිද්‍රාය.

සිහිමුළාවෙන් සම්‍යක්ප්‍රඥාවෙන් තොර ව නින්දට බසින්නහුට ආදීනව පසෙක් වන්නේ ය. දුකසේ නිදීම-දුකසේ පිබිදීම-පවිටු සිහින දැකීම-දෙවියන්ගේ ආරක්‍ෂාවෙන් බැහැරවීම-සුකුරු මිදීම යන මේ පසය ඒ. එළැඹ සිටි සිහියෙන් සම්‍යක් ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත ව නිදන්නහුට මේ කිසිත් ආදීනවයෙක් නො වන්නේය. මේ වදාළ සැටි:-

“පඤ්චිමෙ භික්ඛවෙ! ආදීනවා මුට්ඨස්සතිස්ස අසම්පජානස්ස නිද්දං ඔක්කමතො දුක්ඛං සුපති, දුක්ඛං පටිබුජ්ඣති, පාපකං සුපිනං පස්සති, දෙවතා න රක්ඛන්ති, අසුචි මුච්චති, ඉමෙ ධො භික්‍ඛවෙ! පඤ්ච ආදීනවා මුට්ඨස්සතිස්ස අසම්පජානස්ස නිද්දං ඔක්කමතො, පඤ්චිමෙ භික්ඛවෙ! ආනිසංසා උපට්ඨිතසතිස්ස සම්පජානස්ස නිද්දං ඔක්කමතො, සුඛං සුපති, සුඛං පටිබුජ්ඣති, න පාපකං සුපිනං පස්සති, දෙවතා රක්ඛන්ති, අසුචි න මුච්චති, ඉමෙ ඛො භික්ඛවෙ! පංච ආනිසංසා උපට්ඨිතසතිස්ස සම්පජානස්ස නිද්දං ඔක්කමතො” යි

යම්කිසි පෘථග්ජනයෙක් කාමයන්හි පහවූ ආශා ඇත්තේ නම්, ඔහුට ද අසුචි නො මිදෙන්නේ ය. රහතුන් වහන්සේට නම්, අසුචි මිදීමෙක් මොන ලෙසකිනුත් නො වේ ම ය. මේ ඒ පාළිය:-

‘යෙපි තෙ ආනන්‍ද පුථුජ්ජනා කාමෙසු වීතරාගා තෙසම්පි අසුචි න මුච්චති අට්ඨානමෙතං ආනන්‍ද! අනවකාසො යං අරහතො අසුචි මුච්චෙය්‍ය’ යනු.

පංචනීවරණ ධර්‍මයන්ගේ වශයට යෑම මෙහි ක්ලේශනිද්‍රා නම්. ‘පංචනීවරණා සුත්තා නාම’ යනු ආගමය. මෝ මෙහිලා අදහස් කරණ ලද ය. කාමච්ඡන්‍දාදික්ලේශධර්‍මයන්ගේ වශයට ගිය පුද්ගල තෙමේ යම්කිසි තැනෙක හුන්නේ ද, සිටියේ ද අරුණ නැගූයේ ද පමාබැවින් ක්ලේශධර්‍මයන්ගේ වශයට ගිය බැවින්, සුත්ත, නම් වේ.

බහුජාගරො = බොහෝ නිදිවැරීම් ඇති.

‘සුමෙධසො’ යන්නට විශේෂණ යි. ශ්‍රද්ධා-වීර්‍ය්‍ය-සමෘති-සමාධි-ප්‍රඥා යන මොවුහු පස්දෙන ඉන්ද්‍රියයෝ ය. ‘ජාගර ‘ නම් වනුවෝත් මොවුහු ම ය. ‘පඤ්චින්‍ද්‍රියානි ජාගරානි’ යනු එය ව්‍යක්ත කරයි. මේ ධර්‍මයෝ රහතුන් වහන්සේ පිළිබඳ වූවෝ ඉතා මහත් බවට පැමිණියෝ ය. එ හෙයින් උන්වහන්සේ යම්කිසි තැනෙක හෙව නිදන සේක් ද, ඒ හැම තැන නො පමාබවෙහි පිහිටා කයගිලන් බැවින් නිදන සේක. නිදන නො නිදන හැම වේලෙහි ම ශ්‍රද්ධාදිධර්‍මයන්හි පිහිටා සිටින බැවින් ‘ බහුජාගර’ නම් රහතුන් වහන්සේ ය.

අබලස්සං = දුබල අසකු.

කොර වූ පා ඇති සිඳී ගිය ගමන් වේගය ඇති අශ්ව තෙමේ ‘දුබලස්ස’ නමි.

සීඝස්සො = ඉක්මන් ගමන් ඇති අසකු සේ.

මෙයින් කියැවෙනුයේ සින්‍ධුදෙශයෙහි උපන් ආජානෙය නමින් කියවෙන අශ්ව තෙමේ ය.

හිත්‍වා යාති = හැර යයි.

දුබල අසු පසු කොට යන වේගවත් අසකු සේ උතුම් නුවණැති මහරතුන් වහන්සේ බුදුදහම් ඉගෙණීමෙන් හා මගපල පසක් කිරීමෙන් ප්‍රමත්තපුද්ගලයන් පසු කොට යති. මදනුවණැත්තකු එක් සූත්‍රයක් ඉගෙණීමට වැයම් කරණ කල්හි උතුම් නුවණැත්තේ එක් වර්‍ගයක් උගණියි. මෙසේ ය. නුවණැත්තේ නුවණ නැත්තහු ඉගෙණීමෙන් පසුබා යන්නේ.

මදනුවණැත්තහු රෑ තැන් දිවාතැන් ආදිය කරන්නට වෑයම් කරණ කල්හි කමටහන් උගෙණ සජ්ඣායනා කරණ කල්හි උතුම් නුවණැත්තේ පුර්‍වභාගයෙහි ම අන්හු කළ රෑතැන් දිවා තැන්වලට වැද කමටහන් මෙනෙහි කරණුයේ සියලු කෙලෙසුන් නසා නවලොවුතුරා දහම් අත්පත් කරයි. මෙසේ ය නුවණැත්තේ මගපල පසක් කිරීමෙන් නුවණනැත්තහු පසුබා යන්නේ, සසර හැරදමා සසරින් මිදී යන්නේ’ මෙන්න පාළිය:-

“මන්‍දපඤ්ඤස්මිං හි එකං සුත්තං ගහෙතුං වායමන්‍තෙයෙව සුමෙධසො එකං වග්ගං ගණ්හාති, එවං තාව ආගමන හිත්‍වා යාති. මන්‍දපඤ්ඤෙ පන රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානාදීනි කාතුං වායමන්තෙයෙව කම්මට්ඨානං උග්ගහෙත්‍වා සජ්ඣායන්තෙයෙව සුමෙධසො පුබ්භභාගෙපි පරෙන කතං රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානං පවිසිත්‍වා කම්මට්ඨානං සම්මස‍න්තො සබ්බකිලෙසෙ ඛෙපෙත්‍වා නවලොකුත්තරධම්මෙ හත්‍ථගතෙ කරොති’ එවං අධිගමෙනපි හිත්‍වා යාති. වට්ටපදං ජහිත්‍වා ඡඩ්ඪෙත්‍වා වට්ටතො නිස්සරන්තො යාතියෙව”

සුමෙධසො = උතුම් නුවණැති මහරතුන් වහන්සේ.

වර්‍තමාන භවයෙහි දී ම මාර්‍ගඵලාවබෝධයට ශක්තිමත් ප්‍රාඥ තෙමේ ම මෙයින් කිය වේ.

ධර්‍මදේශනාවගේ අවසානයෙහි බොහෝ දෙන සෝවන් ඵලාදියට පැමිණියෝ ය.

සක්දෙව්රජතුමා

විශාලාමහානගරවරය, අප බුදුරජුන් දවස හැම සැපතකින් පිරී ගත්තේ ලිච්ඡවිරජදරුවනට වාසස්ථාන වූයේ ය. එ දවස එහි විසූ එක් ලිච්ඡවි රජෙක් මහාලි නමින් ප්‍රසිද්ධ විය. එහි දිනෙක බුදුරජුන් දෙසූ ‘සක්කපඤ්හ’ සූත්‍ර දේශනාව අසා ‘බුදුරජානන් වහන්සේ සක්දෙව්රජු විඳින සැපත මහත් කොට වදාරණ සේක, මෙය දැක වදාරන්නක් ද, නැත, නො දැක වදාරන්නක් දැ’ යි සිතා ‘සක්දෙව් රජු හඳුනන්නහු ද, නැත, නො හඳුනන්නහු දැ’ යි අසමි’ යි බුදුරජුන් වෙත ගොස් වැඳ පසෙකට වී හිඳ මෙසේ ඇසී ය.

යි වදාළ සේක.

“යටගිය දවස මගධරට මචල නම් ගම්වරයෙක් තුබුනේ ය, එහි මඝ නම් තරුණ පුරුෂයෙක් වාසය කෙළේ ය, ඔහු ගමෙහි වැඩ කරණ තැනකට ගියේ නම්, පළමු කොට කරණුයේ තමන්ට නැවතී සිටින්නට, අතින් පයින් කුණුරොඩු තණපරඬලා බැහැර කොට බිම්පෙදෙසක් සමතලා කොට ගැණීම ය, මේ ඔහුගේ සිරිත ය, දිනෙක ඔහු වැඩ කරණ තැනට ගොස් බිම්පෙදෙසක් සකස් කොට එහි සිට ගත්තේ ය, අනෙකෙක් එහි පැමිණ එ තැනින් ඒ තරුණයා පන්නා හැර තෙමේ එතැනැ සිට ගත්තේ ය, ඒ වේලෙහි ම ඔහු අනිකාට නො කිපී නො බැණ කිසිත් නො කියා තමන්ට අන් තැනක් පිළියෙල කොට ගත්තේ ය. එ තැනත් අනෙකෙක් පැහැර ගත, එ වේලෙහි ද නො කිපී නො බැණ අන් තැනක් සකස් කොට ගත්තේ ය, අනෙකකු එතැනත් පැහැර ගත් කල, අන් තැනක් පිළියෙල කොට එතැන සිට ගත්තේ ය, මෙසේ කිහිපවිටක් ම ඔහු පිළියෙල කොට ගත් තැන්, අන්හු විසින් පැහැර ගන්නා ලද ද, ඒ කිසිවකු කෙරෙහි නො ද කිපුනේ ය, නො ද ගැටුනේ ය, හෙතෙමේ එ තැන්හි සිටියවුන් බලා සතුටුව ‘අනේ! සාධු! සියල්ලෝ යහතින් සිටිති, සුවසේ සිටිති, මට පින්, මේ වැඩේ සැප දෙන එකක්, මෙයින් මට සැප ලැබේ, තව තවත් මිනිසුන්ට සතුටින් සිට ගන්නට බිම් පෙදෙස් පිරිසිදු කර දිය යුතු ය’ යි සිතා පසු දා කැති පොරෝ උදලු කුන්තානි කූඩා ආදිය ගෙණ ගොස් ඒ ඒ තැන කමත් පමණ තැන් පිළියෙල කෙළේ ය,

එහි පැමිණි හැම කෙනෙක් ඒ ඒ තැනැ සිට ගත්, සීතවේලෙහි ඔවුනට ගිනි දල්වා දුන්නේ ය, මෙයින් මේ තරුණයා මෙහි වඩාත් උනන්දු විය, ‘සිත්කලු තැන, පිරිසිදු තැන, කාටත් ප්‍රිය ය, කාගේත් සිත් ගන්නේ ය, ඒ නිසා මම මෙතැන් සිට මංපෙත් පිළියෙල කොට දෙමි’ යි සිතා ඉතා අලුයම නින්දෙන් නැගිට කැඳ වතුර ටිකක් බී උදෑසනින් ම කැති උදලු ආදියත් ගෙණ, ගෙන් නික්ම මංපෙත් සමකරමින් හැසිරෙන්නට වන, එකල අනෙකෙක් මූ දැක ‘යහළුවේ! මේ කුමක් කෙරෙහි දැ’ යි ඔහුගෙන් ඇසී ය, ‘දෙව්ලොව යෑමට මගක් පිළියෙල කරමි’ යි ඔහුට පිළිතුරු දින, ‘මමත් ඔබට උපකාර කරමි’ යි ඔහු කීවිට, ‘හොඳයි’ ඒක අප දෙදෙනාට ම හොඳයි, දෙව්ලොව කාගේත් සිත් ගන්නා තැනක්’ යි දෙදෙන ම එකතු ව, මං පෙදෙස් පිළියෙල කරන්නට පටන් ගත්හ, ඒ දෙදෙනා දුටු තවත් බොහෝ දෙනෙක් ඔවුන් හා එක්වූහ, මෙසේ එක්වූවෝ තෙතිස් දෙනෙක් වූ හ, මේ තෙතිස් දෙන මංපෙත් පිළියෙල කරමින් යොදුන දෙ යොදුන පමණ තැන් යන්නෝ ය, මෙසේ මංපෙත් පිළියෙල කරමින් යන ඔවුන් දුටු ගම්මුලාදෑනියා ‘මොකක් ද මුන් කරණ මේ වැඩේ, මුන්ට පිස්සු, නිකරුණේ කල් ගෙවති, කළ යුත්තේ ප්‍රයෝජන ඇති වැඩෙකි, අපහසුවක් නැති ව මුන්ට කැලයෙන් ඌරු ගෝන මුව සා, ආදී වූ සතුන් මරා මස් ගෙණ ආ හැකි ය, අතර මග දී බොන්නට රා අරක්කුත් ලබාගත හැකි ය, එ විට මටත් එයින් ප්‍රයෝජන ගත හැකි ය, මටත් ප්‍රයෝජන වන එබඳු දේ මුන් ලවා කරවිය යුතු ය’ යි සිතා ඔවුන් කැඳවා ‘තෙපි කුමක් කරමින් හැසිරෙහු දැ’ යි ඇසී ය, රජයෙහි මෙහෙකරණ බොහෝ ගම්මුලාදෑනීහු ගම් රට වනසති, ගම්වැසි මිනිසුන් දුසිරිතෙහි පොළොඹවති, අල්ලස් ගැණීම් ආදී පාපක්‍රියාවන්ගෙන් ගම් රට දූෂණය කරති, උනුන් අතර නඩුහබ ඇති කරති, අනුන්ගේ දුකෙහි කිසිත් කම්පනයක් නො දක්වති, පවෙහි තැති ගැන්මෙක් මොවුනට නැත,

එ විට ඔවුහු ‘රාළහාමි! අපි කරන්නමෝ දෙව්ලොව යෑමට මගකැ’ යි කීහ. ‘ගිහිගෙයි වසන්නන් විසින් කළ යුත්තේ මේ වැඩ නො වේ, ගිහිගෙය ගැණ සිතා ක්‍රියා කළ යුතු ය, හොඳට කෑ යුතු ය, පිය යුතු ය, ඇන්ද යුතු ය, නැටුම් ගැයුම් කළ යුතු ය, දඩයම් කළ යුතු ය, සූදු කෙළිය යුතු ය, මේවා ගිහියා අයත් වැඩ ය, ගිහියා විසින් කළ යුත්තේ මේ ය’ යි ගම්මුලාදෑනියා කීයේ ය, ඔවුහු ගම්මුලාදෑනියාගේ කීම් නො ද පිළිගත්හ, එබව දත් ඔහු මුන් කෙරෙහි කිපී, මුන් මරවන්නට සිතා රජු කරා ගොස් ‘දේවයන් වහන්ස! කාණ්ඩ ගැසී ගම් පහරණ හොරු සමූහයෙක් රට තුළ දක්නට ලැබේ, රජයට විරුද්ධ ව හැසිරෙන්නන් සේ ය පෙණෙන්නෝ, අද හෙට ම ඔවුන් නො නැසුවොත් මහත් විපත් සිදු විය හැකි ය, රට දෙකට බෙදී යා හැකි ය, දැන වදාරන සේක්වා’ යි කියා සිටියේ ය, රජ තෙමේ ‘ඔපිසර! ආරක්‍ෂකභටයන් ගෙණ ගොස් උන් අල්ලා ගෙණෙව’ යි නියම කෙළේ ය, ඔහු එසේ කෙළේ ය, රජයට විරුද්ධ ව නැගී සිටින සොරුන් ය යි හඟවා තුබූ බැවින් රජ තෙමේ අධිකරණයට නො පමුණුවා ම උන් ඇතු ලවා පාගවා මරන්නට අණ කෙළේ ය,

එ විට මඝ තෙමේ ‘පින්වත්නි! නො බියවවු, දැන් අපට පිහිට වන්නේ මෙත් වැඩීම ය, ඒ නිසා රජු කෙරෙහි, මුලාදැනියා කෙරෙහි, ඇතු කෙරෙහි නො ද කිපෙවු, උන් හැම දෙන කෙරෙහි හා තමන් කෙරෙහි සමසිත් ඇත්තෝ වවු, එය ය අපට පිහිටැ’ යි අවවාද කෙළේ ය, ඇත් උන් පාගා මරන්නට ආයේ ද, උන් වෙත ලංවන්නට අපොහොසත් විය, ඉදිරියට තබන පා පස්සට ම ඇදී යන්නේ ය, ඇත් ගොව්වෝ ඇතු මෙහෙයවීමෙහි අසමර්‍ත්‍ථ වූහ, රජුට එ බව දැන් වූහ, රජ තෙමේ ‘උන් හැමදෙනා කළාලයකින් වසා ඇතු ඉදිරියෙහි සිටුවා අනික් දෙනා එ තැනින් ඈත් ව සිට ඇතු මෙහෙයවු’ යි නියම කොට හැරියේ ය, ඔවුහු එසේ කළහ, එහෙත් ඇත් තෙමේ තමන් සිටි තැනින් අඩියක් පමණකුත් ඉදිරියට පා තැබීමෙහි අපොහොසත් ව, සිටි තැන ම නො සැලී සිට ගත්තේ ය,

රජ තෙමේ එ ද දැන ‘මෙහි යම්කිසිවක් විය යුතු ය’ යි සිතා ඔවුන් කැඳවා ‘තෙපි කුමක් හෙයින් රට වනසහු ද, කුමක් නිසා කාණ්ඩ ගැසී රට පෙළහු ද, මා තොපට නො දුන්නේ කුමක් ද, මේ රට, මා සේ තොප විසිනුත් රැකිය යුතු නො වේ දැ’ යි ඇසී ය, ‘දේවයන් වහන්ස! මේ කුමක් වදාරහු, දුප්පත් අපට පින්වත් දේවයන් වහන්සේගෙන් නො ලැබුනෙක් නැත, හැම දෙයක් ලැබේ, ඇයි! මෙසේ වදාරහු’ යි උන් ඇසූවිට රජ තෙමේ ‘තෙපි ගම්රට පෙළහු ය, කාණ්ඩ ගැසී සොරකම් කරහු ය, රජයට විරුද්ධ ව හැසිරෙහු ය, යි ඔපිසර තැන දක්වා තිබේ ය’ යි කී ය, ‘පින්වත් දේවයෙනි, අපි සොරහු නො වම්හ, සග සැප ලැබීමේ මං සොය සොයා ඇවිදින්නමෝ ය, අපි ඒ පිණිස කටයුතු කරන්නමෝ ය, අපි මහාජනයා උදෙසා මංපෙත් පිළියෙල කරමින් පැන් පොකුණු කණිමින් හැසිරෙන්නමෝ ය, මේ දුටු ඔපිසර මහතා ඒ නො ඉවසා අප ලවා වැරදි වැඩ කරවන්නට සිතා ඒ පිණිස අප ඉදිරියෙහි නොයෙක් කරුණු කියා පෑය, ඔපිසර මහතා කියූ ඒ කිසිවක් අපි නො කෙළෙමු, එයින් කෝපයට පත් ඔහු අප මරවන්නට සිතා ඔබවහන්සේ ඉදිරියෙහි මෙසේ බොරු කියා ඇතැ’ යි ඔවුහු දැන්වූහ, රජ තෙමේ සංවේගයට පැමිණ ‘මේ ඔපිසර තැන තිරිසනෙකි, හොඳ නො හොඳ නො දත්තෙකි, උඹලාගේ ගති ගුණ කිසිවක් ඔහුට නො දැනුනේ ය, මමත් ඌ කීවා අදහා ගත්තෙමි, ඔපිසර කෙරෙහි තුබු ඇදහීම නිසා මමත් වැඩිදුර කල්පනා නො කෙළෙමි, ඒ නිසා මා කෙරෙහි අමුත්තක් නො සිතවු’ යි කියා අඹුදරුවන් සහිත වූ මුලාදැනියා ඔවුන්ට දාසමෙහෙවර පිණිස දී ‘වැඩ ගන්නැ’ යි කියා ඇතු ද දුන්නේ ය, ඔවුන් විසූ ගම්වර ද ඔවුන්ට නින්දගම් කොට දුන්නේ ය,

මෙසේ රජුගෙන් ප්‍රසාද ලැබු ඒ තෙතිස් දෙන ‘අප කළ යහපත් වැඩවල ඵලය මෙහිදී ම අපි ලැබීමු’ යි තුටු පහටු ව එකෙකා ඇතු පිට නැගී යන්නෝ ‘අප වඩාත් පින්කම් කළයුතු ය’ යි සිවු මං හන්දියක මහාජනයාගේ ප්‍රයෝජනය පිණිස ඉඩ කඩ ඇති ඉතා සිත්කලු අම්බලමක් දක්‍ෂ වඩුවකු ලවා කරවූහ, එහෙත් එහි පින් ගෑණුන්ට නො ද දුන්හ,

මඝයාට නන්දා, චිත්තා, සුධම්මා, සුජාතා යි අඹුවන් සිවු දෙනෙකි, උන් අතුරෙහි සුධම්මා තොමෝ වඩුවා හා කතා කොට ‘මා මේ ගොඩ නගන හලෙහි ප්‍රධාන කරව’ යි අල්ලස් දුන්නී ය, වඩුවා ‘යහපතැ’ යි අල්ලස ගෙණ කැලයට ගොස් කිණිහිරිගහක් කපා ගෙණ අවුත් වුවමනා පමණට එයින් කැබැල්ලක් කපා වෙන් කොට සැස වියලා යතු ගා විද කැණි මඬලක් සාදා එහි ‘සුධම්මා’ යන අකුරු ද කපා රෙදිකඩක් ඔතා තැබී ය, ගොඩනැගිල්ලෙහි වැඩ නිමවා කැණිමඩල සවි කරණ දිනයෙහි ‘හා! අපට මතක නැති වූවක් තිබේ ය’ යි වඩුවා කී කල්හි ‘ඒ කුමක් දැ’ යි ඔවුහු ඇසූහ, මුළුපරාල වද්දන වහළමුදුනෙහි සවිකරණ ලී කැබැල්ලැ’ යි කී විට ‘අපි ඒ පිණිස ලීයක් කපා ගෙණෙන්නෙමු’ යි කීහ. ‘දැන් අලුතෙන් කපා ගෙණ එන ලී කැබැල්ලකින් ඒ කරණු බැරි ය, කපා වියලා ගත් පරණ ලී කැබැල්ලකින් ම ඒ කළ යුතු ය’ යි වඩුවා කීයේ ය, ‘එසේ නම් දැන් කුමක් කළ යුතු දැ’ යි ඔවුන් ඇසූ විට ‘වැඩ අවසන් කොට තැබූ කැණිමඩලක් තිබෙන තැනකින් සොයා ගෙණ එවු’ යි කීයේ ය. ඔවුහු සොයා බැලූහ, සුධර්‍මාවගේ ගෙයි වැඩ අවසන් කළ කැණිමඬලක් තිබෙන බව අසා එහි ගොස් මුදලට එය ඉල්ලූහ, සුධර්‍මා තොමෝ මුදලට එය නො දෙන බවත් පිණට නම් දෙන බවත් කිවූ ය, ‘මුදලට මුත් පිණට නම් එය වුවමනා නැතැ’ යි ඔවුන් කී කල්හි, වඩුවා ‘තමුසේලා කුමක් කියහු ද, දැන් අලුත් කැණිමඬලක් මොන ලෙසකිනුත් පිළියෙල කරගන්නට නො හැකි ය, මෙය මුදලට හෝ පිණට ගත්තහු නම්, ගොඩනැගිල්ලේ වැඩ අද ම අවසන් කළ හැකි ය, මුදලට නො දෙන්නී නම් පිණට වත් එය ගන්න! ගෑණු නැත්තේ කොහි ද, බඹලොව පමණක්ය ගෑණු නැත්තේ, එය කාරියක් නො වේ, මේ කැණිමඬල පිණට ගන්න! එවිට අපේ කාරිය මුදුන් පැමිණේ ය’ යි කීයේ ය, ඔවුහු එය පිණ ට ගත්හ,

වඩුවා කැණිමඬල සවි කොට ගොඩ නැගිල්ලේ වැඩ මුළුමනින් අවසන් කළේ ය, ඔවුහු අම්බලම කොටස් තුනකට බෙදූහ, එක් කොටසක් පොහොසතුන් පිණිස ය, එක් කොටසක් දුප්පතුන් සඳහා ය, එක් කොටසක් ලෙඩුන්ට ය, ඒ හැම කොටසෙක ඉඳුම් හිටුම් ද පිළියෙල කළහ, එසේ කොට නැවත ඔවුහු තෙතිස් දෙන එහි පැමිණියනට හිඳ ගණු පිණිස ඒ ඒ තැන ලෑලි තෙතිසක් ද පිළියෙල කොට තැබුහ, ‘ආගන්තුක ව එහි පැමිණි යමෙක් යමක්හු විසින් පිළියෙල කොට තැබූ ලෑලිකඩෙක හුන්නේ නම්, ඔහු ඒ ලෑලිකඩ තැබූ තැනැත්තහුගේ ගෙට ගෙණ එන්නැ’ යි. ඇතුට නියම කළහ, ඇතු විසින් ඒ ඒ ගෙට පමුණුවන ලබන ඒ ඒ ආගන්තුකයන් පිළිබඳ පා මිරිකීම්, පිට මිරිකීම්, කැම් පීම් පිළියෙල කොට දීම් සෙනසුන් පණවා දීම් ඈ සියල්ල ඒ ඒ ලෑලි කඩ තැබුවන් විසින් ම කළ යුතු ය, එ තැන් සිට ඇත් තෙමේ යමෙක් එහි පැමිණ යමක්හුගේ ලෑලි කඩෙක හුන්නේ නම්, ඔහු ඒ ලෑලිකඩ තැබූ තැනැත්තහුන්ගේ ගෙට පමුණුවාලයි, ලෑලිකඩ තැබූ තැනැත්තේ එ දවස ඒ ආගන්තුකයාගේ සියලු කටයුතු මැනැවින් කරයි, මඝ තෙමේ අම්බලමට නො දුරු තැනෙක කොබෝලීලගසක් සිටුවා ගසේ මුල ගල්ලෑලක් පිහිටුවාලී ය, අම්බලමට ඇතුල්වූවෝ කැණිමඩල බලා අකුරු දැක මේ අම්බලම සුධර්‍මා නමැ යි කියති, ඒ තෙතිස් දෙනාගේ නම් නො කිය වේ,

නන්දා තොමෝ, ‘මොවුහු අම්බලම කරවන්නෝ අපට පින් නො දුන්නෝ ය, සුධර්‍මා තොමෝ තමන්ගේ දක්‍ෂ කමින් පිණෙහි කොටසක් ලබා ගත්තා ය, දැන් මා විසිනුත් කිසිවක් කළ යුතු ය, කුමක් කරම් දැ’ යි සිතා ‘අම්බලමට පැමිණියවුන්ට බිමට පැන් හා නෑමට වතුර තිබිය යුතු ය. එ හෙයින් මා විසින් පොකුණක් කැණවිය යුතු ය’ යි පොකුණක් කැණ වූවා ය, චිත්‍රා තොමෝ ‘සුධර්‍මා කැණිමඬලක් දුන්නී ය, නන්දා පොකුණක් කරවු ය, මා විසිනුත් යම් කිසිවක් කළ යුතු ය’ යි සිතා මල්උයනක් කරවූ ය, මේ මල්උයන මල් ගන්නා පල ගන්නා අසුවල් ගස නැත්තේ ය යි නො කියැකි තරමට මල්රුක් පලරුක්වලින් පිරී සිටියේ ය, සුජාතා ව ‘මම මඝයාගේ මාමාගේ දූ ය, පාදපරිචාරිකා ය, එ හෙයින් මොහු කරණ කර්‍ම මාගේ ය, මා කරණ කර්‍ම මොහුගේය’ යි සිතමින් කිසිවක් නො කොට ඇඟපත සරසමින් දවස් ගෙවූ ය, මඝ තෙමේ ද තමන් කළ නොයෙක් පින්කම් අතර මවුපියන් රැකුම, කුලදෙටුවන් පිදුම, ඇත්තකීම යනාදි සප්තව්‍රතපදය ද අඩු නැති ව පුරා මැරී ගොස් තව්තිසා දෙව්ලොව සක්දෙව්රජ ව උපන, වඩුවා විස්කම් දෙව්පුත් විය,

එ දවස තව්තිසාදෙව්ලොව අසුරයෝ විසූහ, ඔවුහු අලුත උපන් මොවුන් දැක ‘අලුත් දෙව්පුත්හු උපන්හ’ යි ඔවුනට සුදුසු සේ පැන් පිළියෙල කළහ, සක්දෙව් තෙමේ ඒ දැක, ‘මේ පැන් මා පිරිසෙහි කිසිවකු විසින් නො පිය යුතු ය’ යි නියම කෙළේ ය, අසුරයෝ ම ඒ පැන් බීහ, එයින් ඔවුහු මත් වූහ, සක්දෙව් තෙමේ ‘මේ සාධාරණරාජ්‍යයෙන් මට වැඩක් නැතැ’ යි සිය පිරිසට දන්වා මත් ව වැටී සිටි අසුරයන් පාවලින් ගන්වා මහාමූදෙහි දැම්ම වී ය, ඔවුහු යටිකුරු හිස් ඇති ව මුහුදෙහි වැටුනාහ, එ කෙණෙහි ඔවුන්ගේ පින් බලෙන් මහමෙර පල්ලෙහි අසුර විමන පහළ වූයේ ය, සිත්පළොල් රුක ද එහි ම හටගැණුනේ ය, දෙවියන් හා අසුරයන් අතර යුද්ධයේ දී අසුරයන් පැරද ගිය කල්හි ය දස දහසක් යොදුන් පමණ වූ තව්තිසාදෙව්ලොව පහළ වූයේ, ඒ දෙව් නුවර පෙර අපර දෙ දිග දොරටු අතර පරතරය යොදුන් දස දහසක් පමණ වේ, දකුණු උතුරු දෙ දිග අතර පරතරය ද එ පමණ ම ය, නගරය දොරටු දහසකින් සැදුම් ලද්දේ ය, උයන් පොකුණු ආදියෙන් සිත් ගන්නේ ය, නුවර මැද යොදුන් සත් සියයක් උස් වූ වෛජයන්ත නමින් ප්‍රාසාදයෙක් නැගී සිටියේ ය, ලෙලදෙන ධජපතාකාදියෙන් පිරී සිටි ඒ ප්‍රාසාදය නැගී සිටියේ, පෙර අත්බවේ දී අම්බලම කළ පිණේ එක්තරා විපාකයක් වශයෙනි,

ඒ පහයෙහි රන් යටලීවල මැණික්දද, මැණික් යටලීවල රන් දද, පබලු යටලීවල මුතුදද, මුතු යටලීවල පබලුදද, සත්රුවන් යටලීවල සත්රුවන් දද නිතර ලෙල දුන්හ, හැම දදයෙක් ම යොදුන් තුන්සියයක් පමණ දිග ය, යොදුන් සත් සියයක් උස් වූ මෙම පහය සත්රුවණින් ම කැරුණෙක් ව සිටියේ ය,

කොබෝලීලගස සිටුවීමේ විපාක විසින් අවට යොදුන් සියයක් පැතිර ගත් පරසතුරුක පහළ විය,

ගල්ලෑල්ල සවි කළ පිණේ විපාක විසින් පරසතුරුක්මුල පඬුඇඹුල්අසුන නැගී සිටියේ ය, එය සැට යොදුනක් දිග ය, පණස් යොදුනක් පළල ය, පසළොස් යොදුනක් ඝනය, බඳුවද මල්පැහැය බඳු පැහැය ඇත්තේ ය, හුන් කල සිරුරෙන් අඩක් එහි ගැලී සිටි යි, හිඳ නැඟී සිටි කල සමතල ඇත්තේ වේ.

මඝ මාණවක දවසෙහි, වැඩ ගත් ඇත් තෙමේ ඓරාවන නම් දිව්‍යපුත්‍ර ව උපන්නේ ය, දෙව්ලොව තිරිසන්නු නැත, එ හෙයින් ඒ දිව්‍යපුත්‍ර තෙමේ උයන් කෙළියට යන කල්හි ඒ අත්බව හැර දමා එක් සිය පණස් යොදුන් වූ ඇත්වෙසක් ගන්නේ ය, ඔහු මේ තෙතිස් දෙනාට තෙතිස් කුඹක් මවාපායි, ඒ මත්තෙහි දොළොස් යොදුන් පමණ වූ රත්නමණ්ඩපයෙක් වෙයි, එහි අතරින් අතර යොදුන් පමණ උස් වූ සප්තරතනමය ධ්වජයෝ වෙති. කෙළවර කිකිණිදැල් එල්බේ, මණ්ඩපය මැද, සක්දෙව් රජ පිණිස යොදුනක් පමණ වූ මිණිපළඟෙක් මැවුනේ ය, තෙතිස් කුඹු අතරෙහි එක් එක් කුඹෙහි දත් සත සත වේ, ඒ එක් එක් දත පණස් පණස් යොදුන් පමණ දික් වේ, එක් එක් දතෙහි පොකුණු සත සත වේ, එක් එක් පොකුණෙහි නෙළුම්පඳුරු සත සත වේ, එක් එක් නෙළුම්පඳුරෙහි මල් සත සත වේ, එක් එක් මලෙහි පෙති සත සත වේ, එක් එක් පෙත්තෙහි දෙවකන්‍යාවෝ සත් සත් දෙන නටති, මෙසේ හාත්පස පණස් යොදුන් පමණ වූ තැනැ ඇත් දත්හි ම නාට්‍ය මණ්ඩපයෙක් වේ, මෙසේ මහත් සැපත් විඳිමින් සක්දෙව් තෙමේ දවසරින්නේ ය,

සුධර්‍මා තොමෝ කලුරිය කොට එහි ම උපන, සුධර්‍මා නම්, දිව්‍යසභාවක් ඇයට පහළ වූ ය, ඕ නව සියයක් යොදුන් පමණ ය, ඒ දිව්‍යසභාවට වඩා සිත්කලු වූ අන් තැනෙක් එහි නැත්තේ ය, මසකට, අට වරක් එහි දහම් ඇසීම වේ,

නන්දා තොමෝ කලුරිය කොට එහි ම උපන, නන්දා නම් පොකුණ පහළ වූවා ඇයගේ පිණට ය, යොදුන් පන් සියයක් දිග පළල ය ඒ පොකුණ, චිත්‍රා උපන්නී ද එහි ම ය, පන් සියයක් යොදුන් පමණ වූ සිතුලියවනය පහළ වූයේ ඇය කළ පිණට ය, සුජාතා කලුරිය කොට එක් කඳුරැලියෙක කණ කෙකිණක් ව උපන, ඇයට දෙව්ලොව ඉපදීමට පිණෙක් නො වී ය,

මේ අතර දිනෙක ශක්‍ර තෙමේ ස්වකීය භාර්‍ය්‍යාවන් ගැන විමසන්නේ සුධර්‍මා - නන්දා - චිත්‍රාවන් තමන් හා එක් ව උපන් බවත් සුජාතාවන් එක්තරා කඳුරැලියෙක කණකෙකිණි ව උපන් බවත් දුටුයේ ය, ‘අය්යෝ! මේ මෝඩිය කිසි පිණක් නො කොට දැන් තිරිසනුන් මැද ඉපිද සිටී, දැන්වත් මැය ලවා පිණක් කරවා මා වෙත පමුණුවා ගත යුතු ය’ යි සිතා දිව්‍යාත්මය හැර දමා රහස් වෙසක් ගෙණ ඇය හමුවට ගොස් ‘මෙහි කුමක් කරහි දැ’ යි ඇසී ය, එවිට ‘තෝ කවු දැ’ යි ඕ ඇසූ ය, ‘මම ගිය අත්බවේ තීගේ ස්‍වාමි වූ මඝ නම් වෙමි’ යි කී විට ‘ඔබ වහන්සේ උපන්නහු කොහි දැ, යි ඇසූ ය, ‘මම තව්තිසා දෙව්ලොව, තීගේ ඒ බුහුනනියෝත් එහි මා ලඟ, දකිනු කැමැත්තෙහිද උන්’ යි ශක්‍ර තෙමේ ඇසුයේ ය, ‘දකිනු කැමැති යි, එහි කෙසේ යම් දැ’ යි ඇය කී විට, ඔහු ඇය අතට ගෙණ දෙව් ලොවට ගෙණ ගොස් නන්දාපොකුණු ඉවුරෙ තබා අනික් තිදෙනාට ‘තොපගේ බුහුනැනි වූ සුජාතාවන් බලවු’ යි කීයේ ය, ‘ඈ කොහි දැයි ඈලා ඇසූ විට ‘ආ, නන්දාපොකුණු ඉවුරෙහි’ යි කී ය, එහි ගොස් ඇය බලා ‘අනේ! දෙවියනේ. අපේ බුහුනැනියට සිදුවී ඇති විපත, ඇඟපත සරස සරසා ඉඳීමේ විපාක, එදා යසට තුබූ කටක හැටි අද, බලවු, එය කටක් නො වේ, හොටයෙකි, කකුල්, කෙණ්ඩා, බලවු, ඒවායේ හැටි’ යි කියා කවටකම් කොට ගියහ,

එයට පසු පැමිණි සක්දෙව් තෙමේ ‘බහුනැනියෝ දක්නා ලද්දාහු ද?’ යි අසා ‘දක්නා ලදහ, ඔවුහු මට කවටකම් කොට ගියහ, මා ගෙණ ගොස් මා හුන් තැනැ ලව’ යි කී විට ඇය ගෙණ ගොස් හුන් තැනැ තබා බුහුනැනියන් හා එක් ව ඉපදීමට සෑහෙන යමක් කළ යුතු ය’ යි කීයේ ය, ‘මා විසින් ඒ සඳහා කුමක් කළ යුතු දැ’ යි ඇය ඇසූ විට ‘මා දෙන අවවාදය රකුව’ යි ඔහු කී ය, සක්දෙව් තෙමේ ඇය පන්සිල් ගන්වා ‘අප්‍රමත්ත ව පන්සිල් රකුව’ යි කියා ගියේ ය, ඕ එතැන් සිට තමා මළමසුන් ම සොයා කයි, මසුන් තමන් මරා නො කයි. ශක්‍ර තෙමේ කිහිප දවසකින් පසු ඇය විමසනු පිණිස එහි ගොස් වැලිපිට මළ මසකු සේ හොත්තේ ය, ඕ ඒ දැක මළමසෙකැ යි සිතා හොටෙන් අල්ලා ගිලින්නට වන, එකල මත්ස්‍ය තෙමේ නඟුට සැලුයේ ය, කෙකිණී තොමෝ ‘පණ ඇති මසෙකැ’ යි සිතා හැර ගියා ය, ශක්‍ර තෙමේ ටික වේලාවක් හැර පියා නැවැතත් ඇය ඉදිරියෙහි උඩ බලා හොත්තේ ය, එවර ද, කෙකිණී තොමෝ මළ එකෙකැ’ යි ගෙණ මදක් ගිලින කල්හි නඟුටකෙළවර සැලී ය, එවරත් ඕ ඌ හැර ගියා ය. මෙසේ සක්දෙව් තෙමේ ඈ තෙවරක් විමසා බලා යහපත් ව සිල්රකිනබව දැන ‘මම ශක්‍ර වෙමි, තී විමසන්නට පැමිණියෙමි, හොඳින් සිල් රකුව, හොඳින් සිල් රැක්කොත් කල් නො යවා මා ලඟ උපදිනු හැකි ය, අප්‍රමත්ත වෙව’ යි කියා ගියේ ය,

කෙකිණී තොමෝ එතැන් සිට තමන් මළ මසුන් නො ලැබීමෙන් නිරාහාර වූවා කලුරිය කොට තමන් රැකි සීලයා ගේ විපාක වශයෙන් බරණැස්නුවර කුඹල් කරුවකුට දූව උපන, මෙසේ උපත ලැබූ ඇය වයසින් පසළොස් හවුරුද්දට පැමිණි කළ ශක්‍ර තෙමේ ‘ඈ කො තැනැ උපන්නී දැ’ යි බැලී ය, බරණැස් නුවරැ කුඹළකුට දූ ව උපන්බව දැන ‘මා දැන් එහි යා යුතු ය’ යි කැකිරිගෙඩි සේ පෙණෙන සත් රුවන් රැසක් බරකරත්තයක පටවා කරත්තය පැද ගෙණ බරණැසට ගොස් ‘කැකිරි, කැකිරී’ යි කියමින් කඩමණ්ඩියෙහි ඔබිනොබ හැසුරුණේ ය, මුං උඳු ආදිය දී කැකිරි ගන්නට ආවුන්ට මුං උඳු ආදිය ගෙණ කැකිරි නො දී, ‘සිල් ඇත්තන්ට කැකිරි දෙමි’ යි ඔහු කීයේ ය, ‘මුදලාලි සිල් කෙබඳු ද, නිල් ද, කලු ද, සුදු ද, වට ද, පැතැලි ද, දිග ද, කොට ද, රස මොක දැ’ යි කැකිරි ගන්නට ආ අය ඇසූහ, ‘තෙපි සිල් නම් කිමැ’ යි නො දන්නහු, එසේ විට සිල් කෙසේ රකිහු ද, මේ කැකිරි දෙන්නේ සිල් රකින්නන්ටැ’ යි කී විට ‘මුදලාලි! මෝ මෙනුවර කුඹල් කරුවකුගේ දුවක්, මෝ නම්, සිල් රකිමි යි කිය යි, ඒ නිසා කැකිරි මෑට දෙන්නැ’ යි එහි පැමිණ සිටියෝ කීහ, එවිට ඕ ද ‘මුදලාලි! මම යි මෙනුවර සිල් රකින්නි ය, මම නො හළ පන්සිල් ඇත්තී වෙමි, නො කඩ කොට පන්සිල් රකිමි මම, එහෙයින් මට දෙව’ යි කි වු ය, මේ කැකිරි කරත්තය ගෙණෙන ලද්දේ තී පිණිස ය’ යි කියා ශක්‍ර තෙමේ බරකරත්තය ඇයගේ ගෙදරට දක්කා ගෙණ ගොස් අනෙකක්හට නො ගත හැකි කොට කැකිරි ලෙසින් ගෙන ආ සත්රුවන් සමූහය ඇයට දී තමන් ශක්‍රයා බව දන්වා ‘තිට දිවි ගැලවීමට මේ ධනය පමණ ය, එ හෙයින් නො කඩ කොට පන්සිල් රකුව’ යි නියම කොට දෙව්ලොව බලා ගියේ ය,

කුඹල් කරුගේ දූ තොමෝ දිවිහිම් කොට මැනැවින් පන්සිල්, රැක මිනිස්බවින් චුත වූවා, අසුරභවනයෙහි නායක අසුරයාගේ දූව උපන්නු ය, අත්බැව් දෙක්හි ම මැනැවින් සිල් රැකි බැවින් යහපත් රූ ඇත්තී රන්වන් වූවා අසාධාරණ රූපශ්‍රියෙන් යුක්ත වූ ය, මේ කාලයෙහි ඈ බිරිය කොට ගැන්මට නොයෙක් අසුරයෝ ඇයගේ පියා වෙත පැමිණියෝ ය, ඇයගේ පිය වූ වේපචිත්තිඅසුරේන්‍ද්‍ර තෙමේ ‘තෙපි මාගේ දුවට නො ද සෑහෙන්නහු’ යි ඔවුන් යවා ‘මාගේ දූ ම තමන්ට කැපෙන හිමියකු සොයා ගනු ඇතැ’ යි දිනෙක අසුරයන් රැස් කරවා ‘තිට කැපෙන හිමියකු මේ අසුරයන් අතුරින් තී ම සොයා ගණුව’ යි දුවට මල්වඩමක් දුන්නේ ය, සක්දෙව් තෙමේ ඇය උපන් තැන බලන්නේ මේ තොරතුරු දැන ‘දැන් මා එහි ගොස් ඇ ගෙණ ආ යුතු ය’ යි අසුර වෙසක් ගෙණ එහි ගොස් පිරිස් කෙළවර සිටියේ ය, අසුරකන්‍යා තොමෝ ඔබනොබ බලන්නී පෙර එක් ව විසීමෙන් හටගත් පෙම් බැඳුමෙන් ‘මෙතෙමේ මාගේ හිමියා’ යි සක්දෙව් කර මල්වඩම දැම්මා ය, එ කෙණෙහි අසුරයෝ ‘අන්න හරි, අපගේ රජ මෙතෙක් කල් දූට කැපෙන හිමියකු සෙවූ සැටි, දැන් නම් දෙන්නා හොඳට ගැළපෙති, මූ මෑගේ මුත්තා සේ ය, ඌටත් වඩා මූ නාකි ය, අනේ, අපූරු යි ගැළපුම, මුත්තාගේ හා මිනිබිරියගේ දීග ය’ යි කවටකම් කරමින් ගියහ,

සක්දෙව් අසුරකත අතින් අල්ලා ගෙණ ‘මම සක්දෙව්මි’ යි හඬ නගා කියමින් අහස්කුසට නැංගේ ය, අසුරයෝ ද ‘මේ මහල්ලා විසින් අපි රවටන ලද්දෙමු’ යි ඔහු ලුහු බැඳ ගියහ. මාතලී රියැදුරු තෙමේ වෛජයන්තරථය ගෙණ අතර මඟ සිටියේ ය, සක්දෙව් තෙමේ ඇය රියට නංවා ගෙණ දෙව්නුවර බලා ගියේ ය, ඔවුන් ගුරුළන් වසන ඉඹුල් වනයට ලංවූ කල්හි බියපත් වූ ගුරුළුපැටවු හඬන්නට වන්හ, ශක්‍ර තෙමේ ‘හඬන්නෝ කවුරහු දැ’ යි අසා ‘ගුරුළු පැටවු’ යි කී කල්හි නැවැත ‘කුමක් හෙයින් හඬත් දැ’ යි ඇසී ය, ‘රිය හඬ අසා. මරණබියෙන් බියපත් ව හඬති’ යි කී විට ‘තනි මා නිසා මෙතෙක් දෙන රථවේගයෙන් සුණුව ගියහ, උන් නො නසව, රිය නවතා ලව’ යි දැන්වී ය, මාතලී තෙමේ රිය නවතාලී ය, අසුරයෝ ඒ දැක ‘මහලු සක්දෙව්, අසුරපුරයෙහි පටන් පලා ගොස් දැන් රිය නවතා ලී ය, මොහු විසින් පිහිටක් ලද්දේ වනැ’ යි නැවතී ආ මගින් ම අසුරපුරයට වන්හ, හිස් ඔසොවා නො ද බැලූහ,

සක්දෙව් තෙමේ මෙසේ සුජාතා අසුරකන්‍යාව දෙව්පුරයට ගෙණ ගොස් අඩු තුන් කෙළක් දෙවඟනන්ට ප්‍රධාන කොට තැබී ය, ඉක්බිති ඕ තොමෝ ‘දේවයන් වහන්ස! මෙහි මට මවුපියෝ නැත, සහෝදර සහෝදරියෝ නැත, මම තනි වෙමි, නෑදෑ කිසිකෙනෙක් නැත, එ හෙයින් ඔබතුමන් යන යන තැනට මා කැටිව ම යනු මැනැවැ යි ඉල්ලා සිටියා ය, සක්දෙව් තෙමේ ‘යහපතැ’ යි එය පිළිගත්තේ ය,

අසුර භවනයෙහි සිත්පළොල්ගසෙහි මල් හටගත් කල්හි ‘අපගේ පරසතුගසෙහි මල් හටගන්නා කාලය’ යි අසුරයෝ සක්දෙවිඳුන් හා යුද්ධයට යති, සක්දෙව් තෙමේ මුහුද යට නාගයන් ලවා, ඉන් උඩ ගුරුළන් ලවා, ඉන් උඩ කුම්භාණ්ඩයන් ලවා ආරක්‍ෂා කරවී ය, දෙව්පුර දොරටුවෙහි වජ්‍රායුධ ගත් අත් ඇති ශක්‍රප්‍රතිමා තැබ්බවී ය, අසුරයෝ නාගදීන් සිඳ බිඳ හැර නැගී ආවෝ ද ශක්‍රප්‍රතිමා දැක ‘ශක්‍ර තෙමේ නික්මුනේ වනැ’ යි පැන දුවති ’ යි වදාරා ‘මහාලි! මඝ තෙමේ මෙසේ අප්‍රමාදප්‍රතිපත්තියෙහි පිළිපැද මේ සා මහත් ඉසුරට පැමිණ දෙ දෙව්ලොව රජය කරවූයේ ය, අප්‍රමාදය වනාහි බුද්ධාදිමහොත්තමයන් විසින් පසස්නා ලද්දේ ය, අප්‍රමාදය නිසා ම සියලු ලෞකික ලෝකෝත්තරගුණයන්ට පැමිණේ ය” යි මේ ධර්‍මදේශනාව ද කළ සේක.

මඝමානවක තෙමේ අප්‍රමාදහේතුවෙන් දෙවියන්ගේ ශ්‍රේෂ්ඨ භාවයට ගියේ ය. (එහෙයින්) නො පමා බව පසසත්. පමාබව සියලු කල්හි ගරහන ලද්දේ ය.

අප්පමාදෙන අප්‍රමාදහේතුවෙන්. ^[32]

මඝමානවකයා විසින් අන් දෙතිස් දෙනකුන් හා එක් ව මචල නම් ගම්හි, බිම් පෙදෙස් පිරිසිදු කිරීමෙහි පටන් පුරණලද අප්‍රමාද ප්‍රතිපත්තිය මෙයින් කිය වේ.

මඝවා = ශක්‍ර තෙමේ.

මඝ යන නම මොහුට ඇත්තේ, මඝවන්තු, නම්. ප්‍රථමා විභක්ති එකවචනයෙහි ‘මඝවා’ යි ආයේ ය. පිදිය යුතු අරුතෙනුදු ‘මඝවා’ යි කියත්.

දෙවානං = දෙවියන්ගේ

දෙවියෝ තෙ පරිදි ය. සම්මුතිදෙව - උප්පත්තිදෙව - විසුද්ධි දෙව යි. එහි සම්මුතිදෙවියෝ නම් රජහු ය. චාතුම්මහාරාජකාදීහු උත්පත්තිදෙවියෝ ය. බුද්ධාදිමහොත්තමයෝ විසුද්ධිදෙවියෝ ය. ‘සම්මුතිදෙවා නාම රාජානො, දෙවියො, කුමාරා, උප්පත්ති දෙවා නාම භුම්මදෙවෙ උපාදාය තදුත්තරිදෙවා, විසුද්ධිදෙවා නාම බුද්ධපච්චෙකබුද්ධබීණාසවා’ති, යනු පොතෙහි ආයේ ය.

මෙහිලා ගැනෙන්නෝ උත්පත්තිදෙවියෝ ය. මේ මොවුන් ගැන කී සැටි:- “දිබ්බන්ති කීළන්ති පංචහි කාමගුණෙහි, පටිපක්ඛෙ වා විජෙතුං ඉච්ඡන්ති, වොහරන්ති ච ලොකස්ස යුත්තායුත්තිං, ජොතන්ති පරමාය සරීරජුතියා, ථොමීයන්ති තබ්භාවත්‍ථිකෙහි, කාමීයන්ති දට්ඨුං සොතුං ච සොභාවිසෙස යොගෙන ගච්ඡන්ති ච යථිච්ඡිතට්ඨානං අප්පටිහතගමනෙන, සක්කොන්ති ච අනුභාවසම්පත්තියා තං තං කිච්චං නිප්ඵාදෙතුන්ති” යි. පස්කම්ගුණෙන් කෙළින්නෝ, ප්‍රතිපක්‍ෂයන් දිනන්නෝ, ලෝකය පිළිබඳ යුතු අයුතුකම් පවසන්නෝ, උතුම් සිරුරුකැලුමින් ස්තුති කරනු ලබන්නෝ, ඒ අයුරු ප්‍රයෝජන කොට ගත්තවුන් විසින් දකින්නට අසන්නට කැමැති වනු ලබන්නෝ, නො පැකිළි ගමනින් තමන් කැමැති තැනට යන්නෝ, සිය තෙදින් ඒ ඒ කටයුතු කිරීමෙහි පොහොසත් වන්නෝ දෙවියෝ ය යනු, මෙයින් කීහ.

‘දෙවානං’ යන මෙයින් ප්‍රධාන විසින් ගැණෙන්නෝ චාතුම්මහාරාජික-තාවතිංස යන දෙදෙව්ලොව වැසි දෙවියෝ ය.

සෙට්ඨතං ගතො = ශ්‍රේෂ්ඨත්‍වයට ගියේ ය.

මෙකී දෙවියන්ගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්‍වයට ගියේ ශක්‍ර තෙමේ ය. මේ හැම දෙවියන්ට වඩා පස්කම්සැපතින්, බලපැරකුමෙන්, පින් තෙදින් නැගී සිටියේ ශක්‍ර තෙමේ ය. මේ කිසිවකින් දෙදෙව්ලොව වැසි අන් එක ද දෙවියෙක් ශක්‍රයා අබිබවා සිටීමෙහි අපොහොසත් ය. ‘දෙවානමින්‍ද’ යනු යෙදුනේ ද ඒ නිසා ය.

අප්පමාදං පසංසන්ති = නොපමා බව පසසත්.

නො පමා බව කවුරු පසසත් ද? යත්:- බුද්ධාදිමහොත්තමයෝ පසසති නො පමා බව. නො පමා බව හේතුකොට සියලු ලොවී ලොවුතුරා සැප ලැබෙන බැවින් එසේ පසසති. ‘බුද්ධාදයො පණ්ඩිතා අප්පමාදං එව ථොමෙන්ති වණ්ණයන්ති කිං කාරණා සබ්බෙසං ලොකියලොකුත්තරානං විසෙසානං පටිලාභකරණත්තා’ යනු අටුවාය.

පමාදො ගරහිතො සදා = ප්‍රමාදය තෙමේ සියලු කල්හි ගරහන ලද ය. ^[33]

බුද්ධාදිආර්‍ය්‍යයන් විසින් පමාබව හැම කල්හි ගරහන ලද්දේ ය. කුමක් හෙයින් ද? යත්:- පමාබව සියලු විපත්වලට මුල් වන බැවිනි. මෙන්න අටුවා පාළිය:- .

‘පමාදො පන තෙහි අරියෙහි නිච්චං ගරහිතො නින්‍දිතො කිං කාරණා සබ්බවිපත්තීනං මූල භාවතො, මනුස්සදොභග්ගං වා හි අපායුප්පත්ති වා සබ්බෙ පමාදමූලිකායෙවා ති.

ධර්‍මදේශනාවගේ අවසානයෙහි මහාලි ලිච්ඡවි තෙමේ සෝවන් පලයෙහි පිහිටියේ ය. පැමිණ සිටි පිරිසෙන් බොහෝ දෙනෙක් සෝවන් ඵලාදියට පැමිණියෝ ය.

කන්දක් උඩදී රහත් වූ උතුමෙක්

නමින් ප්‍රසිද්ධියට නො පැමිණි එක් ස්ථවිරයන් වහන්සේ නමක් බුදුරජානන් වහන්සේ වෙතින් කමටහන් උගෙන වනයට ගොස් රහත්බවට පැමිණෙන්නට උත්සාහ කළ සේක. එහෙත් උන්වහන්සේ රහත්බවට පැමිණෙන්නට අපොහොසත් වූහ. එ හෙයින් ‘නැවැතත් කමටහන් කියවා ගන්නෙමි ’ යි වනයෙන් නික්ම බුදුරජුන් වෙත එන්නෝ අතරමග දී හැමතින් බුරබුරා නැගි මහත් ලැව්ගින්නක් දැක, වහවහා ගොස් ගස්කොළන් නැති කන්දක් උඩ නැගී වනය දවා පෑතිර යන ඒ ලැව්ගින්න බලා ‘මේ ගිනිකඳ ලොකු කුඩා දර පරඬලා දවමින් යම්සේ. පැතිර යේ ද, එමෙන් ආර්‍ය්‍යමාර්‍ගඥාන නැමැති ගින්නෙන් කුදු මහත් සසර බැඳුම් දවා යා යුතු වන්නේ ය ’ යි අරමුණු ගත්හ. එ වේලෙහි තිලෝගුරු සම්මා සම්බුදුරජානන් වහන්සේ ගඳකිළියෙහි වැඩහුන් සේක. උන්වහන්සේ එහි දී ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේ ගේ සිතේ පැවැත්ම දැන, ‘මහණ! ඒ එසේ ය ’ තමුසේගේ සිතුවිල්ල ඉතා යහපත් ය, සත්‍වයන්ගේ සිත තුළ හටගන්නා ලොකු කුඩා සංයෝජන මේ වෙනෙහි වූ ලොකු කුඩා දරකැබලි වැනි ය, එහෙයින් සත්‍වයන්ගේ ඇතුළත උපදින ඒ ලොකු කුඩා සංයෝජන, ආර්‍ය්‍යමාර්‍ගඥාන නැමැති ගින්නෙන් දවා නැවැත ඔවුනට ඉපදීමට ඉඩ නො තැබිය යුතුය ’ යි ආලෝකයක් පතුරුවා ඒ භික්‍ෂූන් වහන්සේගේ ඉදිරිපිට සිටියහු සේ පෙණන සේක් මේ ධර්‍මදේශනාව කළ සේක.

නො පමාබවෙහි ඇලුනු පමාබවෙහි බිය දක්නා සුලු මහණ තෙමේ ලොකු කුඩා දරකෝටු දවමින් පැතිර යන ගින්නක් සේ ලොකු කුඩා සංයෝජන දවමින් නිවනට යන්නේ ය.

අප්පමාදරතො = නො පමාබවෙහි ඇලුනු.

මෙහි එන ‘භික්ඛු’ යන්නට විශේෂණ ව සිටියේ ය. අප්‍රමාද ප්‍රතිපත්තියෙන් කල් දවස ගත කරන්නේ ය ‘අප්පමාදරත’ නම්.

භික්ඛූ = මහණ තෙමේ.

පමාදෙ භයදස්සි වා = පමාවෙහි බියදක්නා සුලු.

මෙ ද, භික්ඛූ, යන්නට විශේෂණ වේ නිරයෙහි ඉපැම මුල්කොට ඇති පමාබවෙහි බිය දක්නේ, නොහොත්, නිරයෙහි ඉපැදුම් ආදියට මුල් වූ බැවින් පමා බව බිය විසින් දක්නා සුලු වූයේ ය, ‘පමාදෙ භයදස්සී’නම්.

සංයොජනං = සංයෝජනයන් සසර යෙදුම්, සසරබැඳුම්.

සත්‍වයන් සසරදුක හා යොදන බඳින, සත්‍වයන් සසරෙහි ගල්වන දහම් ය සංයෝජන. සක්කායදිට්ඨි - විචිකිච්ඡා - සීලබ්බත පරාමාස - කාමරාග - ව්‍යෘපාද - රූපරාග - අරූපරාග - මාන - උද්ධච්ච - අවිජ්ජා යන මේ දසය සංයොජනැ යි ගැණේ. මොවුන්ගේ ශක්තිය බලාය, සංයොජනැ යි කීවෝ. ‘යස්ස සංවිජ්ජතී තං පුග්ගලං වට්ටස්මිං සංයොජෙති බන්‍ධතීති = සංයෝජනං’ සංයෝජනයෝ යමකුට වෙත් නම්, ඒ පුද්ගලයා සසර යොදන්නෝ ය, බඳින්නෝ ය, ඒ සංයෝජනයෝ. ‘වට්ටස්මිං සත්තෙ සංයොජෙති බන්‍ධතීති = සංයොජනං’ සත්‍වයන් සසරදුකෙහි දැඩිකොට යොදන්නේ බඳින්නේ සංයෝජන නම්, ‘සංයොජනන්ති = බන්ධනං’ යනු කීයේ එහෙයිනි. තව ද ‘සංයොජනන්ති වට්ට දුක්ඛෙන සද්ධිං සන්‍ධානං’ යන මෙයින් ද කීයේ ඒය.

‘තානි සංයොජන්ති ඛන්‍ධගතිභවාදීහි බන්‍ධගතිභවාදයො කම්මං වා ඵලෙන තස්මා සංයොජනානීති වුච්චන්ති’ යි තවත් මදක් සංයෝජන යන්නෙහි අරුත හෙළි කළහ. ඔවුහු ස්කන්‍ධගතිභවාදිය, ස්කන්‍ධගතිභවාදිය හා යොදත්. කර්‍මය හෝ ඵලය සමග යොදත්. එහෙයින් සංයොජනැ යි කියනු ලැබෙත්, යනු එහි අරුත් ය.

සත්‍වයන්ගේ සසර ඉපැත්මට හේතු වූවෝ, සත්‍වයන් සසරැ යොදන්නෝ සංයෝජනයෝ ය, යනු මේ සියලු වාක්‍යයන්ගේ කෙටි තේරුම් ය. සියලු තන්හි අදහස එකෙක් ම ය. සත්‍වයන්ගේ ස්කන්‍ධ ධාරණයත් අපායාදීගතිවල ඉපැමත් එකවොකරාදි භවයන්හි විසීමත් යම් ධර්‍මශක්තියකින් සිදු වෙත් නම් ඒ සිද්ධියට හේතු වූ වෝ සංයෝජනයෝ ය.

අණුං = කුඩා වූ

මෙයින් රූපරාග-අරූපරාග-මාන-උද්ධච්ච-අවිජ්ජා යන පස ගැණේ. උද්ධම්භාගීය යි කියනු ලබන්නේ ද මේ පංචකය ය. රූපාරූපභවයෙහි උපතට හේතු වන්නේ මේ පසය. එහෙයිනි උද්ධම්භාගීය යි කියන්නේ. ‘උද්ධං වුච්චති රූපාරූපධාතු’ රූපලෝක-අරූපලෝක දෙක ‘උද්ධං ’ යි කියනු ලැබේ. එහෙයින් රූපාරූපලෝකයන්හි වූවෝ, එහි උපතට හේතු වූවෝ ‘උද්ධම්භාගීය ’ නම් වෙති. මේ සංයෝජන පස, ඉතිරි සංයෝජන පස සේ බල ගතු නො වන බව ‘අණුං ’ යන මෙයින් වදාළ සේක. ‘ථූලං ’ යන මෙයින් ගැණෙන සංයෝජන සිඳහැරීමෙන් ම ඉතා දුකසේ කට යුතු ය. ඔවුන් සිඳහැරීමෙන් පසු මොවුන් සිඳහැරීම් නිදුකින් කළ හැකි ය. මොවුන්ගේ සිඳහැරීම එකාන්තසිද්ධ ය. කාමලෝකයෙහි උපත නැති කළ උතුමන් පිළිබඳය මේ සංයෝජන පස. ආර්‍ය්‍යපුද්ගලපක්‍ෂයෙහි ලා ගැණෙති මේ උත්තමයෝ.

ථූලං = ලොකු වූ. මහත් වූ.

මෙයින් සස්කායදිට්ඨි-විචිකිච්ඡා-සීලබ්බතපරාමාස-කාමරාග-ව්‍යාපාද යන පස ගැණේ. ‘ඔරම්භාගීය’ යි කියනු ලබන්නේ ද, මේ පංචකය ය. කාමලෝකයෙහි උපතට හේතු වන්නේ මේ පස ය. එහෙයින් ‘ඔරම්භාගීය ’ යි කියන්නේ. ‘ඔරං වුච්චති කාම ධාතු’ කාමලෝකය ‘ඔර ’ යි කියනු ලැබේ. එ හෙයින් කාම ලෝකයෙහි වූවෝ, එහි උපතට හේතු වූවෝ ‘ඔරම්භාගීය’ නම් වෙති. මේ සංයෝජන පස ඉතිරි සංයෝජන පසට වඩා ඉතා බලගතු බව බව ‘ථූලං ’ යන මෙයින් වදාළ සේක. සත්‍වයා සසර බැඳ තැබීමේ බලවත් ශක්තියක් මොවුන්ට ඇත්තේ ය. උද්ධම්භාගීයසංයෝජන සසර සැරිසරන සත්‍වයාගේ ගෙලෙහි ලූ රැහැණක් සේ ද, ඕරම්භාගීයසංයෝජන පයෙහි ලු රැහැණක් සේ ද දත යුතු ය. පයෙහි ලූ රැහණක් සේ ගැණෙන සංයෝජන සිඳ හැරීම ඉතා දුකින් කළ යුතු ය.

‘අජ්ඣත්තසංයොජන - බහිද්ධාසංයොජන’ යි සංයෝජන තවත් දෙ පරිද්දෙකින් පොතෙහි ආයේ ය. එහි කාමභවය ‘අජ්ඣත්ත ’ නම්. රූපාරූපභවය ‘බහිද්ධා ’ නම්. කාමභවයෙහි ඉපදීම හා මැරීම බොහෝ සෙයින් වන බැවින් එහි ආලය ප්‍රාර්‍ත්‍ථනාව අභිලාෂය ඉතා බොහෝ ය. ඉතා බලගතු ය. මෙසේ යම් තැනක ඉපදීම හා මැරීම බහුල ව සිදු වේ නම්, එ තැන ආලයාදිය ද බොහෝ ය. එහෙයින් කාමලෝකය ‘අජ්ඣත්ත ’ නම් වේ.

රූපාරූපභවයෙහි ඉපදීම හා මැරීම බොහෝ නො වන බැවින් එහි ආලය ප්‍රාර්‍ත්‍ථනාව අභිලාෂය ස්වල්ප වේ. බොහෝ නො වේ. මෙසේ යම් තැනක ඉපදීම හා මැරීම බහුල ව සිදු නො වේ නම්, එ තැන ආලයාදිය ද බොහෝ නො වේ. රූපාරූපභවය ‘බහිද්ධා ’ නම් වූයේ එහෙයිනි.

අජ්ඣත්ත නම් වූ කාමභවයෙහි ඡන්‍දරාගය තෙමේ ‘අජ්ඣත්ත සංයොජන’ නම්. රූපාරූපභවයෙහි ඡන්‍දරාගය තෙමේ ‘බහිද්ධා සංයොජන’ නම්. අජ්ඣත්තසංයෝජන යන්නෙන් ඕරම්භාගීය සංයෝජනයෝත්, බහිද්ධාසංයෝජන යනෙන් උද්ධම්භාගීය සංයෝජනයෝත් ගැණති. දශක්ලේශ, දශසංයොජනැ යි ගැනේ. දශක්ලේශ කියන ලද්දේ ය.

ඩහං අග්ගි ඉව ගච්ඡති = ගින්නක් සේ දවමින් යයි.

ගින්න කුදු මහත් දර කෝටු දැව දඬු දවමින් යන්නා සේ නො පමාබවෙහි ඇලුනු මහණ තෙමේ අප්‍රමාදයෙන් තමන් ලැබූ අර්‍හත්මාර්‍ගඥාන නැමැති ගින්නෙන් ඕරම්භාගීය-උද්ධම්භාගීය සංයෝජනයන් දවමින් නැවැත ඉපැත්මට නො සුදුසු කරමින් නිවන් පුරයට යයි. ‘යථා අයං අග්ගි තං මහන්තං ච ඛුද්දකඤ්ච උපාදානං ඩහන්තො ගච්ඡති, එවමෙව සො අප්පමාදරතො භික්ඛු අප්පමාදාධිගතෙන ඤාණග්ගිනා එතං සංයොජනං ඩහන්තො අභබ්බුප්පත්තිකං කරොන්තො ගච්ඡති’ යනු අටුවා ය. ‘ඩහං’ යනු අටුවා ය. ‘ඩහ’ යනු ඩහන්ත ශබ්දයේ ප්‍රථමා එකවචන යි.

ධර්‍මදේශනාවගේ අවසානයෙහි ඒ මහණ තෙමේ හුන් ලෙසින් ම සියලු සංයෝජන දවා සිවු පිළිසැඹියාවන් ලබා රහත් බවට පැමිණ අහසින් අවුත් බුදුරජුන්ගේ රන්වන් සිරුරට ස්තුති කොට වඳිමින් ගියේ ය.

නිගමතිස්ස ස්ථවිරයන් වහන්සේ

එක්තරා අචස්ථාවෙක සම්මා සම්බුදු රජානන් වහන්සේ සැවැත්නුවර දෙව්රම්මහවෙහෙරැ චතුර්විධබ්‍රහ්මවිහරණයෙන් යුක්ත ව වැඩ වාසය කරණ සේක. ඒ කාලයෙහි සැවැත්නුවරට නො දුරෙහි වූ නියම්ගමෙක ඉපිද වැඩුනු කුලපුත්‍රයෙක් බුදු සසුනෙහි පැවිදි ව ලැබූ උපසම්පදා ඇති ව නිගමතිස්ස යන නමින් ප්‍රසිද්ධ විය. ‘නිගමතිස්ස ස්ථවිරයන් වහන්සේ අප්පිච්ඡතා ගුණයෙන් යුක්ත ය, ලද දෙයින් සතුටු වන්නාහ, මහත් විවේකයෙහි ඇලුනාහ, පටන්ගත් වීර්‍ය්‍යය ඇත්තාහ ’ යි ද ගම්රට පැතිර ගියහ. උන්වහන්සේ මෙසේ පතළා වූ ගුණ ඇති සේක් නෑයන් වසන ගමෙහි ම නිතර පිඬු සිඟා යන්නාහ. අනාථපිණ්ඩිකාදී වූ සිටුවරුන්ගේ දන් පිළිගන්නට, පසේනදිකොසොල් රජුගේ අසදෘශදානයට, සැවැත්නුවරට නො ද වැඩි සේක. අනික් දෙනා වහන්සේ ‘මේ නිගමතිස්ස ස්ථවිරයෝ හැම දා නෑ කුලයන් හා එක් ව වෙසෙති, අනාථපිණ්ඩිකාදීන් දන් දෙන තැනකට වත් කොසොල්රජු ගේ අසදෘශදානයට වත් නො ද එති ’ යි උනුන් හා කතා කොට එය බුදුරජානන් වහන්සේට ද දන්වා සිටියාහ.

එවිට බුදුරජානන් වහන්සේ නිගමතිස්ස තෙරුන් ගෙන්වා ‘මහණ! තමුසේ මෙසේ කරහු සැබෑ දැ ’ යි අසා වදාළ සේක. ‘තිලෝගුරු හිමියනේ! මම එසේ නො කරමි, නෑයන් හා එක් ව විසීමෙක් මාගේ නැත, මම මේ මිනිසුන්ගෙන් බත්ටිකක් සිඟා ගෙණ වළඳා ජීවත් වෙමි, ඒ බත රළු වුවත් මිහිරි වුවත් මට කම් නැත, ඒ ගැන මාගේ තැකීමෙක් නැත, දැහැමිලෙසින් මට සෑහෙන පමණට බත්ටිකක් ලැබුනු විට, ඉන් එහාට බත් සෙවීමෙක් නැත, මම වැඩිපුර සොයන්නට, මිහිරි දේ සොයන්නට කො තැනකත් නො යමි, ලද දෙයින් සතුටු වෙමි, මා පිය බුදුරජානන් වහන්ස! මෙසේ මුත් නෑයන් හා එක්වීමෙක් මාගේ නැතැ ’ යි කී විට බුදුරජානන් වහන්සේ ප්‍රකෘතියෙන් ම ඔහුගේ අදහස දන්නා සේක් සාධුකාර දී ‘මහණ! මා වැනි ගුරුවරයකු ලත් තමුසේගේ මේ අප්පිච්ඡතාගුණය එතරම් පුදුම නො වේ, මේ ගුණය, මා අයත්, මාගේ පරපුර බැවිනැ ’ යි වදාළ සේක. ඉක්බිති භික්‍ෂූන් විසින් ආරාධිත වූ බුදුරජානන් වහන්සේ නිගමතිස්ස ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ පූර්‍වචරිතය මෙසේ වදාළ සේක.

‘යටගිය දවස හිමාලයවනයෙහි ගංඉවුරක ඉඹුල්වනයෙක් පිහිටා තුබුනේ ය, එහි දහස් ගණන් ගිරාපක්‍ෂීහු වාසය කළහ, උන් අතරෙහි විසූ එක් ගිරාරජෙක් තමන් විසූ ගසෙහි ගෙඩි. අවසන් වූ කල්හි එහි ගිරඬ කොළ පතුරු ආදී වූ යමක් ඉතිරි ව තුබුනේ නම්, ඒවා කා ගඟින් පැන් බී අප්පිච්ඡතා සන්තුට්ඨිතා ගුණයන්ගෙන් යුක්ත ව අන් තැනක නො ගොස් එහි ම වසයි, මෙසේ කල් යවන මේ ගිරාරජුගේ අප්පිච්ඡතා සන්තුට්ඨිතා. ගුණයන්ගෙන් ශක්‍රභවනය සැලී ගියේ ය, එකල සක්දෙව් රජ ඒ ගිරවා දැක විමසා බලන්නට ඌ හුන් ඒ ඉඹුල්ගස වියලවා හැරියේ ය, ඉඹුල්ගසෙහි කඳ පමණක් ඉතිරි කෙළේ ය, එහි ද හැම තැනැ ලොකු කුඩා සිදුරු විය, හුළං හමනා විට එයින් ශබ්දය නිකුත් වේ, සිදුරුවලින් කුඩු කඩා හැළේ, ගිරාරජ තෙමේ ඒ කුඩු අනුභව කොට පැන් බී අන් තැනක නො ගොස් අවු සුළං ගැණ නො සලකා ඉඹුල්කඳඋඩ හිඳියි, එවිට සක්දෙව් රජ තෙමේ ‘මූ ඉතා උසස් අප්පිච්ඡභාවය ඇත්තෙකැ ’ යි දැන මිත්‍ර ධර්‍මයෙහි ගුණ කියවා වරයක් දී ඉඹුල්ගෙඩි, අමාගෙඩි කොට එමි ’ යි සිතා හස්රජෙක් ව සුජාතාවන් ඉදිරියෙහි කොට ඉඹුල්වනයට ගියේ ය, එහි නො දුරු තැනක ගසක අත්තක හිඳ ඌ හා කතාවට පටන්ගෙණ ‘නිල්වන් කොළවලින් ගැවසුනු ගෙඩිවලින් කිසිත් අඩුවක් නැති නොයෙක් ගස් ඇත්තේ ය, එසේ ගෙඩිවලින් බර වූ ගස් තිබියදී කුමක් නිසා වියලී ගිය කොළපුවෙක මේ ගිරවාගේ සිත ඇලුනේ දැ ’ යි ඇසී ය, (ජාතකය ජාතක පාළියෙහි එයි. අර්‍ත්‍ථොත්පත්තිය පමණකි වෙනස්) යි.

තිලෝගුරු සම්මා සම්බුදු රජානන් වහන්සේ මේ ධර්‍මදේශනා ව මෙසේ ගෙන හැර දක්වා ‘මහණෙනි! ඒ කාලයෙහි ශක්‍රයා වූයේ මේ ආනන්‍ද තෙමේ ය, ගිරාරජ වූයේ මම ය, අප්පිච්ඡතා තොමෝ මාගේ පරපුරය, මා වැනි ගුරුවරයකු ලත් මේ නිගමතිස්ස තැනගේ අප්පිච්චතාව පුදුම එකෙක් නො වේ, මහණහු මේ නිගමතිස්ස තැන වැනි අප්පිච්ඡතාවය ඇත්තකු විය යුතු ය, මෙ බඳු භික්‍ෂු තෙමේ මාර්‍ගයන්ගෙන් පිරිහීමට සුදුසු නො වේ, මෙ තෙමේ මාර්‍ග ඵලයන්ගෙන් නො පිරිහේ, මෙ බඳු මහණ තෙමේ එකාන්තයෙන් නිවන සමීපයෙහි ම ය ’ යි මේ ධර්‍මදේශනා ව කළ සේක:-

නො පමාබවෙහි ඇලුනු පමාබවෙහි බිය දක්නා සුලු මහණ තෙමේ පිරිහීමට නො සුදුසු ය. (ඔහු) නිර්‍වාණයාගේ සමීපයෙහි ම වේ.

අප්පමාදරතො = නො පමා බවෙහි ඇලුනු.

භික්ඛු = මහණ තෙමේ

පමාදෙ භයදස්සී වා = පමා බවෙහි බිය දක්නා සුලු.

අභබ්බො පරිහානාය = පිරිහීමට නො සුදුසු ය.

නො පමා බවෙහි ඇලුනු පමාබවෙහි බිය දක්නා සුලු මහණ තෙමේ ශමථ-විදර්‍ශනා මාර්‍ග-ඵලයන්ගෙන් පිරිහීමට සුදුසු නොවේ. අප්‍රමාදගුණයෙන් යුත් මහණ තෙමේ ශමථ-විදර්‍ශනාධර්‍මයෙන් හෝ මාර්‍ගඵලාධිගමයෙන් හෝ පිරිහීමට යොග්‍ය නො වේ.

පංචනීවරණාදික්ලේශධර්‍ම සංසිඳවනු පිණිස පඨවිකසිණාදී වූ අටතිස් අරමුණෙන් එකෙක සිත නවතා සිත බැඳ, එහි සිත දියුණු කිරීම වැඩීම ‘ශමථ ’ නම්. (විස්තර ඉදිරියෙහි ය)

ලෝකය පුරා පවත්නා සකලසංස්කාරයන් පිළිබඳ අනිත්‍ය-දුඃඛ-අනාත්ම යන ලකුණු තුනෙන් එකක් හෝ තුන ම හෝ සිතට කා වද්දා ගෙණ ඒ ගත් ලකුණෙහි සිත පුරුදු කිරීම සිත වැඩීම ‘විදර්‍ශනා ’ නම්. (විස්තර ඉදිරියෙහි එන්නේ ය.)

මේ තෙමේ ලැබු ගුණයෙන් නො පිරිහෙයි. නො පත් ගුණයන්ට පැමිණෙයි.

නිබ්බාණස්සඑව සන්තිකෙ = නිර්‍වාණයාගේ සමීපයෙහි ම වේ. ^[34]

ලැබූ ගුණයෙන් මුදුන් පෙත්තට නැගී නො ලැබූ ගුණ හැම එකක් ලබා ක්ලේශපරිනිර්‍වාණයාගේ හා අනුපාදාපරිනිර්‍වාණයාගේ සමීපයෙහි වන්නේය, යනු අදහසි. සියලු කෙලෙස් මුලින් සිඳලන්නට අර්‍හත්මාර්‍ගඥානයට අරමුණු වන ශාන්තධර්‍මය ක්ලේශ පරිනිර්‍වාණ නමි. සොපාදිශෙෂනිර්‍වාණැ යි කියනු ලබන්නේත් මේ ය. මෙය රහතුන් වහන්සේගේ මරණින් මතු අනුපාදාපරිනිර්‍වාණ නම් වේ. අනුපාදිශෙෂනිර්‍වාණැ යි කියනු ලබන්නේත් මේ ය. (විස්තර ඉදිරියෙහි එන්නේ ය)

නො පමාබවෙහි ඇලුනු පමාබවෙහි බිය දක්නා වූ මහණ තෙමේ පැමිණි ගුණයන්ගෙන් නො පිරිහී නො පැමිණි ගුණයන්ට පැමිණීමෙන් ක්ලේශපරිනිර්‍වාණයාගේ හා අනුපාදාපරිනිර්‍වාණයාගේ සමීපයෙහි ම වන්නේය යි වදාළ සේක.

‘එව’ යනු නිපාත යි. අවධාරණාර්‍ත්‍ථ ඇත්තේ ය.

‘පුබ්බෙව මෙ හික්ඛෙව! සම්බොධා අභිසම්බුද්ධස්ස බොධිසත්තස්සෙව සතො එතදහොසි’ යනාදි තන්හි සේ ය.

එව ශබ්දය, විශෙෂ්‍යයාකෙරෙන් පරව යෙදුනේ විශෙෂ්‍යසඞ්ගත ය. ඒ ම අන්‍යයෝග ව්‍යවච්ඡෙදක නම් වේ. ‘සුගත එව සර්‍වඥඃ’ යන මෙහි වූ එව ශබ්දය සර්‍වඥභාවය සුගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි මුත් අන්‍ය වූ කණභක්‍ෂ-අක්‍ෂපාදාදීන් කෙරෙහි නො වන්නේ ය යි ඔවුන් කෙරෙහි සර්‍වඥභාවය වළකනලද ය. එව ශබ්දය විශේෂණයා කෙරෙන් පරව යෙදුනේ විශේෂණ සඞ්ගතය ඒ ම අයොග්‍යව්‍යවච්ඡෙදක නම් වේ. ‘නන්‍දො වීතරාග එව’ යන මෙහි වූ එව ශබ්දය නන්‍ද ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ වීතරාගත්‍වය වළකන ලද්දේ නමුත් රාහුලභද්‍රාදීන්ගේ වීතරාගත්‍වය නො වළකන ලද ය. එව ශබ්දය ක්‍රියාපදයකින් පරව යෙදුනේ ක්‍රියාසඞ්ගත ය. ඒ ම අත්‍යන්තායෝගව්‍යවච්ඡෙදක නම් වේ. ‘නීලං සරොජං අසති එව’ යන මෙහි වූ එම ශබ්දය නිල්පියුමක්හුගේ නාස්තිත්‍වයෝගය අතිශයින් වළකන ලද ය.

ධර්‍මදේශනාවගේ අවසානයෙහි නිගමතිස්ස ස්ථවිරයන් වහන්සේ සිවුපිළිසැඹියාවන් සමග රහත් බවට පැමිණි සේක. අන් බොහෝ භික්‍ෂූහු ද සෝවන්ඵලාදියට පැමිණියෝ ය. දේශනාතොමෝ මහාජනයාට වැඩ සහිත වූය.

චිත්ත වර්‍ගය

මේඝිය ස්ථවිරයන් වහන්සේ

ස්වාමිදරු වූ සම්මා සම්බුදු රජානන් වහන්සේ එක් කලෙක වාලිකානුවර අසල වාලිකාපව්වෙහි කරවනලද මහාවිහාරයෙහි වැඩ වාසය කරණ සේක. එකල බුදුරජානන් වහන්සේට උපස්ථාන කළෝ, මේඝියස්ථවිරයන් වහන්සේ ය. දිනක් බුදුරජුන් වෙත එළැඹ සිටි උන්වහන්සේ බුදුරජුන් වැඳ ‘ස්වාමීනි! භාග්‍යවතුන් වහන්ස! මම පිඬු පිණිස ජන්තුග්‍රාමයට යනු කැමැත්තෙමි, ඊට අවසරැ’ යි අවසර ඉල්ලා සිටියාහ. බුදුරජානන් වහන්සේ ඔහුට ඒ පිණිස අවසර දුන්හ. ඉක්බිති මේඝියස්ථවිරයන් වහන්සේ පෙරවරුයෙහි සකසා හැඳ පෙරවැ පා සිවුරු ගෙණ ජන්තුග්‍රාමයට පිඬු පිණිස වැඩියහ. එහි පිඬු සිඟා පිණ්ඩපාතයෙන් හැරී අවුත් පස්වරුයෙහි කිමිකාලාගංඉවුරට වැඩියෝ ය. කෙණ්ඩා විඩා දුරු කරන්නට එහි ඔබිනොබ හැසිරෙන්නෝ, සිත්කලු අඹඋයනක් දැක ‘මේ උයන සිත් ගන්නේ ය, ජනසමාජයෙන් ඈත්ව මහණදම් පුරන්නහුට ඉතා කදිම තැන ය, බුදුරජානන් වහන්සේ මට අවසර දෙන සේක් නම්, මම මහණදම් පුරන්නට මෙහි එන්නෙමි’ යි සිතා බුදුරජුන් වෙත ගොස් වැඳ ස්වාමීනි! භාග්‍යවතුන් වහන්ස! අවසර, මම පෙරවරුයෙහි හැඳ පෙරවැ පාසිවුරු ගෙණ ජන්තුග්‍රාමයට පිඬු සිඟා ගියෙමි, සිඟා අවසන් කොට විඩා සංසිඳු වන්නට සිතා පස්වරුයෙහි කිමිකාලාගංඉවුරට පැමිණියෙමි, එහි ටිකක් එහා මෙහා යන්නේ අඹ උයනක් දුටුයෙමි, ඒක නම් මහණදම් පුරන්නට ඉතා කදිම තැන ය, සිත්කලු ය, බුදුරජානන් වහන්සේ අනුදන්නා සේක් නම්, මහණදම් කරන්නට මෙහි එමි, යි මට සිත් විය, එහෙයින් බුදුරජානන් වහන්සේ අනුදන්නා සේක් නම්, මම එහි යන්නෙමි’ යි දන්වා සිටියහ.

එවිට බුදුරජානන් වහන්සේ බලා වදාරන සේක්, මේඝිය තෙරුන්ගේ නුවණ මෝරා නො ගියබව දැන ගමන වළකන්නට ‘මේඝිය! පොඩ්ඩක් බලාපොරොත්තු වන්න, තමුසේ ගියාම මම තනි වෙමි, අනික් නමක් එනතුරු ටිකක් නවතින්නැ යි වදාළ සේක. (මෙ තෙමේ ගොස් කටයුතු නො සිදු වූ කල්හි නිරාශඞ්ක ව ප්‍රේමවශයෙන් නැවැත එන්නේ ය යි දැන මොහුගේ සිතෙහි මොළොක්ඛව උපදවන්නට මෙසේ වදාළ සේක) මේඝියස්ථවිරයන් වහන්සේ දෙවනු ද ‘ස්වාමීනි! භාග්‍යවතුන් වහන්ස! ඉදිරියෙහි කළ යුතු කිසිවක් බුදුපියානන් වහන්ස්ට නැත, වැඩූමග නැවැත නො වඩන සේක, ප්‍රහීණ කළ කෙලෙසුන්ගේ නැවැත ප්‍රහාණයකුත් නැත, ස්වාමීනි! මට එසේ නො වේ, ඉදිරියෙහි කළ යුතු වැඩ මට ඇත්තේ ය, මා ආර්‍ය්‍යමාර්‍ගය අවබෝධ නො කළ බැවින් ආර්‍ය්‍යමාර්‍ගයාගේ වැඩීම කැමැති විය යුතු ය, එහෙයින් බුදුරජානන් වහන්සේ අවසර දෙන සේක් නම්, මම මහණදම් කරන්නට ඒ අඹ උයනට යන්නෙමි’ යි කීහ. බුදුරජානන් වහන්සේ එ වරද ‘මේඝිය! පොඩ්ඩක් ඉන්න, මම තනි වෙමි, අනික් නමක් එනතුරු’ යි වදාළ විට, මේඝියස්ථවිරයන් වහන්සේ තෙවන වරත් පළමු ලෙසින් කරුණු කියා යන්නට අවසර ඉල්ලූහ. බුදුරජානන් වහන්සේ ඒ තෙවනවර ‘මේඝිය! මහණදම් කරමි යි කියන්නහුට අපි අන් කුමක් කියමු ද, තමුසේ ම එයට කල් දත යුතු ය’ යි වදාළ විට හුනස්නෙන් නැගිට බුදුරදුන් වැඳ පැදකුණු කොට අඹඋයනට ගොස් එහි එක්තරා ගස්මුලෙක දිවාවිහරණය පිණිස වැඩහුන්හ.

මේඝියතෙරුන් දිවාවිහරණයට හුන් එ තැන, තමන් පිළිවෙළින් ජාති පන්සියයක් ම රජ ව උයන් කෙළි කෙළිමින් නන් වැදෑරුම් නළඟනන් පිරිවරා හුන් තැන විය. එ හෙයින් ඒ තැන හුන් තෙරුන්ට තම මහණදම් අතුරුදහන් ව ගියා සේ ද, රජවෙස් ගෙණ නළඟනන් පිරිවරා සේසතයට මාහැඟි රජඅසුනෙහි හුන්නහු සේ ද වැටහින. එ කෙණහි ඔහු සිතැ කාමවිතර්‍කයෙක් උපන. ඒ හා ම උන්වහන්සේ, බඩු සහිත ව අල්ලා ගත් සොරුන් දෙ දෙනකුන් ඉදිරියට පමුණුවා සිටියවුන් සේ දුටහ. එ කෙණෙහි උන් අතුරෙන් එකක්හට වධය නියමකිරීම් වශයෙන් ව්‍යාපාදවිතර්‍කය උපන. එකක්හට හිරදඬුවම් නියමකිරීම් වශයෙන් විහිංසාවිතර්‍කය උපන. එකල මේඝියස්ථවිරයන් වහන්සේ වැල්ගොඩකින් වෙළුනු ගසක් සේ ද, මීමැස්සන් විසින් වට කර ගත් මී කඩන්නකු සේ ද, අකුශලවිතර්‍කයන් විසින් වට කොට ගන්නා ලදහ. ‘මම ගිහි ගෙයින් නික්ම මේ සසුනෙහි පැවිදි වූයේ ශ්‍රද්ධාවෙන් ම ය, එසේ වුවත් ලාමකඅකුශලවිතර්‍කයෝ මා වට කොට ගත්හ, දැන් මෙහි මහණදම් කරන්නට නො හැකි ය, දීර්‍ඝදර්ශී වූ බුදුරජානන් වහන්සේ ඒකාන්තයෙන් මේ දැන වදාරා මාගේ ගමන වැළකූ සේක, එහෙයින් උන්වහන්සේට මෙය දැන්විය යුතු ය දන්වමි’ යි හුන් තැනින් නැගිට බුදුරජුන් වෙත එළැඹැ ‘ස්වාමීනි! භාග්‍යවතුන් වහන්ස! මා අඹඋයනෙහි දිවාවිහරණය පිණිස හුන් හැටියේ ම ලාමකඅකුශලවිතර්‍කයෝ මා වට කොට ගත්හ, එවිට මට ‘මම පැවිදි වූයෙම් ශ්‍රද්ධාවෙන් ම ය, එහෙත් ලාමකඅකුශලවිතර්‍කයෝ මා වට කොට ගත්හ යි මට සිත් වී ය’ යි දන්වා සිටියහ.

ඉක්බිති බුදුරජානන් වහන්සේ තමන් වෙත පැමිණි මේඝිය තෙරුන් අමතා, ‘ඔය තැන විසින් කරණ ලද්ද ඉතා බැරෑරුම් ය, එය සුලු වැඩෙක් නො වේ, බලගතු ය, මේඝිය තව ටිකක් නවතින්න, මම තනි වෙමි, අනික් නමක් එනතුරු පොඩ්ඩක් ඉවසන්නැයි කියද්දිත් මා තනි කොට හැරදමා ගියහු ය, එසේ ගිය මහණ, සිතට යටත්වීම යුතු නැත, සිත ඉතා සැහැල්ලු ය, එය තම වසඟයට ගත යුතු ය’ යි දක්වන්නට මේ ධර්‍මදේශනාව කළ සේක:-

සැලෙන්නා වූ චපල වූ නො රැකිය හැක්කා වූ නො වැළකිය හැක්කා වූ සිත, නුවණැත්තේ හීවඩුවකු හීදණ්ඩක් ඍජු කරන්නා සේ ඍජු කරයි.

(මසුන් ) වසන තැන් වූ ජලයෙන් ගොඩ දැමූ මසකු සේ මේ සිත, ත්‍රෛභූමකවෘත්තය පහ කරන්නට වෑයම් කරණ කල්හි ඉතා තදින් සැලෙයි. නොහොත් මාරධෙය්‍ය යි කියන ලද ක්ලේශවෘත්තය නො හැර සිටි මේ සිත, උදකාලයෙන් නගා ගොඩ දැමූ මසකු සේ සැලෙන්නේ ය. එ හෙයින් මාරධෙය්‍යය පහකට යුතු ය.

ඵන්‍දනං = සැලෙන්නා වූ.

‘රූපාදිසු ආරම්මණෙසු විප්ඵන්‍දමානං’ මිනිසුන්ගේ සිත නිරතුරුව ම නන් අරමුණු කරා දුවයි. සිත අරමුණුවල ඉටු, අනිටුබවක් නොසලක යි. නො වැඩුනු නො දැමුනු සිත එක අරමුණක නො පිහිටයි. රූප-ශබ්ද-ගන්‍ධ-රස-ස්ප්‍රෂ්‍ටව්‍ය යන අරමුණු ගැණීමෙහි සෑදී පෑදී සිටියි. ගත් අරමුණෙහි සෑහීමකට නො යෑමෙන් එ කෙණෙහි ම අන් අරමුණක් වහා ගනියි. මේ සිතේ සැටි යි.

චපලං = චපල වූ. අස්ථිර වූ.

‘එකිරියාපථෙන අසණ්ඪහන්තො ගාමදාරකො විය එකසමිං ආරම්මණෙ අසණ්ඨහනතො චපලං’ එක් ඉරියව්වෙක නො පිහිටුනා ගම්දරුවකු සේ, එක අරමුණෙක නො පිහිටා සිටින බැවින් සිත චපල ය. අස්ථිර ය. තමන් ගත් අරමුණෙහි ගත් අයුරින් ක්‍ෂණයක් පමණකුත් පිහිටා සිටීමට සිතට බැරි ය.

චිත්තං = සිත. විඥානය

පංචස්කන්‍ධය අතුරෙන් එක් ස්කන්‍ධයෙන් ‘චිත්තං’ යන මෙයින් ගැණේ. වේදනා - සංඥා - සංස්කාර යන චෛතසික ධර්‍මයන්ගේ පැවැත්ම සිත මුල් කොට වන්නේ ය. රූපකන්ධය ද ක්‍රියාවෙහි සමර්‍ත්‍ථ වන්නේ සිත ඇති කල්හි ම ය. එහෙයින් සිත ප්‍රධාන වේ. මනින්ද්‍රිය-මනායතන-විඤ්ඤාණ-හදය-චෛත යනාදී වූ නම්වලිනුදු මෙය පොතපතෙහි එන්නේ ය.

‘ආරම්මණං චින්තෙතී ති = චිත්තං’ අරමුණු සිතන්නේ සිත නම්. රූප-ශබ්ද-ගන්‍ධ-රස-ස්ප්‍රෂ්ටව්‍ය-ධර්‍ම යන මේ ය අරමුණු. මේ අරමුණු දැන ගන්නේ ය සිත, සියලු සිත් පිළිබඳ ව පොදුවේ සාමාන්‍යයෙන් මෙසේ කිය හැකි ය.

‘චින්තෙන්ති වා එතෙන කරණභූතෙන සම්පයුත්තා ධම්මාති - චිත්තං’ මේ කරණ කොට, මේ නිසා ස්පර්‍ශාදිචෛතසික ධර්‍මයෝ ද අරමුණු සිතති. ස්පර්‍ශාදිසම්ප්‍රයුක්තධර්‍මයන්ගේ අරමුණු සිතීමට, දැනීමට උපකාරකභාවයෙන් සිටියේ සිත නම්. සිත ඒ ඒ කටයුතු දැනීමට උපකාරභාවයෙන් පවත්නේ ය.

පරමාර්‍ත්‍ථධර්‍මයෝ ක්‍රියාමාත්‍රයෝ ය. උන් කෙරෙහි ද්‍රව්‍යයක් නො ලැබිය හැකි ය. එහෙයින් මෙහිලා කර්‍තෘකරණාර්‍ත්‍ථ විසින් නිරුක්ති දැක්වීම අප්‍රධාන ය. සිතීමෙහි, දැනීමෙහි සිත ප්‍රධාන බව දක්වන්නට කර්‍තෘත්‍වය සිතට නැගී ය. චිත්තසම්ප්‍රයුක්ත ධර්‍මයන්ගේ ද සිතීමෙහි දී ඊට අනුකූල ව පැවැත්ම දක්වන්නට සිතට කරණත්‍වය නැගී ය.

‘චින්තනමත්තං = චිත්තං’ අරමුණුසිතීම සිත නම්. පරමාර්‍ත්‍ථ ධර්‍ම ක්‍රියාමාත්‍ර බැවින් පරමාර්‍ත්‍ථධර්‍ම කෙරෙහි මේ ම ප්‍රධාන වේ.

‘විචිත්තකරණං = චිත්තං’ විසිතුරු කරණ බැවින් සිත නම්. ලෝකයෙහි ඇතිතාක් සියලු විසිතුරු දේවල ඉපැත්ම සිත කරණකොට ම වන්නේ ය. සිතියම් කරණු කැමැති සිත්කරුහට සිතියමක් කරනු කැමැති විට පළමු කොට ඒ පිළිබඳ සිත උපදනේ ය. ඒ පිණිස ඉරිගැසීම් ආදී වූ ක්‍රියා සිතින් ම පහළ වේ. ඉන් පසු තමන් කැමැති සේ එහි සායම් ගෑම් ආදිය කරයි. මෙසේ සිතා ඉරි ගසා සායම් යොදා අවසන් කළ විට විසිතුරු සිතියමෙක් පහළ වේ. මේ විසිතුරු සිතියමෙහි පහළ වීමට උපකාර වූයේ සිත ය.

‘දිට්ඨං වො භික්ඛවෙ! චරණං නාම චිත්තන්ති’ මහණෙනි! තමුසේලා විසීන් චරණ නම් සිතියම දක්නා ලද ද?

‘එවං භන්තෙ!’ ස්වාමීනි! භාග්‍යවතුන් වහන්ස! එසේ ය! දක්නා ලද්දේය.

‘තම්පි ඛො භික්ඛවෙ! චරණෙන චිත්තෙන චිත්තඤ්ඤෙව චිත්තතරං’ මහණෙනි! ඒ චරණ නම් සිතියම ද සිතින් ම විසිතුරු කරණ ලද්දේ ය.

‘තෙන පි ඛො භික්ඛවෙ! චරණෙන චිත්තෙන චිත්තඤ්ඤෙව චිත්තතරං’ මහණෙනි! සිත ම ඒ චරණ නම් සිතියමට වඩා ඉතාවැඩියක් විසිතුරු ය, යනු සිතේ ඇති විසිතුරුබව දක්වන්නට බුදුරජානන් වහන්සේ වදාළ සේක. මේ ඒ පිණිස ම උන්වහන්සේ වදාළ දේශනාවක්:-

‘නාහං භික්ඛවෙ! අඤ්ඤං එකනිකායම්පි සමනුපස්සාමි යං එවං චිත්තං, යථයිදං භික්ඛවෙ! තිරච්ඡානගතා පාණා තෙ පි ඛො භික්ඛවෙ! තිරච්ඡානගනා පාණා චිත්තෙනෙව චිත්තීකතා, තෙහිපි ඛො භික්ඛවෙ! තිරච්ඡානගතෙහි පාණෙහි චිත්තඤ්ඤෙව චිත්තතරං’ යනු.

‘මහණෙනි! මේ තිරිසන්ගතප්‍රාණීහු යම්සේ විසිතුරු වූවෝ ද එසේ විසිතුරු වූ යම් එකෙක් වේ ද, එබඳු වූ අන් එක් ම සමූහයකුදු මම බුදුනුවණින් නො දකිමි, මහණෙනි! ඒ තිරිසන් ගියෝ ද සිතින් ම විසිතුරු කරණ ලදහ, මහණෙනි! ඒ තිරිසනුන්ටත් වඩා සිත ම විසිතුරු ය’ යනු එහි කෙටි තේරුම ය.

චරණ නම් සිතියමැ යි වදාළෝ නොයෙක් ලෙසින් විසිතුරු වූ දිව්‍යවිමානාදිය සිතියම් කොට ‘පින් කරන්නෝ මේ ලෙසින් විසිතුරු වූ සමපත්තියෙන් පිරී ඉතිරී ගියා වූ දෙව්විමන් ආදියෙහි උපදින්නාහ’ යි දන්වමින් ගම් නියම්ගම් රජදනවුහි ගෙණ යන සිතියම ය. මේ චරණ සිතියම සිතින් ම කරණ ලද බැවින් එයට වඩා සිත ම ඉතා විසිතුරු ය. සිතේ විසිතුරුබව නිසා සංඥාව ද විසිතුරු ය. ඒ නිසා තෘෂ්ණාව ද විසිතුරු ය. තෘෂ්ණාව විසිතුරු නිසා කුශලාකුශලකර්‍ම විසිතුරු ය. කර්‍මයාගේ විසිතුරු බව හේතු කොට දිව්‍ය මනුෂ්‍යාදිලෝක ද විසිතුරු ය.

‘අත්තනො චිත්තත්තාය වා = චිත්තං’ තමන්ගේ ම විසිතුරු බැවින් සිත නම්,

සිත, ලෝභය හා යෙදුනු විට ලෝභමූලික යි ද, ද්වේෂය හා යෙ දුනු විට දෝසමූලික යි ද, මෝහය හා යෙදුනු විට මෝහමුලික යි දැ යි තෙමේ විසිතුරු ය. කාමලෝකය පිළිබඳ කල්හි කාමාවචරැ යි ද, රූපලෝකය පිළිබඳ කල්හි රූපාවචරැ යි ද, අරූපලෝකය පිළිබඳ කල්හි අරූපාවචරැ යි ද විසිතුරු ය, මෙසේ ම වස්තු ආලම්බන ක්‍රියාදිවශයෙන් ද විසිතුරු ය. ‘භූමි වත්‍ථු ආරම්මණකිරියාදිචිත්තතාය පනෙතං චිත්තං’ යනු එහි අටුවා ය.

‘චිතං කම්මකිලෙසෙහි = චිත්තං’ කර්‍මක්ලේශයන් විසින් කැටි කළ බැවින් සිත නම්.

කුසල් අකුසල්කම් විසින්, අවිද්‍යා තෘෂ්ණා උපාදාන යන කෙලෙසුන් විසින් කැටි වූයේ ය සිත. කර්‍මක්ලේශයන් විසින් රැස් කරණ ලද්දේ ය. කෙලෙස් සහාය කොට ඇති කර්‍මයෙන් ඵලභාවයෙන් නිපැදුනේ ය යන අරුත් ය. ‘තං හි කිලෙසසහායකෙන කම්මුනා ඵලභාවෙන නිබ්බත්තිතං’ යි මණිසාරමංජුසාවෙහි කියන ලද ය.

‘චිතං තායති වා = චිත්තං’ කර්‍මක්ලේශයන් විසින් ඵලභාවයෙන් නිපදවන ලද පාලනය කෙරේණු යි සිත නම්. ‘කම්මකිලෙසෙහි චිතං සඤ්චිතං අත්තභාවං තායති රක්ඛතී ති = චිත්තං’ යනුත් ඒ සඳහා කීහ. කර්‍මක්ලේශයන් විසින් රැස් කරණ ලද ආත්මහාව පරම්පරාව රක්‍ෂා කෙරේණු යි සිත නම් වේ යනු අරුත් ය.

‘විනොති. අත්තසන්තානං = චිත්තං’ ආත්මභාවය යි ගැණෙන ජවනචිත්තපරම්පරාව රැස් කෙරේණු යි සිත නම්.

භවයාගේ නො සිඳ පැවැත්මට කරුණු වන සිත භවාඞ්ග නමින් කියැ වේ. එය ඉතා පිරිසිදු ය. නිර්‍මල ය. ‘පභස්සරමිදං භික්ඛවෙ! චිත්තං’ යනු සාධකසූත්‍ර යි. ඒ මේ භවාඞ්ගචිත්තය චක්ඛුප්පසාදාදියෙහි රූපාදී වූ අරමුණු වැදීමෙන් සැලී යන්නේ ය. එයට භවාඞ්ඝචලනැ යි කියනු ලැබේ. ඇස් හමුවට ආ රූ සටහන චක්ඛුප්පසාදරූපය ගටයි. ඒ ගැටීම් නිසා චක්ඛුප්පසාදය ඇසුරු කොට පවත්නා මහාභූතරූපයන්ගේ සැලීමෙන් පිළිවෙළින් ඒ හා එක් ව පවත්නා අනෙක් රූපයන්ගේ ද සැලීම වේ. මේ භවාඞ්ග චලනය වන සැටියි. භවාඞ්ගචිත්තය මෙසේ සැලී ගිය කල්හි ‘මේ කිමැ’ යි විමසන්නකු සේ අරමුණු ගැන සොයන බලන සිත ආවජ්ජනා නමින් ඉදිරියට එයි. එයට පසු ඒ හා ම අරමුණු දකින සිත දස්සන නාමයෙන්, අනතුරු ව අරමුණු පිළිගන්නා සිත සම්පටිච්ඡන නාමයෙන්, අනතුරු ව අරමුණු තීරණය කරණ සිත, සන්තීරණ නාමයෙන්, අනතුරු ව අරමුණු ස්ථිර කරණ සිත, වොත්‍ථපන නාමයෙන් ක්‍රමයෙන් ඉපැදී නැසී යත්. මින් පසු උපායමනස්කාරාදීවශයෙන් ලබන ලද ප්‍රත්‍යය ඇති ජවනචිත්තය අරමුණු රස විඳීම් වශයෙන් සත් වරක් අරමුණෙහි දුවයි. ඉන් පසු තදාරම්මණ නමින් සිත් දෙකක් උපදී. මේ සියල්ලට පසු නැවැත සිත මුලින් කී ප්‍රකෘතිඅවස්ථාවට වැටේ. භවාඞ්ගග වේ. මේ තමාගේ පරම්පරාව රැස් කරණ සැටි යි.

‘විචිත්තාරම්මණං = චිත්තං’ විසිතුරු වූ නන් වැදෑරුම් වූ අරමුණු ඇත්තේනුයි සිත නම්. ‘විචිත්තං අනෙකප්පකාරං විසදිසං වා ආරම්මණං යස්සා ති විචිත්තාරම්මණං, සබ්බචිත්තං’ විසිතුරු වූ නන් වැදෑරුම් වූ හෝ සම වූ හෝ රූපාදී වූ අරමුණු ඇත්තේ සිත නම් වේ යනු එහි තේරුම ය. මෙයින් සියලු සිත් ගැණේ.

‘ආරම්මණවිජානනලක්ඛණං චිත්තං’ සිත ලක්‍ෂණ විසින් අරමුණු දැනගැණීම ලකුණු කොට සිටියේ ය.

‘පුබ්බඞ්ගමරසං’ වේදනාදිචෛතසිකධර්‍මයන්ට පෙරටු ව යන බව කෘත්‍යය කොට සිටියේ ය.

‘සන්‍ධානපච්චුපට්ඨානං’ චක්ඛු, සෝත, ඝාණ, ජිව්ශා, කාය, මන යන දොරටු සයෙන් දතයුතු වූ සියලු අරමුණු සිතින් ම දන්නේ ය. පසු පසු උපදින සිත පළමු පළමු උපන් සිත හා අතර නො තබා ගැළපීම, අනන්තරප්‍රත්‍යයවශයෙන් ගැළපීම වැටහෙන අයුර මෙහි පච්චුපට්ඨානය වේ.

‘නාමරූපපදට්ඨානං’ සිත නාම රූප දෙක ආසන්නකාරණය කොට සිටියේ ය. පංචවොකාරභවයෙහිදී නාම රූප දෙක ම සිතට ආසන්නකාරණය වේ. චතුවොකාරභවයේ දී නාමය පමණක් ම ආසන්නකාරණය වේය යි දත යුතුය.

මෙහි මුලින් දැක් වූ ආරම්මණවිජානනලක්ඛණය සාමාන්‍ය ලක්‍ෂණ, ස්වභාවලක්‍ෂණ විසින් දෙ පරිදි ය. එහි පරමාර්‍ත්‍ථධර්‍ම විෂයයෙහි සාධාරණභාවයෙන් පවත්නා උත්පාද, ස්ථිති, භඞ්ග යන අවස්ථාවන්ගෙන් හා අනිත්‍ය, දුඃඛ, අනාත්ම යන ලක්‍ෂණත්‍රයයෙන් යුක්ත ව පැවැත්ම සාමාන්‍යලක්‍ෂණ නම් වේ. පරමාර්‍ත්‍ථ ධර්‍මවිෂයයෙහි පවත්නා ක්‍රියාමාත්‍රය ස්වභාවලක්‍ෂණ නම් වේ.

කෘත්‍ය යි කියු රසය, කෘත්‍යරස, සම්පත්තිරස යි දෙ පරිදි ය. එහි ඒ ඒ ධර්‍මයන් විසින් කරණ කෘත්‍යය කෘත්‍යරස නම් වේ. ඒ ඒ ධර්‍මයන් පිළිබඳ සම්පූර්‍ණභාවය සම්පත්තිරස නම් වේ.

පච්චුපට්ඨානය, ඵලපච්චුපට්ඨාන, උපට්ඨානපච්චුපට්ඨාන යි දෙ පරිදි ය. ‘මේ ධර්‍මය විසින් මෙ නම් ඵලයක් උපදවනු ලබා’ යි දැනුම ඵලපච්චුපට්ඨාන නම් වේ. ‘මේ ධර්‍මය මෙ වැනි පිළිබිඹුවකැ’ යි දැනුම උපට්ඨානපච්චුපට්ඨාන නම් වේ.

මෙසේ සිටි මේ සිත කාමාවචරභූමි, රූපාවචරභූමි, අරූපාවචරභූමි, ලෝකෝත්තරභූමි යි භූමිභේදයෙන් සිවු වැදෑරුම් ය. මෙයින් කාමාවචරභූමියෙහි ලෝභය මුල් කර ගත් (ලොභමූලික) සිත් අටෙක් ලැබේ. මෙන්න ඒ අට:-

1. සොමනස්සසහගතදිට්ඨිගතසම්පයුත්තඅසඞ්ඛාරිකචිත්තය.
2. සොමනස්සසහගතදිට්ඨිගතසම්පයුත්තසසඞ්ඛාරිකචිත්තය.
3. සොමනස්සසහගතදිට්ඨිගතවිප්පයුත්තඅසඞ්ඛාරිකචිත්තය.
4. සොමනස්සසහගතදිට්ඨිගතවිප්පයුත්තසසඞ්ඛාරිකචිත්තය.
5. උපෙක්ඛාසහගතදිට්ඨිගතසම්පයුත්තඅසඞ්ඛාරිකචිත්තය.
6. උපෙක්ඛාසහගතදිට්ඨිගතසම්පයුත්තසසඞ්ඛාරිකචිත්තය.
7. උපෙක්ඛාසහගතදිට්ඨිගතවිප්පයුත්තඅසඞ්ඛාරිකචිත්තය.
8. උපෙක්ඛාසහගතදිට්ඨිගතවිප්පයුත්තසසඞ්ඛාරිකචිත්තය.

මෙහි 1 - 2 - 3 - 4 යන අඞ්කවලින් දැක්වෙන සිත් සතර සුඛ වේදනාවෙන් යුක්තබව ‘සෝමනස්ස’ යන්නෙන් ද, ඒ මානසික සුඛ වේදනාව හා එකුප්පාද, එකනිරෝධ, එකාරම්මණ, එකවත්‍ථුක යන සිවු අයුරකින් යෙදීම ‘සහගත’ ශබ්දයෙන් ද කියයි. දිට්ඨිගත ශබ්දයෙන් කීයේ. මේ සිත් මිසදිටු හා පෙර පසු නො වී එකුප්පාදාදීන් හා යෙදීම ය. අඞ්ඛාරිකයන්නෙන් පූර්‍වප්‍රයෝග රහිතබව කියන ලද්දේ ය. ඒ ඒ පූර්‍වප්‍රයෝගය තෙමේ තියුණු බවැ යි කියන සැරසීම් වෙසෙසින් සිත සරසන්නේ ය. එහෙයිනි ‘සංඛාර, නම්. ‘සඞ්ඛාරොති චිත්තං තික්ඛභාවසංඛාතෙන මණ්ඩනවිසෙසෙන සජ්ජතීති = සඞ්ඛාරො’ යනු එහි අරුත් පැවසීම ය. තව ද ඒ ඒ කටයුතුවලදී පසු බස්නාහට අනුබල දීම් වශයෙන් තමා කෙරෙහි පැවති පූර්‍වප්‍රයෝගය සංඛාර නම්. ඒ මේ සැරසීම, අනුබලදීම යම් සිතෙක නො වූයේ ද, ඒ සිත අසඞ්ඛාරික නම් වේ. යම් සිතෙක ඒ වූයේ නම් ඒ සසඞ්ඛාරික වේ.

1 - 2 අඞ්කවලින් කියන සිත් දෙක, මිසදිටුවෙන් යුක්ත ය. 3 - 4 අඞ්කවලින් කියන දෙ සිත, මිසදිටුව හා නො යෙදුනේ ය. ඒ බව විප්පයුත්තශබ්දයෙන් කියන ලද්දේ ය. 1 - 3 අඞ්කවලින් කියන දෙ සිත, පුර්‍වප්‍රයෝගසඞ්ඛ්‍යාත වූ සැරසීමෙන් නො යෙදුනේ ය. 2 - 4 අඞ්කවලින් කියන දෙ සිත, පූර්‍වප්‍රයෝගය හා හැනී සිටියේ ය.

5 - 6 - 7 - 8 යන අඞ්කවලින් දැක්වෙන සිත් සතර, උපේක්‍ෂාවෙන් යුක්තබව ඒ හා යෙදී සිටි උපෙක්ඛා යන්නෙන් කියයි. උපෙක්ඛා නම් මධ්‍යස්ථානුභවනලක්‍ෂණ වූ වේදනාව ය. සුඛ දුක්ඛ වේදනාවන්ට නො බැස ඒ වේදනා දෙක මැද සිටි වේදනාව ය.

ඒ සිත් සතරෙහි ද 5 - 6 අඞ්කයන්ගෙන් දැක්වෙන දෙ සිත මිසදිටුවෙන් යුක්ත ය. අනික් දෙ සිත, මිසදිටුව හා නො හැනී සිටියේ ය. 5 - 7 අඞ්කයන්ගෙන් දැක්වෙන දෙ සිත, පූර්‍වප්‍රයෝග සහිත ය. අනික් දෙ සිත, පූර්‍වප්‍රයෝගරහිත ය.

දැන් මෙසේ දත යුතුය:- මෙහි පළමු සිත, සොම්නස් සහගිය මිසදිටුවෙන් යුත් තමන් කෙරෙහි හෝ මෙරමා කෙරෙහි පැවැති පූර්‍වප්‍රයෝගයෙන් උත්සාහයෙන් තොර ව උපදනේ ය.

දෙවන සිත, සොම්නස් සහගියේ මිසදිටුවෙන් යුක්ත වූයේ පූර්‍වප්‍රයෝගයෙන් වෙන් වූයේ ය.

තෙවන සිත, සොම්නස් සහගියේ මිසදිටුව හා නො හැනී සිටියේ ය. පූර්‍වප්‍රයෝගරහිත වේ.

සිවුවන සිත, සොම්නස් සහගියේ මිසදිටුව හා නො හැනී සිටියේ පූර්‍වප්‍රයෝගසහිත වේ.

පස්වන සිත, මැදහත් වේදනාවෙන් හා මිසදිටුවෙන් යුක්තවූයේ පූර්‍වප්‍රයෝගරහිත ව සිටියේ ය.

සවන සිත, මැදහත් වේදනාවෙන් හා මිසදිටුවෙන් යුක්ත ව පූර්‍වප්‍රයෝගසහිත ව සිටියේ ය.

සත්වන සිත, මැදහත් වේදනාවෙන් යුක්ත ය. මිසදිටුවෙන් වියුක්ත ය. පූර්‍වප්‍රයෝගරහිත ය.

අටවන සිත, මැදහත් වේදනාවෙන් යුක්ත ව මිසදිටුවෙන් වෙන් ව අනුබල ලබා සිටියේ ය.

සෝමනස්සසහගතපටිසන්‍ධිචිත්තයකින් පිළිසිඳ ගැණීම, ඉටු අරමුණ, නො ගැඹුරු නුවණ යන මේ ය සොම්නස් වේදනාවට කරුණු. උපෙක්ඛාසහගතපටිසන්‍ධිචිත්තයකින් පිළිසිඳ ගැණීම, මැදහත් විසින් ඉටුඅරමුණක් ලැබීම, ගැඹුරු නුවණ යන මේ ය මැදහත් වේදනාවට කරුණු. ශාස්වතොච්ඡෙදදෘෂ්ටියෙහි අඞ්ග සය හා මිසදිටු ගත්තවුන් සේවනය කිරීම, මිසදිටුවට කරුණු ය. මෙ දෙකින් වෙන්වීම, මිසදිටුවෙන් වෙන්වීමට කරුණු ය. සුදුසු කාල ය, සුදුසු නවාතැන ය, සුදුසු ආහාර ය, සුදුසු වස්ත්‍රාදි ය, සුදුසු මිත්‍ර ය, යන මොවුන් ලැබීම්, අසංඛාරිකභාවයට කරුණු ය. මෙයින් යමක් අඩුව ගිය කල්හි ලැබෙනුයේ සසංඛාරිකභාවය යි.

කාමසේවනයෙහි වරදෙක් නැතැ යි මිසදිටු පෙරටු කොට. තුටුපහටු වූයේ, අනෙකකු විසින් උත්සාහවත් නො කළ, ස්වභාවයෙන් තීක්‍ෂණ වූ සිතින් ම පස්කම් සේවනය කෙරේද, දිට්ඨමංගලාදිය හෝ සාර වශයෙන් පිළිගනී ද, එකල පළමු අකුසල් සිත උපදනේ ය.

අනෙකකු විසින් උත්සාහවත් කරණ ලද සිතින් පංචකාම සෙවනාදිය කෙරේද, එ කල්හි දෙවන අකුසල් සිත උපදනේ ය.

මිසදිටු ව පෙරදැරි නො කොට හුදෙක් තුටුපහටු වූයේ, ස්වභාව තීක්‍ෂණ වූ අනුත්සාහිතචිත්තයෙන් මෙවුන්දම් සේවනය කෙරේ ද, අනුන් පිළිබඳ සැපතෙහි බලවත් ලොහය කෙරේ ද, අනුන් අයත් බඩු පැහැර ගනී ද, එකල තෙවන අකුසල් සිත උපදනේ ය.

මඳක් උත්සාහවත් වූ සිතින් මෙවුන්දම් සේවනය කෙරේ ද අනුන් අයත් සැපතෙහි දැඩි ලෝභය කෙරේ ද, අනුන් අයත් බඩු, පැහැර ගණී ද, එකල සිවුවන අකුසල් සිත උපදනේ ය.

කාමමිත්‍ථ්‍යාචාරාදී වූ පව්කමක් කරන්නේ මැදහත් බවෙන් යුක්ත ව කෙරේ ද, මිසදිටු ගත්තේ ද, ලා හෙළා කෙරේ ද, එකල පස්වන අකුසල්සිත උපදන්නේ ය.

මැදහත්බවෙන් යුතු ව මිසදිටු ගෙණ තමා විසින් හෝ මෙරමා විසින් මෙහෙය වන ලදු ව කාමමිත්‍ථ්‍යාචාරාදී වූ පව්කම් කරන්නේ ද, එකල සවන අකුසල්සිත උපදනේ ය.

මැදහත්බවෙන් යුතු ව මිසදිටු නො ගෙණ උත්සාහිත ව කාම මිත්‍ථ්‍යාචාරාදී වූ පව්කම් කරන්නේ ද, එකල සත්වන අකුසල් සිත උපදනේ ය.

මැදහත්බවෙන් යුතු ව මිසදිටුවෙන් වෙන් ව අනුන්ගේ මෙහෙයීමෙන් හෝ තෙමේ පසු බැස අනුත්සාහිත ව පව්කම් කරන්නේ ද, එකල අටවන අකුසල් සිත උපදනේ ය.

සතුන්මැරීම, රළුබස්බිණීම, ව්‍යාපාදය යන ත්‍රිවිධඅකුශල කර්‍මපථයන් හැර ඉතිරි වූ සප්තවිධඅකුශලකර්‍මපථයන් අතුරෙන් එක් එක් අකුශලකර්‍මපථයෙහි අට අට බැගින් සිත් ස පණස්සෙක් වේ. ඒ ස පණස ස වැදෑරුම් රූපාදිආරම්මණයන්ගේ වශයෙන් ගිණු කල්හි තුන්සිය සතිසෙක් වේ. නැවැත ඡන්ද, විරිය, චිත යන ත්‍රිවිධ අධිපතීගේ වශයෙන් ගිණු කල්හි එක් දහස් අටෙක් වේ. කායකර්‍ම, වාක්කර්‍ම, මනඃකර්‍ම යන කර්‍මත්‍රිකයාගේ වශයෙන් ගිණූ කල්හි තුන්දාස් සූවිස්සෙක් වේ. මේ ක්‍රමයෙන් කාලදේශාදීන්ගේ වශයෙන් ද ගිණූ කල්හි මෙහි ප්‍රමාණයක් නො කියැකි ය.

කාමාවචර භූමියෙහි ද්වේෂය මුල් කරගත් (දෝසමූලික) සිත් දෙකෙකි. මෙන්න ඒ දෙක:-

1. දොමනස්සසහගතපටිඝසම්පයුත්තඅසඞ්ඛාරිකචිත්තය.
2. දොමනස්සසහගතපටිඝසම්පයුත්තසසඞ්ඛාරිකචිත්තය.

මෙහි පෙණෙන දෝමනස්ස යන්නෙන් මානසිකදුක්ඛ වේදනා ව කියැ වේ. පටිඝ යන්නෙන් ද්වේෂය කියැ වේ. අරමුණෙහි හැපෙන ගැටෙන බැවින් ද්වේෂය පටිඝ නම, ‘පටිහඤ්ඤතී ති = පටිඝො’ යනු නිරුක්ති යි. සෙස්ස පෙර කියූ සේ ය.

මෙහි පළමු සිත, මානසිකදුක්ඛවේදනාවෙන් හා ප්‍රතිඝයෙන් යුක්ත වුයේ, පූර්‍වප්‍රයෝගරහිත වේ.

දෙවන සිත, මානසිකදුක්ඛවේදනාවෙන් හා ප්‍රතිඝයෙන් යුක්ත වූයේ, පූර්‍වප්‍රයෝගසහිත වේ.

තමන් නො කැමැති අරමුණු ලැබීම, නව ආඝාතවස්තූන් අතුරෙන් යම්කිසි වස්තුවක් හා ගැටීම, දොම්නසට හා පටිඝයට. කරුණු ය.

ප්‍රාණඝාතාදී වූ පාපයක් කරණ විට දොම්නසින් හා පටිඝයෙන් යුක්ත ව තමන්ගේ හෝ අනුන්ගේ මෙහෙයීමකුත් නැති ව කෙරේ ද, එකල දෝසමූලිකප්‍රථමචිත්තය උපදී. ප්‍රාණඝාතාදී වූ පාපයක් දොම්නසින් හා පටිඝයෙන් යුක්ත ව අනුන්ගේ මෙහෙයීමෙන් හෝ තමන්ගේ පසු බැසීමෙන් හෝ කරණ කල්හි ද්වේෂය මුල් කර ගත් දෙවන සිත උපදී.

මෙහි අකුශලකර්‍මපථ, අධිපති, කාල, දෙස, ආරම්මණ, ආදි භේදයන්ගෙන් භේදයට ගියේ, පමණ නො කොට හැකිය භේද විසින් මේ දෙ සිත.

කාමාවචරභූමියෙහි මෝහය මුල්කර ගත් (මෝහමූලික) සිත් දෙකෙකි. මෙන්න ඒ දෙක:-

1. උපෙක්ඛාසහගතවිචිකිච්ඡාසම්පයුත්තචිත්තය.
2. උපෙක්ඛාසහගතඋද්ධච්චසම්පයුත්තචිත්තය.

ඒ ඒ ධර්‍මයන් පිළිබඳ යථාතතත්‍වය සෙවීමෙහි දී ඒ සොයන්නහුගේ වෙහෙසීමට කරුණු වූ සැකය ‘විචිකිච්ඡා නම්. යම් ස්වභාවයෙක් තෙමේ මත්තෙහි කම්පිත වේ ද, ඒ ස්වභාවය ‘උද්ධත’ නම් වේ. මෙයින් අරමුණුවල නො සංසුන් වූ සිත හෝ එයින් යුත් පුද්ගලයා ගැණේ. නො සංසුන් වූ සිතේ සැටි මෙයින් දක්වන ලද්දේ ය. සෙස්ස පෙර කියූ සේ ය.

මෙහි පළමු සිත, උපේක්‍ෂාවෙන් හා විචිකිත්සාවෙන් යුක්ත වූයේ, දෙවන සිත, උපේක්‍ෂාවෙන් හා ඖද්ධත්‍යයෙන් යුක්ත ය. මේ දෙ සිතෙහි සංස්කාර භේදයෙක් නැත්තේ ය.

යන මෙයින් එහි හේතු කියන ලද්දේ ය.

අරමුණෙහි මුළාවන බැවින්, අරමුණෙහි සැකය හා අරමුණෙහි වික්‍ෂිප්තභාවය ඇති බැවින්, එක් හේතුවක් ඇති සිත, සියලු අරමුණෙහි උපේක්‍ෂාවේදනාවෙන් යුක්ත වේ. ඒ එකහේතුක සිත් අසඞ්ඛාර සසඞ්ඛාර භේදයෙන් වෙනස් නො වේ. බුද්ධාදී වූ අරමුණෙහි හැපෙන බැවින් හා අරමුණෙහි විසුරුණු බැවින් ද ඒ එකහේතුක වූ සිතට යම් හෙයකින් ස්වභාවයෙන් තියුණු බවක්, උත්සාහ කටයුතු බවක්, කිසිත් අරමුණක නැත්තේ ද එහෙයින් ඒ සිත් සංස්කාර භේදයෙන් වෙනස් නො වේ.

මෙහි පළමු සිත, උපේක්‍ෂාවෙන් හා විචිකිච්ඡාවෙන් යුක්ත වූයේ, දෙවන සිත, උපේක්‍ෂාවෙන් හා උද්ධච්චයෙන් යුක්ත වූයේ ය.

අකුශලකර්‍මපථ, ආරම්මණ, අධිපති, කර්‍ම, කාල, දෙශාදීන්ගේ වශයෙන් මේ දෙ සිතෙහි ද ප්‍රමාණයක් නො දැක්විය හැකි ය.

මෙසේ කාමාවචරභූමියෙහි ලෝභය මුල් කොට ඇති සිත් අටෙක, ද්වේෂය මුල් කොට ඇති සිත් දෙකක, මෝහය මුල් කොට ඇති සිත් දෙකෙකැ’ යි අකුසල් සිත් දොළසෙකි. එය මෙසේ කීහ:-

1. උපෙක්ඛාසහගතචක්ඛුවිඤ්ඤාණය.
2. උපෙක්ඛාසහගතසෝතවිඤ්ඤාණය.
3. උපෙක්ඛාසහගතඝාණවිඤ්ඤාණය.
4. උපෙක්ඛාසහගතජිව්හාවිඤ්ඤාණය.
5. උපෙක්ඛාසහගතකායවිඤ්ඤාණය.
6. උපෙක්ඛාසහගතසම්පටිච්ඡනය.
7. උපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණය.

යන මේ සිත් සත අකුසලවිපාක සිත් ය.

චක්ඛු නම්, ඇසැ යි කියනු ලබන මස් ගඩුව ඇසුරු කොට පවත්නා රූපදැකීමේ ශක්තිය යි. ‘චක්ඛති විඤ්ඤාණාධිට්ඨිතං හුත්‍වා සමවිසමං ආචික්ඛන්තං විය හොතී ති = චක්ඛු’ යම් පසාදරූපයෙක් තෙමේ චක්‍ෂුර්විඥානයට ආධාරස්ථාන වී සමවිසමභාවය කියන්නකු සේ සිටියේ ද, ඒ පසාදරූපය චක්ඛු නම්. තවත් තේරුමක් මෙසේ ය:- ‘අථ වා චක්ඛති රූපං අස්සාදෙන්තං විය හොතී ති = චක්ඛු’ යම් පසාදරූපයෙක් තෙමේ වර්‍ණායතනය (රූපය) රස බලන්නකු සේ සිටියේ ද ඒ චක්ඛු නම්. මෙහි චක්ඛති යන ක්‍රියාරූපය ‘මධුං චක්ඛති, ව්‍යඤ්ජනං චක්ඛති’ යනාදි තන්හි සේ රස විඳ ගැණීම අර්‍ත්‍ථ කොට ඇත්තේ ය. ඒ බව ‘චක්ඛු ඛො පන මාගන්‍දිය රූපාරාමං රූපරතං රූපසම්මුදිතං’ යනාදී දේශනාවන්ගෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද දක්වා වදාළ සේක. චක්ඛුප්පසාදය රූපාලම්බනය ම ඇලෙන තැන් කොට සිටියේ ය. රූපාලම්බනයෙහි ඇලුනේ ය. රූපාලම්බනයෙහි හටගන්නේ ය යනු, එහි කෙටි තේරුම ය.

මේ මෙසේ නම් සෝතප්පසාදාදීන්ට ද ශබ්දාලම්බනාදීන්ගේ රසවිඳගැණීම ඇති බැවින් ඒ සෝතප්පසාදාදිය ද චක්ඛු ශබ්දයෙන් වාච්‍ය විය යුතු ය. රූඪි බැවින් එසේ නො වේ. චක්ඛු යනු නගන ලද්දේ දකිනුකැමැතිබව කාමතෘෂ්‍ණාව කරුණු කොට ඇති කර්‍මයෙන් හටගත් මහාභූතරූපයන්ගේ පසාදය ලකුණුකොට සිටි චක්ඛුප්පසාදයෙහි ම ය. මයූරයන් ම පොළොවෙහි ශබ්ද කරන්නන් නො වෙතත් මයුරශබ්දය මයුරපක්‍ෂියා කෙරෙහි නගන ලද්දේ ය. තබන ලද්දේ ය. එ මෙන් චක්ඛුශබ්දය චක්ඛුප්පසාදයෙහි ම නගන ලද ය. චක්ඛුප්පසාදරූපය හා සමග හටගන්නා බැවින් බැමඅටින් පිරිසිඳිනාලද මස්ගඩුව ද චක්ඛු යි කියනු ලැබේ. ‘චක්ඛති රූපං විභාවෙතී ති = චක්ඛු’ රූපය දැන ගන්නේ චක්ඛු නම්. මේ පසාදරූපය යි.

නීලපීතාදී වූ ඒ ඒ අරමුණු අනිත්‍යාදී වූ නොයෙක් අයුරින් දන්නේ විඤ්ඤාණ නම්. ‘ආරම්මණං විජානාතී ති = විඤ්ඤාණං’ යනු නිරුක්ති යි. සිත, අරමුණුවිශේෂයන් දැන ගනී ද එහෙයින් විඤ්ඤාණ යි කියනු ලැබේ. ‘විජානාතීති ඛො ආවුසො! තස්මා විඤ්ඤාණන්ති වුච්චති’ යනු සාධක ය. විඤ්ඤාණය ගම්වැසි පුරුෂයකුගේ කහවණුවක් දැක එහි සැටි තේරුම් ගැණීම මෙන් ඒ ඒ අරමුණු ලැබුනු කල්හි එහි වූ නීලපීතාදී වූ පැහසටහන් දැන ගණියි. ලක්‍ෂණප්‍රතිවේධයට පමුණුවයි. ‘විඤ්ඤාණං පන ගාමිකපුරිසස්ස කහාපණදස්සනමිව නීලං පීතන්ති ආරම්මණඤ්ච ජානාති ලක්ඛණපටිවෙධඤ්ච පාපෙති’ යනු ආචාර්‍ය්‍ය වචන යි.

මේ චක්ඛුශබ්දයෙන් චක්ඛුප්පසාදයත් විඤ්ඤාණශබ්දයෙන් සිතත් කියනු ලැබේ. එහෙයින් උපේක්‍ෂාවේදනාව හා එකොත්පාදාදිභාවයට ගිය චක්ඛුප්පසාදය ඇසුරු කොට පවත්නා සිතැ යි මෙහි අරුත් ගත යුතුය. ‘චක්ඛුස්මිං නිස්සිතං විඤ්ඤාණං චක්ඛු විඤ්ඤාණං’ යනු එය පැහැදිලි කරයි. නුගරුක අරක් ගත් දෙවතාවා නිග්‍රොධ දෙවතා’ යි කියනු ලබන්නා සේ චක්ඛුප්පසාදය ඇසුරු කොට පවත්නා සිත වක්ඛු විඤ්ඤාණ යි කියනු ලැබේ. චක්ඛුවිඤ්ඤාණය තෙමේ චක්ඛුප්පසාදය ඇසුරු කොට රූපාලම්බනය දැන ගැණීම ලකුණු කොට ඇත්තේ ය. රූපාලම්බන මාත්‍රයක් ම අරමුණුකිරීම කෘත්‍යය කොට ඇත්තේ ය. රූපාලම්බනයෙහි ම අභිමුඛවීම වැටහීම කොට ඇත්තේ ය. රූපය අරමුණු කොට ඇති ක්‍රියාමනෝධාතුආවර්‍ජනචිත්තයෙහි පහවීම ආසන්නකාරණය කොට ඇත්තේ ය.

සෝත යන්නෙන් සෝතප්පසාදරූපය ගැණේ. ‘සද්දං සුණාති විඤ්ඤාණාධිට්ඨිතං හුත්‍වාති = සොතං’ යම් පසාද රූපයෙක් තෙමේ විඤ්ඤාණයට ආධාර ව ශබ්දශ්‍රවණය කෙරේ ද, ඒ ය සෝත. විඤ්ඤාණය පෙර කියූ සේ ය. සෝතශබ්දයෙන් සෝතප්පසාද රූපයත් විඤ්ඤාණ ශබ්දයෙන් සිතත් කියනු ලැබේ. එහෙයින් උපේක්‍ෂාවේදනා ව හා එකොත්පාදාදිභාවයට ගිය සෝතප්පසාදය ඇසුරු කොට පවත්නා සිතැ’ යි අරුත් ගත යුතු ය. ‘සොතස්මිං නිස්සිතං විඤ්ඤාණං = සොතවිඤ්ඤාණං’ යනු එය පැහැදිලි කරයි. සෝතවිඤ්ඤාණය තෙමේ සෝතප්පසාදය ඇසුරු කොට ශබ්දාලම්බනය දැන ගැණීම ලකුණු කොට ඇත්තේ ය. ශබ්දාලම්බන මාත්‍රයක් ම අරමුණුකිරීම කෘත්‍යය කොට ඇත්තේ ය. ශබ්දාලම්බනයෙහි ම අභිමුඛවීම වැටහීම කොට ඇත්තේ ය. ශබ්දාලම්බනය අරමුණු කොට ඇති ක්‍රියා මනෝධාතුපංචද්වාවර්‍ජනචිත්තයෙහි පහවීම ආසන්නකාරණය කොට ඇත්තේ ය.

ඝාණ යන්නෙන් ඝාණප්පසාදරූපය ගැණේ. ‘ඝායති ගන්‍ධො පාදානං කරොතීති ඝාණං’ යම් පසාදරූපයෙක් තෙමේ විඤ්ඤාණයට ආධාර ව ගන්‍ධාරම්මණය ලං කොට ගණී ද, ඒ ය ඝාණවිඤ්ඤාණ ය. පෙර කියූ සේ ය. ඝාණශබ්දයෙන් ඝාණප්පසාදරූපයත් විඤ්ඤාණශබ්දයෙන් සිතත් කියනු ලැබේ. එහෙයින් උපේක්‍ෂාවේදනාව හා එකොත්පාදාදිභාවයට ගිය ඝාණප්පසාදය ඇසුරු කොට පවත්නා සිතැ’ යි අරුත් ගත යුතු ය. ‘ඝාණස්මිං නිස්සිතං විඤ්ඤාණං = ඝාණ විඤ්ඤාණං’ යනු එය පැහැදිලි කරයි. ඝාණවිඤ්ඤාණය තෙමේ ඝාණප්පසාදය ඇසුරු කොට ගන්‍ධාලම්බනය දැන ගැණීම ලකුණු කොට ඇත්තේ ය. ගන්‍ධාලම්බමාත්‍රයක් ම අරමුණුකිරීම කෘත්‍යය කොට ඇත්තේ ය. ගන්‍ධාලම්බනයෙහි ම අභිමුඛවීම වැටහීම කොට ඇත්තේ ය. ගන්‍ධාලම්බනය අරමුණු කොට ඇති ක්‍රියාමනෝධාතුආවර්‍ජනචිත්තයෙහි පහවීම ආසන්නකාරණය කොට ඇත්තේ ය.

ජිව්හා යන්නෙන් ජිව්හාපසාදරූපය ගැණේ. ‘ජීවිත නිමිත්තං රසො ජීවිතං, තං අවහයති තස්මිං නින්නතායා ති = ජිවහා’ ජීවිතයාගේ පැවැත්මට නිමිත්ත වන බැවින් රසාරම්මණය ජීවිත නම්. යම් පසාදරූපයෙක් තෙමේ ඒ රසාරම්මණයෙහි නැමී පවත්නා බැවින් රසාරම්මණය වෙතට කැඳවා ද, ඒ පසාදරූපය ජිව්හා නම්. විඤ්ඤාණය පෙර කියූ සේ ය. ජිව්හාශබ්දයෙන් ජිව්හා පසාදරූපයත් විඤ්ඤාණශබ්දයෙන් සිතත් කියනු ලැබේ. එහෙයින් උපේක්‍ෂාවේදනා ව හා එකොත්පාදාදි භාවයට ගිය ජිව්හාප්පසාදය ඇසුරු කොට පවත්නා සිතැයි අරුත් ගත යුතු ය. ‘ජිව්හාය නිස්සිතං විඤ්ඤාණං = ජිව්හාවිඤ්ඤාණං’ යනු එය පැහැදිලි කරයි. ජිව්හාවිඤ්ඤාණය තෙමේ ජිව්හාපසාදය ඇසුරු කොට රසාලම්බනය දැන ගැණීම ලකුණු කොට ඇත්තේ ය. රසාලම්බනමාත්‍රයක් ම අරමුණු කිරීම කෘත්‍යය කොට ඇත්තේ ය. රසාලම්බනයෙහි ම අභිමුඛවීම වැටහීම කොට සිටියේ ය. රසාලම්බනය අරමුණු කොට ඇති ක්‍රියාමනෝධාතුආවර්‍ජන චිත්තයෙහි පහවීම් ආසන්නකාරණය කොට ඇත්තේ ය.

දුක්ඛ යන්නෙන් දුක්ඛවේදනා ව කියනු ලැබේ. යම් වේදනාවක් කායිකසුඛය නින්‍දිත කොට නින්‍දිත ව කරන්නී ද විනාශ කරන්නී ද ඒ සුඛවේදනා ව කණින නසන වේදනා ව දුක්ඛ යන්නෙන් කියන ලද්දී ය. ‘දුක්ඛමන්ති වා = දුක්ඛං’ යම් වේදනාවක් ඉවසීමට නො හැකි ද, ඒ දුක්ඛ නම්. කාය ශබ්දයෙන් කායප්පසාදය කියනු ලැබේ. ද්වාදස අකුසලචිත්තයන්ගේ පැවැත්මට ස්ථාන වන බැවිනි. ‘ආයන්ති පවත්තන්ති එත්‍ථාති - ආයො, ‘කුච්ඡිතානං ආයොති = කායො’ යනු අරුත් පැහැදිලි කිරීම ය. ‘කුච්ඡිතානං කෙසාදීනං ආයොති = කායො’ යන අර්‍ත්‍ථය සමර්‍ත්‍ථනයෙන් සසම්භාරය ගැණේ. මෙහි කාය ශබ්දයෙන් කායප්පසාදරූපයත් විඤ්ඤාණශබ්දයෙන් සිතත් කියනු ලැබේ. එහෙයින් දුක්ඛවේදනා ව හා එකොත්පාදාදිභාවයට ගිය කායප්පසාදය ඇසුරු කොට පවත්නා සිතැ’ යි අරුත් ගත යුතු ය. ‘කායස්මිං නිස්සිතං විඤ්ඤාණං = කායවිඤ්ඤාණං’ යනු එය පැහැදිලි කරයි. කායවිඤ්ඤාණය තෙමේ කායප්පසාදය ඇසුරු කොට ඵොට්ඨබ්බාරම්මය දැන ගැණිම ලකුණු කොට ඇත්තේ ය. ඵොට්ඨබ්බාරම්මණමාත්‍රයක් ම අරමුණුකිරීම කෘත්‍යය කොට ඇත්තේ ය. ඵොට්ඨබ්බාරම්මණයෙහි අභිමුඛවීම වැටහීම කොට ඇත්තේ ය. ඵොට්ඨබ්බාරම්මණය අරමුණු කොට ඇති ක්‍රියා මනෝධාතුආවර්‍ජනචිත්තයෙහි පහවීම ආසන්නකාරණය කොට ඇත්තේය.

සම්පටිච්ඡන යන්නෙන් රූපාදී වූ අරමුණු පිළිගන්නා සැටියෙන් පවත්නා සිත කියැ වේ. ‘පංචවිඤ්ඤාණගහිතං රූපාදි ආරම්මණං සම්පටිච්ඡති තදාකාරප්පවත්තියාති = සම්පටිච්ඡනං’ යනු එයරුත් ගන්වන්නේ ය. චක්ඛුවිඤ්ඤාණ, සෝතවිඤ්ඤාණ, ඝාණවිඤ්ඤාණ, ජිව්හාවිඤ්ඤාණ, කායවිඤ්ඤාණ යන පංචවිඤ්ඤාණයෙන් ගත් රූපාදී වූ අරමුණු ඒ අයුරෙන් පිළිගන්නේ සම්පටිච්ඡන නම් වේ. එහෙයින් උපේක්‍ෂාවේදනාවෙන් යුත් රූපාදීන් පිළිගන්නා සිතැ’ යි අරුත් ගත යුතු ය.

සන්තීරණ යන්නෙන් පිළිගත් ඒ අරමුණු විමසන ලෙසින් පවත්නා සිත කියැ වේ. මෙන්න අර්‍ත්‍ථසමර්‍ත්‍ථනය:- ‘සම්මා තීරෙති යථා සම්පටිච්ඡිතං රූපාදිආරම්මණං වීමංසතීති = සන්තීරණං’ යනු. සම්පටිච්ඡන‍චිත්තයෙන් පිළිගත් රූපාදී වූ අරමුණු මොනවට විමසන සිත සන්තීරණ නම්. එහෙයින් උපේක්‍ෂාවේදනායෙන් යුත් අරමුණු විමසන්නා වූ සිතැ’ යි අරුත් ගතයුතු ය.

මේ සිත් සත, අකුශලවිපාකඅහේතුක ය. කුශලයන්ට ප්‍රතිපක්‍ෂ බැවින් අකුශල නම් වේ. එකිනෙකට විරුද්ධ වූ කුශලයන්ගේ විපාක බැවින් විපාක නම් වේ. විපාක නම් පැසීම ය. එකල කුශලාකුශලයන්ගේ පැසීම විපාක නමැ යි ගතයුතු ය.

කුශලාකුශලචිත්තයන්ගේ ස්ථිර පැවැත්මට අකුශලපාක්‍ෂික ලෝභ, දෝස, මෝහ යි හේතු තුනක් හා කුශලපාක්‍ෂික අලෝභ, අදෝස, අමෝහ යි හේතු තුනක් හා හේතු සයෙක් වේ. මේ හේතූන් අතුරෙන් එක් හේතුවක් වත් යම් සිතෙක නො යෙදුන් නම්, ඒ සිත අහේතුක නම් වේ. මේ අකුශල, විපාක, අහේතුක යන වචනතුනෙහි ඉතා ම කෙටි තේරුම් ය.

චක්ඛුවිඤ්ඤාණයාගේ ඉපදීමෙහි හේතු සතර මෙසේ දන්නේ ය. චක්ඛුප්පසාදය නො පිරිහීම, රූපාරම්මණයක් හමුවීම, ආලෝකයෙන් උපනිශ්ශ්‍රයප්‍රත්‍යය ලැබීම, මනස්කාරසහිතබව යන මේ ය ඒ. මේ කියූ සැටි:-

සෝතවිඤ්ඤාණයාගේ ඉපදීමෙහි හේතු සතර මෙසේ දන්නේය. සෝතප්පසාදය නො පිරිහීම, ශබ්දාරම්මණයක් හමුවීම, කන්සිදුරෙහි විවරයෙන් උපනිශ්ශ්‍රය ප්‍රත්‍යය ලැබීම, මනස්කාරසහිතබව යන මේය ඒ, මේ කියූ සැටි:-

ඝාණවිඤ්ඤාණයාගේ ඉපදීමෙහි හේතු සතර මෙසේ දන්නේ ය. ඝාණප්පසාදය නො පිරිහීම, ගන්‍ධාරම්මණයක් හමුවීම, නැහැ සිදුරෙන් ඇද ගන්නා වායෝධාතුහුගේ උපනිශ්ශ්‍රයප්‍රත්‍යය ලැබීම මනස්කාරසහිත බව යන මේය ඒ. මේ කියූ සැටි:-

ජිව්හාවිඤ්ඤාණයාගේ ඉපදීමෙහි හේතු සතර මෙසේ දන්නේ ය. ජිව්හාපසාදය නො පිරිහීම, රසාරම්මණයක් හමුවීම, මුඛගත වූ ආපෝධාතුවගේ උපනිශ්ශ්‍රයප්‍රත්‍යය ලැබීම, මනස්කාරසහිතබව යන මේය ඒ. මේ කියූ සැටි:-

කායවිඤ්ඤාණයාගේ ඉපදීමෙහි හේතු සතර මෙසේ දන්නේ ය. කායප්පසාදය නො පිරිහීම, පඨවී, තේජෝ, වායෝ යන මෙ තුනෙහි පහස ලැබීම, සසම්භාරකයෙහි පඨවීධාතුහුගේ උපනිශ්ශ්‍රයප්‍රත්‍යය ලැබීම, මනස්කාරසහිත බව යන මේ ය ඒ. මේ කියූ සැටි:-

1. උපෙක්ඛාසහගතචක්ඛුවිඤ්ඤාණය.
2. උපෙක්ඛාසහගතසෝතවිඤ්ඤාණය.
3. උපෙක්ඛාසහගතඝාණවිඤ්ඤාණය.
4. උපෙක්ඛාසහගතජිව්හාවිඤ්ඤාණය.
5. සුඛසහගතකායවිඤ්ඤාණය.
6. උපෙක්ඛාසහගතසම්පටිච්ඡනය.
7. සොමනස්සසහගතසන්තීරණය.
8. උපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණය.

යන මේ සිත් අට, කුශලවිපාකඅහේතුක සිත් ය.

මෙහි උපෙක්ඛාසහගතචක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීන්ගේ අරුත් පෙර කියූ සේ දන්නේ ය. සුඛ යන්නෙන් සුඛවේදනාව කියැ වේ. යම් වේදනාවක් සිත කය සුවපත් කරවා ද, නොහොත් සිත කය දෙක්හි ගිලන්බව මොනවට නසන්නී ද, නොහොත් යම් වේදනාවක් සුවසේ ඉවසිය යුතු ද, ඒය සුඛවේදනා. ‘සුඛයති කායවිත්තං, සුටඨු වා ඛනති කායචිත්තාබාධං, සුඛෙන ඛමිතබ්බන්ති වා = සුඛං’ යනු අර්‍ත්‍ථකථා ය. ඒ මේ සුඛවේදනාවෙන් යුත් සිත සුඛසහගත නම් වේ.

චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදී වූ කුසලාකුසලවිපාකයෝ වස්තු ආලම්බනයන්ගේ හැපීම දුර්‍වල බැවින් අනිටුඅරමුණෙහි ද ඉටුඅරමුණෙහි ද මැදහත්බවෙන් යුක්ත වූවෝ ම වෙති. (උපේක්‍ෂාසහගත වෙති.) එහි මානසිකසුඛවේදනාවක් හෝ මානසිකදුක්ඛවේදනාවක් හෝ නො ලැබේ. චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදී වූ චතුර්විධචිත්තයන්ට නිඃශ්‍රය වස්තු වූ චක්ඛුප්පසාදාදීහු උපාදායරූපයෝ ය. එසේ ම අරමුණු වූ රූපාරම්මණාදීහු ද උපාදායරූපයෝ ය. උපාදායරූපයක් හා උපාදායරූපයක්හුගේ ගැටීම ඉතා සුලු ය. දුර්‍වල ය. එය පුලුන්පිඩක් හා පුලුන්පිඩක්හුගේ ගැටීම හැපීම සේ ය. මෙසේ හෙයින් දුර්‍වල වූ වස්තු ආලම්බනයන්ගේ හැපීමේ දී චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදි චිත්තයෝ. උපේක්‍ෂාසහගත ම වෙති. පොත මෙය මෙසේ කියයි:-

“චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි පන චත්තාරි උභයවිපාකානිපි ව‍ත්‍ථාරම්මණඝට්ටනාය දුබ්බලභාවතො අනිට්‍ඨෙ ඉට්‍ඨෙ පි ච ආරම්මණෙ උපෙක්ඛාසහගතානෙව, තෙසං හි චතුන්නම්පි වත්‍ථුභූතානි චක්ඛාදීනි උපාදාරූපානෙව, තථා ආරම්මණභූතා නි පි රූපාදීනි උපාදාරූපකෙන ච උපාදාරූපකස්ස සංඝට්ටනං අතිදුබ්බලං පිචුපිණ්ඩකෙන පිචුපිණ්ඩකස්ස ඵුසනං විය, තස්මා තානි සබ්බථා පි උපෙක්ඛාසහගතානෙව” යි.

පඨවි, තේජෝ, වායු යන මේ භූතරූප තුන ඵොට්ඨබ්බාරම්මණය යි. එය කායවිඥානයට අරමුණු වේ. එ හෙයින් එය කායප්පසාදයෙහි හැපෙන විට කායප්පසාදය ඉක්මවා ගොස් කායප්පසාදයාගේ නිඃශ්‍රයස්ථාන වූ මහාභූතරූපයන්හි ද හැපෙයි. භූතරූපයන් හා භූතරූපයන්ගේ හැපීම අතිශය බලවති. කිණිහිරියක් උඩ පුලුන්පොදක් තබා කුළුගෙඩියකින් ගැසූ කල්හි කුළුගෙඩිය පුලුන් පොද ඉක්මවා ගොස් කිණිහිරියෙහි වදින්නා සේ ය. මෙසේ හෙයින් වස්තු ආලම්බනයන්ගේ හැපීම බලවත් බැවින් කායවිඥානය අනිටුඅරමුණෙහි දුක්ඛසහගත ය. ඉටුඅරමුණෙහි සුඛසහගත ය. මෙන්න එය කියූ සැටි:-

“කායවිඤ්ඤාණස්ස පන පොට්ඨබ්බසඞ්ඛාතභූතත්තයමෙව ආරම්මණන්ති තං කායප්පසාදෙ සඞ්ඝට්ටිතම්පි තං අතික්කමිත්‍වා තන්නිස්සයෙසු මහාභූතෙසු පටිහඤ්ඤති, භූතරූපෙහි ච භූතරූපානං සඞ්ඝට්ටනං බලවතරං, අධිකරණීමත්ථකෙ පිචුපිණ්ඩකං ඨපෙත්‍වා කූටෙන පහටකාලෙ කූටස්ස පිචුපිණ්ඩකං අතික්කමිත්වා අධිකරණීගහණං විය, තස්මා වත්‍ථාරම්මණ ඝට්ටනාය බලවභාවතො කායවිඤ්ඤාණං අනිට්‍ඨෙ දුක්ඛසහගතං, ඉට්‍ඨෙ සුඛසහගතන්ති” යි.

සමපටිච්ඡනචිත්තයෝ තමන් හා සමාන නො වූ නිඃශ්‍රය ස්ථාන ඇති චක්‍ෂුර්විඥානාදීන්ට අනතුරුව උපදිත්. එ හෙයින් සමාන වූ නිඃශ්‍රයස්ථාන ඇති සිතකින් නො ලත් අනන්තර ප්‍රත්‍යය ඇති බැවින් සමාන වූ උපත්‍ථම්භකපුරුෂයකු කෙරෙන් වෙන් වූ පුරුෂයකු සේ අතිශය බලවත් නො වූ වෝ ය. ඉටු අරමුණුවල රසය විඳින්නට අසමර්‍ත්‍ථ වෙති. මෙන්න එය කියූ සැටි:-

“සම්පටිච්ඡනයුගලං පන අත්තනා අසමානනිස්සයානං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං අනන්තරං උප්පජ්ජතීති සමානනිස්ස යතො අලද්ධානන්තරපච්චයතාය සහාගුපත්‍ථම්භරහිතො විය පුරිසො නාතිබලවං සබ්බථා පි විසයරසං අනුභවිතුං න සක්කොතීති සබ්බථා පි උපෙක්ඛාසහගතමෙව”

කුසලවිපාකසන්තීරණචිත්තයෝ මේ ක්‍රමයට විපරීත විසින් ඉටුඅරමුණෙහි ද ඉටුමැදහත්අරමුණෙහි ද සුඛවේදනා උපේක්‍ෂා වේදනාසහගත වෙති. අනිටුඅරමුණක් තීරණය කරණ කල්හි සුඛවේදනාසහගත ය. ඉටුමැදහත්අරමුණක් තීරණය කරණ, කල්හි උපේක්‍ෂාවේදනාසහගත ය. මෙන්න ඒ කියූ සැටි:-

‘වුත්තවිපරියතො කුසලවිපාකසන්තීරණං ඉට්ඨ ඉට්ඨ මජ්ඣත්තාරම්මණෙසු සුඛොපෙක්ඛාසහගතං’ යි.

1. උපෙක්ඛාසහගතපඤ්චද්වාරාවජ්ජනය.
2. උපෙක්ඛාසහගතමනොද්වාරාවජ්ජනය.
3. සොමනස්සහගතහසිතුප්පාදය.

යන මේ සිත් තුන අහේතුකක්‍රියා සිත් ය.

මෙහි පංචද්වාරාවජ්ජන යන්නෙන් එනමින් කියවෙන සිත ගැණේ. යම් සිතක් චක්‍ෂුරාදී වූ දොරටු පසෙහි ගැටුනා වූ අරමුණු මෙනෙහි කෙරේ ද, ඒ සිත පංචද්වාරාවජ්ජන නම් වේ. භූත, භවඞ්ගචිත්තපරම්පරාව භවඞ්ගචිත්තයාගේ වශයෙන් හටගැන්මට නො දී වීථිචිත්තයන්ගේ හටගැනීම පිණිස පිරිනමන්නේ ද, එය පංචද්වාරාවජ්ජන නමි. මෙන්න පොතේ ඒ කියූ සැටි:-

“චක්ඛාදිපංචද්වාරෙඝට්ටිතං ආරම්මණං ආවජ්ජෙති තත්‍ථ ආභොගං කරොති චිත්තසන්තානං වා භවඞ්ගවසෙන පවත්තිතුං අදත්‍වා වීථිචිත්තභාවාය පරිණාමෙතීති පංචද්වාරා වජ්ජනං” යි.

පංචද්වාරයන් අතුරෙහි යම් ද්වාරයෙක්හි, අරමුණක් වැටුනු කල්හි, භවඞ්ගසන්තතිය සෙල වී, පංචද්වාරයෙන් කිනම් ද්වාරයෙක මේ අරමුණ වැටුනේ දැ, යි සොයා බලන්නකු සේ උපදින සිත පංචද්වාරාවර්‍ජනචිත්ත යි දත යුතු ය. ක්‍රියාහේතුකමනෝධාතු චිත්තය යි. මේ සිත භවඞ්ගැයි කියූ මනෝවිඤ්ඤාණධාතුවෙන් උපදනේ නමුත් විශේෂ හැඟීමක් නොමැති බැවින් එසේ කියනු ලැබේ. මෙය පෙර කළ කුසල් අකුසල් දෙක්හි විපාකයෙක් ද නො වේ. අනාගතයෙහි විපාක නො ලැබෙන බැවින් කුශලාකුශලකර්‍මයෙක් ද නො වේ. හුදෙක් ක්‍රියාමාත්‍රයෙකි. මෙ ද මානසිකසුඛවේදනාවෙන් හා මානසිකදුක්ඛවේදනාවෙන් ද යුක්තවීමට ශක්ති මඳ බැවින් උපේක්‍ෂාසහගත ම වේ. චක්‍ෂුර්විඥානාදියෙහි පෙරමුණේ හැසිරෙමින් රූපාදිය දැන ගැණීම ලකුණු කොට ඇත්තේ ය. චිත්තපරම්පරාව පෙර පැවැති ආකාරයෙන් පෙරළා අනික් ආකාරයකට නැවීම කෘත්‍යය කොට ඇත්තේ ය. එසේ බව නුවණට වැටහීම කොට ඇත්තේ ය. භවඞ්ගසන්තතිය සිඳ දැමීම ආසන්න කාරණය කොට ඇත්තේ ය.

මනෝද්වාරාවජ්ජන නම්, ක්‍රියා හේතුකමනෝවිඤ්ඤාණධාතුචිත්තය යි. ආවර්‍ජන යුග්මයට අනන්තරප්‍රත්‍යය වූ භවඞ්ගචිත්තය වීතිචිත්තවන්ගේ හටගැන්මට දොරටු වන බැවින් මනෝද්වාර නම් වේ. මෙන්න එය කියූ සැටි:-

‘ආවජ්ජනස්ස අනන්තරපච්චයභූතං භවඞ්ගචිත්තං මනො ද්වාරං’ යි.

යම් සිතක්, ඒ මනෝද්වාරයෙහි දිට්ඨ සුත මුතාදීන්ගේ වශයෙන් හමුබවට පැමිණි අරමුණ මෙනෙහි කෙරේ ද, නොහොත් කියූ ලෙසට චිත්තපරම්පරාව පිරිනමන්නේ ද, ඒ සිත මනෝද්වාරාවර්‍ජන නම් වේ. ‘තස්මිං දිට්ඨසුතමුතාදිවසෙන ආපාථමාගතමාරම්මණං ආවජ්ජෙති වුත්තනයෙන වා චිත්තසන්තානං පරිනාමෙතීති = මනොද්වාරාවජ්ජනං’ යනු ඒ කියූ සැටියි.

මේ සිත ම, පංචද්වාරිකචිත්තවීථින්හිදී සන්තීරණචිත්තයෙන් විමසන ලද අරමුණ නියම කෙරේ. එ හෙයින් මෙය වොත්‍ථපනචිත්ත යි ද කියනු ලැබේ. ‘ඉදමෙව ච පංචද්වාරෙ යථා සන්තීරිතං ආලම්බනං වවත්‍ථපෙති වොත්‍ථපනන්ති වුච්චති’ යනු එහි ආචාර්‍ය්‍යකථා ය. මෙ ද කර්‍මයෙක් නො වේ. විපාකයෙක් ද නො වේ. හුදෙක් ක්‍රියාමාත්‍රයෙක. පංචද්වාරාවර්‍ජනය සේ උපේක්‍ෂා සහගත ය. අරමුණු දැන ගැණීම ලකුණු කොට ඇත්තේ ය. සන්තීරණචිත්තයෙන් විමසූ අරමුණ නියම කරන්නා සේ හට ගැණීම හා මනෝද්වාරයෙහි අරමුණ මෙනෙහි කිරීම කෘත්‍යය කොට ඇත්තේ ය. අහේතුකවිපාකමනෝවිඤ්ඤාණධාතු තිදෙන හා ආවර්‍ජනකාලයෙහි යම් කිසි භවඞ්ගුපච්ඡෙදයක් ද යන මොවුන් අතුරෙහි එක්තරා සිතක පහවීම ආසන්නකාරණය කොට ඇත්තේ ය.

ක්‍රියාහේතුක මනෝවිඤ්ඤාණධාතු චිත්තය, හසිතුප්පාද නම් වේ. මේ වනාහි මානසිකසුඛවේදනාවෙන් යුක්ත ය. සිනා උපදවන සිත, හසිතුප්පාද නම්. ‘යං හසිතං උප්පාදෙති තං චිත්තං හසිතුප්පාදං’ යනු ආප්තවචනයි. සිනාව උපදවන්නේ දෝමනස්සසහගතක්‍රියාහේතුකමනෝවිඤ්ඤාණධාතුචිත්තය යි.

මේ වනාහි රහතුන් වහන්සේට බලගතු විපාක ඇති දුගතියෙහි ඉපැත්මෙන් තොර වූ තම තමන් පිළිබඳ වූ ආත්මභාවසම්පත්තිය අරමුණු වීමෙන් තුටුපහටු ආකාරය උපදවමින් උපදනේ ය. කර්‍මයෙක් නො වේ. විපාකයෙක් ද නො වේ. ක්‍රියා මාත්‍රයෙක. මෙය ෂඩාලම්බනයන් දැනීම ලකුණු කොට ඇත්තේ ය. රහතුන් වහන්සේට සියුම් වූ අරමුණෙහි නොහොත් අට්ඨිසංඛලිකප්‍රේත රූපාදී වූ හෝ අනික් අප්‍රණීත වූ අරමුණෙහි මඳ සිනා පහළකිරීම කෘත්‍යය කොට ඇත්තේ ය. එසේබව වැටහීම කොට ඇත්තේ ය. සිනාව වනාහි සිත, හසිත, විහසිත, උපහසිත, අවහසිත, අතිහසිත යි ස වැදෑරුම් ය. ^[35]

සිනා පහළ කරණ සිත් තෙළසකි. සොම්නසින් යුත් ලොහය මුල් කොට ඇති අකුසල්සිත් සතර, සොම්නසින් යුත් මහාකුසල්සිත් සතර, සොම්නසින් යුත් මහාක්‍රියා සිත් සතර, හසිතෝත්පාද යන මේය ඒ. මොවුනතුරෙහි සොම්නසින් යුත් අකුසල් සිත් සතර, සොම්නසින් යුත් කුසල්සිත් සතර යන මේ අටෙන්, ලෞකිකජනයෝ සිනා පහළ කෙරෙත්. දිට්ඨිවිප්පයුත්තසෝමනස්සසහගත අකුසල්සිත් දෙකෙන් හා සෝමනස්ස කාමාවචර කුසල් සිත් සතරින් ද, ශෛක්‍ෂයෝ සිනා පහළ කෙරත්, සෝමනස්සසහගතකාමාවචරක්‍රියා සිත් සතරින් හා මේ අහේතුකහසිතෝත්පාදක්‍රියා සිතින් ද, අශෛක්‍ෂයෝ සිනා පහළ කෙරත්. ඒ කියූ සැටි මේ:-

‘සම්පයුත්තාහෙතුවිරහතො අහෙතුකානි ච තානි විපච්චනවිපාකුප්පාදනකිච්චරහිතත්තා තං තං ක්‍රියාමත්තභූතානි චිත්තානි චා ති අහෙතුකක්‍රියාචිත්තානි’ යන මෙයින් මොවුන් ගේ අහේතුකත්‍වය හා ක්‍රියාමාත්‍රභාවය පැහැදිලි වේ. සම්ප්‍රයුක්ත හේතූන්ගේ අභාවයෙන් අහේතුක වෙති. මුහු කිරීමෙන් හා විපාක ඉපදවීමෙන් ද තොර බැවින් ක්‍රියාමාත්‍ර වෙති.

මෙසේ අකුසලවිපාක සිත් සතෙක, කුසලවිපාක සිත් අටෙක ක්‍රියා සිත් තුනෙකැ’ යි අහේතුක සිත් අටළොසෙකි.

යනු එහි සංග්‍රහය ය.

තව ද මෙහි මෙසේ දැක් වූ අකුසල්සිත් දොළොස අහේතුක සිත් අටළොස යන සමතිස් සිත්, ශ්‍රද්ධාදී වූ කිසි ම ශොභන ධර්‍මයක් හා නො යෙදෙන බැවින් අශොභනචිත්ත නම් වේ.

1. සොමනස්සසහගතඤාණසම්පයුත්තඅසඞ්ඛාරිකචිත්තය.
2. සොමනස්සසහගතඤාණසම්පයුත්තසසඞ්ඛාරිකචිත්තය.
3. සොමනස්සසහගතඤාණවිප්පයුත්තඅසඞ්ඛාරිකචිත්තය.
4. සොමනස්සසහගතඤාණවිප්පයුත්තසසඞ්ඛාරිකචිත්තය.
5. උපෙක්ඛාසහගතඤාණසම්පයුත්තඅසඞ්ඛාරිකචිත්තය.
6. උපෙක්ඛාසහගතඤාණසම්පයුත්තසසඞ්ඛාරිකචිත්තය.
7. උපෙක්ඛාසහගතඤාණවිප්පයුත්තඅසඞ්ඛාරිකචිත්තය.
8. උපෙක්ඛාසහගතඤාණවිප්පයුත්තසසඞ්ඛාරිකචිත්තය.

මේ කාමාවචර භූමියට අයත් කුසල්සිත් අටය.

මෙහි සෝමනස්ස, සහගත යන මුන් සම්බන්‍ධයෙන් කියයුත්ත කියූ සේ දන්නේ ය. යථාස්වභාවය දැනීම ඤාණ නම්. දානාදිකුශල කර්‍මයන්ගෙන් ඉෂ්ටවිපාකයක් ලැබෙන්නේ ය, යනාදිය දැනීමෙහි නුවණය ඒ, ‘ජානාති යථාසභාවං පටිවිජ්ඣතීති = ඤාණං’ යනු ඒ පැහැදිලිකිරීම ය. ලෝකයෙහි ඇත්තා වූ ඒ ඒ වස්තූන් මේ මේ යි හැඳිනීම ඤාණය නො වේ. ඒ ඒ වස්තූන් ස්කන්‍ධධාතුආයතනාදීන්ගේ වශයෙන් විභාග කොට දැනීම ඤාණ නම්. ඒ ඤාණය එකොත්පාදාදිප්‍රකාරයෙන් යෙදීම ය ඤාණසම්පයුත්ත. එසේ නො යෙදීම ය විප්පයුත්ත. අසඞ්ඛාරික-සසංඛාරික යන මෙ දෙකින් කියැවෙන විස්තරාර්‍ත්‍ථය යට සැකෙවින් කියැවුනේ ය. ඒ දතයුතු ය.

සොමනස්ස සහගතං, ඤාණසම්පයුත්තං, අසඞ්ඛාරිකං යන මේ පදත්‍රයෙන් කියන ලද්දේ ප්‍රථමකාමාවචරකුශලචිත්තය සන්තෝෂයෙන්, නියම තතු දැනීමෙන්, සවභාවතීක්‍ෂණත්‍වයෙන් යෙදී හැනී සිටුනාබව ය. එවිට සොම්නස්සහගියනුවණින් යෙදුනු ස්වභාවතීක්‍ෂණ වූ සිත, ප්‍රථමකාමාවචරකුශලචිත්තය යි.

සොම්නස්සහගියනුවණින් හා යෙදුනු ස්වභාවතීක්‍ෂණ නො වූ පූර්‍වප්‍රයෝගසහිත වූ සිත, දෙවන කාමාවචරකුශලචිත්තය යි. සොමනස්සසහගතං, ඤාණසම්පයුත්තං, සසංඛාරිකං යන විශේෂණ තුනෙන් එ බව කියන්නේ ය.

සොම්නස්සහගියනුවණ හා නො යෙදුනු පුර්‍වප්‍රයෝග රහිත වූ සිත, තෙවන කාමාවචරකුශලචිත්තය යි.

සොම්නස්සහගියනුවණ හා නො යෙදුනු පූර්‍වප්‍රයෝග සහිත වූ සිත, සිවුවන කාමාවචරකුශලචිත්තය යි.

මැදහත්බවෙන් යුත් නුවණ හා යෙදුනු ස්වභාවතීක්‍ෂණ වූ සිත, පස්වන කාමාවචරකුශලචිත්තය යි.

මැදහත්බවෙන් යුත් නුවණ හා යෙදුනු පූර්‍වප්‍රයෝගසහිත වූ සිත, සවන කාමාවචරකුශලචිත්තය යි.

මැදහත්බවෙන් යුත් නුවණ හා නො යෙදුනු පූර්‍වප්‍රයෝගරහිත වූ සිත, සත්වන කාමාවචරකුශලචිත්තය යි.

මැදහත්බවෙන් යුත් නුවණ හා නො යෙදුනු පූර්‍වප්‍රයෝග සහිත වූ සිත, අටවන කාමාවචරකුශලචිත්තය යි.

වැඩුනු ශ්‍රද්ධාව, දර්‍ශනසම්පත්තිය, ප්‍රත්‍යයසම්පත්තිය, ප්‍රතිග්‍රාහකසම්පත්තිය, ප්‍රදෙශසම්පත්තිය යන මේ කරුණු මේ සිත් සොම්නසට පමුණු වන්නේ ය, ‘එත්‍ථ ච බලවසද්ධාය දස්සනසම්පත්තියා පච්චයපටිග්ගාහකාදිසම්පත්තතියාති එවමාදීහි කාරණෙහි සොමනස්සසහගතා’ යනු එහිලා කීහ.

ප්‍රඥාප්‍රතිලාභයට හේතු වූ කර්‍මය, බඹලොවැ ඉපදීම, ඉඳුරන් මුහුකිරීම, කෙලෙසුන්ගෙන් දුරුවීම යන මේ කරුණු ය ඥානසම්ප්‍රයුක්තවීමට මෙයට අනුබල දෙන්නේ. මේ ඒ කියූ සැටි:- ‘පඤ්ඤාසංවත්තනිකකම්මතො අබ්‍යාපජ්ජලොකුප්පත්තිතො ඉන්‍ද්‍රියපරිපාකතො කිලෙසාදූරභාවතො ච ඤාණසම්පයුත්තා’ යනු.

ආවාසසප්පාය, උතුසප්පාය, භෝජනසප්පාය, යන මෙයින් ලත්, කයෙහි හා සිතෙහි සුදුසුබව, පෙර දන්දීම් කළ පුරුදුබව, යන මෙයින් අසංඛාරිකභාවය වන්නේ ය. ‘ආවාසසප්පායාදිවසෙන කායචිත්තානං කල්ලභාවතො පුබ්බෙ දානාදීසු කත පරියතාදීහි ච අසඞ්ඛාරිකතා’ යනු දන්නේ. මේ කියූ හේතූන්ට විපරීත වූ හේතූන් කරණ කොට උපේක්‍ෂාසහගතභාවය ද ඥානවිප්‍රයුක්තභාවය ද සසංස්කාරිකභාවය ද දතයුතු ය.

යමෙක් වනාහි දානවස්තුප්‍රතිග්‍රාහකාදීන්ගේ සම්පූර්‍ණත්‍වය හෝ සතුටට හේතු වූ අනෙකක් හෝ ලැබීමෙන් තුටුපහටු වූයේ, දීමෙහි ඵල ඇත්තේ ය, යන මේ ආදික්‍රමයෙන් හටගත් සම්‍යක්දෘෂ්ටිය පෙරටු කොට මුක්තත්‍යාගාදීන්ගේ වශයෙන් නො පසු බස්නේ අනෙකකු විසින් නො මෙහෙයවන ලද්දේ දානාදී වූ පින්කමක් කෙරේ ද, එකල ඔහුගේ සිත, සොම්නසින් යුක්ත වූයේ ඤාණය හා එක් ව ගියේ අසංස්කාරික වූයේ වේ. මේ ප්‍රථමකුසලචිත්තයාගේ උත්පත්තිය යි.

යමෙක් වනාහි කියූ ලෙසින් තුටුපහටු වූයේ, සම්‍යක්දෘෂ්ටිය පෙරටු කොට අමුක්තත්‍යාගාදීන්ගේ වශයෙන් පසු බස්නේ, අනුන් විසින් මෙහෙයන ලද්දේ දන් පින්කම් කෙරේ ද, එකල ඔහුගේ ඒ සෝමනස්සසහගතමහාකුශලචිත්තය සසංස්කාරික වේ. මේ ද්විතීයකුශලචිත්තයාගේ උත්පත්තිය යි.

යම් කලෙක නෑ මිතුරන්ගේ යහපත් පිළිවෙත් දැකීමෙන් හටගත් පුරුද්ද ඇති බාලදරුවෝ භික්‍ෂූන් දැක හටගත් සොම්නස්. ඇත්තාහු, යුහුසුලු ව අතට ගත් කිසිවක් දෙන්නාහුත් වඳින්නාහුත් වෙත් ද, එකල ඒ බාලදරුවන්ට තෘතීයකුශලචිත්තය උපදී.

යම් කලෙක ‘තෙරුන් වහන්සේ වඳි වු, පූජාකරවු’ යි මෙසේ නෑයන් විසින් මෙහෙයනලද්දාහු ඒ කියූ ලෙසින් පිළිපදිත් ද එකල ඔවුනට චතුර්‍ත්‍ථකුශලචිත්තය උපදී.

යම් කලෙක දානවස්තුප්‍රතිග්‍රාහකාදීන්ගේ අසම්පූර්‍ණත්‍වයක් හෝ සොම්නස ඉපදීමට හේතු වූ අනික් කරුණක අවිද්‍යමානත්‍වයක් ලැබ, සෙසු සිවු වැදෑරුම් වූ විකල්පයන්හි ද, සොම්නස් රහිත වූවා හු වෙත් ද, එකල්හි අනික් කුසල් සිත් සතර ඔවුනට උපේක්‍ෂා සහගත ව උපදී. මේ මොවුන්ගේ උත්පත්තික්‍රමය යි.

යි කියූ බැවින්, මේ අට වැදෑරුම් සිත්, දශපුණ්‍යක්‍රියාවස්තුන්ගේ වශයෙන් වෙන වෙන ම දසය දසය කොට ගිණු කල්හි, අසූචක් වේ. ඒ අසූව එක් අරමුණෙක අසූව බැගින් ෂඩාලම්බනයන්ගේ වශයෙන් ගිණු කල්හි, සිත් සාරසිය අසූවක් වේ. මෙයින් දෙසිය සතළිසක් සිත් ඥානසම්ප්‍රයුක්ත ය. දෙසිය සතළිසක් ඥානවිප්‍රයුක්ත ය. ඒ දෙසිය සතළිසක් පමණ වූ ඥානවිප්‍රයුක්ත සිත් වීමංසාධිපතිධර්‍මය හා නො යෙදෙන බැවින් ඡන්‍ද-චිත්ත-විරිය යන තුන් අධිපතියන්ගේ වශයෙන් එකෙක දෙසිය සතළිස බැගින් ගිණු විට සිත් සත්සිය විස්සෙක් වේ. එ පරිද්දෙන් ඥානසම්ප්‍රයුක්ත සිත් ද, සතර අධිපතිධර්‍මයන්ගේ වශයෙන් එකෙක දෙසිය සතළිස බැගින් ගත් විට සිත් නවසිය සැටෙක් වේ. මෙසේ මෙහි සතර අධිපති ධර්‍මයන්ගේ වශයෙන් සිත් එක් දහස් ස සිය අසූවක් වේ. ඒ සිත් කායවාඞ්මනඃකර්‍මත්‍රිකයාගේ වශයෙන් එකෙක් එක් දහස් ස සිය අසූව බැගින් ගුණ කරණ ලද්දේ සිත් පන් දහස් සතළිසෙක් වේ. ඒ මේ පන් දහස් සතළිසක් විසින් ප්‍රභේදයට ගිය මහාකුසල්සිත් හීන-මධ්‍යම-ප්‍රණීතභේදයෙන් එකෙක පන් දහස් සතළිස බැගින් ගුණ කරණ ලද්දේ සිත් පසළොස් දහස් එක්සිය විස්සෙක් වේ. කාලදෙශාදිභේදයෙන් කාමාවචර කුසල්සිත්වල ප්‍රභේදය නො ගිණිය හැකි ය. මෙහිලා කුශල ශබ්දය තරමකින් නමුදු කියයුතු සේ පෙණේ. එ හෙයින් ඉතා සැකෙවින් ඒ කියන්නෙමි. ඒ මෙසේ දතයුතු ය:-

‘කුච්ඡිතෙ පාපධම්මෙ සලයන්ති කම්පෙන්ති විද්ධංසෙන්ති අපගමෙන්තීති වා = කුසලානි’ යම් සිත් කෙනෙක්, පිළිකුල් කටයුතු වූ අකුශලධර්‍මයන් ඉතිරි නො කොට ප්‍රහීණ කෙරෙත් ද ඒ සිත් කුසල නම්. මෙහි එක ම ‘සලයන්ති’ යන ක්‍රියාපදය කම්පෙන්ති, විද්ධංසෙන්ති අපගමෙන්ති යි ක්‍රියාපද තුනකින් වර්‍ණනා කරණ ලද්දේ ය. එහි කම්පෙන්ති යන්නෙන් කියූයේ, තදඞ්ගප්‍රහාණය යි. විද්ධංසෙන්ති යන්නෙන් කියූයේ විෂ්කම්භනප්‍රහාණය යි. අපගමෙන්ති යන්නෙන් කියූයේ, සමුච්ඡෙදප්‍රහාණය යි.

‘අථ වා කුච්ඡිතාකාරෙන සන්තානෙ සයනතො පවත්තනතො කුසසඞ්ඛාතෙ පාපධම්මෙ ලුනන්ති ඡින්‍දන්තීති කුසලානි’ යම් සිත් කෙනෙක්, සත්‍වසන්තානයෙහි පිළිකුල් ලෙසින් හටගන්නා බැවින් කුස යි කියූ පාපධර්‍මයන් සිඳ හරිත් ද එහෙයින් ඒ සිත් කුසල නම්.

‘අථ වා කුච්ඡිතෙ පාපධම්මෙ සානතො තනුකරණතො ඔසානකරණතො වා කුසලානි’ යම් සිත් කෙනෙක්, පිළිකුල් කටයුතු වූ පාපධර්‍මයන් තුනී කරත් ද, කෙළවර කරත් ද ඒ සිත් කුසල නම්.

‘කුසසඞ්ඛාතෙන ඤාණෙන සද්ධාදිධම්මජාතෙන වා ලාතබ්බානි සහජාතඋපනිස්සයභාවෙන යථාරහං පවත්තෙතබ්බානී ති = කුසලානි’ කුස යි කියූ නුවණින් හෝ ශ්‍රද්ධාදිධර්‍ම සමූහයෙන් හෝ සහජාතප්‍රත්‍යයශක්තියෙන් උපනිඃශ්‍රයප්‍රත්‍යයශක්තියෙන් සුදුසු පරිදි ඉපදවියයුතු සිත් කුසල නම්. එහි ප්‍රඥාවෙන් ඥානසම්ප්‍රයුක්තකුශලය, සහජාතප්‍රත්‍යයශක්තිවශයෙන් උපදවනු ලැබේ. ඥානවිප්‍රයුක්තකුශලය, උපනිඃශ්‍රයප්‍රත්‍යයශක්ති වශයෙන් උපදවනු ලැබේ. ශ්‍රාද්ධාදිධර්‍මසමූහය විසින් කුසල් සිත් සහජාතශක්තිවශයෙන් හා උපනිඃශ්‍රයශක්තිවශයෙන් උපදවනු ලබා. කුශලය නිවරද බව ලකුණු කොට, පිරිසිදු බව කෘත්‍යය කොට, සැප විපාක ඇතිබව වැටහීම කොට, යෝනිසෝමනසිකාරය ආසන්නකාරණය කොට සිටියේ ය.

කාමාවචර කුසල් සිත් ම ‘මහාකුසල්සිත්’ යි ගණිත්. එයට හේතුව ඒ කුසල්සිත්වලින් ලැබෙන විපාකයාගේ මහත්බව ය. ගුණයෝගයෙන් මහත් වූ රූපාවචර, අරූපාවචර, ලෝකෝත්තර කුසල් සිත් එසේ නො වේ. ප්‍රථමද්ධ්‍යානකුශලචිත්තය ප්‍රථමද්ධ්‍යාන භූමියෙහි ම විපාක දේ. එයින් පිටත් තන්හි විපාක නො දේ. ද්වීතීයද්ධ්‍යානාදිකුශලචිත්තයෝත් ඒ තම තමන්ට අයත් භූමි වලදී ම විපාක දෙත්. අරූපාවචරකුශලචිත්තයෝ ද ඒ ඒ අරූපාවචරභූමිවල ම විපාක දෙත්. ඉන් පිටත නො යත්. ලෝකෝත්තරකුශලචිත්තයෝ තම තමන් පිළිබඳ විපාකය වූ එක එක විපාකයක් ම උපදවත්. එ හෙයින් මහාකුශලව්‍යවහාරය ඔවුනට නැත. කාමාවචරකුශලය, විපාක දීම් වශයෙන් විෂයමහත්ත්‍වයෙන් මහත්ත්‍වයට ගියේ ය. එහෙයින් මහාකුශලය යි ව්‍යවහාර කෙරෙත්. කාමාවචරකුශලය ප්‍රතිසන්‍ධි වශයෙන් කාමාවචරප්‍රතිසන්‍ධි නවයක් ද කාමසුගතිභූමි සතක් ද දෙන්නේය. ප්‍රවෘත්තිවිපාකය වනාහි අවීචිමහානරකය පටන් භවාග්‍රය සීමා කොට එක් තිස් භූමියෙහි ම සුදුසු පරිදි දෙන්නේ ය.

1. සොමනස්සසහගතඤාණසම්පයුත්තඅසඞ්ඛාරිකචිත්තය.
2. සොමනස්සසහගතඤාණසම්පයුත්තසසඞ්ඛාරිකචිත්තය.
3. සොමනස්සසහගතඤාණවිප්පයුත්තඅසඞ්ඛාරිකචිත්තය.
4. සොමනස්සසහගතඤාණවිප්පයුත්තසසඞ්ඛාරිකචිත්තය.
5. උපෙක්ඛාසහගතඤාණසම්පයුත්තඅසඞ්ඛාරිකචිත්තය.
6. උපෙක්ඛාසහගතඤාණසම්පයුත්තසසඞ්ඛාරිකචිත්තය.
7. උපෙක්ඛාසහගතඤාණවිප්පයුත්තඅසඞ්ඛාරිකචිත්තය.
8. උපෙක්ඛාසහගතඤාණවිප්පයුත්තසසඞ්ඛාරිකචිත්තය.

මේ කාමාවචරභූමියට අයත් සහේතුකකාමාවචරවිපාක සිත් අට ය.

මෙහි සොමනස්ස, ඤාණ, උපෙක්ඛා, අසඞ්ඛාරික, සසඞ්ඛාරික යන මොවුන් ගැණ කිය යුතු අරුත් කියන ලද්දේ ය. මෙහිලා ද ඒ එසේ දන්නේ ය.

මේ කාමාවචරවිපාක සිත්, කාමාවචර කුසල් සිත් සේ පුණ්‍යක්‍රියාවස්තූන්ගේ වශයෙන්, කර්‍මද්වාරයන්ගේ වශයෙන්, කායකර්‍මාදීන් හා යෙදීම් වශයෙන්, අධිපතිධර්‍මයන්ගේ වශයෙන් නො පවත්නේ ය. දන්දීම් ආදී විසින් නො හටගන්නා බැවින් කායවාග්විඥප්ති උපදවන බැවින්, විපාක දෙන ස්වභාව නැති බැවින්, ඡන්‍දාදීන් අධිපති කොට නො හටගන්නා බැවින් එසේ නො පවත්නේ ය. එ හෙයින් පුණ්‍යක්‍රියාවස්තූන්ගේ වශයෙන් ගණන් අඩු කොට ආරම්මණාදීන්ගේ වශයෙන් සුදුසු පරිදි ගිණිය යුතු ය. ආරම්මණයන්ගේ වශයෙන් ගිණූ කල්හි එක්සිය සිවු සාළිසෙක් වේ. ඒ කියූ සැටි මේ:-

“යථාපනෙතානි පුඤ්ඤක්‍රියාවසෙන කම්මද්වාරවසෙන කම්මවසෙන අධිපතිවසෙන ච පවත්තන්ති නෙවං පාපකානි දානාදිවසෙන අප්පවත්තනතො විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨානාභාවතො අවිපාකසහාවතො ඡන්දාදීනි පුරක්ඛත්‍වා අප්පත්තිතො ච තස්මා තං වසෙන පරිහාපෙත්‍වා යථාරහං ගණනභෙදො යොජෙතබ්බො” යනු.

මේ විපාක සිත් අතුරෙහි පළමුවන දෙවන තෙවන සිවුවන සිත් සොම්නසින් යුක්ත වේ. එහි හෙතුච ඉටුඅරමුණු ලැබීම ය. පස්වන සවන සත්වන අටවන සිත් උපේක්‍ෂාවෙන් යුක්ත වේ. එහි හෙතුච ඉටු මැදහත් අරමුණු ලැබීම ය. ‘ඉමානි පි ඉට්ඨ ඉට්ඨමජ්ඣත්තාරම්මණවසෙන යථාක්කමං සොමනස්සුපෙක්ඛාසහිතානි’ යනු දන්නේ ය.

පළමුවන දෙවන පස්වන සවන සිත් ඥානසම්ප්‍රයුක්ත වේ. ප්‍රතිසන්‍ධිභවාඞ්ගච්‍යුතිවශයෙන් හටගැණෙන කල්හි, ප්‍රතිසන්‍ධිය දුන් කර්‍මයාගේ බලවත්භාවයෙන් ඒ ඥානසම්ප්‍රයුක්ත වේ.

ත්‍රිහේතුකඋත්කෘෂ්ටකුශලකර්‍මය තෙමේ ප්‍රතිසන්‍ධිය දෙන්නේ නම්, ප්‍රතිසන්‍ධිය දෙන්නා වූ කුශලකර්‍මය බලවත් බැවින් එය ඥානසම්ප්‍රයුක්තප්‍රතිසන්‍ධිය වේ. භවාඞ්ගචිත්තය හා ච්‍යුතිචිත්තය ඒ භවයෙහි ප්‍රතිසන්‍ධිචිත්තය හා සම බැවින් ඔවුන්ගේ ඥානසම්ප්‍රයුක්තවීම ද මේ කර්‍මයාගේ බලවත් භාවයෙන් ම වන්නේ ය. ඔවුන් තදාලම්බන වශයෙන් පවත්නා කල්හි ජවනයන්ට සුදුසු පරිදි උපදින හෙයින් ද ඔවුහු ඥානසම්ප්‍රයුක්ත වෙති. ඥානසම්ප්‍රයුක්තජවනයන්ට ඉක්බිති ව උපදින තදාලම්බන ද ඥානසම්ප්‍රයුක්ත ද වේ.

තෙවන සිවුවන සත්වන අටවන සිත් ඥානවිප්‍රයුක්ත වේ. ප්‍රතිසන්‍ධිභවාඞ්ගච්‍යුතිවශයෙන් හටගැණෙන කල්හි ප්‍රතිසන්‍ධිය දුන් කර්‍මයාගේ දුර්‍වලභාවයෙන් ඔවුහු ඥානවිප්‍රයුක්ත වෙති. ත්‍රිහේතුක ඔමකකර්‍මය හෝ ද්විහේතුකඋත්කෘෂ්ටකර්‍මය හෝ ප්‍රතිසන්‍ධිය දෙන්නේ නම්, ඒ කර්‍මය දුර්‍වල බැවින් ඔවුන්ගෙන් ලැබෙන ප්‍රතිසන්‍ධිභවංඞ්ගච්‍යුතීහු ඥානවිප්‍රයුක්තය හ. තදාලම්බනයන්ගේ වශයෙන් පවත්නා කල්හි, ජවනයන්ට සුදුසු පරිදි ඥානවිප්‍රයුක්ත වෙති. ජවනයන්ට ඉක්බිති ව උපදින තදාලම්බන ද ඥානවිප්‍රයුක්ත ය. මේ ඒ කියූ සැටි:-

‘පටිසන්‍ධාදිවසප්පවත්තියං කම්මස්ස බලවාබලවභාවතො, තදාලම්බනප්පවත්තියං යෙභුය්‍යෙන ජවනානුරූපතො ච කදාචි තත්‍ථාපි කම්මානුරූපතො ච ඤානසම්පයුත්තානි ඤාණවිප්පයුත්තානි ච හොන්ති’ යනු. මේ මොවුන්ගේ ඥාන සම්ප්‍රයුක්තභාවය හා ඥානවිප්‍රයුක්තභාවය යි.

පළමුවන තෙවන පස්වන සත්වන සිත් අසඞ්කාරික ය. පුර්‍ව ප්‍රයෝගයෙන් වෙන් ව එළැඹ සිටියා වූ කර්‍ම, කර්‍මනිමිත්ත, ගතිනිමිත්තහේතුවෙන් හා සත්ප්‍රායඍතුභොජනාදීන්ගේ ප්‍රතිලාභයෙන් අසඞ්ඛාරිකභාවය වේ.

දෙවන සිවුවන සවන අටවන සිත් සසඞ්ඛාරික වේ. පුර්‍ව ප්‍රයෝගය කරණ කොට හටගත් කර්‍මාදිහේතුවෙන් හා අසත්ප්‍රාය ඍතුභොජනාදිහේතුවෙන් ද සසඞ්ඛාරික වේ. ඒ කියූ සැටි:- ‘යථා පයොගං විනා සප්පයොගඤ්ච යථා උපට්ඨිතෙහි කම්මාදිප්පච්චයෙහි උතුභොජනාදිසප්පායවසෙන ච අසඞ්ඛාරිකසසඞ්ඛාරිකානි’ යනු. මේ මොවුන්ගේ අසඞ්ඛාරික සසඞ්ඛාරික භාවය යි. මේ සිත්, මහා’ යන්නකින් වෙසෙසා මහා විපාකැ’ යි කියත්. කාමාවචරවිපාකය මහාකුසලයන්ගේ විපාකය බැවින් හේතුහුගේ නාමය ඵලයෙහි ආරොපණය කොට කාරණොපචාර වශයෙන් එසේ කියත්.

1. සොමනස්සසහගතඤාණසම්පයුත්තඅසඞ්ඛාරිකචිත්තය.
2. සොමනස්සසහගතඤාණසම්පයුත්තසසඞ්ඛාරිකචිත්තය.
3. සොමනස්සසහගතඤාණවිප්පයුත්තඅසඞ්ඛාරිකචිත්තය.
4. සොමනස්සසහගතඤාණවිප්පයුත්තසසඞ්ඛාරිකචිත්තය.
5. උපෙක්ඛාසහගතඤාණසම්පයුත්තඅසඞ්ඛාරිකචිත්තය.
6. උපෙක්ඛාසහගතඤාණසම්පයුත්තසසඞ්ඛාරිකචිත්තය.
7. උපෙක්ඛාසහගතඤාණවිප්පයුත්තඅසඞ්ඛාරිකචිත්තය.
8. උපෙක්ඛාසහගතඤාණවිප්පයුත්තසසඞ්ඛාරිකචිත්තය.

මේ කාමාවචර භූමියට අයත් සහේතුකකාමාවචරක්‍රියා සිත් අටය.

සෝමනස්සභාවාදිය පෙර කියූ සේ ය. මේ මහාක්‍රියාචිත්තයෝ සසර සිඳ බිඳ දැමූ බුදු පසේබුදු මහරහතුන් වහන්සේට පමණක් උපදිති. මේ මොවුන්ගේ වෙනස්කම ය. මේ සිත් පෘථග්ජනයන්ගේ හා ශෛක්‍ෂපුද්ගලයන්ගේ සන්තානයෙහි උපදී නම්, එකාන්තයෙන් විපාක දේ ම ය. පෘථග්ජනයාට හෝ ශෛක්‍ෂයා හට සෝමනස්සසහගතඤාණසම්පයුත්තඅසඞ්ඛාරික කාමාවචර කුසල චිත්තය උපදින තැනැ රහතුන් වහන්සේට ඉපැදෙනුයේ පළමුවන කාමාවචරක්‍රියාචිත්තය ය. අනික් සිත් සතෙහි ක්‍රමය ද මෙසේ ය.

මත්තෙහි විපාක නො ලබන බැවින් කුසල් නො වේ. පෙර කළ කර්‍මයක්හුගේ විපාක නො වන බැවින් විපාක ද නො වේ:

ඉටුඅරමුණු, සොම්නසින් යුත් පිළිසිඳගැණීම, නො ගැඹුරු ස්වභාවය යන මේ කරුණු මේ සිත්වල සොම්නස්බවට හේතු ය. නුවණ ලැබීමට හේතු වූ කර්‍ම, ඉඳුරන් මුහුකිරීම යන මේ, නුවණ හා යෙදීමෙහි කරුණු ය. ආවාසසප්පායාදීන්ගේ වශයෙන් සිත කය දෙක්හි සුදුසු බව අසඞ්ඛාරිකභාවයට හේතු වේ. මෙයට විපරීත වූ හේතූන් කරණ කොට උපේක්‍ෂාසහගතභාවය ද ඥාන විප්‍රයුක්තභාවය ද සසංස්කාරිකභාවය ද වේ.

මෙහි මෙසේ ඉතා සැකෙවින් කියූ මේ කුශලවිපාකක්‍රියාචිත්තයෝ වේදනාඤාණසඞ්ඛාරභේදයෙන් සූවිස්සෙකැ යි දන්නා ලදහ. වේදනාභේදයෙන් දෙ වැදෑරුම් ය. ඤාණභේදයෙන් සිවු වැදෑරුම් ය. සඞ්ඛාරභේදයෙන් අට වැදෑරුම් ය. පිඩු කොට සූ විස්සෙක.

අකුශල විපාක සතෙක, සහේතුකාහේතුකකුශලවිපාක සොළොසෙකැ යි විපාක සිත් තෙ විස්සෙකි. අකුසල් දොළොසෙක කුසල් අටෙකැ, යි කුසල් අකුසල් විස්සෙකි. අහේතුකක්‍රියා තුනෙක, සහේතුකක්‍රියා අටෙකැයි කියා සිත් එකොළසෙකි. මෙසේ සර්‍වප්‍රකාරයෙන් කාමාවචර සිත් සූ පණසෙකි. මේ එහි සංක්‍ෂිප්තසංග්‍රහය:-

1. විතක්කවිචාරපීතිසුඛඑකග්ගතාසහිතපඨමජ්ඣානකුසලචිත්තය.
2. විචාරපීතිසුඛඑකග්ගතාසහිතදුතියජ්ඣානකුසලචිත්තය.
3. පීතිසුඛඑකග්ගතාසහිතතතියජ්ඣානකුසලචිත්තය.
4. සුඛඑකග්ගතාසහිතචතුත්‍ථජ්ඣානකුසලචිත්තය.
5. උපෙක්ඛාඑකග්ගතාසහිතපංචමජ්ඣානකුසලචිත්තය.

මේ වනාහි රූපාවචර කුසල් සිත් පස ය.

යම් ධර්‍මස්වභාවයෙක් තෙමේ තමා හා එක් ව යෙදුනු ධර්‍මයන් අරමුණට නංවා ද, ඒ විතර්‍ක නම්. ‘තත්‍ථ ආරම්මණං විතක්කෙති සම්පයුත්තධම්මෙ අභිනිරොපෙතී’ති = විතක්කො’ යනු අරුත් පැහැදිලි කිරීම ය. විතර්‍කය තෙමේ එක් ව උපන් ධර්‍මයන් අරමුණට අභිමුඛ කොට නැංවීම ලකුණු කොට සිටියේ ය. ‘සො සහජාතානං ආරම්මණාභිනිරොපණලක්ඛණො’ යනු කීයේ එහෙයිනි. පිටිසර ගම් වැසි කිසි පුරුෂයෙක්, රජු හා මිත්‍ර වූ යමකු නිසා හෝ රජු හා මිත්‍ර වූ තම නෑයකු නිසා හෝ රජගෙට යම් සේ පිවිසේ ද, එ පරිද්දෙන් විතර්‍කය නිසා සිත අරමුණට නගින්නේ ය. “යථා හි කොචි ගාමවාසී පුරිසො රාජවල්ලහං සම්බන්‍ධීනං මිත්තං වා නිස්සාය රාජගෙහං අනුපවිසති, එවං විතක්කං නිස්සාය චිත්තං ආරම්මණං ආරොහති” යනු එහි පාළිය යි. එසේ නම් විතර්‍ක රහිත වූ සිත අරමුණට කෙසේ නගී ද? යනු එහිලා ප්‍රශ්නයෙකි. විතර්‍කරහිත සිත, විතර්‍කශක්තියෙන් ම අරමුණට නඟී, යනු එහි පිළිතුර ය. ඒ පුරුෂයා රජගෙයි හැසිර පුරුදු බැවින් රාජවල්ලභ පුරුෂයා නැති ව ද, සැක නැති ව රජගෙට පිවිසෙන්නා සේ විතර්‍කසහිත වූ චිත්ත සන්තානයෙහි නිරතුරු හටගත් පුරුද්දෙන් විතර්‍කයෙන් තොරව ද, විතර්‍කරහිත වූ සිත අරමුණට නගියි. ‘යථා හි සො පුරිසො පරිචයෙන තෙන විතක්කෙන විනා පි අවිතක්කං චිත්තං ආරම්මණං අභිනිරොගති’ යනු ඒ දැන්වීම ය. තව ද අවිතර්‍ක චිත්තයන් අතුරෙහි මේ පංචවිඤ්ඤාණය විතර්‍කයෙන් තොර වූයේ ද, වස්තු-ආලම්බනයන්ගේ ගැටීමේ ශක්තියෙන් අරමුණට නගියි.

යම් ශක්තියක් සිත අරමුණෙහි හසුරුවා ද, ඒ ය විචාර ය. ‘ආරම්මණෙ තෙන චිත්තං විචාරෙතී’ති = විචාරො’ යනු අරුත් කීම ය. ‘සො ආරම්මණානුමජ්ජනලක්ඛණො’ ඒ විචාරය අරමුණු පිරිමැදීම ලකුණු කොට සිටියේ ය.

යම් ශක්තියක් කයසිත පිණවා ද, වඩා ද ඒ ය පීති ය. ‘සා සම්පියායනලක්ඛණා’ ඒ පීතිය අරමුණු ප්‍රිය කරවීම ලකුණු කොට සිටියා ය.

යම් වේදනාවක් තමන් හා එක් ව යෙදුනු ධර්‍මයන් සුවපත් කෙරේ ද, ඒ ය සුඛ ය. ‘තං ඉට්ඨානුභවනලක්ඛණං’ ඒ සුඛය කැමැති අරමුණු රසවිඳීම ලකුණු කොට සිටියේ ය.

නන් අරමුණුවල නො බැහීම් වශයෙන් මේ සිතට එක් අරමුණෙක් ඇත්තේ ද, ඒ සිත එකග්ග නම් වේ. ඒ එක් අරමුණක් ඇත්තා වූ සිතේ භාවය එකග්ගතා නම්. මෙයින් සමාධිය කිය වේ. ‘නානාලම්බනවික්ඛෙපාභාවෙන එකං ආරම්මණං අග්ගං ඉමස්සා’ති, එකග්ගං, චිත්තං, තස්ස භාවො, එකග්ගතා’ යනු දන්නේ ය. ‘සො අවික්ඛෙපලක්ඛෙණො’ ඒ සමාධිය අවික්‍ෂේපය ලකුණු කොට සිටියේ ය. සමාධියගේ බලයෙන් සම්ප්‍රයුක්තධර්‍ම සහිත වූ සිත අරමුණුවල නො විසිරැ පවතී.

මෙසේ ඉතා සැකෙවින් කියූ විතර්‍කාදී වූ පස් දෙනාගේ සමූහය ධ්‍යාන නම් වේ. මේ පස් දෙනාගේ සමූහය ම, මේ පස එක් ව කසිණාදී වූ අරමුණු අභිමුඛ කොට සිතින්නේය. ප්‍රතිපක්‍ෂ වු නීවරණාදී වූ ධර්‍මයන් දවා හලු කරන්නේ ය. ‘ඣානන්ති විතක්කො විචාරො පීති සුඛං එකග්ගතා’ යන මෙයින් එය පැහැදිලි ය.

ධ්‍යානව්‍යවහාරය ලැබූ විතක්ක, විචාර, පීති, සුඛ, ඒකග්ගතා යන පස් අඟින් යුත් කුසල්සිත පළමු කොට පැමිණිය යුතු බැවින් ප්‍රථමද්ධ්‍යානකුශලචිත්ත නම් වේ.

විචාර, පීති, සුඛ, එකග්ගතා යන සිවු අඟින් යුත් කුසල්සිත ද්විතීයද්ධ්‍යානකුශලචිත්ත නම් වේ.

සුඛ, එකග්ගතා යන දෙයඟින් යුත් කුසල්සිත චතුර්‍ත්‍ථද්ධ්‍යාන කුශලචිත්ත නම් වේ.

උපෙක්ඛා, එකග්ගතා යන දෙයඟින් යුත් කුසල්සිත පංචම ද්ධ්‍යානකුශලචිත්ත නම් වේ.

‘කස්මා පන අඤ්ඤෙසු පි එස්සාදිසු සම්පයුත්තධම්මෙසු විජ්ජමානෙසු ඉමෙයෙව පඤ්ච ඣානඞ්ගවසෙන වුත්තා’ යනු ප්‍රශ්නයෙකි. කුමක් හෙයින් අන්‍ය වූ ස්පර්‍ශාදිසම්ප්‍රයුක්තධර්‍මයන් තිබිය දී, මේ පස ම ධ්‍යානාඞ්ගවශයෙන් කියන ලද ද, යනු එහි සිංහල යි. ‘උපනිජ්ඣානකිච්චවන්තතාය කාමච්ඡන්දාදීනං උජු පටිපක්ඛභාවතො ච’ යනු එයට දුන් පිළිතුර ය. විතර්‍කාදී ධර්‍ම පස, කසිණා දී වූ අරමුණු කරා එළැඹැ බලන කිස ඇති බැවින් ද කාමච්ඡන්‍දාදීනීවරණයන්ට ඉඳුරා ප්‍රතිපක්‍ෂ බැවින් ද මෙසේ කියන ලද්දේ ය. විතර්‍කය, අරමුණෙහි සිත අභිමුඛ කොට නංවයි. විචාරය දැඩි සේ අරමුණෙහි ලුහු බැඳීම කරයි. මෙසේ මේ නැන්වීම, ගැළපීම, ප්‍රියකරවීම, වැඩීම යන කෘත්‍යය ඇති විතර්‍ක විචාර ප්‍රීති සුඛයන් විසින් අනුග්‍රහ කරණ ලද එකග්ගතා තොමෝ, ඒ ධ්‍යාන චිත්තය අරමුණෙහි මොනවට පිහිටු වන කෘත්‍යයෙන් තමාට අනුව පවත් වන්නී, එකක් බවට පැමිණ අරමුණෙහි මොනවට පිහිටුවයි. ශ්‍රද්ධාදිපඤ්චෙන්ද්‍රියයන්ගේ සමානත්‍වයෙන් සම කොට විරුද්ධ වූ නීවරණධර්‍මයන් දුරු වූ බැවින් ලීන, උද්ධත භාවයන්ගේ අභාවයෙන් මොනවට පිහිටුවයි. මේ විතර්‍කාදීන්ට කසිණාදී වූ අරමුණු බැලීම ආවෙණික ව පවතී.

කාමච්ඡන්‍දයාගේ වශයෙන් නන් අරමුණුවලින් පෙළඹුනු සිතෙහි අරමුණෙහි මනා කොට පිහිටීම එකග්ගතායෙන් සිදු වේ. එහෙයින් එකග්ගතා තොමෝ කාමච්ඡන්‍දනීවරණයට ප්‍රතිවිරුද්ධ ය. ප්‍රීතිය අරමුණෙහි සතුටු වන බැවින් ව්‍යාපාදනීවරණයට ප්‍රතිවිරුද්ධ ය. විතර්‍කය තෙමේ හේතු යුක්ති අනුගත ව කල්පනා කිරීම් වශයෙන් පවත්නා බැවින් ථීනමිද්ධනීවරණයට ප්‍රතිවිරුද්ධ ය. සුඛය සංසිඳුනු සිහිබව ඇති බැවින් උද්ධකුක්කුච්චයට ප්‍රතිවිරුද්ධ ය. විචාරය ප්‍රඥාව හා සමාන බැවින් විචිකිච්ඡානීවරණයට ප්‍රතිවිරුද්ධ ය. මෙසේ කසිණාදී වු, අරමුණු බලන කිස ඇති බැවින් නීවරණයන්ට ප්‍රතිවිරුද්ධ බැවින් මේ ධර්‍ම පස ධ්‍යානාඞ්ග වශයෙන් ගන්නා ලද්දේ ය. මේ සියල්ල පිඬු කොට සංග්‍රහ කළේ මෙසේ ය:-

1. විතක්කවිචාරපීතිසුඛඑකග්ගතාසහිතපඨමජ්ඣානවිපාකචිත්තය.
2. විචාරපීතිසුඛඑකග්ගතාසහිතදුතියජ්ඣානවිපාකචිත්තය.
3. පීතිසුඛඑකග්ගතාසහිතතතියජ්ඣානවිපාකචිත්තය.
4. සුඛඑකග්ගතාසහිතචතුත්‍ථජ්ඣානවිපාකචිත්තය.
5. උපෙක්ඛාඑකග්ගතාසහිතපංචමජ්ඣානවිපාකචිත්තය.

මේ රූපාවචරවිපාකසිත් පස ය.

විතර්‍කාදීහු යට කියූ සැටි වෙති. කාමාවචරකුශලයවනාහි තමන් හා අසමානවිපාක උපදවන්නේය. මහද්ගතකුශලය වනාහි හැම කල්හි ම තමන් සමාන විපාක උපදවන්නේ ය. එ හෙයින් විතක්ක, විචාර, පීති, සුඛ, එකග්ගතාසහිතවිපාකචිත්තය යන ඈලෙසින් කුශලය හා ම සමාන වන්නේ ය.

විපාක සිත් වනාහි මුලින් කියූ කුසල් සිත් උපදවා ගත්තවුන්ට ප්‍රතිසන්‍ධි, භවාඞ්ග, ච්‍යුති වශයෙන් උපදී. මේ අත්බවෙහි පඨවිකසිණාදී වූ භාවනාවකින් ප්‍රථමද්ධ්‍යානකුශලචිත්තය උපදවා ගත් තැනැත්තේ, ඒ උපදවා ගත් ධ්‍යානකුශලචිත්තය හීන ව (යන්තමකට) වඩන්නේ ධ්‍යානයෙන් නො ගිලි හී කලුරිය කෙළේ ‘බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජ’ නම් ප්‍රථමද්ධ්‍යානභූමියෙහි උපදින්නේ ය.

ප්‍රථමද්ධ්‍යානකුශලචිත්තය ම එයට වැඩියෙන් මධ්‍ය ම තරමින් වඩන්නේ, ධ්‍යානයෙන් නො ගිලි හී කලුරිය කෙළේ ‘බ්‍රහ්මපුරොහිත’ නම් බ්‍රහ්මභූමියෙහි උපදින්නේ ය.

ප්‍රථමද්ධ්‍යානකුශලචිත්තය ම ඉතා උසස් ලෙසින් ප්‍රණීත ව වඩන්නේ ධ්‍යානයෙන් නො ගිලි හී කලුරිය කෙළේ ‘මහාබ්‍රහ්ම’ නම් බ්‍රහ්මභූමියෙහි උපදින්නේ ය. මේ භූමි තුන ම ප්‍රථමද්ධ්‍යාන භූමි ය. උත්පත්තිවශයෙන් මෙහි පළමු කොට පහළ වන සිත ‘ප්‍රතිසන්‍ධිචිත්ත’ යි කියනු ලැබේ. උපන්දා පටන් එහි වසන තාක්, චක්‍ෂුරාදීන් විසින් අරමුණු නො ගෙණ පිරිසිදු ව, සිටින තුරු ඇති වන සිත්, භවාඞ්ගචිත්ත’ නම් වේ. එයින් ච්‍යුතවීම් වශයෙන් පහළ වන සිත, ‘චුතිචිත්ත’ නම් වේ.

ද්විතීය, තෘතීයද්ධ්‍යානයන් පරිත්තවශයෙන් වැඩූයේ ‘පරිත්තාභ’ නම් බ්‍රහ්මභූමියෙහි උපදින්නේ ය. මද්ධ්‍යමවශයෙන් වැඩූයේ ‘අප්පමාණාභ’ නම් බ්‍රහ්මභූමියෙහි උපදින්නේ ය. ප්‍රණීතවශයෙන් වැඩූයේ ‘ආභස්සර’ නම් බ්‍රහ්මභූමියෙහි උපදින්නේ ය. මේ තුන් බිම ද්විතීයද්ධ්‍යානභූමි ය.

චතුර්‍ත්‍ථද්ධ්‍යානය පරිත්තවශයෙන් වැඩූයේ ‘පරිත්තසුභ’ නම් බ්‍රහ්මභූමියෙහි ද, මද්ධ්‍යමවශයෙන් වැඩූයේ ‘අප්පමාණසුභ’ නම් බ්‍රහ්මභූමියෙහි ද, ප්‍රණීත වශයෙන් වැඩූයේ සුභකිණ්ණ නම් බ්‍රහ්මභූමියෙහි ද උපදින්නේ ය මේ තුන් බිම තෘතීයද්ධ්‍යානභූමි ය.

පංචමද්ධ්‍යානය වැඩූයේ ‘වෙහප්ඵල’ නම් බඹතලයෙහි උපදින්නේ ය. එය ම සංඥාවිරාගවශයෙන් වැඩූයේ අසඤ්ඤසත්තයෙහි උපදින්නේ ය. අනාගාමීහු ශුද්ධාවාසයෙහි උපදිත්. මේ චතුර්‍ත්‍ථද්ධ්‍යානභූමි ය. ‘පඨමජ්ඣානවිපාකං පඨමජ්ඣානභූමියං පටිසන්‍ධිභවඞ්ගචුතිවසෙන පවත්තති, තථා දුතියජ්ඣානවිපාකං තතියජ්ඣානවිපාකං ච දුතියජ්ඣානභූමියං, චතුත්‍ථජ්ඣානවිපාකං චතුත්තජ්ඣාභූමියං’ මේ විපාක සිත් සියලු තැන් හි ම මුල කියූ ලෙසින් ප්‍රතිසන්‍ධි, භවාඞ්ග, ච්‍යුතිවශයෙන් පහළ වෙත්නුයි මෙයින් කීහ. ප්‍රථමද්ධ්‍යානාදිකුශලචිත්තයන්ට විපාකවශයෙන් උපදනා බැවින් මේ විපාක සිත් නම් වේ.

1. විතක්කවිචාරපීතිසුඛඑකග්ගතාසහිතපඨමජ්ඣානක්‍රියාචිත්තය.
2. විචාරපීතිසුඛඑකග්ගතාසහිතදුතියජ්ඣානක්‍රියාචිත්තය.
3. පීතිසුඛඑකග්ගතාසහිතතතියජ්ඣානක්‍රියාන්චිත්තය.
4. සුඛඑකග්ගතාසහිතචතුත්‍ථජ්ඣානක්‍රියාචිත්තය.
5. උපෙක්ඛාඑකග්ගතාසහිතපඤ්චමජ්ඣානක්‍රියාචිත්තය.

මේ රූපාවචරක්‍රියා සිත් පස ය.

විතර්‍කාදීහු යට කියූ සැටි වෙති. පෘථග්ජනයකු විසින් හෝ ශෛක්‍ෂයකු විසින් පඨවිකසිණා දී වූ යම්කිසි භාවනාවක් වඩා චිතර්‍කාදීද්ධ්‍යානාඞ්ගයන්ගෙන්යන්ගෙන් ප්‍රථමධ්‍යානය උපදවන ලද්දේ නම් ඒ ප්‍රථමද්ධ්‍යානකුශලචිත්ත යි කියනු ලැබේ. රහතුන් වහන්සේ විතර්‍කාදිධ්‍යානාඞ්ගයන්ගෙන් යුත් ප්‍රථමද්ධ්‍යානය ම ලැබූ සේක් ද ඒ ලැබූ ප්‍රථමද්ධ්‍යානය, ප්‍රථමද්ධ්‍යානක්‍රියාචිත්තය යි. ද්විතීයද්ධ්‍යානය ලැබූ සේක් ද එය, ද්විතීයද්ධ්‍යානක්‍රියාන්චිත්තය යි. සෙස්ස ද මෙසේ යි.

මෙසේ කියූ රූපාවචරය තෙමේ ධ්‍යානභේදයෙන් පස් වැදෑරුම් ය. නැවැත ඒ චිත්තය වෙන වෙන ම කුශල, විපාක, ක්‍රියාභේදයෙන් පසළොස් වැදෑරුම් ය.

1. ආකාසානඤ්චායතනකුසලචිත්තය.
2. විඤ්ඤාණඤ්චායතනකුසලචිත්තය.
3. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනකුසලචිත්තය.
4. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනකුසලචිත්තය.

මේ අරූපාවචර භූමියෙහි වූ කුසල්සිත් සතර ය.

මෙහි උත්පාදාදිඅන්ත නැති කසිණුග්ඝාටිමාකාසය, ‘ආකාසානන්ත’ යන මෙයින් කියන ලද්දේ ය. මේ ඒ බව:- ‘තත්‍ථ උප්පාදාදිඅන්තරහිතතාය නාස්ස අන්තොති අනන්තං, ආකාසඤ්ච තං අනන්තඤ්චාති ආකාසානන්තං, කසිණුග්ඝාටිමාකාසො’ යනු.

අනන්තාකාස යි කිය යුතු තැන්හි විශේෂණයාගේ පරනිපාතයෙන් ආකාසානන්ත’ යි කියන ලද්දේ ය. ඒ ම සුවසේ කීම සඳහා ආකාසානඤ්ච’ යි කීහ. මේ ධ්‍යානයට අනන්ත වූ ආකාශ ප්‍රඥප්තිය ආධාරස්ථාන වන බැවින් ආකාසානඤ්චායතන යි කියන ලදී. ඒ හා යෙදුනු කුශලචිත්තය, ආකාසානඤ්චායතනකුසලචිත්ත නම්.

‘විඤ්ඤාණමෙව අනන්තං විඤ්ඤාණන්තං’ යි කියූ බැවින් අනන්ත වූ විඤ්ඤාණය ම ‘විඤ්ඤාණන්ත’ නමි. මෙයින් ප්‍රථමාරූප්‍යවිඥානය කිය වේ. ප්‍රථමාරූප්‍යවිඥානය වනාහි උත්පාදාදිපරිච්ඡෙද ඇත්තේ නමුත්, අනන්ත වශයෙන් අරමුණු කළ අහසෙහි උපදින බැවින්, තමන් අරමුණු කොට හටගත් භාවනාවන්ගේ උත්පාදාදී වූ අන්තය නො ගෙණ අනන්ත වශයෙන් පැතිර හටගන්නා බැවින් අනන්ත’ යි කියනු ලැබේ. විඤ්ඤාණන්ත යි කියයුතු තැන්හි ‘විඤ්ඤාණඤ්ච’ යි කියන ලදී. මේ ද්විතීයාරූප්‍යධ්‍යානයට ප්‍රථමාරූප්‍ය විඥානය ආධාර වන බැවින්, විඤ්ඤාණඤ්චායතන, නම් වේ. ඒ හා යෙදුනු කුශලචිත්තය, විඤ්ඤාණඤ්චායතනකුසලචිත්ත නම් වේ.

ප්‍රථමාරූප්‍යවිඥානයාගේ කිසිත් නැතිබව, ‘ආකිඤ්චඤ්ඤ’ නම්. මේ බව ‘නාස්ස පඨමාරුප්පස්ස කිඤ්චනං අප්පමත්තකං අන්තමසො, භවඞ්ගමත්තම්පි අවසිඨං නත්‍ථී’ති අකිඤ්චනං, තස්ස භාවො ආකිඤ්චඤ්ඤං’ යනු. මේ ධ්‍යානයට ප්‍රථමාරූප්‍ය විඥානයාගේ අභාවමාත්‍රය ආධාර වන බැවින් ආකිඤ්චඤ්ඤායතන’ නම් වේ.

චතුර්‍ත්‍ථාරූප්‍යධ්‍යානය, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤ යන මෙයින් ගැණේ. මහත් ලෙසින් සංඥා ව නැති බැවින් සියුම් ලෙසින් සංඥා ව ඇති බැවින් නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤ’ නම්. ඒ බව ‘ඔලාරිකාය සඤ්ඤාය අභාවතො සුඛුමාය ච සඤ්ඤාය අත්‍ථිතාය නෙවස්ස සසම්පයුත්තධම්මස්ස සඤ්ඤා අත්‍ථිතාපි අසඤ්ඤං අවිජ්ජමානසඤ්ඤන්ති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤං’ යනු. මෙය මනායතනාදීන්ට ඇතුළත් බැවින් නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන’ නම්. ඒ හා යෙදුන කුශල චිත්තය, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන’ නම් වේ.

1. ආකාසානඤ්චායතනවිපාකචිත්තය.
2. විඤ්ඤාණඤ්චායතනවිපාකචිත්තය.
3. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනවිපාකචිත්තය.
4. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනවිපාකචිත්තය.

මේ අරූපාවචර විපාක සිත් සතර ය.

මේ විපාක සිත් එහි කුසල් සිත් වැනි වේ. වෙනස විපාකවීම පම‍ණෙකි. මේ සිත් ඒ ඒ භූමීන්හි ප්‍රතිසන්‍ධි භවාඞ්ග ච්‍යුතිවශයෙන් පවතී. ඒ බව ‘පඨමාරුප්පාදිවිපාකානි පඨමාරුප්පාදිභූමිසු යථාක්කමං පටිසන්‍ධිභවඞ්ගචුතිවසෙන පවත්තන්ති’

ආකාසානඤ්චායතනධ්‍යානය උපදවාගත් තැනැත්තේ, එයින් නො පිරිහී කලුරිය කළේ ආකාසානඤ්චායතන’ නම් අරූපබ්‍රහ්මලෝකයෙහි උපදින්නේ ය. එහි ඉපදීම් වශයෙන් පහළවන ප්‍රතිසන්‍ධි චිත්තය ද, එතැන් සිට ච්‍යුත වන තෙක් ඇතිවන භවාඞ්ග චිත්තය ද, චුතවීම් වශයෙන් ඇතිවන චුතිචිත්තය ද, ප්‍රථමවිපාක චිත්තය වන්නේ ය.

විඤ්ඤාණඤ්චායතනධ්‍යානය උපදවා ගත් තැනැත්තේ, එයින් නො පිරිහී කලුරිය කළේ විඤ්ඤාණඤ්චායතන අරූපබ්‍රහ්මලෝකයෙහි උපදින්නේ ය. එහි දී මේ ද්විතීයවිපාකචිත්තය, ප්‍රතිසන්‍ධිභවාඞ්ගච්‍යුතිවශයෙන් විපාක දෙයි.

ආකිඤ්චඤ්ඤායතනද්ධ්‍යානය උපදවා ගත් තැනැත්තේ, එයින් නො පිරිහී කලුරිය කළේ ආකිඤ්චඤ්ඤායතනඅරූපබ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපදින්නේ ය. එහි දී මේ තෘතීයවිපාකචිත්තය, ප්‍රතිසන්‍ධිභවාඞ්ගච්‍යුතිවශයෙන් උපදින්නේ ය.

නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනද්ධ්‍යානය උපදවා ගත් තැනැත්තේ එයින් නො පිරිහී කලුරිය කළේ නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන අරූපබ්‍රහ්මලෝකයෙහි උපදින්නේ ය. එහි දී මේ චතුර්‍ත්‍ථවිපාක චිත්තය, ප්‍රතිසන්‍ධිභවාඞ්ගච්‍යුතිවශයෙන් විපාක දෙයි.

1. ආකාසානඤ්චායතනක්‍රියාචිත්තය.
2. විඤ්ඤාණඤ්චායතනක්‍රියාචිත්තය.
3. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනක්‍රියාචිත්තය.
4. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනක්‍රියාචිත්තය.

මේ අරූපාවචරක්‍රියා සිත් සතර ය.

මෙහි කිය යුතු අරුත් යට කියැවුණේ ය. එය ඒ කියූ ලෙසින් දන්නේ ය. පෘථග්ජනයන්ට හා ශෛක්‍ෂපුද්ගලයන්ට ය ඒ සිත් උපදනේ. ක්‍රියා සිත් රහතුන් වහන්සේට පමණක් උපදී. අන්‍යයන්ට උපදිනු නැත. රහතුන් වහන්සේ විසින් උපදවනු ලබන ආකාසානඤ්චායතනද්ධ්‍යානය, උන්වහන්සේට ආකාසානඤ්චායතනක්‍රියාචිත්තය වේ. සෙසු ධ්‍යාන තුන ද උන්වහන්සේට ක්‍රියා ම වේ.

අරූපාවචරචිත්තය තෙමේ ආලම්බනභේදයෙන් සිවු වැදෑරුම් ය. නැවැත කුශලවිපාකක්‍රියාභේදයෙන් දොළොස් අයුරු ය.

අරූපාවචරයෝ රූපාවචරයන් සේ අඞ්ග ඉක්මවා නො උපදින්නෝ ය. උපදින්නෝ අරමුණු ඉක්ම වීමෙනි. ප්‍රථමාරූප්‍යය, පඤ්චමද්ධ්‍යානයට අරමුණු වූ කසිණනිමිත්ත උගුළුවා කිසුණු ඉගුළු අහස අරමුණු කොට උපදියි. ද්විතීයාරූප්‍යය, ඒ අහස ඉක්මවා එහි පැවැති විඤ්ඤාණය අරමුණු කොට උපදියි. තෘතීයාරූප්‍යය, ඒ විඤ්ඤාණය ඉක්මවා විඤ්ඤාණයාගේ අභාවය අරමුණු කොට උපදියි. චතුර්‍ත්‍ථාරූප්‍යය, ඒ අභාවමාත්‍රය ඉක්මවා තෘතීයාරූප්‍යය, අරමුණු කොට උපදියි.

1. සෝතාපත්තිමග්ගචිත්තය.
2. සකදාගාමීමග්ගචිත්තය.
3. අනාගාමීමග්ගචිත්තය.
4. අරහත්තමග්ගචිත්තය.

මේ ලෝකෝත්තර කුසල් සිත් සතර ය.

ආර්‍ය්‍ය අෂ්ටාඞ්ගිකමාර්‍ගය සෝත’ නම්, නිර්‍වාණ නැමැති මහා සමුද්‍රයට පමුණු වන බැවින් ආර්‍ය්‍යමාර්‍ගය මේ නම ලබයි. සෝතාපත්ති නම්, ආර්‍ය්‍යමාර්‍ගයට හාපුරා කියා පැමිණීම ය. ‘සොතො ති වුච්චති අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො, තස්ස ආපත්ති ආදිතො පජ්ජනං පාපුණනං පඨමසමන්නාගමො සොතාපත්ති’ යනු ඒ වග කිය යි. ඒ ආර්‍ය්‍යමාර්‍ගයට පැමිණීමෙන් ලැබෙන මාර්‍ගචිත්තය, සෝතාපත්තිමග්ගචිත්ත’ නම් වේ. ඒ වග මේ:- ‘සොතාපත්තියා ලද්ධං මග්ගචිත්තං සොතාපත්තිමග්ගචිත්තං’ යනු. සෝතාපත්ති යන්නෙන්, මේ පමණක් නො ව ආර්‍ය්‍යමාර්‍ගයට මුලින් ම පැමිණි තැනැත්තේ ද ගැණේ. එවිට ඔහු පිළිබඳ මාර්‍ගය සෝතාපත්තිමග්ග’ නම්, ඒ ස්‍රෝතාපත්ති මාර්‍ගය හා එක් ව යෙදුනු චිත්තය, ස්‍රෝතාපත්තිමාර්‍ගය’ යි. මේ ඒ කියූ සැටි:- ‘අරියමග්ගසොතස්ස ආදිතො පජ්ජනං එතිස්සා ති සොතාපතති, පුග්ගලො, තස්ස මග්ගො, සොතාපත්තිමග්ගො, තෙන සම්පයුත්තං චිත්තං සොතාපත්තිමග්ගචිත්තං’ යනු.

පිළිසිඳගැණීම් විසින්, මිනිස්ලොවට එක් වරක් එන්නේ සකදාගාමී’ නම්. ඔහුගේ මාර්‍ගය හා එක් ව යෙදුනු සිත, සකදාගාමීමග්ගචිත්තය යි. මේ ඒ කියූ සැටි:- ‘සකිං එකවාරං පටිසන්‍ධිවසෙන ඉමං මනුස්සලොකං ආගච්ඡතී ති = සකදාගාමී, තස්ස මග්ගො, සකදාගාමිමග්ගො, සකදාගාමිමග්ගෙන සම්පයුත්තං චිත්තං සකදාගාමිමග්ගචිත්තං’ යනු.

‘ඉධ පත්‍වා ඉධ පරිනිබ්බායී, තත්‍ථ පත්‍වා තත්‍ථ පරිනිබ්බායි, ඉධ පත්‍වා තත්‍ථ පරිනිබ්බායී. තත්‍ථ පත්‍වා ඉධ පරිනිබ්බායී, ඉධ පත්‍වා තත්‍ථ නිබ්බත්‍තිත්‍වා ඉධ පරිනිබ්බායී’ යන මේ පාළියෙන් කියන පුද්ගලයන් පස් දෙනා අතුරෙන් මෙහි කියැවෙනුයේ පස්වැන්නා ය. මෙ තෙමේ වනාහි මෙයින් දෙව්ලොව උපතට ගොස්, නැවැත එක් වරක් මේ මිනිස්ලොව උපතට එන්නේ ය. මාර්‍ගය, එකචිත්තක්‍ෂණික බැවින් මාර්‍ගක්‍ෂණයෙහි මිනිස්ලොව පිළිසිඳගැණුමක් නො වන බැවින් ඵලස්ථපුද්ගල තෙමේ ම සකදාගාමී’ නම් වේ. පුද්ගලභේදය දැනගණු පිණිස මෙසේ දැක්විණ.

පිළිසිඳගැනීමට නැවැත මේ කාමලෝකයට නො එන්නේ අනාගාමී’ නම්. ඔහුගේ මාර්‍ගය හා එක් ව යෙදුනු සිත, අනාගාමී මග්ගචිත්ත නම් වේ. ‘පටිසන්‍ධිවසෙන ඉමං කාමධාතුං න ආගච්ඡතී’ති = ආනාගාමී, තස්ස මග්ගො, ආනාගාමීමග්ගො තෙන සම්පයුත්තං චිත්තං ආනාගාමීමග්ගචිත්තං’ යනු ඒ බව කීයේ ය.

අර්‍හද්ඵලය, ‘අරහත්ත’ නම්. ඒ අර්‍හද්ඵලයට පැමිණීමට කරුණු වූ මාර්‍ගය ‘අරහත්තමග්ග’ නම් වේ. ඒ අර්‍හත්මාර්‍ගය හා එක් ව යෙදුනු සිත, අරහත්තමග්ගචිත්තය යි. ‘අරහතො භාවො අරහත්තං, චතුත්‍ථඵලස්සෙතං අධිවචනං, තස්ස ආගමනමග්ගභූතො මග්ගො, අරහත්තමග්ගො, තෙන සම්පයුත්තං චිත්තං අරහත්ත මග්ගචිත්තං’ යනු එ බව කීයේ ය.

1. සෝතාපත්තිඵලචිත්තය.
2. සකදාගාමීඵලචිත්තය.
3. අනාගාමීඵලචිත්තය.
4. අරහත්තඵලචිත්තය.

මේ ලෝකෝත්තරවිපාකසිත් සතර ය.

සෝතාපත්ති යනු ඈ පෙර කී සේ දන්නේ ය. ඵල නම් විපාකය යි. මේ ඵල සිත් ඒ ඒ මාර්‍ග සිත්වලට අනතුරුව ම ලැබෙන්නේ ය. සෝවන්මගසිත ලැබූ තැනැත්තහුට ඊට අනතුරු ව උපදින්නේ සෝතාපත්තිඵලචිත්තය යි. සෙස්ස ද මෙසේ ය.

ස්‍රෝතාපත්තිමාර්‍ගාදිචතුර්විධමාර්‍ගයන්ගේ ප්‍රභේදයෙන් ලෝකෝත්තරකුශලචිත්තය සිවු වැදෑරුම් ය. විපාකය වනාහි ඒ ලෝකෝත්තර සිත්හි ම විපාක බැවින් එසේ ම සිවු වැදෑරුම් ය. ලෝකෝත්තර චිත්තය අටවැදෑරුම් ය මෙසේ.

මෙහි ක්‍රියා සිත් නැත. මාර්‍ගචිත්තය එකචිත්තක්‍ෂණික බැවිනි. ලෝකෝත්තර සිත් එක් වරක් විනා දෙවරක් නො උපදියි. ඉදින් මගසිත් නැවැත නැවැත උපදනේ නම්, ඒ මගසිත් නැවැත ඉපදීමෙන්, ක්‍රියාස්වභාවය කියනු හැකි ය. නැවැත ඉපැත්මෙක් නැත. එහෙයින් ලෝකෝත්තරක්‍රියාචිත්තයන්ගේ සම්භවයෙක් නො වේ.

මෙසේ ඉතා සැකෙවින් කියූ මේ චිත්තසංග්‍රහයෙහි ජාති වශයෙන් අකුසල්සිත් දොළසෙකි. කුසල්සිත් එක් විස්සෙකි. විපාක සිත් ස තිසෙකි. ක්‍රියාසිත් විස්සෙකි. මුළුල්ල අසූනවයෙකි. මේ සිත් ම භූමිවශයෙන් කාමභවයෙහි සූ පණසෙකි. රූප භවයෙහි පසළොසෙකි. අරූප භවයෙහි දොළසෙකි. ලෝකෝත්තර භූමියෙහි අටකැ’ යි මෙසේත් භේදයට යයි.

ලෝකෝත්තරචිත්තය, සමාපත්තිලාභීන්ට ධ්‍යානම්ප්‍රයුක්ත ව ලැබෙන බැවින් එක එක ලෝකෝත්තරචිත්තය, ධ්‍යානපංචකය වශයෙන් ගිණූ කල්හි ලෝකෝත්තර සිත් සම සතළිසෙකි. හේ මෙසේ ය:

1. විතක්කවිචාරපීතිසුඛඑකග්ගතාසහිතපඨමජ්ඣානසොතාපත්තිමග්ගචිත්තය.
2. විචාරපීතිසුඛඑකග්ගතාසහිතදුතියජ්ඣානසොතාපත්තිමග්ගචිත්තය.
3. පීතිසුඛඑකග්ගතාසහිතතතියජ්ඣානසොතාපත්තිමග්ගචිත්තය.
4. සුඛඑකග්ගතාසහිතචතුත්‍ථජ්ඣානසොතාපත්තිමග්ගචිත්තය.
5. උපෙක්ඛාඑකග්ගතාසහිතපංචමජ්ඣානසොතාපත්තිමග්ගචිත්තය.

සෝතාපත්තිමග්ගචිත්තය, ධ්‍යානාඞ්ගයෝගයෙන් මෙසේ පසකට බෙදන්නා සේ, සකදාගාමීමග්ගචිත්තය ද, අනාගාමීමමග්ගචිත්තය ද, අරහත්තමග්ගචිත්ත ද ධ්‍යානාඞ්ගයෝගයෙන් පසකට පසකට බෙදෙත්. එවිට මාර්‍ගසිත් විස්සෙකි. ඵලසිත් ද මෙසේ ඒ ඒ ඵල නාමයෙන් පසක් පසක් බැගින් විස්සෙක් වේ. ලෝකෝත්තර සිත් මෙසේ සතළිසෙක් වේ. මෙය කීහ මෙසේ:-

එකෙකී ලෝකෝත්තරචිත්තය, ධ්‍යානාඞ්ග හා සම්ප්‍රයෝගභේදයෙන් පස් වැදෑරුම් කොට ලෝකෝත්තරසිත් සතළිස් වැදෑරුම් වේ යනු එහි තේරුම යි.

ලෝකෝත්තරචිත්තය, ධ්‍යානවශයෙන් ගනු ලබන්නේ පාදකජ්ඣාන, සම්මසිතජ්ඣාන, පුග්ගලජ්ඣාසයජ්ඣාන යන මොවුන්ගේ වශයෙනි.

ප්‍රථමද්ධ්‍යානය පාදක කොට එයින් නැගිට, සංස්කාරධර්‍මයන් අනිත්‍යාදිවශයෙන් සම්මර්‍ශනය කරන්නහුට, සෝතාපත්තිමග්ගචිත්තය උපන්නේ නම්, එය පඨමජ්ඣානසොතාපත්තිමග්ගචිත්ත’ නම් වේ. ඔහු පිළිබඳ ඵලචිත්තය ද පඨමජ්ඣාන සොතාපත්තිඵලචිත්ත’ නම් වේ. සෙස්සෙහි ද ක්‍රමය මෙසේ ය. මේ පාදකජ්ඣානයාගේ වශයෙන් ගැණෙන හැටියි.

ප්‍රථමද්ධ්‍යානය පාදක කොට නො ගෙණ, එහි ඇති විතර්‍කාදි අඞ්ගයන් අනිත්‍යාදිවශයෙන් සම්මර්‍ශනය කරන්නහුට, ලැබෙන සෝතාපත්තිමග්ගචිත්තය, ‘පඨමජ්ඣානසොතාපත්තිමග්ගචිත්ත’ නම් වේ. ඵලචිත්තය ද, මෙ නමින් ම උපදනේ ය. සෙස්ස ද මේ නයින් දන්නේ ය. මේ සම්මසිතජ්ඣානයාගේ වශයෙන් ගැණෙන සැටියි.

ප්‍රථමද්ධ්‍යානයට සම වැද එයින් නැගිට, අනික් ධ්‍යානයෙක වූ අඞ්ගයන් අනිත්‍යාදිවශයෙන් සම්මර්‍ශනය කරන්නහුට, තම අදහස් පරිදි මාර්‍ගචිත්තය පහළ වේ. සෙස්ස යට කී ලෙස ය. මේ පුග්ගලජ්ඣාසයජ්ඣානයාගේ වශයෙන් පහළවන සැටියි.

ප්‍රථමද්ධ්‍යානය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ කුශල-විපාක-ක්‍රියා වශයෙන් රූපාවචරසිත් තුනය, ප්‍රථමද්ධ්‍යානය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ මාර්‍ගඵල වශයෙන් ලෝකෝත්තර සිත් අටෙකැ යි ප්‍රථමද්ධ්‍යාන චිත්තයෝ එකොළොසෙකි. මෙයින් තුනක් ලෞකික ය. අටක් ලෝකෝත්තර ය. මෙසේ ම ද්විතීයද්ධ්‍යානචිත්තයෝ ද එකොළොසෙකි. තෘතීයද්ධ්‍යානචිත්තයෝ ද එකොළොසෙකි. චතුර්‍ත්‍ථද්ධ්‍යානචිත්තයෝද එකොළොසෙකි. අරූපාවචර සිත් දොළොස, පඤ්චමද්ධ්‍යානයට ඇතුළත් වන බැවින් පඤ්චමද්ධ්‍යානචිත්තයෝ තෙවිස්සෙකි. එහි ලෞකික සිත් පසළොසෙකි. ලෝකෝත්තර සිත් අටෙකැ යි දතයුතු යි.

කාමාවචර අකුසල්සිත් අටෙක, රූපාවචර කුසල්සිත් පසෙක, අරූපාවචර කුසල්සිත් සතරෙක, ලෝකෝත්තර කුසල් සිත් විස්සෙකැ යි කුසල්සිත් සත් තිසෙකි. කාමාවචරඅහේතුක සිත් පසළොසෙක, සහේතුක සිත් අටෙක, රූපාවචරවිපාක සිත් සතරෙක, ලෝකෝත්තරවිපාක සිත් විස්සෙකැ,යි විපාක සිත් දෙ පණසෙකි. අහේතුක්‍රියා සිත්, තුනෙක, සහේතුක ක්‍රියා සිත් අටෙක, රූපාවචරක්‍රියා සිත් පසෙක, අරූපාවචරක්‍රියා සිත් සතරෙකැ,යි ක්‍රියා සිත් විස්සෙකි. මේ සියලු සිත් අකුසල් සිත් සමග ගිණු කල්හි මුළුල්ල එක්සිය එක් විස්සෙකැ,යි සැකෙවින් දත යුතු ය. කීහ මෙය මෙසේ:-

කාමාවචරාදී වූ කුසල්සිත් සත් තිසෙකි. විපාකසිත් දෙ පණසෙකි. අකුසල්සිත් දොළසෙකි. ක්‍රියාසිත් විස්සෙකි. හැම, එක් සිය එක් විස්සෙකි.

‘ඵන්‍දනං චපලං චිත්තං’ යනාදී වූ ගාථාවෙහි ආ ‘චිත්තං’ යන්න ගෙණ මෙහි දක්වන ලද්දී සිත පිළිබඳ සාමාන්‍ය කථාවකි. එහෙත් මෙහි එන ‘චිත්තං’ යන විභක්ත්‍යන්තපදයෙන් ගැණෙන්නේ ශමථ-විදර්‍ශනාවශයෙන් නො වැඩු ශමථ-විදර්‍ශනා බලයෙන් තම යටතට නො ගත් කෙලෙස් සහිත සිත ය.

දූරක්ඛං = නො රැකියැකි වූ. රකින්නට අපහසු.

ශමථ - විදර්‍ශනාවන්ගේ බලයෙන් යටත් නො කළ සිත, හිත වූ අරමුණෙක පිහිටුවීම පහසු නො වේ. මේ සිත ඒ ඒ තැනින් වැට කටු බිඳ කුඹුරට වැද ගොයම් කන කුළුගොනකු වැනි ය. ‘කිට්ඨසම්බාධෙ කිට්ඨඛාදකගොණො විය එකස්මිං සප්පායාරම්මණෙයෙව දුට්ඨපනතො දූරක්ඛං’ යනු අටුවා ය.

දුන්නිවාරයං = නො වැළකියැක්කා වූ. වළකාලීම අපහසු වූ.

කෙලෙස්සහිත වූ සිත විෂභාගාලම්බන කරා නිතර දුවන්නේ ය. එසේ නිතර නරක අතට දුවන සිත කායාදිදුශ්චරිතයන්ගෙන් නො වළකාලිය හැකි ය. දිවා රෑ දෙක්හි ම කායාදිදුශ්චරිත ම කරන්නේ ය. සොයන්නේ ය. ‘විසභාගාරම්මණං ගච්ඡන්තං පටිසෙධෙතුං දුක්ඛං’ යනු අටුවා ය.

උජුං කරොති = සෘජු කෙරෙයි. ඇද නැත්තක් කෙරෙයි.

සිතෙහි ඇද නැතිකිරීම නම්, කෙලෙස් පුරුද්ද හා සියලු කෙලෙස් මුලින් උපුටා හැර, සිත කෙලෙසුන්ගෙන් මුළුමනින් සංසිඳුවා ගැණීම ය. සිතේ ඇද නැතිකම වන්නේ ශමථ-විදර්‍ශනා භාවනාබලයෙන් වූ තදඞ්ගවිෂ්කම්භණප්‍රහාණයන්ගේ වශයෙන් සිතෙහි ඇත්තා වූ කෙලෙසුන් යටපත් කොට මාර්‍ගඵලභාවනාවෙන් සමුච්ඡෙදප්‍රහාණයාගේ වශයෙන් සියලු කෙලෙසුන් මුලින් උපුටා හැර, කෙලෙස් පුරුද්දත් ප්‍රතිප්‍රශ්‍රබ්ධිප්‍රහාණයාගේ වශයෙන් විනාශ කිරීමෙන් සංසිඳවාලීමෙනි.

මෙධාවී = නුවණැත්තේ. ^[36]

උසුකාරො ඉ’ව = හී වඩුවකු සේ. ඊ සාදන්නකු සේ.

තෙජනං = හීය.

හීවඩු තෙමේ වනයෙන් දණ්ඩක් කපා ගෙණ වුත්, සැස පිට පොත්ත හැර, තෙල් කාඩි ගා, අඟුරුකබලෙන් රත් කොට හී අලුවෙහි ලා මැඩ, ඇද නැති කොට, අස්ලොම් විදීමට නිසි වූවක් කොට, රජ, රජඇමැති ආදීන්ට ශිල්ප දක්වා මහත් සත්කාර සම්මාන ලබන්නේ යම්සේ ද, එසේ නුවණැත්තේ, සැලෙන එක ඉරියව්වෙක නො පිහිටන නො රැකියැකි නො වැළකියැකි සිත ධුතඞ්ගධාරී ව වනයෙහි විසීම් වශයෙන් හී දණ්ඩක පිට පොත්ත වැනි දරදඬුකෙලෙස් තදඞ්ගාදිවශයෙන් දුරු කොට, ශ්‍රද්ධා නැමැති තෛලයෙන් තෙමා, කායිකචෛතසිකවීර්‍ය්‍ය නැමැති අඟුරුකබලෙන් තවා, ශමථවිදර්‍ශනා නැමැති අලුවෙහි ලා, ඇද නැති කොට කාමරූපඅරූපභූමීන් පිළිබඳ සංස්කාරයන් අනිත්‍යාදිවශයෙන් සම්මර්‍ශනය කොට, එයින් ලැබූ විදර්‍ශනාඥානයෙන්, දර දඬු වූ තදබද වූ අවිද්‍යාස්කන්‍ධය පළා, ත්‍රිවිද්‍යාෂඩභිඥානවලෝකෝත්තරධර්‍ම යන මේ ගුණවිශේෂයන් අත් පත් කොට, අග්‍රදක්‍ෂිණාර්‍හභාවය ලබන්නේ ය, යනු මෙයින් වදාළ සේක.

වාරිජො ඉව = මසකු සේ.

වාරිජ නම් මත්ස්‍ය තෙමේ ය දියෙහි උපන් බැවින්.

ථලෙ = ගොඩ බිම.

ථල (ස්ථල) නම්, දිය නැති පෙදෙස ය. ‘ථලො ති නිරූදකප්පදෙසො’ යනු දන්නේ ය.

ථල ශබ්දය, මෙහි දියෙන් යට නො වන ගොඩබිම කියන ලද්දේ නමුත්, එය පැවිද්දෙහි හා නිවනෙහි ද වැටේ. පැවිද්ද හා නිවන කියනු ලැබේ. එසේ වැටෙනු කියනු පැවිද්ද හා නිවන එපරිදි වන බැවිනි. යම්සේ ලෝකයෙහි දියසැඩපහරින් යටපත් නො වන යටපත් නො කළහැකි තැන ථල යි කියනු ලැබේ ද, එපරිද්දෙන් රාගද්වේෂ මෝහාදීන්ගේ වශයෙන් නන්වැදෑරුම් වූ කෙලෙස්දියපහරින් යටපත් නො කළ හැකි බැවින් පැවිද්ද හා නිවන ථල යි කියනු ලැබේ. ‘තිණ්ණො පාරගතො ථලෙ තිට්ඨති බ්‍රාහමණො’ යනු එහෙයින් කියන ලදි.

ඛිත්තො = දමන ලද්දා වූ. ගොඩ දමන ලද්දා වූ.

‘වාරිජො’ යන වෙසෙසන්නේ ය. අතින් හෝ පයින් හෝ දැල් ආදී වූ අනෙකෙකින් හෝ ගොඩැ දමන ලද මසකු සේ’ යි අරුත් ගත යුතු ය. ‘හත්‍ථෙන වා පාදෙන වා ජාලාදීනං වා අඤ්ඤතරෙන ථලෙ ජඩ්ඩිතො’ යනු අටුවා ය.

ඔකං ඔකතො = වාසස්ථාන වූ ජලයෙන්. දියගෙයින්.

මෙහි ‘ඔක’ ශබ්ද දෙකෙකි. එකෙක් ගෘහවාචක ය. එකෙක් ජලවාචක ය. ‘ඔකපුණ්ණෙහි චීවරෙහි’ යන තැන්හි ඔක ශබ්දය ජලයෙහි වැටේ. ‘ඔකං පහාය අනිකෙතසාරී’ යන තැන්හි ගෘහයෙහි වැටේ.

උබ්භතො = නගන ලද. ගොඩැ දැමූ.

පරිඵන්‍දති = තදින් සැලෙයි. තදින් ගැහෙයි.

ඉදං චිත්තං = මේ සිත.

පංචකාමයෙහි ඇලුනු ගැලුනු බැඳුනු පෘථග්ජනයන්ගේ නො වැඩූ සිත නො හික්ම වූ සිත මෙයින් කිය වේ.

මාරධෙය්‍යං = ත්‍රෛභූමකවෘත්තය. මරු අයත් දහම්.

කර්‍මවෘත්ත - ක්ලේශවෘත්ත - විපාකවෘත්ත යන මේ තුනය මාරධ්‍යෙය නම්. මරු අයත් දහම් නම්. එහි ‘සඞ්ඛාරභවා කම්මවට්ටං’ සංස්කාර හා කර්‍මභවය, කර්‍මවෘත්ත නම්. ‘අවිජ්ජා තණ්හූපාදානා කිලෙසවට්ටං’ අවිද්‍යා තෘෂ්ණා උපාදාන යන මොහු ක්ලේශවෘත්ත නම්. ‘විඤ්ඤාණනාමරූපසළායතනඵස්සවෙදනා විපාකවට්ටං’ විඤ්ඤාණ නාමරූප සළායතන ඵස්ස වේදනා යන මොවුහු, විපාකවෘත්ත නම්.

පුණ්‍යාභිසංස්කාර - අපුණ්‍යාභිසංස්කාර - ආනෙඤ්ජාභිසංස්කාර කායසංස්කාර - වචීසංස්කාර - චිත්තසංස්කාර යි ස වැදෑරුම් ය සංස්කාර. එහි, කාමාවචර කුසල්සිත් අට, අරූපාවචර කුසල්සිත් පස, පුණ්‍යාභිසංස්කාර නම්. අකුසල්සිත් දොළස, අපුණ්‍යාහිසංස්කාර නම්. අරූපාවචර කුසල්සිත් සතර, ආනෙඤ්ජාභිසංස්කාර නම්.

කාමාවචර කුසල්සිත් අට, අකුසල්සිත් දොළස, යන මේ විස්ස, කායසංස්කාර නම්. මේ ම වචීසංස්කාර නම් ද වේ. කුසල් අකුසල් විස්ස, රූපාවචර සිත් පස. අරූපාවචර සිත් සතර යන මේ එකුන් තිස, චිත්තසංස්කාර නම්. මෙහි මේ සියලු සංස්කාරයෝ ලෞකිකකුශලාකුශලචේතනාමාත්‍ර’ යි දත යුතු යි.

‘තත්‍ථ කතමො කම්මභවො, පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරො පරිත්තභූමකො වා මහාභූමකො වා, අයං වුච්චති කම්මභවො, සබ්බම්පි භවගාමීකම්මං කම්මභවො’ මේ දේශනාව කර්‍මභවය, මේ ය යි කිය යි. කුශලාකුශලචේතනාවන් හා ඒ චේතනාවන් හා යෙදෙන චෛතසිකධර්‍ම, කර්‍මභවය යි. පරිත්තභූමක - මහාභූමක යන මෙයින් කුශලාකුශල චේතනාවන් හා ඒ හා යෙදුනු චෛතසික ද, කාමභව - රූපභව - අරූපභවයන්ට ඇතුළති යි ද, ඔවුන්ගේ මන්‍දබහු විපාකත්‍වය ද දක්වන ලද්දේ ය. ‘සබ්බම්පි භවගාමීකම්මං කම්මභවො’ යන මෙයින් කුශලාකුශලචේතනාවන් සමග උපදනා වූ ආලෝභාදී වූ ද, ලෝභාදී වූ ද චෛතසිකධර්‍ම, සකස් කිරීමේ ස්වභාවය ඇති බැවින් කර්‍මභව නම් වේ.

මෙහි සංස්කාර, විභාග කොට දැක්වීමෙහි දී දැක් වූ පුණ්‍යාභිසංස්කාරාදීන් ම, කර්‍මභවය විභාග කොට දැක්වීමෙහිදීත් දැක් වූ බැවින් නො වෙනස්බවෙක් පෙණේ. එකදෙශයකින් නො වෙනස් බවක් ඇති නමුත් වෙනස්බවෙක් ඇත්තේ ය.

අතීතභවයෙහි රැස් කළ පුණ්‍යාභිසංස්කාරාදීහු, සංඛාර’ යන්නෙන් ද, වර්‍තමානභවයෙහි රැස් කළ පුණ්‍යාභිසංස්කාරාදීහු කම්මභව’ යන්නෙන් ද කියන ලදහ. තවද සංඛාර’ යන්නෙන් කුශලාකුශලචේතනා ද, කම්මභව’ යන්නෙන් කුශලාකුශලචේතනා හා ඒ හා යෙදෙන චෛතසික ද ගැණෙත්. මෙයින් එහි වෙනස දැක් වේ. මෙසේ මෙහි සැකෙවින් කියූ සංස්කාර හා භවගාමීකර්‍ම කර්‍මභව නමැ, යි දන්නේ ය.

අවිද්‍යා තෘෂ්ණා උපාදාන ක්ලේශවෘත්ත නමැ, යි යට කියන ලදී. එහි දුක් නො දැනීම, දුක් හටගැනීම නො දැනීම, දුක් නැතිකිරීම නො දැනීම, දුක් නැතිකිරීමේ පිළිවෙත නො දැනීම, පුර්‍වාන්තය නො දැනීම, අපරාන්තය නො දැනීම, පූර්‍වාන්තාපරාන්තය නො දැනීම, පටිච්චසමුප්පාදය නො දැනීම යනු අවිද්‍යා නමැ, යි කියන ලදී.

තෘෂ්ණා නම්, චක්‍ෂුරාදිෂඩ්ද්වාරයෙහි උපදින එක්සිය අටක් ප්‍රභේද වූ ලෝභය යි. එය රූපතණ්හා-සද්දතණ්හා - ගන්‍ධතණ්හා - රසතණ්හා - ඵොට්ඨබ්බතණ්හා - ධම්මතණ්හා යි පළමු කොට කොටස් සයකට බෙදේ. මේ ෂඩ්විධ තෘෂ්ණාවෙහි එකෙකි තෘෂ්ණාව කාමතණ්හා-භවතණ්හා-විභවතණ්හා යි තෙපරිදි වන බැවින් අටළොස් වැදෑරුම් වේ. ආද්ධ්‍යාත්මිකසන්තානයෙහි වූ රූපාදීන්හි පැවතීම් වශයෙන් අටළොසෙක, බාහිරසන්තානයෙහි වූ රූපාදීන්හි පැවැතීම් වශයෙන් අටළොසෙකැ යි ගත් කල්හි තෘෂ්ණාව සතිසකට බෙදී යයි. ඒ සතිස අතීතභවයෙහි සතිසෙක වර්‍තමානභවයෙහි සතිසෙක, අනාගතභවයෙහි සතිසෙකැ, යි එක් සිය අටක් වේ.

උපාදාන, කාමූපාදාන-දිට්ඨූපාදාන-සීලබ්බතූපාදාන-අත්තවාදූපාදානැ යි සතරෙකි. උපාදාන නම්, දැඩි කොට ගැණීම ය. මෙසේ මෙහි ඉතා සැකෙවින් කියූ අවිද්‍යා - තෘෂ්ණා - උපාදාන යන මේ තුන ක්ලේශවෘත්ත නමි.

විඤ්ඤාණ නම්, සිත යි. ඒ අවිශේෂයෙනි. කුසලවිපාකවක්ඛුවිඤ්ඤාණ - සෝතවිඤ්ඤාණ - ඝාණවිඤ්ඤාණ - ජිව්හාවිඤ්ඤාණ - කායවිඤ්ඤාණ පස හා, අකුසලවිපාකචක්ඛුවිඤ්ඤාණාදී වූ පස ද, අහේතුක සිත් පස ද, ස හේතුක සිත් අට ද, රූපාවචර සිත් පස ද, අරූපාවචර සිත් සතර දැ, යි මෙහි විඤ්ඤාණයෝ දෙ තිසෙකි. චක්ඛුප්පසාදය රූපය හා ගැටුනු කල්හි ඒ ඇසුරු කොට උපදින සිත චක්ඛුවිඤ්ඤාණ නම්. සෙස්ස ද මේ නයින් දත යුතු ය.

සිත ද, සිත සමග එකට ඉපිද නැසෙන සුලු අද්‍රව්‍ය අරූප ධර්‍ම වූ චෛතසික ද, රූපාදී වූ අරමුණුවල නැමී පවත්නා බැවින් නාම නම් වේ. වේදනා-සඤ්ඤා-සඞ්ඛාර-විඤ්ඤාණැ යි නාමය සිවු වැදෑරුම් ය. එහෙත් මෙහි නාමයෙහි ලා වේදනා-සංඥා-සංස්කාර යන ස්කන්‍ධත්‍රය පමණක් ගැණේ.

යම් ද්‍රව්‍යධර්‍මසමූහයෙක් ඉපිද බිඳෙන පෙරළෙන ගතියෙන් යුක්ත ද, ඒ ධර්‍මසමූහය රූප නම් වේ. පඨවි - ආපෝ - තේජෝ - වායෝ, චක්ඛු-සෝත-ඝාණ-ජිව්හා-කාය, වණ්ණ - ගන්‍ධ - රස - ඵොට්ඨබ්බ - ඉත්‍ථිභාව - පුම්භාව - ජීවිත - කායවිඤ්ඤත්ති - වචී විඤ්ඤත්ති - ආකාසධාතු- ලහුතා - මුදුතා - කම්මඤ්ඤතා - උපචය සන්තති - ජරතා- අනිච්චතා - ඔජා - වත්‍ථු යි අටවිසි වැදෑරුම් වේ.

චිත්ත-චෛතසික ධර්‍මයන්ගේ උපදින තැන, රැස්වන තැන, යන අර්‍ත්‍ථයෙන් හා සසර දික් කරන්නෝ ය යන අර්‍ත්‍ථයෙන් චක්ඛු ආදීහු, ආයතන නම් වෙති. චක්ඛු-සෝත-ඝාණ-ජිව්හා-කාය මනැ යි ආයතන සයෙකි.

රූපාදී වූ අරමුණුවල හැපෙන වැදෙන ස්වභාවයෙන් පැවැත්ම ඵස්ස නම් වේ. එය චක්ඛුසම්ඵස්ස-සෝතසම්ඵස්ස-ඝාණසම්ඵස්ස-ජිව්හාසම්ඵස්ස-කායසම්ඵස්ස-මනෝසම්ඵස්ස යි සැකෙවින් ස වැදෑරුම් ය. විස්තර විසින් විපාකස්පර්‍ශයෝ දෙ තිසෙක් වෙති.

අරමුණුරස විඳගැණීම වේදනා නම් වේ. චක්ඛුසම්ඵස්සජාවේදනා - සෝතසම්ඵස්සජාවේදනා - ඝාණසම්ඵස්සජාවේදනා - ජිව්හාසම්ඵස්සජාවේදනා - කායසම්ඵස්සජාවේදනා - මනෝසම්ඵස්සජාවේදනා, යි වේදනාව ස වැදෑරුම් ය. ඒ සැකෙවිනි. විස්තර විසින් විපාකවේදනා දෙ තිසෙක් වේ.

මෙසේ මෙහි ඉතාසැකෙවින් කියූ විඤ්ඤාණ - නාමරූප - සළායතන - එස්ස - වේදනා යන මේ වනාහි විපාකවෘත්ත නමැ, යි දත යුතු ය. මතු පහළ වන උත්පත්තිභවය හා ජාති ජරා මරණ ද මෙහි ම ඇතුළත් ය.

සසරෙහි ඉපැත්මට හේතුවන කුශලාකුශලකර්‍ම, කර්‍මවෘත්ත නමැ යි ද, සිතෙහි වූ ලෝභ දෝස මෝහාදී වූ ක්ලේශ, ක්ලේශවෘත්ත නමැ යි ද, කර්‍මබලයෙන් පහළ වන නාමරූපධර්‍ම, විපාකවෘත්ත නමැ යි ද, කොටින් දතයුතු ය.

පහාතවෙ = පහකරන්නට. පහකටයුතු.

මෙහි පහකිරීමැ යි කීයේ පස්කම්විසයෙහි ඇලුනු ගැලුනු සිත විදර්‍ශනාකර්‍මස්ථානයෙහි බහා කායික-චෛතසික වීර්‍ය්‍යයෙන් ඉන් නගා සිටුවීම ය.

එක් අරමුණෙක පිහිටවනු නො හැකි මේ සිත, කර්‍මවෘත්තාදි වෘත්තත්‍රය පහකරන්නට විදර්‍ශනාකර්‍මස්ථානයෙහි ලා කායික චෛතසික වීර්‍ය්‍යයෙන් තවන කල්හි තදින් සැලේ ද, නුවණැති පුරුෂ තෙමේ වීර්‍ය්‍යය නො හැර යට කියූ ලෙසින් සිත නො ඇදවුවක් කරන්නේ ය. නොහොත් මාරධෙය්‍ය යි කියූ ක්ලේශවෘත්තය නො හැර සිටි බාලපෘථග්ජනයන්ගේ නො වැඩූ මේ සිත දියෙන් ගොඩ දැමූ මසකු සේ නොයෙක් අරමුණු කරා දිවීම් වශයෙන් සැලෙන්නේ ය. එහෙයින් මාරධෙය්‍ය යි කියූ යම් ක්ලේශවෘත්තයකින් සිත සැලෙන්නේ ද, ඒ මේ ක්ලේශවෘත්තසඞ්ඛ්‍යාත මාර ධෙය්‍යය මාර්‍ගඵලාවබෝධයෙන් පහකටයුතු ය යනු භාවයි.

ගාථාදේශනාව ගේ අවසානයෙහි මේඝිය ස්ථවිරයන්වහන්සේ සෝවන් ඵලයෙහි පිහිටියාහු ය. අන් බොහෝ දෙන ද සෝවන් ඵලාදිය ලැබුවෝ වූහ.

අප්‍රසිද්ධභික්‍ෂුවකට සැලකූ ප්‍රසිද්ධ උපාසිකාවක්

කොසොල් රජුට අයත් රටෙක කන්‍දක්පාමුල කන්දක් ඇසුරු කොට පිහිටි ඇලගමු නම් ගම්වරයෙක් වූයේ ය. එහි විසූ මිනිසුන්ගේ ගණන ද ඉතා බොහෝ ය.

එ දවස එක් දිනෙක සැටක් පමණ භික්‍ෂූන් වහන්සේලා බුදු රජුන් වෙතින් රහත්බව දක්වා කමටහන් උගෙණ මාතික නම් ගමට පිඬු සිඟා වැඩියෝ ය. එ ගමැ අධිපති තෙමේ ද මාතික නමින් ම ප්‍රසිද්ධ ව විසී ය. ඔහුගේ මවු තොමෝ ඒ භික්‍ෂූන් දැක වැඩමවා ගෙණවුත් සිය ගෙයි වඩා හිඳුවා නොයෙක් අග්‍ර රසයෙන් යුත් කැඳබත් වළඳවාලා ‘සවාමීනි! හාමුදුරුවන් වහන්සේලා කො තැනැ වඩින්නා හු දැ’ යි ඇසූ ය. ‘උපාසිකා! අපි විසුම් පහසු තැනක් බලා යන්නෙමු’ යි කීවිට උපාසිකා තොමෝ ‘මේ හාමුදුරුවන් වහන්සේලා වස් වසන්නට පහසු සුදුසු තැනක් සොයා යන්නේ ය’ යි සිතා පාමුල වැටී වැඳ ‘ස්වාමීන් වහන්සේලා යම් ලෙසකින් මේ තෙමස මෙහි වස් එළැඹැ වැඩ වසන්නෝ නම්, මම තිසරණසහිතපඤ්චසීලයෙහි පිහිටා පෙහෙවස් රකින්නෙමි’ යි කිවු ය. භික්‍ෂූන් වහන්සේලා ද ‘අපි මේ උපාසිකාවගෙන් සිවුපසය ලබා වැඩි වෙහෙසට නො පැමිණ සසරදුකින් නිදහස් වන්නමෝ’ යි උපාසිකාවගේ ආරාධනාව පිළිගත්හ.

ආරාධනාව පිළිගත්බව දත් උපාසිකා තොමෝ ඒ භික්‍ෂූන්ට විසීමට වෙහෙරක් පිළියෙල කොට දුන්නී ය. උන්වහන්සේලා එහි විසූහ. දිනෙක ඔවුහු එක් තැන් ව ‘ඇවැත්නි! නො පමා විය යුතු ය, පමාවීම අපට නො සුදුසු ය, පමාවීමට මේ කල් නො වේ, සියගෙවල් සේ අපට අට මහා නරකයෝ හරිණලදදොර ඇත්තෝ ය, අපි ජීවමාන බුදුරජුන් වෙතින් කමටහන් උගෙණ ආවෝ වෙමු, බුදුවරයන් ගේ පසු පස ඉතා ලංව සිටියමෝ ද, කපටි කමින් නම් උන්වහන්සේලා සතුටු කරන්නට නො හැක්කෝ ය, හොඳ පැවැත්මෙන් හා නො කපට අදහසින්ම ය උන්වහන්සේලා සතුටු කළ යුත්තෝ, එහෙයින් අප කවුරුන් නො පමා විය යුතුය, අද අද ම ප්‍රමාදය හැර දමා අප්‍රමාදයට බැසිය යුතු ය, සවස මහතෙරුන්ට උවැටන් කරණ වේලෙහි ද, උදෑසන පිඬු සිඟා යන වේලෙහි ද එක් තැන් විය යුතු ය, අන් හැම වේලකම හැම මොහොතකට වෙන් ව හිඳ බවුන් වැඩිය යුතු ය’ යි නියම කොට ගෙණ නැවැතත් ‘යම් මහණක්හට අපහසුවක් වී නම්, ඒ වේලෙහි ඔහු ගෙඩිය ගසා දැන් වූ කල්හි ඔහුට බෙහෙත් කරන්නට කවුරුත් රැස් විය යුතු ය’ යි ද කතා කර ගත්හ.

මෙසේ උන්වහන්සේලා කතිකා කොට වසන්නෝ එක් දිනෙක උපාසිකා තොමෝ ගිතෙල් උක්සකුරු ආදිය ගෙන්වා ගෙණ දැසිකම්කරුවන් පිරිවරා සවස් වේලෙහි විහාරයට ගියා ය. ගොස් වෙහෙර මැද භික්‍ෂූන් නො දැක ‘ස්වාමීන් වහන්සේලා කො තැනැ වැඩියාහු දැ’ යි එහි සිටි මිනිසකු අතින් විචාළා ය. ‘තම තමන්ගේ රෑතැන් දිවාතැන්හි වසත්’ යි කී කල්හි ‘උන් වහන්සේලා මේ වේලේ දකින්නට කුමක් කළ යුතු දැ’ යි නැවැත ඇසූ ය. ‘උපාසිකාව, ගෙඩිය ගැසූ කල උන්වහන්සේලා මෙහි රැස් වෙත්’ යි කීවිට මිනිසකු ලවා ගෙඩිය ගැස්සුවා ය. ගෙඩි හඬ ඇසූ භික්‍ෂූන් වහන්සේලා ‘කිසිවක්හට අපහසුවෙකැ’ යි සිතා වහ වහා ස්වකීයස්ථානයන්ගෙන් නික්ම අවුත් වෙහෙර මැද රැස් වූහ. එක් මගින් ආ දෙදෙනෙක් ඒ පිරිසෙහි නො වූහ.

උපාසිකා තොමෝ එක් එක් තැනින් එක් එක් භික්‍ෂුනම එනබව දැක ‘මාගේ ස්වාමීන් වහන්සේලා අතර කොලාහලයක් වියයුතු ය’ යි සිතා භික්‍ෂූන් වැඳ ‘ස්වාමීනි! ස්වාමීන් වහන්සේලා අතර කොලාහලයෙක් දැ’ යි ඇසූ ය. ‘මෑනියෙනි! අපි කොලාහල කරන්නෝ නො වෙමු’ යි කීහ. ‘කොලාහලයෙක් නො වේ නම්, කුමක් හෙයින් සියල්ලන් එකතු ව මාගේ ගෙට වැඩම කරන්නා සේ නො වැඩ එක් එක් තැනැ හිඳ තනි තනි ව ආවහු දැ’ යි විචාළා ය. එවිට භික්‍ෂූන් වහන්සේලා ‘උපාසිකාවෙනි! අපි සියලු දෙන තනි තනි ව හිඳ මහණදම් කරන්නෙමු’ යි කීහ. එවිට ඕ තොමෝ ‘පුතුනි! මහණදම නම් කිමැ’ යි ඇසූ ය. ‘සිල් නො බිඳ සිල්වත් ව ද්වත්තිංසාකාරය සජ්ඣායනා කිරීම, කමටහන් වැඩීම, ආත්මභාවයෙහි විනාශය දැකීම, සිතැ එහි පිහිටුවීම යනාදිය ය මහණකමැ’ යි භික්‍ෂූන් කී කල්හි ‘පුතුනි! මෙය ඔබවහන්සේලා විසින් ම කළ යුත්තෙක් ද, අප විසින් නො කළ යුතු ද, නො කොට හැකි ද, අපට නො වටී දැ’ යි ඇසූ ය. ‘සිල්රැකීම, භාවනා කිරීම, ආත්මභාවයෙහි අනිත්‍ය දුඃඛ අනාත්මයන් බැලීම, එහි සිත පිහිටුවා ධ්‍යාන වැඩීම කවරකුහටත් තහනමක් නැත්තේ ය, කා විසිනුත් කළ යුතු ය, කා විසිනුත් කට හැකි ය’ යි භික්‍ෂූන් වහන්සේ ලා කීහ. එවිට උපාසිකා තොමෝ ‘ස්වාමීනි! එසේ නම් මටත් ද්වත්තිංසාකාරය උගන්වනු මැනැව, අත්බවේ විනාශය බලන සැටි උගන්වනු මැනැවැ’ යි ඉල්ලා සිටියා ය. භික්‍ෂූන් වහන්සේලා ඇයට එය ඉගැන්නූහ.

උපාසිකා තොමෝ. එතැන් සිට ද්වත්තිංසාකාරය නිතර සජ්ඣායනා කරයි. නිතර සිත එහි යොදයි. ආත්මභාවයෙහි ඛය වය පිහිටුවා බලයි. මෙසේ මහත් ඕනෑ කමකින් කම්මැලි කම් දුරලා ද්වත්තිංසාකාරය මෙනෙහි කරණ ඕ තොමෝ ඒ භික්‍ෂූන්ට පෙරාතුව ම තුන් මග තුන් පලයට පැමිණියා ය. ඒ හා ම ඕ තොමෝ සිවු පිළිසැඹියාවන් හා ලෞකිකාභිඥාවන් ද ලැබූ ය. අනතුරු ව ඕ තොමෝ මගපලසුවයෙන් නැගිට දිවැසින් බලා ‘කවර කලෙක මාගේ පුතුන් විසින් මේ ධර්‍මය අවබෝධ කරණ ලද දැ’ යි විමසන්නී, ඒ හැම දෙනා රාගද්වේෂමෝහසහිතයන් බව, ඔවුනට ධ්‍යාන විදර්‍ශනාමාත්‍රයකුත් නැති බව දැන එවර ‘කිමැ මාගේ පුතුනට රහත් බවට වාසනාව තිබේ දැ’ යි බැලූ ය. එවිට ඔවුනට රහත්බවට වාසනාව ඇති බව දැන, නැවැත ඒ ඒ සත්ප්‍රායයන් ගැණ බලන්නී, ආහාරසත්ප්‍රාය නැතිබව දුටුවා ය.

දැන එ තැන් සිට ඕ තොමෝ භික්‍ෂූන් වහන්සේලාට නන් වැදෑරුම් වූ කැඳබත් හා තවත් කෑ යුතු වූ කයසිත පිණවන නානාග්‍රරසයෙන් යුත් බොජුන් කැවිලි පෙවිලි, කිරි, පැණි ආදී වූ හැම රසවත් ඔද වඩන ආහාරපාන සපයා භික්‍ෂූන් වහන්සේලා ගෙට වැඩමවා පැන් පිළිගන්වා ‘ස්වාමීනි! මෙහි ඔබවහන්සේලාට කැමැති සේ යමක් යමක් රුචි නම්, එය ගෙණ වළඳනු මැනැවැ’ යි ඒ පිළියෙල කොට තුබූ බොජුන් පිළිගැන්නූ ය. ඕ තොමෝ එ තැන් සිට භික්‍ෂූන් වහන්සේලාට රුචි වූ ඔජස්කරආහාරපාන සපයා දුන්නී ය. භික්‍ෂූන් වහන්සේලා ද සිත් වූ පරිදි තම තමන්ට රුචි දෙය වළඳති. ඒ හා ම ද්වත්තිංසාකාරය ද වඩන්නා හ. ඉතා හොඳ ආහාරපාන ලැබීමෙන් එකඟ වූ සිත් ඇති ඒ භික්‍ෂූන් වහන්සේලා වැඩි දවස් නො යවා ම රහත් වූහ. ‘වාසනාවකි, උපාසිකා තොමෝ අපට පිහිට වූ ය, යම් ලෙසකින් මේ ලෙසට අපට කෑම් බීම් නො ලැබුනේ නම්, අපට මගපල ලැබීමෙක් මෙතරම් ඉක්මනට නො වන්නේ ය, දැන් ඉතින් අපි වස් අවසන් කොට බුදුරජුන් දක්නට යන්නෙමු’ යි සිතා වස් අවසන් කළහ. වස් පවරා උපාසිකාව අමතා ‘උපාසිකාවෙනි! අපි බුදුරජුන් දක්නට යන්නට කැමැත්තෙමු’ යි කීහ. එවිට ඕ තොමෝ ‘හොඳයි, ස්වාමීනි! වඩින්න, නැවැතත් මා ගැන සිහිපත් කරන්නැ’ යි ප්‍රියවචන කියා ඒ භික්‍ෂූන් පිටත් කර යැවූ ය.

භික්‍ෂූන් වහන්සේලා සැවැත්නුවරැ ජෙතවනාරාමයට ගියහ. ගොස් බුදුරජුන් වැඳ එකත් පසෙක හුන්හ. එ කල්හි බුදුරජානන් වහන්සේ ‘මහණෙනි! සැපදුක් කෙසේ ද, ආහාරපාන හොදින් ලැබුනේ දැ’ යි ඇසූහ. ‘ස්වාමීනි! සැපදුක් ගැණ කියයුතු යමෙක් නැත, කෑම් බීම් හොඳට ලැබුනේ ය, මාතිකා මවු වූ උපාසිකා තොමෝ, අපේ සිත් දැන අපට කෑම් බීම් පිළියෙල කර දුන්නී ය, අපට මේ නම් අහරක් ලැබේ නම් හොඳ යි සිතුනු සැටියේ, ඒ ආහාරපාන අප සිතු ලෙසින් ම පිළියෙළ කර දුන්නී ය’ යි ඒ උපාසිකාවගේ ගුණ කීහ. එ වේලෙහි එහි සිටි එක්තරා මහණෙක් ඈ පිළිබඳ මේ ගුණකථාව අසා එහි යනු කැමැති ව බුදුරජුන් වෙතින් කමටහන් ගෙණ ජෙතවනයෙන් නික්ම ගොස් ඒ ගමට පැමිණ, පැමිණි දිනයේ ම ‘මේ උපාසිකා තොමෝ සිතූ සිතූ දෙය දන්නී ය, මම ද මගැ ඊමෙන් විඩාවට පත් ව සිටිමි, වෙහෙර හමදින්නට නො හැක්කෙමි, වෙහෙර හමදින්නට මිනිසකු එවන්නී නම් හොඳ ය’ යි සිතී ය. උපාසිකා තොමෝ ගෙයි හුන්නී ඔහුගේ සිතිවිල්ල දැන ‘යව, විහාරය, අතු පතු ගා පිළිදැගුම් කොට එව’ යි මිනිසකු පිටත් කළා ය.

නැවැත ඒ මහණ තෙමේ හකුරු පැන් බොනු කැමැති ව ‘හකුරුපැනක් සාදා එවන්නී නම් යහපතැ’ යි සිතී ය. ඕ තොමෝ එය ද වහා පිළියෙල කොට යැවූ ය. නැවැත ‘හෙට උදයට මට අවුලුපතුත් සමග සිනිඳු කැඳක් එවා’ යි සිතී ය. ඕ, එය ද සිතූ පරිදි පිළියෙල කොට යැවූ ය. මහණ, එය වළඳා ‘මට දැන් කෑයුතු දෙයක් එවන්නී නම් යහපතැ’ යි සිතී ය. උපාසිකා එය ද පිළියෙල කොට යැවූ ය. ‘මේ උපාසිකා තොමෝ මා සිතූ සිතූ දෙය පිළියෙල කොට එව්වා ය, ‘මට මැය දකින්නට ලැබේ නම් වාසනාවෙකි, එ හෙයින් ඉතා රසවත් පිණි බොජුනකුත් ගෙන්වා ගෙණ එන්නී නම් යහපතැ’ යි සිතී ය. උපාසිකාව ‘මාගේ පුත් මා දකිනු කැමැත්තේ ය, එහි මා එනු බලාපොරොත්තු වන්නේය’ යි ඔහු සිතූ ලෙසට රසවත් කෑමක් පිළියෙල කොට ගෙන්වා ගෙණ විහාරයට ගොස් ඒ මහණහුට දුන්නී ය. හෙ තෙමේ එය වළඳා ‘උපාසිකාවෙනි, මාතිකමාතා යි කියනු ලබන්නී ඔබ තුමිය දැ’ යි ඇසූයේ ය. ‘එහෙයි, ස්වාමීනි! මාතිකමාතා මමැ’ යි ඕ කිවු ය. ‘තී පරසිත් දන්නී වෙහි දැ’ යි ඇසූ විට ‘කුමක් හෙයින් මා අතින් එය විචාරන්නෙහි දැ’ යි ඕ තොමෝ ඇසූ ය. ‘මා සිතූ සිතූ සියල්ල තී එසේ කළා වෙහි ය, එ හෙයින් විචාරමි’ යි. කීයේ ය. එවිට උපාසිකාව ‘පරසිත් දන්නා භික්‍ෂූන් වහන්සේලා බොහෝ වෙති’ යි කිවු ය. මහණ තෙමේ ‘උපාසිකාවෙනි! මම අනිකක් හු ගැන නො විචාරමි, තී ගැන විචාරමි’ යි කීයේ ය. එසේ කී කල්හිත් උපාසිකා තොමෝ ‘පරසිත් දනිමි’ යි නො දන්වා ‘පුත්‍රය! පරසිත් නො දන්නෝ මෙසේ කරත් දැ’ යි ඇසූ ය. ඉක්බිති ඒ භික්‍ෂු තෙමේ ‘මේ කර්‍මය අතිසාහසිකය, පෘථග්ජනයෝ යහපත් දෙයත් අයහපත් දෙයත් සිතති, එ හෙයින් යම් ලෙසකින් මම අයුතු දෙයක් ගැන සිතන්නෙම් නම්, මෝ තෙමෝ බඩු සහිත සොරා කෙස්වැටියෙන් අල්ලා ගන්නියක සේ මා වෙහෙසට පත් කරන්නී ය, එ හෙයින් මා මෙ තැනින් පලා, යා යුතු ය’ යි සිතා ‘උපාසිකාවෙති, මම යන්නෙමි’ යි දන්වා සිටියේ ය.

එවිට ‘කො තැනැ වඩින්නෙ හි දැ’ යි උපාසිකාව ඇසූය. ‘මම් බුදු රජුන් වෙත යන්නෙමි’ යි හෙ තෙමේ කීයේ ය. ‘මෙහි ම වැඩ හිඳිනු මැනැවැ’ යි කී කල්හි ඔහු ‘මෙහි හිඳිනු නො හැකි ය, යන්නට ම ඕනෑ ය’ යි එ තැනින් නික්ම බුදු රජුන් වෙත ගියේ ය. බුදුරජානන් වහන්සේ ‘මහණ! මොක ද මෙහි ආයෙහි, තට එහි වසන්නට ඉඩ නො ලැබුනේ දැ’ යි අසා වදාළ කල්හි ‘ස්වාමීනි! මට එහි වසනු නො හැකි ය’ යි හෙ තෙමේ කී ය. ‘ඇයි, වසනු නො හැකි’ යි ඇසූ කල්හි ඒ උපාසිකා තොමෝ සිතූ සිතූ සියල්ල දන්නී ය, පෘථග්ජනයෝ හොඳත් නො හොඳත් දෙක ම සිතති, යම් ලෙසකින් මට නරකක් නපුරක් සිතුනේ නම්, එවිට ඕ, බඩු සහිත සොරු කෙස්වැටියෙන් අල්ලා ගන්නියක සේ මා වෙහෙසට පමුණුවනු ඇතැයි සිතා එතැනින් නික්ම ආයෙමි’ යි. ඒ භික්‍ෂු තෙමේ කීයේ ය. බුදුරජානන් වහන්සේ ‘මහණ! තට එහි ම විසීම හිතකරය’ යි වදාළ කල්හි ‘ස්වාමීනි! මට එහි වසන්නට නම් නො හැකි ය, මම එහි නො යමි’ යි කීයේ ය. බුදුරජානන් වහන්සේ ‘එසේ නම්, තට එකක් පමණක් රැකිය හැකි දැ’ යි ඇසූහ. එවිට ‘ස්වාමීනි! ඒ කිමැ’ යි ඔහු ඇසී ය. ‘තෝ තාගේ සිත පමණක් රකුව, සිත එක් අරමුණෙක නො තැබිය හැකි බැවින් දුකසේ රැකිය යුතු ය, තෝ තමන්ගේ සිතට නිග්‍රහ කරව, අන් කිසිවක් ගැන නො සිතව, මේ සිත ඉතා දුකින් වෙහෙසී ගෙණ නිග්‍රහ කළ යුත්තෙකැ’ යි වදාරා බුදුරජානන් වහන්සේ මේ ධර්‍මදේශනාව කළ සේක:-

දුකසේ නිග්‍රහ කටයුතු වූ වහා ඉපිද නැසෙන සුලු වූ යම් අරමුණෙක කැමැති සේ වැටෙන සුලු වූ සිතෙහි දැමීම යහපත් ය. සිත දැමුනේ සුව එළවන්නේ ය.

දුන්නිග්ගහස්ස = දුකින් නිගතහැකි වූ. නිග්‍රහ කරන්නට නො පිළිවන් වූ.

සිතට නිග්‍රහ කිරීම නම් පහසු නො වේ. එය නුවණින් යෙදී කළ යුතු ය. යම් කිසිවිටෙක සිත උඩඟු වී නම්, එවිට ධම්මවිචය විරිය - පීති - සම්බොජ්ඣඞ්ග නො වැඩිය යුතු ය. මෙ කී ධර්‍ම වැඩීමෙන් සිතේ උඩඟු බව සංසිඳවනු නො හැක්කේ ය. උඩඟුබව සංසිඳවන්නට නම් වැඩිය යුත්තේ පස්සද්ධි - සමාධි - උපෙක්ඛා යන සම්බොජ්ඣඞ්ග තුනය. සිත ඇකිළී ගිය කල්හි ධම්මවිචය - විරිය - පීති සම්බොජ්ඣඞ්ග වැඩිය යුතු ය. පස්සද්ධි - සමාධි-උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣග නො වැඩිය යුතු ය. මේ කියූ ලෙසිනි සිතට නිග්‍රහ කළ යුත්තේ. එය පහසු වැඩෙක් නො වේ. ‘දුන්නිග්ගහස්ස’ යන්නෙන් වදාළෝ එය අපහසුබව ය.

ලහුනො = වහා ඉපිද වහා නැසෙන සුලු.

සිත, ඉපැදීම-සිටීම-නැසීම යන අවස්ථා තුනකින් යුක්ත ය. මෙසේ වූ සිත මොහොතක් තුළ දී කෙතෙක්වර ඉපිද නැසෙන්නේ දැ’ යි කීමට පිළිවන් සමතෙක් නැත. ‘නාහං භික්ඛවෙ! අඤ්ඤං එකධම්මම්පි සමනුපස්සාමි, යං එවං ලහුපරිවත්තං, යථයිදං චිත්තං’ යනු දේශනා ය. මේ චිත්තපරිවර්‍තනයෙහි ලා උපමා දැක්වීමත් අපහසුබව ය, බුදුරජානන් වහන්සේ වදාළෝ. මෙන්න ඒ බුද්ධවචනය:- ‘යාවඤ්චිදං භික්ඛවෙ! උපමාපි න සුකරා යාව ලහුපරිවත්තං චිත්තං’ යනු.

ස්වාමීනි! නාගසෙනයන් වහන්ස! එක් අසුරුසණකට ගත වන කාලය තුළ පවත්නා චිත්තසංස්කාරයෝ යම් ලෙසකින් රූපවත් වෙත් නම්, කොපමණ මහත් රාශියක් වෙත් දැ’ යි මිලිඳුරජු විසින් නාගසෙන ස්ථවිරයන් වහන්සේ අතින් චිත්තපරිවර්‍තනයෙහි ලා ඇසූ ප්‍රශ්නයෙකි. ‘වීසාල් එක්සිය පණස්සත් අමුණු දෙතිඹකුත් එක් අසුරු සණක් තුළ ඉපිද නැසෙන සිත් ගණනට නො පැමිණේය යි උන්වහන්සේ පිළිතුරු දුන්හ.

යථාකාමනිපාතිනො = යම කැමැති අරමුණෙක හෙන සුලු වූ. වැටෙන සුලු වූ.

“එතං හි ලභිතබ්බට්ඨානං වා අලභිතබ්බට්ඨානං වා යුත්තට්ඨානං වා අයුත්තට්ඨානං වා න ජානාති, නෙව ජාතිං ඔලොකෙති, න ගොත්තං, න වංසං, යත්‍ථ යත්‍ථ ඉච්ඡති ත්‍ථ ත‍ත්‍ථෙව නිපතතී ති යථාකාමනිපාතී ති වුච්චති” යනු අටුවා ය. මේ සිත ලැබිය හැකි වූ ද නො ලැබිය හැකි වූ ද යුතු වූ ද අයුතු වූ ද කිසිවක් නො දනියි. ජාතිගෝත්‍ර කිසිවක් නො ලබයි. කොයි යම් අරමුණක් නමුත් තමාට ප්‍රිය වේ නම්, එහි වැටෙන්නේ ය, යනු ඒ පාලිප්‍රදෙශයෙහි කෙටි තේරුම ය.

ඒ එසේම ය. සිත කිසිවක් සොයා බලන්නෙක් නො වේ. ඒ ඉතා පැහැදිලි ය. අන්‍යයන් විසින් නින්‍දා කරණ ලද්දක් වුවත් තමහට ප්‍රිය නම්, සිත එහි එල්බෙන්නේ ය. තා විසින් පිළිගණු ලබන අරමුණ අන්‍යයන් විසින් නින්දා කරණ ලද්දෙක, නො ද පිළිගත්තෙක, තාගේ ජාතිගෝත්‍රයන් හා නො ගැළපෙන්නෙකැ යි කා චිසිනුත් නො වැළකියැකි ය. තමහට රුචි නම්, කවුරුන් කුමක් කියුව ද පිළිගන්නේ ය. මෙයට මහාජනයාගෙන් ලැබිය හැකි සාධක අපමණ ය.

චිත්තස්ස දමථො සාධු = සිතේ දැමීම යහපත් ය.

නන් අරමුණු කරා යන්නට නො දී හිතකර වූ එක් අරමුණෙක පිහිටුවා චතුර්විධ ආර්‍ය්‍යමාර්‍ගයෙන් සිතෙහි ඇතිතාක් කෙලෙස් මුලුසුන් කොට නැසීම, සිත කෙලෙසුන්ගෙන් මුළුමනින් ඈත්කර .ගැණිම චිත්තදමන ය යි දත යුතුය.

‘සාධු’ යනු යහපත් ය, යන අරුත් ඇත්තේ ය. සාධුශබ්දය ‘සාධුකං සුණොම මනසිකරොම’ යනාදි තන්හි දළ්හීකර්‍ම යෙහි වැටේ. ‘සාධු භන්තෙ භගවා සඞ්ඛිත්තෙන ධම්මං දෙසෙති’ යනාදි තන්හි ආයාචනයෙහි වැටේ. ‘සාධු භන්තෙති ඛො තෙ භික්ඛු භගවතො භාසිතං අභිනන්‍දිත්‍වා අනුමොදිත්‍වා’ යනාදි තන්හි පිළිගැණීමෙහි ආයේ ය. ‘අසාධුං සාධුනා දමෙ’ යනාදි තන්හි සජ්ජනයා කෙරෙහි ආයේ ය. ‘සාධු සාධු සාරිපුත්තො’ යනාදි තන්හි සම්පහංසනයෙහි ආයේ ය. ‘සාධු ධම්මරුචි රාජා සාධු පඤ්ඤාණවා නරො සාධු මිත්තානමද්දුබ්භො පාපානං අකරණං සුඛං’ යනාදි තන්හි සුන්‍දරයෙහි ආයේ ය. මෙහි ද සුන්‍දරාර්‍ත්‍ථයෙහි වැටේ. එහෙයිනි කීයේ ‘සියලු කෙලෙස් නැසීම යහපත්’ යි.

චිත්තං දන්තං සුඛාවහං = දැමූ සීත සුව එළවන්නේ ය.

චිත්තදමනය යහපත් යි කීයේ මේ නිසා ය. චතුර්විධආර්‍ය්‍යමාර්‍ගයෙන් සියලු කෙලෙස් නසා සිත දමනය කරන ලද්දේ නම් ඒ මේ දමනය කළ සිත, ඒකාන්තයෙන් මග පල සුව හා නිවන් සුව ඵළවන්නේ ය.

මේ ධර්‍මදේශනාවගේ අවසානයෙහි පැමිණි පිරිසෙන් බොහෝ දෙන සෝවන්ඵලාදියට පැමිණියාහු ය. ධර්‍මදේශනාව මහජනයාහට වැඩ සහිත වූ ය.

භාග්‍යවත් බුදුරජානන් වහන්සේ ඒ භික්‍ෂුනමට මෙසේ අවවාද කොට ‘මහණ! යව, අන් කිසිත් ගැන නො සිතා එහි ම වසන්නැ’ යි පිටත් කොට යැවූසේක. ඔහු ද බුදුරජුන් වෙතින් ලත් අවසර ඇති ව එහි ගොස් පිටත්හි වූ කිසිත් ගැන නො සිතා එහි විසී ය. උපාසිකා තොමෝ දිවැසින් බලා ‘මාගේ පුත් අවවාද දෙන ඇදුරකු ලබා නැවැත ආයේ ය’ යි දැන ඔහුට හිතකර වූ ආහාර පාන පිළියෙල කොට දුන්නී ය. මහණ තෙමේ හිතකර වූ ආහාරපාන වළඳා මහණදම් කරන්නේ කීප දිනකින් ම රහත් ව මගපලසුවයෙන් දවස් යවන්නේ ‘මහා උපාසිකාව මට පිහිට වූ ය, මම මේ මෑනියන් නිසා සසරදුකින් මිදුනෙමි’ යි සිතා, නැවැත ‘මෝ මට මේ අත්බවේදී පිහිට වූවා සැබෑ ය, සසර අනික් අත් බව්හිදීත් පිහිට වූවා ද නො වූවා දැ’ යි සලකන්නේ එකුන් සියයක් අත්බව් සිහිපත් කෙළේ ය. මේ උපාසිකාව එකුන් සියයක් අත්බව්හි තමාට බිරිය වූවා පරපුරුෂයන් කෙරෙහි තදින් ලොල් ව තමන් ජීවිතයෙන් තොර කළ බව පෙණී ගියේ ය. ස්ථවිර තෙමේ, මෙතෙක් අගුණරාසිය දැක ‘මේ උපාසිකා තොමෝ අති සාහසිකකර්‍මයක් කළා ය’ යි සිතුයේ ය.

උපාසිකාව ගෙයි හුන්නී ම ‘කිමැ මුළුමනින් මා පුතුගේ පැවිදි කිස මුදුන් පැමිණියේ දැ’ යි විමසා බලන්නී ඔහු රහත්බවට පැමිණිබව දැන නැවැතත් විමසා බලන්නී, ‘මාගේ පුත් තෙමේ, මේ උපාසිකාව මට දැන් පිහිට වූවාය, මෝ පෙරත් මට පිහිට වූවා ද නො වූවා දැ’ යි විමසමින් එකුන් සියයක් අත්බව් සිහිපත් කෙළේ ය, එහි ද මා එකුන් සියයක් අත් බව්හි දී මොහුගේ බිරිය බවට පත් ව පරපුරුෂයන් හා එකතු ව මොහුගේ ජීවිතය නැසූබව දැක, උපාසිකාව විසින් අතිසාහසික කර්‍මයක් කරණ ලදැ යි සිතුයේ ය, වේවා, සසරැ සැරි සරන මා විසින් මාගේ පුත්‍රයාට උපකාරයක් කළ විරූ දැ’ යි විමසුවා ය. එහිදී ඕ තොමෝ නැවැතත් සියක්වන අත්බව සිහිපත් කළා ය. ඒ සියක් වන අත්බවේදී මොහුට බිරිය වූ තමන් විසින් එක් ජීවිත විනාශයක දී තම ජීවිතය මොහුට පිදූ බව දුටුවා ය. එවිට ‘මා විසින් මා පුතුට මහත් උපකාරයක් කරන ලදැ’ යි ගෙයි හුන්නී ම, ‘තවත් එහාට පොඩ්ඩක් විමසා බලනු මැනැවැ’ කිවු ය. ස්ථවිර තෙමේ, දිව කණින් එය අසා සියක්වන අත්බව සිහිපත් කොට ඒ අත්බවේ දී ඇය තමන්ට දිවි පිදූ බව දැන ‘අරුමයෙකි, මේ උපාසිකාව විසින් මට මහත් උපකාරයක් කළ විරූ ය’ යි තුටු සිත් ඇත්තේ ඇයට එහිදී ම සිවුමගපල පිළිබඳ කරුණු කියා දී අනුපාදිශෙෂනිර්‍වාණධාතුවෙන් පිරිනිවියේ ය.

සසුනෙහි නො ඇලුනු මහණෙක්

එක් කලෙක බුදුරජානන් වහන්සේ, සැවැත්නුවර ජෙතවන මහාවිහාරයෙහි වැඩ වසන සේක. එ කල්හි එ නුවරැ වැසි එක් සිටුපුත්‍රයෙක් තමන්ගේ හිතවත් තෙර නමක් කරා ගොස් ‘ස්වාමීනි! මම දුකින් මිදෙනු කැමැත්තෙමි, එ හෙයින් මට දුකින් මිදෙන්නට සැටියක් කියනු මැනැවැ’ යි දන්වා සිටියේ ය. ‘හා හොඳ යි, දුකින් මිදෙනු කැමැත්තෙහි නම්, ලහබත් දෙව, පක්‍ෂයකට වරක් බැගින් දෙන බත් දෙව, වැසි කාලයෙහි දෙන බත් දෙව, සිවුරු පිරිකර දෙව, තමන්ගේ ධනය කොටස් තුනකට බෙදා එයින් එක් කොටසක් කර්‍මාන්ත දියුණුව පිණිස යොදා එක් කොටසකින් අඹු දරුවන් රකුව, එක් කොටසක් බුදුසසුනෙහි දියුණුවට යොදව’ යි ඒ තෙරුන් මෙසේ කී කල්හි, හෙ තෙමේ ‘ඉතා යහපතැ’ යි කියූ ලෙසින් සියල්ල කොට නැවැත දවසෙක තෙරුන් වෙත ගියේ ය. ගොස් ‘ස්වාමීනි! දැන් ඉතින් මා විසින් කුමක් කළයුතු දැ’ යි ඇසී ය. ‘උපාසකය! සරණසීලයෙහි පිහිටා පන්සිල් සමාදන් ව ඒ මැනැවින් රැකිය යුතු’ යි ස්ථවිර තෙමේ කී ය. උපාසකයා එසේත් කොට නැවැතත් තෙරුන් වෙත ගොස් ‘ස්වාමීනි! ඒ කී සැටි කෙළෙමි, දැන් කුමක් කළ යුතු දැ’ යි ඇසී ය. ඒ වර දස සිල් රකින්නට කීයේ ය. ඔහු දසසිල් රැක නැවැත තෙරුන් වෙත ගොස් දසසිල් රැකිය බව කියා නැවැත කුමක් කළ යුතු ද, ඉදිරියෙහි කළ යුතු තවත් යමක් වේ දැ’ යි ඇසූයේ ය. එවිට ස්ථවිර තෙමේ, ඔහුට පැවිදිවන්නට කී ය. ඒ වචනයෙන් ඔහු පැවිදි විය. එහි දී එක් ආභිධර්මිකභික්‍ෂුවක් ඔහුට ආචාර්‍ය්‍ය වූයේ ය. විනයධර භික්‍ෂුවක් උපාධ්‍යාය වුයේ ය. ලැබූ උපසම්පදා ඇති ඒ නවක භික්‍ෂුවට ආභිධර්මිකාචාර්‍ය්‍ය තෙමේ තමන් වෙත පැමිණි විට අභිධර්‍මයෙහි ග්‍රන්‍ථිස්ථාන පිළිබඳ ප්‍රශ්නයන් උගන්වයි. විනයාචාර්‍ය්‍ය තෙමේ ‘බුදුසසුනෙහි පැවිදි බව ලැබූවහු විසින් මේ දේ කළ යුතු ය, මේ දේ නො කළ යුතු ය, මේ දේ කැප ය, මේ දේ නො කැප ය’ යි ඔහුට විනයධර්‍මය උගන්වයි. මෙසේ ඉගෙණ ගන්නා වූ ඒ භික්‍ෂු තෙමේ, ‘මේ වැඩේ ඉතා බැරෑරුම් ය, මා සිතා සිටියා සේ නො වේ, මම දුකින් මිදෙනු කැමැති ව පැවිදි වීමි, එහෙත් විනය දහම් ලෙසින් මෙහි අත දිගු කිරීමට තැනක් පමණකුදු නැත, මෙසේ නම් ගෙදර ඉඳ ම දුකින් මිදෙන්නට හැකි ය, එහෙයින් සිවුරු හැර ගිහි වන්නෙමි’ යි සිතා එ තැන් පටන් සසුනෙහි කළකිරී ද්වත්තිංසාකාරය සජ්ඣායනා නො කෙරෙයි. ඉගෙනීම නො කෙරෙයි. ශරීරය වෑරුණේ ය. නහර ඉල්පී සිටියේ ය. අලසකමින් වැඩුනේ ය. සිරුර කසන්නට පටන් ගත්තේ ය. සිටි තැන ම සිටියේ ය. හුන් තැනම හුන්නේ ය. ඒ දුටු හෙරණපැවිද්දෝ ‘ඇවත! මොක ද සිටි තැන ම සිටින්නෙහි, හුන් තැන ම හිඳින්නෙහි, සිරුර සුදු මැලි වෙලා, වෑරුණේ පැහැය නො පැහැය වූයේ, නිතර කසන්නෙහි, කුමක් හෙයින් ද, තා විසින් කුමක් කරන ලද දැ’ යි ඇසූහ. ‘ඇවැත්නි! සසුනෙහි ඇලුම් නැත, සසුනෙහි කළකිරුණේ වෙමි’ යි ඔහු කී විට සාමණේරයෝ ‘කුමක් නිසා එසේ වූයෙහි දැ’ යි අසා දැන ගෙණ ඒ බව ඔහුගේ ආචාර්‍ය්‍යොපාද්ධ්‍යායයන්ට දන්වා සිටියාහු ය. ඔවුහු එවේලෙහි තම ශිෂ්‍යයා බුදුරජුන් ඉදිරියට ගෙණ ගියහ. උන්වහන්සේ ඒ භික්‍ෂූන් අතින් ‘මහණෙනි! තමුසේලා මේ වේලෙහි කුමක් නිසා මෙහි ආවහු දැ’ යි අසා වදාළ විට ‘ස්වාමීනි! මේ නම සසුනෙහි කළකිරී සිටී’ යි දන්වා සිටියාහු ය. එවිට බුදුරජානන් වහන්සේ ‘සැබෑ ද මහණ!’ යි ඇසූහ. ඔහු ‘එසේ ය’ යි පිළිතුරු දින. ‘කුමක් නිසා කළකිරුණෙහි දැ’ යි නැවැත ඇසූ විට ‘ස්වාමීනි! මම දුකින් මිදෙනු කැමැති ව පැවිදි වීමි, මට ආචාර්‍ය්‍යයන් වහන්සේ අභිධර්‍මය උගන්වත්, උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ විනයධර්‍මය උගන්වත්, ඒ ඉගෙන ගන්නා වූ මට මෙහි බුදුසසුනෙහි අත දිගුකිරීමට පමණකුත් ඉඩ නැත්තේ නො වේ දැ යි සිත් විය; ගිහි ව ද දුකින් මිදෙන්නට හැකි බැවින් සිවුරු හැර යෑමට ඉටා ගත්තෙමි’ යි කීයේ ය. එ කල බුදුරජානන් වහන්සේ ‘මහණ! මාගේ සිත රැකිය හැකි දැ’ යි ඇසූහ. ‘එහෙයි, ස්වාමීනි!’ යි ඔහු පිළිතුරු දින. ඉක්බිති බුදුරජානන් වහන්සේ ‘එසේ නම්, ඔය නම තමන්ගේ සිත පමණක් රැක ගන්නැ’ යි අවවාද කොට මේ ගාථාධර්‍මය දේශනා කළ සේක:-

දැක්මට ඉතා අපහසු වූ නො හැකි වූ ඉතා ම සියුම් වූ කැමැති යම් ම අරමුණෙක හෙනසුලු වූ සිත, නුවණැත්තේ රකින්නේ ය. සිත රක්නා ලද්දේ සුව එළවන්නේ ය.

සුදුද්දසං = දක්නට ඉතා අපහසු වූ නො පිළිවන් වූ.

සිත අරූපීධර්‍මයෙකි. එහෙයින් එය ඇසින් නො දැක්ක හැකි ය.

සුනිපුණං = ඉතා සියුම් වූ.

යථාකාමතිපාතිනං = යම් ම කැමැති අරමුණෙක හෙන සුලු වූ ^[39] වැටෙන සුළු වූ.

චිත්තං රක්ඛෙථ මෙධාවී = නුවණැත්තේ සිත රකින්නේ ය. ^[40]

ස්කන්‍ධ - ධාතු - ආයතනයන්ගේ නො සිඳ පැවැත්මැ යි ගණු ලබන සසර ගැන කිසිත් නො දත් අඥපුද්ගල තෙමේ තමන්ගේ සිත රැකුමෙහි අපොහොසත් ය. ඔහු චිත්තවශී ව සිතට යටත් ව විපතට වැටෙන්නේ ය. ප්‍රාඥපුද්ගල තෙමේ, චිත්තවශී ව විපතට වැටෙන අඥයා මෙන් නො ව සිත නොයෙක් අරමුණුවල විසිර යන්නට ඉඩ නො දී නිදොස් වූ එක් අරමුණෙක පිහිටුවා මැනැවින් රකින්නේ ය.

චිත්තං ගුත්තං සුඛාවහං = සිත රක්නා ලද්දේ සුව එළවන්නේ ය.

ඒ ඒ තැනැ විසිර යන්නා වූ සිත එසේ යන්නට ඉඩ නො දී හිත වූ එක් අරමුණෙක පිහිටුවා සිහිය යොදා රක්නා ලද්දේ මගපල සුව හා නිවන්සුව ඵළ වන්නේ ය.

දේශනාවගේ අවසානයෙහි ඒ මහණ තෙමේ සෝවන් වූයේ ය. එහි සිටි අන් බොහෝ දෙන ද සෝවන්ඵලාදිය ලැබුවෝ වූහ. දේශනාව මහාජනයාට වැඩ සහිත වූ ය.

භාගිනෙය්‍යසඞ්ඝරක්ඛිත ස්ථවිරයන් වහන්සේ

සැවැත්නුවර වැසි සැදැහැවත් එක් කුලපුත්‍රයෙක් බුදුරජානන් වහන්සේ වෙත පැමිණ බණ අසා පැවිදි ව ලැබූ උපසම්පදා ඇත්තේ සඞ්ඝරක්ඛිත ස්ථවිරැ යි ප්‍රසිද්ධ වූයේ, කිහිප දිනකට පසු රහත් බවට ද පැමිණියේ ය. සඞ්ඝරක්ඛිත ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ මලනු තෙමේ තම පුතුට සඞ්ඝරක්ඛිත යි නම් කළේ ය. හෙ තෙමේ භාගිනෙය්‍යසඞ්ඝ රක්ඛිත යි ප්‍රසිද්ධ වූයේ ය. සුදුසු වයසෙහි දී ඔහු තෙරුන් වෙතට පැමිණ පැවිදි උපසපන් බව් ලබා ගෙණ එක්තරා ගමෙක වූ වෙහෙරක වස් වසනු පිණිස ගියේ ය. එහි දී ඔහුට වස් කෙළවර සත් රියන් පමණ වූත් අට රියන් පමණ වූත් වැසිසළු දෙකක් ලැබුන්නේ ය. ‘අට රියන් පමණ වූ රෙදිකඩ උපාද්ධ්‍යායයන් වහන්සේට දෙන්නෙමි, සත් රියන් රෙදි කඩ මාගේ ප්‍රයෝජනයට ගන්නෙමි’ යි සිතා වස් පවරා උපාද්ධ්‍යායයන් දකින්නට එන්නේ, අතර මග දී පිඬු සිඟා ගෙණ තෙරුන් විහාරයට පැමිණෙන්නට කලින් ම වෙහෙරට ගියේ ය. එහි දී තෙරුන් දාවල වැඩ හිඳින තැන හැමද පිරිසිදු කොට පාදෝනා දිය එළවා තබා අසුනකුත් පණවා තෙරුන් එන මග බලා සිටියේ ය. ලඟ එන්නා වූ තෙරුන් දැක ඉදිරියට ගොස් පාසිවුරු පිළිගෙන ‘ස්වාමීනි! වැඩ හිඳිනු මැනැවැ’ යි තෙරුන් වඩා හිඳුවා තල්වැට ගෙණ පවන් සලා පා සෝදා රෙදිකඩ ගෙණවුත් තෙරුන්ගේ පාමුල්හි තබා මෙය පිළිගෙන වදාරා පරිභෝග කරණු මැනැවැ’ යි පවන් සල සලා සිටියේය.

සඞ්ඝරක්ඛිත ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඔහුට සඞ්ඝරක්ඛිත ය! මට ඇඳීමට පෙරවීමට තුන් සිවුරු තිබේ, මෙය තමුසේ ම ප්‍රයෝජන ගණුව’ යි කීහ. ‘ස්වාමිනි! මෙය ලැබූ දා ම හාමුදුරුවන් වහන්සේට ම දෙන්නෙමි’ යි මා නියම කර ගන්නා ලද්දේ ය, එහෙයින් මෙය පරිභෝග කරණු මැනැවැ’ යි නැවැත ද ඉල්ලා සිටියේ ය. ‘සඞ්ඝරක්ඛිත! තමුසේගේ අදහස් එසේ විය හැකි ය, මට තුන් සිවුර ම තිබේ. මෙය තෝ ම ප්‍රයෝජන ගණුව’ යි මහතෙරුන් වහන්සේ එවර ද කීහ. ‘ස්වාමීනි, එසේ නො කළ මැනැව, හාමුදුරුවන් වහන්සේ මෙය ප්‍රයෝජනයට ගන්නා විට මට මහත් ඵලයෙක් වන්නේ ය, එහෙයින් පිළිගත මැනැවැ’ යි භාගිනෙය්‍ය සඞ්ඝරක්ඛිත ස්ථවිර තෙමේ නැවැත නැවැතත් ඉල්ලා සිටියේ ය. එහෙත් මහතෙරුන් වහන්සේ ඒ පිළිගැණීමට සතුටු නො වූහ. තෙරුන්ට පවන් සලමින් සිටි භාගිනෙය්‍ය සඞ්ඝරක්ඛිත ස්ථවිර තෙමේ ‘මම ගිහිනෑකමින් තෙරුන්ගේ බෑනනු වෙමි, දැන් අතැවැසි වෙමි, එහෙත් මුන්වහන්සේ මා හා එකතු වන්නට නො කැමැති සේක, මා අයත් දෙය ප්‍රයෝජන ගැණීමට නො කැමැති සේක, මා අයත් දෙය ප්‍රයෝජන ගන්නට නො කැමැති ය, එසේ මුන්වහන්සේ මා අයත් දෙය ප්‍රයෝජනයට ගන්නට නො කැමැති සේක් නම්, මට මේ මහණකමින් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක් ද, සිවුරු හරින්නෙමි’ යි සිතා නැවැත ‘ගිහිගෙය ඉතා දුකින් නගා තැබිය යුත්තකි, එහි කම්කටොලු ඉතා බොහෝ ය, එහෙයින් ගිහි ව කෙසේ ජීවත් වන්නෙම් දැ’ යි සිතී ය.

ඒ හා ම ඔහු ‘අට රියන් පමණ වූ මේ රෙදිකඩ විකොට එළුදෙනක ගන්නෙමි, ඒ එළුදෙන වැදූ විට එළුපැටවුන් හදා වඩා විකොට මුදල් රැස් කරන්නෙමි, මුදල් රැස් කොට අඹුවක ගෙ‍ණෙන්නෙමි, ඈ පුතකු වැදූ කල ඔහුට මාගේ මාමාගේ නම තබා කුඩා කරත්තයක් සාදා පුතා හා අඹුව එහි නංවා ගෙණ මාමා බැහැ දකින්නට එන්නෙමි, එන ගමනේ අතර මග දී ‘පුතා ගෙණ එව, මම වඩා ගන්නෙමි’ යි අඹුවට කියන්නෙමි, එවිට ඈ ‘පුතුගෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක් ද, කරත්තය දක්කව’ යි මට කියා පුතු වඩා ගෙණ යන්නී ය, වඩා ගෙණ යනු නො හැකි වූ කල්හි කරත්තපාරෙහි පුතු හෙළන්නී ය, එවිට කරත්තරෝදය පුතුගේ ඇඟ උඩින් යන්නේ ය, තී මට පුතු වඩා ගෙණ යන්නට නො දී කරත්ත පාරෙහි හෙළා මා නැසුවා ය, යි කෙවිටෙන් ඇගේ හිසට ගසන්නෙමි’ යි සිතන්නේ පවන් සලමින් ම තෙරුන්ගේ හිසට තල්වැටෙන් ගැසුවේ ය, තෙරුන් වහන්සේ ‘සඞ්ඝරක්ඛිත තෙමේ මා හිසට ගැසූයේ කුමක් නිසා දැ’ යි විමසන්නෝ ඔහු සිතූ සියල්ල දැන ‘සංංඞ්ඝරක්ඛිත! බිරියට ගසනු නො හැකි හෙයින් ද මා හිසට ගැසුයෙහි මේ මහලු තරුන්ගේ අතැ ඇති වරද කිමැ’ යි ඇසූහ. ඉක්බිති හෙතෙමේ ‘මට වූයේ මහවරදෙකි, මහවිපතකි, උපාද්ධ්‍යායයන් වහන්සේ මා සිතූ සියල්ල දත් සේක, මට මහණ කමින් වැඩෙක් නැතැ’ යි තල්වැට දමා පැන ගියේ ය.

පැන දුවන ඔහු අල්ලා ගත් භික්‍ෂූන් වහන්සේල්ලා ඔහු බුදුරජුන් වෙතට ඇද ගෙණ ගියහ. බුදුරජානන් වහන්සේ ඒ භික්‍ෂූන් දැක ‘මහණෙනි! තමුසේලා කුමක් නිසා මෙහි ආවහු ද, තොප විසින් භික්‍ෂුනමක් මෙහි පමුණු වන ලද්දේ කුමක් නිසා දැ’ යි ඇසූහ. ‘ස්වාමීනි! මේ මහණ කළකිරී පැන යන්නේ අප විසින් අල්ලා ගන්නා ලදු ව ඔබ වහන්සේ වෙතට ගෙණ ආවෙමු’ යි ඒ භික්‍ෂූන් කී කල්හි ‘මහණෙනි! එසේදැ’ යි නැවැත අසා වදාළ සේක. ‘ස්වාමීනි! එසේ ය’ යි ඒ භික්‍ෂූහු දැන්වූහ. එවිට බුදුරජානන් වහන්සේ ‘තා විසින් මෙබඳු සාහසිකකර්‍මයක් වැරදි වැඩෙක් කරන ලද්දේ කුමක් නිසා ද, තෝ එක් බුදු කෙනෙකුන්ගේ සසුනෙහි පැවිදි වූයේ නො වෙහි ද, එසේ පැවිදිව ද සෙදගැමි මගට පැමිණියෙකැ යි හෝ අනගැමිමගට පැමිණියෙකැ යි හෝ රහත්මගට පැමිණියෙකැ යි හෝ කියවා ගැන්මෙහි අසමර්‍ත්‍ථ වූයෙහි ය, කුමක් නිසා මෙබඳු බැරෑරුම් වැරදි වැඩක් කෙළෙහිදැ’ යි විචාළ සේක.

භාගිනෙය්‍ය සඞ්ඝරක්ඛිත ස්ථවිර තෙමේ ‘ස්වාමීනි! මම කළකිරුනේ වෙමි’ යි කී ය. ‘කුමක් හෙයින් කළකිරුණෙහිදැ’ යි ඇසූ කල්හි වැසිසළු ලත් දා පටන් තෙරුන්ට තල්වැටින් ගැසීම දක්වා සිදු වූ සියලු තොරතුරු කියා ‘මම මේ නිසා පැන ගියෙමි’ යි දන්වා සිටියේ ය. බුදුරජානන් වහන්සේ ‘සඞ්ඝරක්ඛිත! තෝ කිසිත්, නො සිතව, සිත වනාහි ඉතා ඈත්හි වූ ද අරමුණු පිළිගන්නා සැහැවි ඇත්තෙකි, එහෙයින් රාගද්වේෂමෝහ බන්‍ධනයෙන් මිදෙන්නට මහන්සි දරව’ යි වදාරා මේ ධර්‍මදේශනාව කළ සේක:-

දුර යන්නා වූ ද මේ සිත, යම් කෙනෙක් සංවරයෙහි පිහිටුවත් ද, ඔවුහු තුමූ මාරබන්‍ධනයෙන් මිදෙන්නාහු ය.

දූරඞ්ගමං = දුර යන්නා වූ.

සිත නම්, කෙස්අගක් පමණ වූ තැන් ද පෙරදිග් ආදියෙහි ගමන් නො කෙරෙයි. එහෙත් මෙයින් වදාළෝ, පාත අජටාකාශය පටන් උඩ අජටාකාශය දක්වා මේ අතර ඉතා දුර වූත් අරමුණු පිළිගන්නේ ය, යනු යි. එහෙයින් ම සිත ‘දූරඞ්ගම’ නම් වේ. සිත ඉතාදුර වූ ඇස් කන් නාස් ආදියෙහි හැපෙන්නා වූ නන් වැදෑරුම් අරමුණු පිළිගන්නා බවට මේ කතාපුවත ම නිදසුන් ය.

‘චිත්තස්ස හි මක්කටසුත්තමත්තකම්පි පුරත්ථිමාදිදිසාභාගෙන ගමනං නාම නත්ථි, දුරෙ සන්තම්පි පන ආරම්මණං සම්පටිච්ඡතී ති දූරඞ්ගමං නාම ජාතං’ යනු අටුවා ය.

එකචරං = එකචර වූ. එකලා ව ම පවත්නා වූ. තනි ව හැසිරෙන්නා වූ.

මේ සිත කර්ණිකාවක් බැන්දා සේ එකවිට දෙතුන් සිතක් නො ඉපිද එක් සිතක් ඉපිද නිරුද්ධ වූ කල්හි ම අනික් සිතක් උපදින බැවින් ‘එකචර’ නම් වී ය.

‘සත්තට්ඨචිත්තානි පන එකතො කණ්ණිකබද්ධානි එකක්ඛණෙ උප්පජ්ජිතුං සමත්‍ථානි නාම නත්‍ථි, උප්පත්තිකාලෙ එකමෙව චිත්තං උප්පජ්ජති, තස්මිං නිරුද්ධෙ පුන එකෙකමෙව උප්පජ්ජති, තසමා එකචරං නාම ජාතං’ යනු අටුවා ය.

අසරීරං = සිරුරක් නැත්තා වූ.

‘චිත්තස්ස සරීරසණ්ඨානං වා නීලාදිප්පකාරො වණ්ණභෙදො වා නත්‍ථි ති අසරීරං’

සිතෙහි සිරුරු සටහනෙක් නැත. නීලපීතාදී වූ පැහැයකුත් නැත. පැහැසටහන් රූපීධර්‍මයන් කෙරෙහි ම පිහිටන්නේ ය. සිත අරූපීධර්‍ම බැවින් ඒ කිසිත් නො පිහිට යි. එහෙයින් සිත ‘අසරීර’ නම් වේ.

ගුහාසයං = ගුහාවක නිදන්නා වූ. ගුහායෙහි පවත්නා වූ.

හෘදයවස්තුව මෙහි ගුහා නම් වේ. එය සිරුර තුළ දෙතන මැද පිහිටියේ ය. පැහැය විසින් රත්පියුම්පෙත්තේ පිටපැත්තෙහි පැහැයට බඳු පැහැ ඇත්තේ ය. සටහන් විසින් පිට පෙති හැර යටිකුරු කොට තැබූ නෙළුම් මොට්ටුවකට බඳු සටහන් ඇත්තේ ය පිටත හොඳට මටටම් ය. ඇතුළත වැටකොළුගෙඩියක ඇතුළතට සමාන ය. නුවණැත්තන්ගේ ඒ මේ හදවත විකශිත ය. මඳ නුවණැත්තන්ගේ මුකුලිත ය. හැකුළුනේ ය. එහි තුළ දොඹ ඇටයක් පිහිටු වන තැන් පමණ වූ වළක් ඇත්තේ ය. එහි අඩපතක් පමණ ලේ ඇත්තේ ය. රාගවරිතයන්ගේ හදවත තුළ පවත්නා ඒ ලේ රත් පැහැය ගත්තේ ය. ද්වේශචරිතයන්ගේ කළු පැහැය ගත්තේ ය. මෝහචරිතයන්ගේ මස් සේදූ දිය වැනි වේ. විතර්‍කචරිතයන්ගේ කොල්ලු තම්බා ගත් දිය වැනි වේ. ශ්‍රද්ධාවරිතයන්ගේ කිණිහිරිමල්පැහැය වැනි වේ. ප්‍රඥාවරිතයන්ගේ ඉතා පහන් වේ. මෙසේ ඒ ඒ පුද්ගලයන්ගේ චරිත වශයෙන් නන් පැහැයෙන් යුත් ලේ ඇසුරු කොට සිතේ පැවැත්ම වන්නේ ය. එහෙයින් සිත ‘ගුහාසය’ නම් වී ය.

දූරඞ්ගමං, එකචරං, අසරීරං, ගුහාසයං යන මේ පද සතර මෙහි සිටියේ ‘චිත්තං’ යනු වෙසෙසා ය. යෙ = යම් කෙනෙක්.

මෙයින් සත්‍රී පුරුෂ ගෘහස්ථ ප්‍රව්‍රජිතාදී වූ සියල්ලෝ ම ගැණෙති.

සඤ්ඤං එස්සන්ති = සංවරයෙහි පිහිටුවත් ද.

නො උපන් කෙලෙසුන් නො උපදවා ප්‍රමාදහේතුවෙන් උපන් කෙලෙසුන් දුරු කරමින් සිත සංවරයට පමුණුවත් ද, යනු ය මෙයින් කියූයේ. මෙහි දැක්වෙන ය ශබ්දය ත ශබ්දය අපේක්‍ෂා කරණ බැවින් ඒ දක්වන්නට සිංහලයෙහි දී පමුණුවත් ද යි ද කාරය යොදන ලද්දේ ය. නො උපන් කෙලෙස් නො උපදවා යම්කිසි ප්‍රමාදයකින් උපන් කෙලෙස් වෙත් නම්, ඔවුන් දුරු කරමින් නන්වැදෑරුම් අරමුණු කරා සිතට යන්නට ඉඩ නො දී එයින් සිත රැකුම ‘සඤ්ඤම’ නමි.

මොක්ඛන්ති මාරබන්‍ධනා = මාරබන්‍ධනයෙන් මිදෙන්නාහ.

සිත සංවරයෙහි පිහිට වූ ස්ත්‍රීපුරුෂාදී වූ සියල්ලෝම මාරබන්‍ධනයෙන් මිදෙත් යි වදාළ සේක. කර්‍මවෘත්ත - ක්ලේශවෘත්ත විපාකවෘත්ත යන ත්‍රෛභූමකවෘත්ත ‘මාරබන්‍ධන’ නමි. මාරධෙය්‍යං’ යන්නට කළ පරිකථාව බලනු.

“යෙ කෙචි පුරිසා වා ඉත්‍ථියො වා ගහට්ඨා චා පබ්බජිතා වා අනුප්පජ්ජනකස්ස කිලෙසස්ස උප්පජ්ජිතුං අදෙන්තා සති සම්මොහෙන උප්පන්නං කිලෙසං පජහන්තා චිත්තං සඤ්ඤමෙස්සන්ති, සංයතං අවික්ඛිත්තං කරිස්සන්ති, සබ්බෙ තෙ කිලෙසබන්‍ධනාභාවෙන මාරබන්‍ධනසඞ්ඛාතා තෙභූමකවට්ටා මුච්චිස්සන්ති” යන අටුවා ය.

මේ ධර්‍මදේශනාවගේ අවසානයෙහි භාගිනෙය්‍යසඞ්ඝරක්ඛිත. ස්ථවිරයන් වහන්සේ සෝවන් වූහ. පැමිණ සිටි අන් බොහෝ දෙන ද සෝවන් ඵලාදියට පැමිණියෝ ය. ධර්‍මදේශනාව මහාජනයාට වැඩ සහිත වූ ය.

චිත්තහත්‍ථ ස්ථවිරයන් වහන්සේ

සැවැත්නුවරැ වැසි එක් කුල පුත්‍රයෙක් ගාලෙන් පලා ගිය ගොනකු සොයමින් වනයට ගියේ ය. එහි පෙරවරුයෙහි තැන තැන සොයා ඇවිද ඉරමුදුන් වේලෙහි ගොනා දැක අල්ලා බැඳ ගෙණ ඌ ගවයන් සිටි තැනට යැවී ය. තෙමේ බඩගිනි ඉවසාගත නො හැකි ව ‘බත් ටිකක් කමි’ යි අසල තුබූ වෙහෙරකට ගියේ ය. ගොස් භික්‍ෂූන් වැඳ එකත් පසෙක හුන්නේ ය. එ වේලෙහි එහි ඉඳුල් ලන බඳුනෙහි වළඳා ඉතිරි වූ බත් තුබුනේ ය.

භික්‍ෂූන් වහන්සේලා බඩසයින් පෙළුනු ඔහු දැක ‘මේ තැටියෙහි තිබෙන බත් ගෙණ කව’ යි තැටිය තුබූ තැන පෙන් වූහ. බුදුරජානන් වහන්සේගේ කාලයෙහි භික්‍ෂූන් වහන්සේට නොයෙක් අන්දමේ මාලුපිණීයෙන් යුත් බත් ලැබුනේ ය. ඔහු ඒ තැටියෙන් බත් ගෙණ කාලා පැන් බීලා අත් සෝදා ගෙණ භික්‍ෂූන් වෙත ගොස් වැඳ ‘ස්වාමීනි! අද දානයට පැවරූ තැනකට වැඩියෝ දැ’ යි ඇසී ය. ‘නැත, අපට සැම දා ම මේ ලෙසට කෑම් බීම් ලැබේ’ යි භික්‍ෂූන් වහන්සේලා කීහ. ‘අපි රෑ දාවල මහත් ආයාසයෙන් මහත් වීර්‍ය්‍යයෙන් රැකී රක්‍ෂා කරන්නමෝ නමුත්, කිසි දිනක හිත බඩ පුරා මේ අන්දමේ රසවත් මාලුපිණිවලින් යුත් බතක් කන්නට මොන ලෙසකිනුත් අපට නො ලැබේ, මේ හාමුදුරුවරු දිනපතා හැම වේලේම මෙසේ රසට ගුණට වළඳන්නෝ ය, මමත් මහණවෙමි’ යි සිතා භික්‍ෂූන් වෙත ගොස් මහණකම ඉල්ලා සිටියේ ය. භික්‍ෂූන් වහන්සේලා ඔහු පැවිදි කළහ.

පැවිදි වූ ඔහු උපසපන්බව් ඇත්තේ, වත් පිළිවෙත් කරමින් බුදුරජුන්ට උපන් ලාභසත්කාර වළඳන්නේ, කිහිපදිනකින් ම තර බාරු සිරුරු ඇත්තේ විය. එහෙත් පිඩු සිඟා යෑම කරදරයෙකැ යි සිතූ ඔහු ‘මහණකමින් වැඩෙක් නැතැ’ යි ටික දිනක් හොඳට කා බී සිවුරු හැර ගියේ ය. නැවැත ගෙයි කටයුතුවලට බැසීමෙන් ඔහුගේ සිරුර වෑරී ගියේ ය. එවිට ‘මේ ගිහිකමෙන් වැඩෙක් නැතැ’ යි ඔහු නැවැත ද ගෙය හැර දමා පැවිදි වූයේ ය. සිරුර තරබාරු වූ සැටියේ නැවැතත් සිවුරු හැරියේ ය. මොහු පැවිදිව සිටින්නේ භික්‍ෂූන් වහන්සේලාට නොයෙක් අතින් උපකාර කරන්නේ ය. නැවැතත් කිහිප දිනකින් වෙහෙරට ගොස් මහණකම ඉල්ලී ය. භික්‍ෂූහු ඒ වරත් උපකාර පිණිස ඔහු පැවිදි කළහ. මෙසේ මෙතෙමේ ස වරක් පැවිදි ව සිවුරු හැර ගියේ ය. එහෙයින් මොහු චිත්ත වශික ව හැසිරේය යි ඔහුට ‘චිත්තහත්‍ථ’ යි නම් කළහ.

වරක් ගිහි ව වරක් පැවිදි ව දවස් යවන මොහුගේ බිරිඳ ගර්‍භනී වූ ය. දිනක් මොහු සත්වනවර වනයෙහි වැඩට යෙදූ නගුල් වියදඬු ආදී වූ සාන උපකරණ අරගෙණ ගෙට අවුත්, ඒ උපකරණ තැන්පත් කොට තබා ‘සිවුර ගන්නෙමි’ යි කාමරයට ඇතුල් විය. ඒ වේලෙහි බිරිය වැතිර නිදි ගත්තා ය. ඇය ඉණ ඇඳි රෙදිකඩ ද ඇයගේ සිරුරෙන් පහව තුබුනේ ය. කටදෙකොණින් කුණු කෙළ වැගුරුණේ ය. නැහයෙන් ‘සුරු, සුරු’ යන හඬ නික්මුනේ ය. බිරිය දුටු හැටියේ ඇය ඉදිමී ගිය මළ සිරුරක් සේ ඔහුට වැටහින. ‘අනේ, මේ තමා අනිත්‍ය ය, මේ තමා දුක, මට මෑ නිසා පැවිදි ව සිටිනු බැරි වී ය’ යි සිතන්නට වූ ඔහු සිවුරු කොණ ගෙණ බඩ බඳිමින් ම ගෙයින් නික්ම ගියේ ය. අසල ගෙයි හුන් ඔහුගේ නැන්දනී තොමෝ සිවුරු කොණ බඩ බඳිමින් යන ඔහු දැක ‘මූ කුඹුරෙන් ආ හැටියේ ම ගෙයි මඳකුත් නො නැවතී සිවුරෙන් බඩ බඳිමින් වෙහෙර දිහාවට යන්නේ ය, කුමක් හෙයින් එසේ යන්නේ දෝ යි බලන්නට ගෙට ඇතුල් වූවා, නිර්‍වස්ත්‍ර ව නිදන දුව දැක මැය වැද හෙව නිදන සැටි දැක කළකිරී ගියේය’ යි දැන ‘කාලකණ්ණිය! නැඟිට පිය, තීගේ මිනිහා තී නිදන සැටි දැක කළකිරී ගියේ ය, අද සිට තිට ඔහු නැත්තේ ය, වෙන මිනිහෙකු සොයා ගන්නට තිට සිදු වන්නේය’ යි හඬ නගා කි වු ය.

‘අම්මා! නිකම් ඉන්න පැත්තකට වන්න, ඔයා ටික දිනකින් ආපසු එන්නේ ය, ඔයාට මා හැර යන්නට නො හැකි ය, කෑකෝ නො ගසන්නැ’ යි ඕ තොමෝ කිවු ය. බිරිය දැක කළකිරී, ගෙන් නික්ම ගිය තැනැත්තේ ද ‘අනිත්‍යය, දුකය’ යි කියමින් සිතමින් යන්නේ සෝවන්පලයට පැමිණියේ භික්‍ෂූන් වෙත ගොස් වැඳ මහණකම ඉල්ලා සිටියේ ය. ‘තා පැවිදි කරන්නට අපට නො හැකි ය, තට මහණකමෙන් වැඩෙක් නැත, තාගේ හිස කරගලක් වැනි ය’ යි භික්‍ෂූන් කී කල්හි ‘ස්වාමීනි! මා තව එක් වරක් පැවිදි කරණු මැනැවැ’ යි තදින් කියා සිටියේ ය. භික්‍ෂූහු ඔහු එවර ද උපකාර සලකා පැවිදි කළහ. ඔහු සත්වන වර ලැබූ මේ පැවිද්දෙන් ටික දවසකට පසු සිවුපිළිසැඹියාවන් ලබා රහත් වූයේ ය. භික්‍ෂූන් වහන්සේලා ද ‘චිත්තහත්‍ථය! තා පැන යන කාලය දන්නෙහි තෝ ම ය, මේ වර සිවුරු හැරීම කල් යන හැඩැ’ යි කීහ. ‘ස්වාමීනි! ඒ එදා, අද සසර ඇලුම් සසර බැඳුම් නැති කෙළෙමි, එහෙයින් දැන් ඉතින් ගිහිගෙට නො යමි’ යි චිත්තහත්‍ථස්ථවිරයන් වහන්සේ කීහ. එවිට භික්‍ෂූන් වහන්සේලා බුදුරජුන් වෙත ගොස් ‘ස්වාමීනි! මේ තෙරුන්නාන්සේ තමන් රහත් වූ බවක් හඟවත්, බොරු කියත්’ යි කී කල්හි බුදුරජානන් වහන්සේ ‘මහණෙනි! ඒ එසේ ය, මේ මා පුත් සැලෙන සිත් ඇති අවදියේ දහම් නො දන්නා අවදියේ අතැන මෙතැන යෑම් ඊම් කෙළේ ය, දැන් ඔහුට පිණුත් නැත, පවුත් නැත, ඒ දෙක ම පහව ගියේ ය’ යි වදාරා මේ ධර්‍මෙදශනාව කළ සේක:-

චපල වූ සීත් ඇති සදහම් නො දන්නා වූ ඉපිලෙන සැදැහ ඇත්තහුට නුවණ නො පිරේ.

රාගයෙන් තෙත් නො වූ සිත් ඇති, ද්වේෂයෙන් නො පහරණ ලද සිත් ඇති, පින් පව් නැසූ කෙලෙස් නින්දෙන් නො නිදන්නහුට බියෙක් නැත්තේ ය.

අනවට්ඨිතචිත්තස්ස = නො පිහිටි සිත් ඇති. චපල වූ සිත් ඇති.

යම් කිසිවෙක් අසුපිට තැබූ කොමඩු ගෙඩියක් සේ ද, දහවියා ගොඩක සිටුවා ලු කණුවක් සේ ද, කෙස් නැති හිසෙක තැබූ කොළොම් මලක් සේ ද, කිසි තැනෙක ස්ථිර ව නො පිහිටා ද, කලෙක බුද්ධශ්‍රාවකයෙක් වේ ද, කලෙක අචෙලකයෙක් වේ ද, කලෙක ආජීවකයෙක් වේ ද, කලෙක නිගණ්ඨයෙක් වේ ද, කලෙක තාපසයෙක් වේ ද, හෙතෙමේ ය, අනවට්ඨිතචිත්ත. අස්ථිර වූ සිතැතේ ය හේ.

“චිත්තං නාමෙතං කස්ස චි නිබද්ධං වා ථාවරං වා නත්‍ථි, සො පන පුග්ගලො අස්සපිට්ඨෙ ඨපිථුකුම්භණ්ඩකං විය ච ථූසරාසිම්හි කොට්ඨිතඛාණුකො විය ච ඛල්ලාටසීසෙ කදම්බපුප්ඵං විය ච කත්‍ථ චි න සණ්ඨහති, කදා චි බුද්ධසාවකො හොති, කදා චි අචෙලකො, කදා චි ආජීවකො, කදා චි නිගණ්ඨො, කදා චි තාපසො, එවරූපො පුග්ගලො අනවට්ඨිතචිත්තො නාම” යනු අටුවා ය.

සද්ධම්මං = සත්තිස් බොධිපාක්‍ෂිකධර්‍මය..

‘අරියානං ගොචරෙ රතා’ යන්නට කළ පරිකථාව බලනු.

අවිජානතො = නො දන්නා වූ.

පරිපලවපසාදස්ස = ඉපිලෙන සැදැහ ඇත්තහුට.

ශ්‍රද්ධාව (ඇදහීම) සිවුමග පිළිබඳ නො වූවා ද, සැලෙන්නීය. එසේ ම ස්වල්ප වූවා ද, යන්තමකට වූවා ද සැලෙන්නී ය.

පඤ්ඤා න පරිපූරති = ප්‍රඥාව නො පිරේ.

ප්‍රඥාවෙහි භේද මහත් ය. ප්‍රඥාවෙහි විවිධ අවස්ථා ඇත්තේ ය. රූප - වේදනා - සඤ්ඤා - සඞ්ඛාර - විඤ්ඤාණ යන ස්කන්‍ධ පස අතුරෙහි සංස්කාරස්කන්‍ධය, සංස්කාර පනසකින් යුක්ත ය. ඒ පනසෙහි මේ ප්‍රඥාව ද එකෙකි. ඒකාන්තශොභනචෛතසිකයෙකි. මෙය, යට කියන ලද්දේ ය.

ඒ මේ ශොභනචෛතසික ය,

‘පඤ්ඤාපනට්ඨෙන = පඤ්ඤා’ ඒ ඒ ධර්‍මයන් පිළිබඳ යථාස්වභාවය, ඇති සැටිය, නියම තේරුම දන්වන අරුතින් ‘පඤ්ඤා’ නම් වේ.

පජානාති එතායාති = පඤ්ඤා’ ඇති තතු, ඇති සැටියෙන් අවබෝධ කිරීමට ඉවහල් වන බැවින් පඤ්ඤා’ නම් වේ.

පජානනං = පඤ්ඤා’ ප්‍රකර්‍ෂජානනය, ඒ ඒ ධර්‍මයන්ගේ ඇති තතු ඉතිරි නො කොට එහි පතුලට ම බැස දැනුම පඤ්ඤා’ නම් වේ. ඒ ඒ ධර්‍මයන් පිළිබඳ ඇති තතු, අවබෝධ කරන්නී ප්‍රඥා තොමෝ ය. ඒ ලකුණෙන් මෝ එකවිධ වූ වාද, භේද විසින් නොයෙක් භේද ඇත්තී ය.

පජානනා - විචයො - පවිචයො - ධම්මවිචයො - සල්ලක්ඛණා - උපලක්ඛණා - පච්චුපලක්ඛණා - පණ්ඩිච්චං - කොසල්ලං - නෙපුඤ්ඤං - වෙහව්‍යා - උපපරික්ඛා - මෙධා - පරිනායිකා - විපස්සනා - සම්පජඤ්ඤං - පතොදො - පඤ්ඤින්‍ද්‍රියං - පඤ්ඤාබලං - පඤ්ඤාසත්‍ථං - පඤ්ඤාපාසාදො - පඤ්ඤාආලොකො - පඤ්ඤාපජ්ජොතො - පඤ්ඤාරතනං - අමොහො - සම්මාදිට්ඨි යනාදී නම්වලින් මේ ප්‍රඥාව ත්‍රිපිටකධර්‍මයෙහි එන්නී ය. මෙයට මෙසේ පර්‍ය්‍යායනාම බොහෝ ඇතත් ඤාණ’ යනු ම අතිප්‍රසිද්ධ ය. භේද විසින් මෝ පළමු කොට ම බෙදෙන්නී ලෞකික ලෝකෝත්තර විසිනි.

එහි ගෝත්‍රභූචිත්තය කෙළවර කොට ඇති කාමාවචර-රූපාවචර-අරූපාවචර යන ලෞකිකචිත්තයන් හා එක් ව යෙදුනු ප්‍රඥාව ලෞකික ප්‍රඥා නම්. මේ කියූ සැටි: ‘තීසු භූමිසු කුසලව්‍යාකතෙ පඤ්ඤා, ලොකියා පඤ්ඤා’ යනු.

අට වැදෑරුම් මග පල සිත් හා යෙදුනු ප්‍රඥාව ලෝකෝත්තර ප්‍රඥා නම්. මේ කියූ සැටි: ‘චතුසු මග්ගෙසු චතුසු එලෙසු පඤ්ඤා, ලොකුත්තරා පඤ්ඤා’ යනු.

සුතමයඤාණ - සීලමයඤාණ - භාවනාමයඤාණ - ධම්මට්ඨිතිඤාණ - සම්මසනඤාණ - උදයබ්බයානුපස්සනාඤාණ - භඞ්ගානුපස්සනාඤාණ - භයතුපට්ඨානඤාණ - ආදීනවානුපස්සනාඤාණ - නිබ්බිදානුපස්සනාඤාණ - මුඤ්චිතුකම්‍යතාඤාණ - පටිසඞ්ඛානුපස්සනාඤාණ - සංඛාරුපෙක්ඛාඤාණ - සච්චානුලොමිකඤාණ - ගෝත්‍රභූඤාණ - සෝතාපත්තිමග්ගඤාණ - සෝතාපත්තිඵලඤාණ - සකදාගාමීමග්ගඤාණ - සකදාගාමීඵලඤාණ - අනාගාමීමග්ගඤාණ - අනාගාමීඵලඤාණ - අරහත්තමග්ගඤාණ - අරහත්තඵලඤාණ - විමුත්තිඤාණ - පච්චවෙක්ඛණඤාණ - නිරෝධසමාපත්තිඤාණ - ඉද්ධිවිධඤාණ - දිබ්බසෝතඤාණ - චෙතොපරියඤාණ - පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණ - දිබ්බචක්ඛුඤාණ - ආසවක්ඛයකරඤාණ - දුක්ඛසච්චඤාණ - දුක්ඛසමුදයසච්චඤාණ - දුක්ඛනිරෝධසච්චඤාණ -දුක්ඛනිරෝධගාමිනීපටිපදාසච්චඤාණ - අත්‍ථපටිසම්භිදාඤාණ - ධම්මපටිසම්භිදාඤාණ - නිරුත්තිපටිසම්භිදාඤාණ - පටිභානපටිසම්භිදාඤාණ - ඉන්‍ද්‍රියපරොපරියත්තඤාණ - ආසයානුසයඤාණ - යමකපාටිහීරඤාණ - මහාකරුණාසමාපත්තිඤාණ - අනාවරණඤාණ - සබ්බඤ්ඤුතඤාණ - ඨානාඨානඤාණ - විපාකඤාණ - සබ්බත්‍ථගාමිනීපටිපදාඤාණ - අනෙකධාතුනානාධාතුඤාණ - නානාධිමුත්තිකඤාණ - සංකිලෙසඤාණ -වොදානඤාණ - වුත්‍ථානඤාණ - චුතූපපාතඤාණ - මහාපඤ්ඤා - පුථුපඤ්ඤා - විපුලපඤ්ඤා - ගම්භීරපඤ්ඤා - අසාමන්තපඤ්ඤා - භූරිපඤ්ඤා - බාහුල්ලපඤ්ඤා - සීඝපඤ්ඤා - ලහුපඤ්ඤා - හාසුපඤ්ඤා - ජවනපඤ්ඤා - තික්ඛපඤ්ඤා - නිබිබෙධිකපඤ්ඤා යන මේ කියූ ප්‍රඥාවෝ ලෞකික-ලෝකෝත්තරභේදයෙහි ඇතුළත් වෙති.

දහම් අසන්නා වූ කාලයෙහි දහම් අසන්නහුගේ සිත්හි පහළ වන නුවණ සුතමය නම්. කොටින්. කය-වචන යන දොරටු සංවරණයෙහි හික්මවාලීමෙහි පැවැති නුවණ සීලමය නම්. කොටින්.

චිත්තචෛතසිකයන් එක් අරමුණෙක ලා පිහිටුවීමැ යි කියන සමාධියෙහි පැවැති නුවණ භාවනාමය නම්. කොටින්.

ඒ ඒ ධර්‍මයන් වෙන් වෙන් කොට සලකා ගැණීමෙහි පැවැති නුවණ ධම්මට්ඨිති නම්. කොටින්.

පඤචස්කන්‍ධය කලාප කලාප වශයෙන් සලකා ගැණීමෙහි නුවණ සම්මසන නම්. කොටින්.

සංස්කාරධර්‍මයන් ගේ ඉපැත්ම හා නැසුම දැනීම උදයබ්බයානුපස්සනා නම්. කොටින්..

සංස්කාරධර්‍මයන්ගේ බිඳීම දැනීම භඞ්ගානුපස්සනා නම්. කොටින්,

සංස්කාරධර්‍මයන් භය වශයෙන් දැකීම භයතුපට්ඨාන නම්. කොටින්.

සංස්කාරධර්‍මයන්ගේ දොස් දැනීම ආදීනවානුපස්සනා නම්. කොටින්.

සංස්කාරධර්‍මයන් කළකිරීම් වශයෙන් දැකීම නිබ්බිදානුපස්සනා නම්, කොටින්.

සංස්කාරධර්‍මයන් කෙරෙන් මිදෙනු කැමැති බව මුඤ්චිතුකම්‍යතා නම්. කොටින්.

සංස්කාරධර්‍මයන් අනිත්‍ය-දුඃඛ-අනාත්ම වශයෙන් සැලකීම පටිසඞ්ඛානුපස්සනා නම්. කොටින්.

සංස්කාරධර්‍මයන් කෙරෙහි මැදහත් බව සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා නම්. කොටින්.

උදයව්‍යයාදී වූ අෂ්ටවිධවිදර්‍ශනාඥානයන්ට හා බොධිපාක්‍ෂික ධර්‍මයන්ට අනුව පවත්නා දැකීම සච්චානුලොමික නම්. කොටින්.

පෘථග්ජනගෝත්‍රය මැඩ ආර්‍ය්‍යගෝත්‍රයට බැස නිවන් අරමුණු කොට සෝතාපත්තිමග්ගඤාණයට සයාකාරයකින් ප්‍රත්‍යයභාවය සිදු කරමින් උපදනා දැනීම ගොත්‍රභූ නම්. කොටින්.

සෝතාපත්තිමග්ගචිත්තයෙහි යෙදී සිටි නුවණ සෝතාපත්තිමග්ගඤාණ නම්. කොටින්.

සෝතාපත්තිමග්ගඤාණයට අනතුරුව ඔවුන්ගේ ම විපාකය වූ නිවන අරමුණු කොට උපදින නුවණ සොතාපත්තිඵලඤාණ නම්. කොටින්.

සෙසු මග්ගඵලඤාණයෝ ද මෙසේ යුතු ය.

ඒ ඒ ආර්‍ය්‍යමාර්‍ගයෙන් නැසූ කෙලෙස් පසුව දැකීම හෝ ක්ලේශයන්ගෙන් මිදුනු බව විමුත්තිඤාණ නම්. කොටින්.

මාර්‍ගඵල විසින් නැසූ කෙලෙස් හා ඉදිරියෙහි නසන්නට ඉතිරි වූ කෙලෙස් පස් විකුම පච්චවෙක්ඛණඤාණ නම්. කොටින්.

අනාගාමීආර්‍ය්‍යයන්ගේ හා රහතුන් වහන්සේගේ නිරෝධසමාපත්තිය පිළිබඳ නුවණ නිරොධසමාපත්තිඤාණ නම්. කොටින්.

ඍද්ධි කොට්ඨාශයන් දැනීම ඉද්ධිවිධඤාණ නම්. කොටින්.

දිව කන් උපදවා ගැණුමෙහි පැවැති නුවණ දිබ්බසොතඤාණ නම්. කොටින්.

තමාගේ හා මෙරමාගේ සිත පිරිසිඳ දැනීම චෙතොපරිඤාණ නම්. කොටින්.

පෙර විසූ කඳපිළිවෙළ දැනුම් සිහිපත් කිරීම පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණ නම්. කොටින්.

දිව ඇස උපදවා ගැණීමෙහි පැවැති නුවණ දිබ්බචක්ඛුඤාණ නම්. කොටින්.

පංචස්කන්‍ධය දුක් රැසකැ යි දැනීම දුක්ඛසච්චඤාණ නම්. කොටින්.

දුක් හටගැණීමේ හේතුව වූ තෘෂ්ණාව දැනීම දුක්ඛසමුදයසච්චඤාණ නම්, කොටින්.

පංචස්කන්‍ධදුඃඛයාගේ නො පැවැත්ම දැනීම දුක්ඛනිරොධසච්චඤාණ නම්. කොටින්.

පංචස්කන්‍ධදුඃඛයාගේ නැසීමෙහි මග දැනීම දුක්ඛනිරෝධගාමිනීපටිපදාසච්චඤාණ නම්. කොටින්.

ඵලයෙහි දැනුම අත්‍ථපටිසම්භිදා නම්. කොටින්.

හේතුවෙහි දැනුම ධම්මපටිසම්භිදා නම්. කොටින්.

නිරුක්තියෙහි දැනුම නිරුත්තිපටිසම්භිදා නම්. කොටින්.

අර්‍ත්‍ථ-ධර්‍ම-නිරුක්තියෙහි දැනුම පටිභාණපටිසම්භිදා නම්. කොටින්.

ශ්‍රද්ධාදිඉන්‍ද්‍රියයන්ගේ අඩු වැඩි කම, උස් පහත් බව දැනුම ඉන්‍ද්‍රියපරොපරියත්ත නම්. කොටින්.

සත්‍වයන් පිළිබඳ ආසය; අනුසය දැනුම ආසයානුසය නම්. කොටින්.

යමාමහපෙළහරෙහි පැවැති නුවණ යමකපාටිහීර නම්. කොටින්.

මහාකරුණාවට පැමිණීමෙහි පැවැති නුවණ මහාකරුණාසමාපත්ති නම්. කොටින්.

සංස්කාර - විකාර - ලක්‍ෂණ - නිර්‍වාණ - ප්‍රඥප්ති යන පංචවිධ ඥෙයමණ්ඩලයෙහි පැවැති නුවණ සබඤ්ඤුතඤාණ නම්. කොටින්.

සර්‍වඥතාඥානයෙහි අනාවරණය වූ දැනුම අනාවරණ නම්. කොටින්.

තැන් නො තැන් පිරිසිඳ දැනුම ඨානාඨාන නම්. කොටින්.

කර්‍මසමාදානයන්ගේ යථාභූතවිපාකදර්‍ශනය විපාකඤාණ නම්. කොටින්.

මේ පිළිවෙත නිරයට පමුණු වන්නීය, මේ පිළිවෙත සුගතියට පමුණු වන්නීය, ඈ ලෙසින් දැනුම සබ්බත්‍ථගාමිනීපටිපදා නම්. කොටින්.

ස්කන්‍ධනානාත්‍වය, ආයතනනානාත්‍වය, ධාතුනානාත්‍වය, අනෙකධාතුනානාධාතුලෝකනානාත්‍වය යන මෙකී නානාත්‍වවිෂයෙහි දැනුම අනෙකධාතුනානාධාතු නම්. කොටින්.

සත්‍වයන්ගේ හීනොත්කෘෂ්ටභාවය දැනීම නානාධිමුත්තික නම්. කොටින්.

හානභාගීයධර්‍මයන්ගේ දැනීම සංකිලෙස නම්. කොටින්.

ස්ථිතිභාගීයධර්‍මයන්ගේ දැනීම වොදාන නම්. කොටින්.

ඒ ඒ සමාධියෙන් නැගී සිටීමෙහි නුවණ වුත්‍ථාන නම්. කොටින්.

සත්‍වයන්ගේ චුති උත්පත්ති දැනුම චුතූපපාත නම්. කොටින්.

මහත් වූ සීල සමාධි පඤ්ඤා විමුක්ති ඤාණ දස්සන ඨානාඨාන මහාවිහාරසමාපත්ති අරියසච්ච සතිපට්ඨාන සම්මප්පධාන ඉද්ධිපාද ඉන්‍ද්‍රිය බොජ්ඣඞ්ග අරියමග්ග සාමඤ්ඤඵල නිබ්බාණ යන ධර්‍මයන්හි පැවැති නුවණ මහාපඤ්ඤා නම්. කොටින්.

බොහෝ වූ නානාප්‍රකාර වූ ස්කන්ධ ධාතු ආයතන ප්‍රතීත්‍යසමුත්පන්නශූන්‍යතානුපලභ‍්‍යමාන ධර්‍මයන් විෂයෙහි ද සීල සමාධි ප්‍රඥාදිධර්‍මයන්විෂයෙහි ද පැවැති දැනීම පුථුපඤ්ඤා නම්. කොටින්.

මහත් වූ ධර්‍මයන් විෂයෙහි පැවැති දැනීම විපුලපඤ්ඤා නම්. කොටින්.

ගැඹුරු වූ ස්කන්‍ධාදීන් කෙරෙහි පැවැති දැනීම ගම්භීරපඤ්ඤා නම්, කොටින්.

අනිකක්හු විසින් යටපත් නො කරණු හැකි වූ පුද්ගල අසාමන්ත’ නම්. ඔහු පිළිබඳ නුවණ අසාමන්තපඤ්ඤා නම්. කොටින්. මෙහි අර්‍ත්‍ථධර්‍ම නිරුක්ති ප්‍රතිහාණාදි ධර්‍මයන් දත් හෙයින් අනිකක්හු විසින් මැඩලන්නට නො හැකිය යි දත යුතුය.

රාගාදී කෙලෙසුන් ද භවගාමීකර්‍ම ද විනාශ කිරීමෙහි පැවැති දැනීම භූරිපඤ්ඤා නම්. කොටින්.

යමෙක් ප්‍රඥාව අධිපති කොට සිටියේ ද, ඔහු පිළිබඳ නුවණ බාහුල්ලපඤ්ඤා නම්. කොටින්.

වහ වහා සිල් පිරීමෙහි පැවැති නුවණ සීලපඤ්ඤා නම්. කොටින්.

ලඝු ලඝු ව සිල් පිරීමෙහි පැවැති නුවණ ලහුපඤ්ඤා නම්. කොටින්.

යමෙක් හාස බහුල වූයේ, වෙද බහුල වූයේ, තුට්ඨි බහුල වූයේ, පාමොජ්ජ බහුල වූයේ, සිල් පුරා ද, ඉන්‍ද්‍රියසංවරය පුරා ද ඔහු පිළිබඳ නුවණ හාසුපඤ්ඤා නම්. කොටින්.

රූප-වේදනා-සඤ්ඤා-සඞ්ඛාර-විඤ්ඤාණ යන ස්කන්‍ධ පසෙහි අනිත්‍ය-දුඃඛ-අනාත්ම වශයෙන් පැතිර යන්නා වූ නුවණ ජවනපඤ්ඤා නම්. කොටින්.

වහා කෙලෙස් සිඳ ලන නුවණ තික්ඛපඤ්ඤා නම්. කොටින්.

ස්කන්‍ධයන් කෙරෙහි කළකිරීම බහුල වූවහු පිළිබඳ නුවණ නිබ්බෙධිකපඤ්ඤා නම්. කොටින්.

මෙහි දැක්වූ ඤාණ අතුරෙහි ඉන්‍ද්‍රියපරොපරියත්තඤාණය, ආසයානුසයඤාණය, යමකපාටිහීරඤාණය, මහාකරුණාසමාපත්තිඤාණය, සබ්බඤ්ඤුතඤාණය, අනාවරණඤාණය යන ඥානෂට්කය සම්බුදුවරයන්ට මුත් අන්‍යශ්‍රාවකයන්ට නො ලැබේ.

මෙහි කීවා කාමාවචරප්‍රඥාය. කාමාවචරප්‍රඥාවත් නො පිරේ නම්, නො ලැබේ නම්, අනික් රූපාවචරප්‍රඥාදීන්ගේ පිරීමෙක් ලැබීමෙක් කොයින් වේ ද ^[41]

අනවස්සුතචිත්තස්ස = රාගයෙන් තෙත් නො වූ සිත් ඇති.

කාමරාග - රූපරාග - අරූපරාග විසින් රාගය තෙ පරිදි ය. ඒ තෙ වැදෑරුම් වූ රාගයන් සමූලඝාතනය කොට සිටියේ අනවස්සුතචිත්ත’ නම්.

අනන්‍වාහතචෙතසො = ද්වේෂයෙන් නො පහළ සිත් ඇති.

ද්වේෂය මුළුමනින් නසා සිටියේ අනන්‍වාහතචෙත’ නම්.

පුඤ්ඤපාපපහීණස්ස = පැහූ කුසල් අකුසල් ඇති. නැසූ පින් පව් ඇති.

පින් පව් දෙක, මුළුමනින් නසාලූවෝ රහතුන් වහන්සේ ය. එහෙයින් අර්‍හත්මාර්‍ගඥානයෙන් පින් පව් නසා සිටි රහතුන් වහන්සේ මෙයින් ගැණෙති.

නත්‍ථි ජාගරතො භයං = නො නිදන්නහුට බියෙක් නැත.

ශ්‍රද්ධා-වීර්‍ය්‍ය-ස්මෘති-සමාධි-ප්‍රඥා යන ඉන්‍ද්‍රියයන්ගෙන් යුක්ත සේක, රහතුන් වහන්සේ. උන්වහන්සේ කයේ ගිලන් බැවින් නිදන සේක. කෙලෙස් නින්දෙන් නම් නො නිදන සේක. රහතුන් වහන්සේ ඒ ඒ මාර්‍ගයෙන් නැසූ කෙලෙස් ඇති සේක. එහෙයින් ඒ ඒ මාර්‍ගයෙන් නැසූ කෙලෙසුන්ගේ නැවැත ඉපැත්මෙක්, පැවැත්මෙක් නැත්තේ ය. මෙසේ ජාගරණධර්‍මැ යි කියූ ඉන්‍ද්‍රියයන්ගෙන් වැඩී සිටි බැවින්, ඒ ඒ මාර්‍ගයෙන් කෙලෙස් නැසූ බැවින්, රහතුන් වහන්සේට කෙලෙසුන්ගෙන් වන බියෙක් නැත. කෙලෙස්, රහතුන් වහන්සේ ලුහු බැඳ නො යයි. ඒ ඒ මගින් නැසු කෙලෙසුන් නැවැත නැවැත වෙත නො එන බැවිනි.

“ඛීණාසවස්ස ජාගරන්තස්සෙව භයාභාවො කථිතො විය සො පන සද්ධාදීහි පංචහි ජාගරධම්මෙහි සමන්නාගතත්තා ජාගරො නාම, තස්මා තස්ස ජාගරන්තස්ස පි අජාගරන්තස්ස පි කිලෙස භයං නත්‍ථි, කිලෙසානං අපච්ඡාවත්තනතො, න හි තං කිලෙසා අනුබන්‍ධන්ති තෙන තෙන මග්ගෙන පහීණානං පුනප්පුන අනුපගමනතො, තෙනෙවාහ, සොතාපත්තිමග්ගෙන යෙ කිලෙසා පහීණා තෙ කිලෙසෙ න පුනෙති, න පච්චාගච්ඡති, සකදාගාමී-අනාගාමී-අරහත්තමග්ගෙන යෙ කිලෙසා පහීණා තෙ කිලෙසෙ න පුනෙති, න පච්චාගච්ඡතී ති” යනු වදාළෝ මේ බව දක්වනු සඳහා ය. මෙය අටුවාවේ ආයේ ය.

ධර්‍මදේශනාව, මහාජනයාහට වැඩ සහිත වූ ය. සඵල වූ ය. භික්‍ෂුහු ‘ඇවැත්නි! ක්ලේශයෝ නම් සාහසිකයහ, මහාගුණැති රහත්බවට හේතුසම්පත් ඇතුව සිටි කුලපුත්‍ර තෙමේ කෙලෙසුන් විසින් කළඹ වන ලද්දේ, සත්වරක් ගිහි ව සත්වරක් පැවිදි වූයේ ය’ යි කතාවක් ඉපද වුහ. බුදුරජානන් වහන්සේ ඒ අවස්ථාවට ගැළපෙන ගමනින් ධර්‍මසභාවට වැඩ බුද්ධාසනයෙහි වැඩ හිඳ භික්‍ෂූන් කළ කතාව කිමැ, යි අසා වදාළ සේක. භික්‍ෂූහු තමන් කළ ඒ කතාව මුළුමනින් සැලකොට සිටියහ. ‘මහණෙනි! ඔව් ක්ලේශයෝ සාහසිකයහ, යම් ලෙසකින් මේ කෙලෙස් රූපවත් කොට යම්තැනෙක දමනු හැකි නම්, එයට මේ මුළු සක්වළ ම ඉඩ මද ය, බඹලොව කුඩා ය, ඔවුනට ඉඩ ඇති තැනෙක් නැත්තේ ය, මේ කෙලෙස් මා වැනි නුවණැති ශ්‍රෙෂඨපුරුෂයකුත් කැළඹු නම්. සෙස්සන් කෙරෙහි කි නම් කතා ද, මම වනාහි තණඇට නැළි බාගයකුත් උදලු කෙටියකුත් නිසා ස වරක්, පැවිදි ව සිවුරු හැර ගියෙමි’ යි බුදුරජානන් වහන්සේ වදාළ විට භික්‍ෂූහු ‘ස්වාමීනි! ඒ කවදා දැ’ යි ඇසූහ.

යටගිය දවසැ බරණැනුවර බඹදත් රජ රජය කරණ කල්හි කුද්දාල නම් පණ්ඩිතයෙක් එහි විය. ඔහු බාහිරකප්‍රව්‍රජ්‍යාවට බැස අට මසක් හිමාලයවනයෙහි විසී ය. ඒ කාලයෙහි ඔහු, වැහි වැස පොළොව තෙමී ගිය කල්හි, ‘මාගේ ගෙයි වරාඇට මනාවක් හා උදලු කෙටියක් ඇත්තේ ය, ඒ ඇට ටික නො වැපුරුවොත් නැසී යන්නේ ය’ යි ඒ බාහිරකප්‍රව්‍රජ්‍යාව හැර දමා ගෙට අවුත් උදලු කෙටිය ගෙණ බිම කොටා වරා ඇට වපුරා ඇට කටු බැඳ රැක පැසුනු කල්හි කපා පාගා ගෙණ මනාවක් පමණ ඇට සුරැකි ව තබා අන් සියල්ල කා අවසන් කොට ‘මට ගිහිකමින් වැඩෙක් නැත, තවත් අට මසක් පැවිදි ව තපස් කරමි’ යි ගෙන් නික්ම ගොස් පැවිදි වූයේ ය, මේ ලෙසින් වරාඇට මනාවත් උදළු කෙටියත් නිසා සත් වරක් පැවිදි වූ ඔහු අවසානයෙහි උදලු කෙටිය ගෙණ ගංඉවුරකට ගොස් ‘මෙය වැටෙන තැන දුටහොත් ගන්නට සිත් වන්නේ ය, ඒ නිසා නො පැණෙන තැනක දමමි’ යි. වරාඇට මනාව රෙදිකඩක ලා බැඳ ඒ ඇටපොදිය උදලුතලයෙහි එල්ලා උදලුමිටෙන් අල්ලා ගෙණ ඇස් පියා හිස වටා තෙ වරක් කරකවා ගඟෙහි බහා ඇස් හැර බලනුයේ වැටුනු තැන නො දැක ‘මා දිනන ලදැ’ යි තෙ වරක් හඬ නගා කීයේ ය.

ඒ වේලෙහි බරණැස්රජ තෙමේ, පසල්දනව්ව සංසිඳුවා අවුත් ගංඉවුරෙහි කඳවුරු බැඳ නාන්නට ගඟට බැස්සේ ය, ඔහුට මේ හඬ ඇසුනේ ය, ‘මා දිනන ලදැ’ යි යන හඬ රජුන්ගේ සිත් ගත්තේ නො වේ, එ බැවින් බරණැස්රජ තෙමේ, ඔහු ලඟට ගොස් ‘මම සතුරන් පරදවා මා දිනන ලදැ’ යි කියා දැන් ආයේ වෙමි, ඔබ, මා දිනන ලද්දේය, මා දිනන ලද්දේය යි මොර දෙන්නෙහිය, කුමක් හෙයින් එසේ කරන්නෙහි දැ, යි ඇසී ය, එවිට කුද්දාල පණ්ඩිත තෙමේ ‘තමුන්නාන්සේ පිටත හොරුන් දිනූවහු ය, මා විසින් ඇතුළත්හි වූ ලෝභ නැමැති හොරා දිනන ලද්දේ ය’ ඔබ වහන්සේ විසින් දිනන ලද්ද නැවැත නො දිනන ලද්දේ ම වේ, මා විසින් දිනූ සොරා නැවැත මා නො පරද වන්නේය, යි කීයේය. එවිට ජය තට ය, යහපතැ’ යි.

යි මෙය කීයේ ය.

කුද්දාලපණ්ඩිත තෙමේ,ඒ වේලෙහි ම ගඟ දෙස බල බලා ආපෝ කසිණය වඩා ලැබූ ධ්‍යානාභිඥා ඇත්තේ, අහස පලක් බැඳ හුන්නේ ය, බරණැස්රජ ඒ මහාපුරුෂයාගේ බණ අසා පැහැද වැඳ පැවිදි කරන්නට ආරාධනා කොට සිය පිරිස හා පැවිදි වූයේ ය, අනික් සාමන්තරජෙක් ද ඔහු පැවිදි වූ බව අසා රාජ්‍යය ගන්නට ආයේ ධනධාන්‍යයෙන් පිරී තුබූ නුවර සිස් ව ගියබව දැක මෙ වැනි මහානගරයක් හැර පැවිදි වූ රජ තෙමේ පහත් තැනක පැවිදි නො වන්නේ ය, මමත් පැවිදි වෙමි’ යි සිතා මහාපුරුෂයා කරා ගොස් සිය පිරිස හා පැවිදි විය. මේ ලෙසින් එහි රජහු සත් දෙනෙක් පැවිදි වූහ, ඔවුන් විසූ පන්සල දිග පළලින් සත් යොදුනකි, ඒ රජුන් පරිභෝග කල සියල්ල ම හැර දමන ලද්දේය, මහාපුරුෂ තෙමේ ද මෙතෙක් දෙනා හා බඹසර වැස ධ්‍යාන උපදවා බඹලොව උපන්නේ ය’ යි වදාළ බුදුරජානන් වහන්සේ මේ ධර්‍මදේශනාව කළ සේක. ‘ඒ කාලයෙහි කුද්දාල පණ්ඩිත වූයේ මම ය, කෙලෙස් නම් ඉතා දරුණුය’ යි ද දෙසූ සේක.

පන්සියයක් විදර්‍ශක භික්‍ෂූහු

සැවැත්නුවරැ වැසි පන්සියයක් භික්‍ෂූන් වහන්සේලා බුදුරජානන් වහන්සේ වෙතින් රහත්බව දක්වා කමටහන් උගෙණ ‘මහණ දම් පුරන්නෙමු’ යි යොදුන් සියයක් පමණ වූ දිග් මහ මග ගෙවා එක් ජනාකීර්‍ණ වූ ගමකට පැමිණියහ. එ ගම්වැස්සෝ උන්වහන්සේලා දැක අසුන් පණවා වඩා හිඳුවා රසවත් කැඳ බත් ආදිය මැනැවින් වළඳවා ‘කො තැනක වඩින්නහු දැ’ යි ඒ භික්‍ෂූන්ගෙන් විචාළාහු ය. ‘වස් විසුමට පහසු ඇති තැනක් සොයා බලා යන්නෙමු’ යි ඔවුන් කී කල්හි, ඒ මිනිස්සු ‘ස්වාමීනි! ස්වාමීන් වහන්සේලා මේ තෙ මස මෙහි වසනු මැනැව, අපි ඔබ වහන්සේලා වෙත සරණයෙහි පිහිටා සිල් සමාදන් වන්නෙමු’ යි කීහ. භික්‍ෂූහු ඔවුන්ගේ ඒ ආරාධනාව ඉවසූහ. මිනිස්සු ඒ බව දැන එක් නොදුරු වන ලැහැබෙක රෑතැන් දිවාතැන් වැසිකිළි කැසිකිළි පැන්පොකුණු ආදිය පිළියෙල කොට භික්‍ෂූන් වහන්සේලා එහි පිටත් කළහ. වන ලැහැබෙහි අරක් ගත් දෙවියෝ ‘සිල්වත් භික්‍ෂූන් වහන්සේලා මේ වනලැහැබෙහි මෙසේ වසද්දී අඹුදරුවනුත් ගෙණ, ගස් නැගී විසීම අපට නො සුදුසු ය’ යි බිමට බැස, මේ හිමිවරු අද රෑ පමණක් මෙහි වැස හෙට මෙතැනින් යනු ඇතැ’ යි සිතූහ.

භික්‍ෂූහු පසු දා ගමට වැද පිඬු සිඟා ගෙණ, වනලැහැබ තුළට ම පැමිණියහ. එවිට දෙවියෝ ‘මේ සඞ්ඝයා වහන්සේ කවුරුන් විසින් නමුත් හෙටටත් ආරාධනා කරණ ලද්දෝ වන්නාහ, ඒ නිසා නැවැත මෙහි ආහ, අදත් ඉඳ හෙට නික්ම යනු ඇතැ’ යි සිතූහ. මේ ලෙසින් සිත සිතා ඔවුහු අඩමසක් ගස් නො නැග ම හුන්හ. නැවැත ‘මේ හිමිවරු මේ තෙමස ම මෙහි වසන්නන් සේ ය පෙණෙන්නෝ, එසේ නම්, අපට ගස් නැගී හිඳිනු නො සුදුසු ය, තෙ මසක් ම මේ ලෙසට අඹුදරුවනුත් ගෙණ බිම ඉඳීමත් නො කළැකිය, එහෙයින් කිසිවක් කොට මේ භික්‍ෂූන් පිටමං කරන්නට ඕනෑ ය’ යි සිතා රෑ තැන් දිවාතැන් ආදී වූ ඒ ඒ තැන්හි ද, සක්මන් කෙළවර ද, හිස් සුන්සිරුර දක්වමින් යක්‍ෂ රාක්‍ෂෂාදීන්ගේ භයජනකශබ්ද ද අස්වන්නට වූහ. එයින් භික්‍ෂූන් වහන්සේලා අතර කැසි කිඹිසිලි ආදී වූ රෝග හටගත්තේ ය. ඒ භික්‍ෂූන් වහන්සේලා ‘ඇවැත්නි! ඔබවහන්සේ ලෙඩින් පෙළෙන්නහු සේ පෙණෙත්, හටගෙණ ඇති ලෙඩේ කුමක් දැ’ යි එකිනෙකාගෙන් ඇසූහ. මට කැස්ස, මට කිබිසිලි යෑම’ යි මේ ලෙසින් තම තමන්ට වැළඳී තිබූ කරමින් අසනීප කියා ‘සක්මන් කෙළවර දී සිරුරු නැති ඔළුවක් දිටිමි, මම ඔළුව නැති සිරුරක් දිටිමි, මම වැසිකිළිය අසල දී අමනුෂ්‍යශබ්දයක් ඇසීමි’ යි එකිනෙකා කී කල්හි කවුරුත් ‘අපට මේ ස්ථානය හිතකර නො වේ, අපහසුකම් බොහෝ ය, එහෙයින් බුදුරජුන් වෙත යමු’ යි කවුරුත් සම සිත් ව බුදුරජුන් වෙත ගොස් වැඳ සිටියහ. උන්වහන්සේ ‘මහණෙනි! තමුසේලා මෙ පමණ ඉක්මනින් පෙරළා මෙහි ආවහු කිමැ’ යි ඇසූහ. ‘ස්වාමීනි! එහි කරදර බොහෝ ය, අප ඉදිරියෙහි නන් වැදෑරුම් බිහිසුණු. අරමුණු පහළ වේ, සිරුරු නැති හිස්, ඔලු නැති සිරුරු දක්නට ලැබෙත්, අපි බොහෝ දෙනෙක් මේ නිසා ලෙඩ රෝග ඇත්තෝ වීමු, එහෙයින් එ තැන හැර දමා මෙහි ආම්හ’ යි සැලකළහ.

බුදුරජානන් වහන්සේ ඒ භික්‍ෂූන්ට ‘එහි ම යවු’ යි කී කල්හි ද භික්‍ෂූහු එහි යෑමට නො හැකි බව කීහ. ‘මහණෙනි! යවු, නො බිය වවු, තමුසේලා මුලින් යද්දී හිස් අතින් ගියහු ය, මේ වර ආයුධයක් ගෙණ යවු’ යි ‘මෙත්ත සුත්‍රය’ උගන්වා නැවැත ‘මහණෙනි! විහාරයෙන් පිටත වනලැහැබ පටන් සජ්ඣායනය කරමින් වනයතුළට ඇතුළු වවු’ යි නියම කළ සේක. ඔවුහු ‘එසේය’ යි බුදුරජුන් වැඳ එ තැනින් නික්ම මෙත්සුත පිරිවහමින් ගොස් වනයතුළට පිවිසියහ. වනලැහැබෙහි අරක් ගෙණ හුන් දෙවියෝ මෙත්සිත් ලබා පෙර ගමන් කොට පා සිවුරු ඉල්ලූහ. අතපය මිරිකීමට, අවසර ඉල්ලූහ. ඒ ඒ තැන රැකවල් ගත්හ. උණු දෙයක් දියෙහි ලූ කලක් සේ ඒ සියලු උවදුරු සංසිඳුනේ ය. අමනුෂ්‍ය ශබ්දයෙක් කො තැනත් නො වුයේ ය. එහෙයින් භික්‍ෂූන්ගේ සිත් එකඟ විය. ඔවුහු රෑතැන් දිවාතැන්හි හිඳ විදර්‍ශනාවෙහි සිත් බහා ආත්මභාවයෙහි ඛයවය පිහිටුවා ‘මේ ආත්මභාවය බිඳෙන සුලු ය, අස්ථිර ය, කුලල් බඳුනක් සේ’ යි විදසුන් වැඩූහ. බුදුරජානන් වහන්සේ ගඳකිළියෙහි වැඩ හුන් සේක් ඔවුන් විදර්‍ශනාව පටන් ගත්බව දැන ඔවුන් අමතා ‘මහණෙනි! ඔව්, ආත්මභාවය බිඳෙන සුලු ය, අස්ථිර ය, කුලල් බඳුනක් බඳු ය’ යි වදාරා ආලෝකයක් පතුරුවා යොදුන් සියයකින් ඈත වැඩ සිටි සේක් ද, ඉදිරියෙහි හුන්නකු සේ සවණක් රැස් විහිදුවා පෙනෙන රූපයෙන් යුක්ත ව මේ ධර්‍මදේශනාව කළ. සේක:

මේ සිරුර මැටිබඳුනක් බඳුය යි දැන් මේ සිත, මැනැවින් රැකි නුවරක් සේ තබා, නුවණ නැමැති ආයුධයෙන් කෙලෙස් මරුට පහර දෙන්නේ ය. එසේ මරුට පහර දී දිනා ගන්නා ලද්ද ද රැක ගන්නේ ය. සමාපත්ති ආලය නොමැත්තෙක් වන්නේ ය,

කුම්භූපමං = මැටි බඳුනක් වැනි කොට.

‘කෙන ජලෙන උම්භීයති පූරීයතී ති = කුම්භො’ ජලයෙන් පුරවනු ලබන්නේ කුම්භ නම්. සිරුර බිඳෙන සුලු බැවින් කුම්භයට උපමා කරණ ලද්දේ ය.

ඉමං කායං = මේ සිරුර.

නාමකාය - රූපකාය යි කය දෙ පරිදි ය. මෙහිලා ගැනෙන්නේ රූපකාය ය. ‘කෙසාදිසමුහසඞ්ඛාතං කායං’ යනු අටුවා ය. නින්දිත වූ කෙසාදීන්ගේ සමූහය හෝ ඔවුන්ගේ ම උත්පත්ති ස්ථාන බැවින් හෝ රූපකාය තෙමේ කාය නම්. ‘අඞ්ගපච්චඞ්ගානං කෙසාදීනං ච සමූහට්‍ඨෙන එවං කුච්ඡිතානං ජෙගුච්ඡානං ආයො, උප්පත්තිදෙසොතිපි කායො’ යනු එයරුත් කීම ය. මෙහි වචනාර්‍ත්‍ථ දැක්වීම මෙසේ ය:- ‘ආයන්ති එත්‍ථාති = ආයො කෙ ආයන්ති කුච්ඡිතා කෙසාදයො ඉති, කුච්ඡිතානං ආයොති පි - කායො’ යනු අර්‍ත්‍ථ විසින් සතර මහාභූතයන්ගේ වශයෙන් පවත්නා භූතොපාදායධර්‍මපුඤ්ජය, කාය යි දත යුතු ය. ඒ මේ කාය තෙමේ පඨවිකාය - ආපොකාය - තෙජොකාය - වායොකාය - කෙසකාය - ලෝමකාය - ඡවිකාය යනාදීන්ගේ වශයෙන් බහුවිධ ය.

කෙසාදිසමූහය යි කියනු ලබන මේ ශරීරය අතිශය දුර්‍වල ය. අස්ථිර ය. එහෙයින් කල් නො පවත්නේ ය. එහෙයින් ම ය මේ සිරුර මැටි බඳුනක් වැනි ය යි වදාළෝ, ‘අයං භික්ඛවෙ! චතුමහාභූතමයො රූපකායො භිදුරො භෙදනසීලො භෙදනසභාවො ඛණෙ ඛණෙ විද්ධංසනසභාවො ති’ යන මේ දේශනාප්‍රදෙශයෙන් ද එබව ම වදාළෝය. ‘මහණෙනි! සතර මහාභූතයන් විසින් කළ මේ රූපකාය තෙමේ නැසෙන සුලු ය’ යනු එහි කෙටි තේරුමය.

සැරවයෙන් හා ලෙයින් පිරුණු බොහෝ කුණපයෙන් ද පිරුණු ශරීරය නරවීරයකු විසින් කරන ලද සිත්කලු සුමුගුවක් සේ සිතියම් කරණ ලද ය.

තෙත් වූ සමකින් වැසුනු නව දොරක් ඇති මහාවණයක් බඳු මේ සිරුර හැම පැත්තකින් වැගිරේ. හැම අතින් අපිරිසිදු ය. කුණු ගඳ ඇත්තේ ය.

දුර්‍ගන්‍ධ වූ අසුචිසමූහයක් වූ කුණපයක් වූ කසළ ගොඩක් බඳු වූ මේ සිරුර නුවණැත්තන් විසින් නින්දා කරන ලද්දේ ය. අඥයන් විසින් සතුටු වන ලද්දේ ය.

දෙපා ඇති මේ සිරුර අපවිත්‍ර ය. දුගඳ ය. බොහෝ උවදුරු ඇත්තේ ය. නොයෙක් කුණපයෙන් පිරුණේ ය. ඒ ඒ තැනින් කුණු වහනය කරන්නේ ය.

යම් ලෙසකින් මේ සිරුරෙහි ඇතුළත පිටත් හි වූයේ නම්, එකල මුගුරක් ගෙණ බලුකවුඩුහිවලුන් වළකන්නේ ය.

එක් දොරකින් මෙහි ඇතුල් වූ ප්‍රණීත වූ ආහාරපානාදීහු නව දොරකින් වැගිරෙත්.

ප්‍රණීත වූ ආහාරපානවර්‍ග පිරිවර සහිත ව හිඳ අනුභව කරයි. එය නික්ම වන්නේ සැඟ වෙයි.

මෙහි පිවිසි ආහාරපානවර්‍ග එක් රැයක් පරණවීමෙන් කුණු’වේ.

මේ සිරුරෙහි මෑතින් ලන ලද්ද, ඈතින් කුණු බවට යයි. ජනයෝ දෙ පසින් මුව ඇති සිරුරෙහි නිකරුණේ වෙහෙසෙත්.

ගින්නෙහි ලූ සියල්ල ම හළු වන්නා සේ සිරුරෙහි බහා ලූ සියල්ල එසේ අසුචි වන්නේ ය.

සිරුරෙහි අහර නො බහාලන්නට ද නො හැකි ය. බහා ලන ලද්ද රකින්නට ද නො හැකි ය. මිනිසුන්ට මෙය නිරතුරු පැමිණි මුදා ලිය නො හැකි දුකෙක.

සිරුර රූපධර්‍ම රැස් වූ තැනෙකි. බොහෝ හේතුන් ඇසුරු කොට ඇත්තේ ය. බොහෝ දෙනාට සාධාරණ ය. බොහෝ උවදුරුවලින් පෙළුනේ ය.

ඉදින් ඇතුළත්හි වූ කොටස් රැස එකාන්තයෙන් පිටතට නික්ම හැසිරෙන්නේ නම්, දණ්ඩක් ගෙන අනිකක් නො කරමින් කවුඩන් හා බල්ලන් වළකන්නේ ය.

සිරුරට වඩා දුකක්, අනාත්ම අනිත්‍යවස්තුවක් කුණුවූවක් අසාරවූවක් නැත. මෙබඳු සිරුරෙහි පවා අනුවණයෝ ආලය කෙරෙත්. එයට වඩා අන්‍ය වූ සිස් වැඩෙක් කිම ඇත්තේ ද,

සිරුරට වඩා විරූපයෙක් අපවිත්‍රයෙක් බියට මුලෙක් නැත්තේ ය. පෙරළුනු සිතින් ඒ සිරුරෙහි ඇලුනු සත්‍වයෝ උරචක්‍රයෙහි ගිජු සිත් ඇති මිනිසකු සේ කර්‍කශ වූ දුකට පැමිණෙත්.

ගින්නෙහි ඇලුනු පලඟැටියන් සේ සිරුරෙහි ශුභසුඛාදිසංඥා ඇති ව මෝහයෙන් පිළිපදින සත්‍වයෝ බොහෝ කලක් ශෝක කෙරෙත්.

මේ සිරුර ශුභ වශයෙන් ගෙන එහි මුසපත් වූ අඥජනයෝ පව් කරන්නාහු දුකින් නො මිදෙන්නාහ.

අපවිත්‍ර වූ ශරීරය නුවණ නැත්තන් විසින් පවිත්‍රය යි කියන ලද්දේ ය. අශුභ වූ ශරීරය ශුභය යි දන්නා ලද්දේ ය. නොයෙක් කුණපයෙන් පිරුණු සිරුර නුවණින් නො බලන්නහුට පවිත්‍ර වූ ස්වරූප ඇත්තෙක් වේ.

මේ සිරුරෙහි තදින් මුසපත් වූ සත්‍වයෝ දෙව්ලොව ඉපදීමට හේතු වූ මග පිරිහෙලත්. එබඳු වූ ආතුර වූ පිළිකුල් කටයුතු වූ ශුභ නො වූ ව්‍යාධිස්වභාව වූ මේ කුණු සිරුරට නින්‍දා වේවා.

නහරින් සමින් හාත් පසින් වෙළුනු චිත්ත වාත ජල ආයු උතු යන මොවුන් විසින් පවත්වන ලද ජරාව්‍යාධි මරණයෙන් හා මල මූ ආදියෙන් පිරුණු මේ සිරුරෙහි පිරිසිදු වශයෙන් සාර වශයෙන් ගත හැක්කේ කිමෙක් ද.

මේ සිරුර හැම කල්හි පාපමිත්‍රයකු වැනි ය. දුකින් පොෂණය කළ යුතු ය. දුක ය. දුකින් පරිහරණය කළ යුතුය. පිළියම් නො කොට හැකි ය. සාරැ යි ගත නො හැකි ය. එසේ ම පිරිය නො හැකි ය. පිරිසිදු බව දූෂණය කරන්නේ ය.

මේ සිරුර චේතනා රහිත ය. වීර්‍ය්‍යය රහිත ය. සාරයක් නැත්තේ ය. නීවයන්ට ගොදුරු ය. නික්ලේශීන් විසින් හැර දමන ලද්දේ ය. ගුණහීන වූ අඥජනයන් විසින් සේවනය කරණ ලද්දේ ය.

මේ සිරුර මිතුරෙක් නො වේ. නෑයෙක් ද නො වේ. කිසිවකුටත් අයත් නො වේ. හුදෙක් කර්‍මයෙන් හටගත්තේ ය. දිවි රහිත ය. අපවිත්‍රමාත්‍රයෙක.

මේ සිරුර සැඟවෙන තැනක් නො වන බැවින් අලෙන ය. එහෙයින් අසරණ ය. සියලු අනර්‍ත්‍ථයන්ට මහමගෙකි. ජරාමරණාදි ගින්නෙන් ඇවිළ ගන්නා ලද්දේ ය. සියලු දුකට හේතු ය.

සිරුරෙන් නික්මුනු අසුචිය එහි ම ආලෙපකරණ ලද්දේ නම් එකෙණෙහි ම පණුවන් හා අසුචිගඳ ඇතියේ දැකීම ද දුක් වන්නේය. කවරෙක් එය ඇලීම් වසයෙන් පහසාද,

සිරුරෙන් එක් දවසක් නික්මුණු අසුවිය පවා ඒ සිරුර මුළුමනින් වසන්නට සෑහෙන්නේ ය. මරණකාලය තෙක් නික්මුනු අසුචිය පමණ විසින් කියන්නට නො හැකි ය. මෝඩ මිනිසා මේ අසුචිපිණ්ඩය පිරිසිදු ය, සාරය යි ගන්නේය.

මෙසේ නුවණැත්තන් විසින් පිළිකුල් කළ මේ සිරුර බිඳෙන සුලුබව, කල් නො පවත්නාබව යනාදී වූ ස්වභාවධර්‍මයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් බුදුරජානන් වහන්සේ ශරීරය මැටිබඳුනක් බඳු ය යි වදාළ සේක.

විදිත්‍වා = දැන.

මේ පූර්‍වක්‍රියාපදයෙන් කියනු ලබන දැනුම සාමාන්‍ය දැනුමෙක් නො වේ. විදසුන් නුවණින් දැනුම මෙයින් කිය වේ. ශරීරයෙහි නියම තත්‍වය දත යුත්තේ විදසුන් නුවණින් ය. අන් නුවණීන් ඒ නො දත හැකි ය. ශරීරය මැටිබඳුනක් බඳු ය යි දැනීමෙහි සමර්‍ත්‍ථ වන්නී විදර්‍ශනාප්‍රඥාව ය.

නගරූපමං = (මනාකොට රැකි) නුවරක් සේ.

මනා කොට රැකි නුවර සොරුන් විසින් නො පැහැර ගත හැකි ය. ‘පැහැර ගණිමු’ යි පැමිණි සොරු සිස් වූ අදහස් ඇති ව ආමග බලා පෙරළා යති. එමෙන් විදර්‍ශනාප්‍රඥාසහිතචිත්තය කෙලෙස් සතුරන්ට තමන්ගේ වශයට නො ගත හැකි ය. එහෙයින් විදර්‍ශනාප්‍රඥාසහිත චිත්තය සුස්ථිර නගරයක් වැනි ය. මනා කොට රැකි නුවරක් සේ ය. විදර්‍ශනාප්‍රඥාව උපදවා රාගාදි ක්ලේශධර්‍මයන්ට යටත් නො වන ලෙසින් සිත පිහිටුවා ගැනීම, නුවර සුස්ථිර ව සුරක්‍ෂිත ව තැබීම ය යි දත යුතු යි.

ඉදං චිත්තං ඨපෙත්‍වා = මේ සිත තබා. ^[42]

යොධෙථ මාරං පඤ්ඤායුධෙන = ප්‍රඥා නැමැති ආවුධයෙන් මරුට පහර දෙන්නේ ය.

ක්ලේශමාර - ස්කන්‍ධමාර - අභිසංස්කාරමාර - මෘත්‍යුමාර - දේවපුත්‍රමාර යි මාරයෝ පස්දෙනෙක් බෞද්ධ පොතපතෙහි එති. එහි රාගාදික්ලේශසමූහය, ක්ලේශමාර නම්. රූපූපාදානක්ඛන්‍ධ -
වෙදනූපාදානක්ඛන්‍ධ - සඤ්ඤූපාදානක්ඛන්‍ධ - සඞ්ඛාරූපාදානක්ඛන්‍ධ - විඤ්ඤාණූපාදානක්ඛන්‍ධ යන මේ පස ස්කන්‍ධමාර නම්. පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාර - අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාර - ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාර යන මේ තුන අභිසංස්කාරමාර නම්. ස්කන්‍ධයන්ගේ බිඳීමෙන් වන මරණය මෘත්‍යුමාර නම්. පරනිර්මිතවශවර්තිදිව්‍යලෝකයෙහි එක් පෙදෙසක වසමින් සිය පිරිසෙහි ඉසුරුබව පවත්වන මහානුභාවසම්පන්න දිව්‍යපුත්‍ර තෙමේ දේවපුත්‍රමාර නම්. මේ පස් වැදෑරුම් මරුන් අතුරෙහි ලා මෙහි ගැණෙන්නේ රාගාදී වූ කෙලෙස්මරු ය.

විදර්‍ශනාප්‍රඥාව හා මාර්‍ගප්‍රඥාව ප්‍රඥායුධ නම්. සංස්කාරධර්‍මයන් අනිත්‍ය - දුඃඛ - අනාත්ම විසින් දක්නා නුවණ විදර්‍ශනාප්‍රඥා නම්. සෝතාපත්තිආදිආර්‍ය්‍යමාර්‍ග පිළිබඳ වූ නුවණ, මාර්‍ගප්‍රඥා නම්. විදර්‍ශනා ප්‍රඥා යි කියූ සංස්කාරයන් අනිත්‍යාදිවශයෙන් දක්නා නුවණින් රාගාදික්ලේශයෝ තදඞ්ගාදිවශයෙන් සංසිදී යන්නෝ ය. එසේ විදර්‍ශනාප්‍රඥාවෙන් තදඞ්ගාදිවශයෙන් සංසිඳී ගිය ඒ ඒ මාර්‍ගයෙන් වසා සිටින අවුරා සිටින ක්ලේශයෝ ආර්‍ය්‍යමාර්‍ගප්‍රඥාවෙන් මූලොච්ඡින්න වන්නෝ ය. මෙසේ විදර්‍ශනාප්‍රඥාවෙන් හා මාර්‍ගප්‍රඥාවෙන් කෙලෙස් කැපී සිඳී යන බැවින් එ දෙක ප්‍රඥායුධැ යි දක්වන ලද්දේ ය.

ජිතං ච රක්ඛෙ = දිනන ලද තරුණ විදර්‍ශනාව රකින්නේ ය.

මේ තරුණවිදර්‍ශනාව අස්ථිර වූ විදර්‍ශනාප්‍රඥාසහිතචිත්තයෙන් තදඞ්ගාදිවශයෙන් කෙලෙස් නසාලීමෙන් උපදවා ගත යුතු ය. අභාවිත අබහුලීකෘත විදර්‍ශනාප්‍රඥාව තරුණවිදර්‍ශනා ය.

කෙලෙස්සතුරන් නසා උපදවා ගන්නා ලද තරුණවිදර්‍ශනාව හිත වූ ආවාස, හිත වූ කාල, හිත වූ බොජුන්, හිත වූ පුද්ගලයන් හිත වූ දහම් ඇසීම් යනාදිය සේවනය කරමින් වළඳමින් අතරතුර සමාපත්තීන්ට සමවදිමින් එයින් නැගිට පිරිසිදු සිතින් සංස්කාරයන් මෙනෙහි කරමින් රැකියයුතු ය.

අනිවෙසනො සියා = ආලය නො මැත්තෙක් වන්නේ ය.

ලැබූ තරුණවිදර්‍ශනාව ඇත්තේ, නැවැත නැවැත සමවතට සමවැද ඉන් නැගිට පිරිසිදු සිතින් සංස්කාරයන් මෙනෙහි කරන්නේ, උපදවා ගත් තරුණවිදර්‍ශනාව රැක ගැණුමෙහි සමර්‍ත්‍ථවන්නේය. මත්තෙහි මාර්‍ගඥානලාභයෙන් සියලු කෙලෙස් මරුන් දිනන්නේ ය. නො එසේ වූයේ, සමාපත්තියෙහි ම ආලය කරමින් සිටී ද, පිරිසිදු සිතින් නැවැත නැවැත සංස්කාරයන් මෙනෙහි කෙරේ ද, එකල සිත කෙලෙස්සතුරන් විසින් යටපත් කරණ ලදු ව, ලැබූ තරුණවිදර්‍ශනාව නැසීයෑමේන් මගපල ලැබීමට අපොහොසත් වන්නේ ය.

එහෙයින් රැකියයුතු වූ තරුණවිදර්‍ශනාව, හිත වූ ආවාස භොජනාදිය සේවනය කිරීමෙන් ද, අතරතුර සමාපත්තියට සමවැද ඉන් නැගිට පිරිසිදු සිතින් සංස්කාරයන් මෙනෙහි කිරීමෙන් ද රකිනු විනා සමාපත්තියට ඇතුල් ව එහි නො විසියයුතු ය. එහි ආලය නො කටයුතුය යි දක්වන්නට ‘අනිවෙසනො සියා’ යනු වදාළෝ ය.

මේ අටුවාව කියූ සැටි:

“යථා නාම යොධො සඞ්ඝාමසීසෙ බලකොට්ඨකං කත්‍වා අමිත්තෙහි සද්ධිං යුජ්ඣන්තො ජාතො වා පිපාසිතො වා හුත්‍වා සන්නාහෙ වා සිථිලෙ ආයුධෙ වා පතිතෙ බලකොට්ඨකං පවිසිත්‍වා විස්සමිත්‍වා භුඤ්ජිත්‍වා පිවිත්‍වා සන්නයහිත්‍වා ආයුධං ගහෙත්‍වා පුන නික්ඛමිත්‍වා යුජ්ඣන්තො පරසෙනං මද්දති, අජිතං ජිනාති, ජිනං රක්ඛති, සො හි සචෙ බලකොට්ඨකෙ ඨිතො එවං විස්සමන්තො තං අස්සාදෙන්තො අච්ඡෙය්‍ය, රජ්ජං පරහත්‍ථගතං කරෙය්‍ය, එවමෙව භික්ඛු පටිලද්ධං තරුණ විපස්සනං පුනප්පුන සමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්‍වා වුට්ඨාය සුද්ධ චිත්තෙන සඞ්ඛාරෙ සම්මසන්තො රක්ඛිතුං සක්කොති, උත්තරිං මග්ගපටිලාභෙන කිලෙසමාරං ජිනාති, සචෙ පන සො සමාපත්තිමෙව අස්සාදෙති, සුද්ධචිත්තෙන පුනප්පුන සඞ්ඛාරෙ න සම්මසති, මග්ගඵලපටිවෙධං කාතුං න සක්කොති, තස්මා රක්ඛිතබ්බයුත්තකං රක්ඛන්තො අනිවෙසනො සියා, සමාපත්තිනිවෙසනං කත්‍වා තත්‍ථ න නිවසෙය්‍ය, ආලයං න කරෙය්‍ය” යනු.

යුද්ධභූමියෙහි බලකොටුවක් බැඳ සතුරන් හා යුද කරණ යුද්ධභට තෙමේ, බඩසයින් පෙළුනේ, බලකොටුවට ඇතුල් ව විඩා සංසිඳුවා කා බී අවුත් නැවැත යුද්ධ කරන්නේ, සතුරු සෙනාව පලවා හරියි. නො දිනූ දෙය දිනයි. ජය අත් පත් කෙරෙයි. ජයෙහි ස්ථිර වෙයි. එමෙන් යමෙක් තමන් ලත් තරුණවිදර්‍ශනාව සත්ප්‍රාය වූ ආවාසාදිය සේවනයෙන් හා පිරිසිදු සිතින් සංස්කාරයන් මෙනෙහි කිරීමෙන් රැක ගන්නේ ද, ඔහු කෙලෙස්සතුරන් පලවා හැර, මාර්‍ගඵලප්‍රතිලාභයෙන් ජය අත්පත් කෙරෙයි. ජයෙහි ස්ථිර ව පිහිටයි.

යම් ලෙසකින් යුද්ධභට තෙමේ, බලකොටුවට ඇතුල් ව දිනන ලද්දෙහි ආලය කරමින් විඩා සංසිඳුවා කා බී එහි සිටින්නේ ද එකල ඔහු දිනූ දෙය ද සතුරන් අතට පත් වන්නේ ය. එ මෙන් සමාපත්තියෙහි ම ආලය කරමින් ඉන් සතුටු වෙමින් සංස්කාරයන් මෙනෙහි කිරීමෙන් උපදවා ගත් තරුණවිදර්‍ශනාව නිසි සේ නො වඩා සිටින්නේ, ලැබූ තරුණවිදර්‍ශනාවෙන් ද පිරිහෙන්නේ ය. කෙලෙස්මරුන්ගේ වශයට යන්නේ ය. එ හෙයින් සමාපත්තියෙහි ආලය නො කටයුතු ය යි දක්වන ලද්දේ ය.

‘මහණෙනි! කරුණු මෙසේ බැවින් තෙපි ද එකාන්තයෙන් මෙසේ කරවු’ යි බුදුරජානන් වහන්සේ ඒ භික්‍ෂූන්ට මෙසේ දහම් දෙසූහ. ධර්‍මදේශනාවගේ අවසානයෙහි ඒ පන් සියයක් දෙනා වහන්සේ හුන් තැන හුන්නෝ ම, සිවුපිළිසැඹියාවන් ලබා රහත් ව බුදුරජානන් වහන්සේගේ රන්වන්සිරුරෙහි ගුණ කියමින් තුති පුද පවත්වමින් වඳිමින් එහි පැමිණියහ.

පූතිගත්තතිස්ස ස්ථවිරයන් වහන්සේ

සැවැත්නුවරැ වැසි එක් කුලපුත්‍රයෙක් බුදුරජුන්ගෙන් බණ අසා පැවිදි ව ලැබූ උපසම්පදා ඇත්තේ ‘තිස්ස’ යි ප්‍රසිද්ධ වූයේ ය. මදකලක් ගිය පසු උන්වහන්සේගේ සිරුරෙහි රෝගයෙක් හට ගත්තේ ය. පළමු කොට සිරුරෙහි අබ ඇට තරම් බිබිලි නැංගේ ය. ඒ බිබිලි පිළිවෙළින් මුං ඇට තරම් ව කඩල තරම් ව ඩෙබර තරම් ව නෙල්ලි තරම් ව බෙලිගැට තරම් ව මහත් ව ගොස් අන්තිමේ දී පැළී ගියේ ය. සිරුර ආස්සදයක් සේ පිළිදැගුම් නො කොට හැකි බවට පත් විය. හඳනා පොරෝණා සිවුරු ද ලේ සැරවෙන් තෙමී ගියේ ය. ගෝලබාලයෝ ද පිළිදැගුම් කරන්නට බැරි ව උන්වහන්සේ අත් හළහ. එයින් උන්වහන්සේ අනාථභාවයට පැමිණ ඇද වැටී නිදි ගත්හ. මෙසේ සිරුර කුණුවී ගිය බැවින් පූතිගත්ත ස්ථවිරැ,යි පසු ව ප්‍රසිද්ධ වී ගියේ ය.

බුදුවරයෝ වනාහි, දවසට දෙවරක් ලෝකය බලා වදාරති. ඒ වනාහි බුදුවරුන් විසින් අත් නො හළ ධර්‍මතාවයක් වේ. ලෝකය බලා වදාරන විට, සක්වළැ මුවවිට පටන් ගන්‍ධකුටි අභිමුඛයට නුවණ පතුරුවා බලන සේක. සවස ලොව බලන විට ගඳකිළිය පටන්, සක්වළැ මුවවිට දක්වා නුවණ පතුරුවා බලන සේක. මේ ධර්‍මතාවය ලෙසින් ලෝ බලා වදාරන අපගේ ස්වාමිදරු වූ බුදුරජානන් වහන්සේගේ නුවණට තිස්ස ස්ථවිරයන් වහන්සේ පෙණී ගියහ. එවිට බුදුරජානන් වහන්සේ තිස්ස තෙරුන් තුළ රහත්වීමට තුබූ බලවේගය දැක ‘මේ නම ගෝලබාලයන් විසින් අත් හැර දමන ලද්දේ ය, දැන් මා මිසක් අන් පිහිටෙක් මොහුට නැතැ’ යි ගඳකිළියෙන් නික්ම විහාරචාරිකාවෙහි වඩින සේක් ගිනිහල්ගෙට වැඩ සැළියක් ගෙණ සෝදා එහි වතුර වත්කොට ලිප උඩ තබා වතුර උණු කරමින් එතැන ම වැඩ සිටි සේක. වතුර රත් වූ බව දැන තිස්ස තෙරුන් හුන් තැනට වැඩ ඒ තෙරුන් නිදා හුන් ඇඳෙහි කෙළවරක් උස්සා ගත් සේක. ඒ දුටු භික්‍ෂූහු ‘ස්වාමීනි! අනේ, පැත්තකට වනු මැනැවි, අපි ඔසොවා ගන්නෙමු’ යි ඇඳ දෙ කෙළවරින් ඔසොවා ගෙණ ගිනිහල්ගෙට ගෙණ ගියහ.

ඉක්බිති බුදුරජානන් වහන්සේ ඔරුවක් ගෙන්වා උණුදිය එහි වත්කොට භික්‍ෂූන් ලවා තිස්ස තෙරුන් පෙරවූ සිවුරු ගෙන්වා උණු දියෙහි ලා පොඩි කරවා සෝදවා මඳඅව්වෙහි ලා වියළ වූ සේක. නැවැත ඒ තෙරුන් ලඟ ම වැඩ සිට උණුදිය ඇඟ වත් කරමින් ඇඟ උළා නෑ වූ සේක. ඒ අවසානයෙහි අව්වෙහි ලූ සිවුරුද වේලී තුබුනෙන් ඒ ගෙන්වා හන්දවා ඇඳ තුබූ සිවුරු ගෙණ සෝදවා එය ද අව්වෙහි දැම්ම වූ සේක. ඇඟෙහි වතුර වියලී යන විට ඒ ද වියලින. ඉක්බිති තිස්ස ස්ථවිර තෙමේ එකක් හැඳ එකක් පොරවා ගෙණ සැහැල්ලු සිරුරු ඇති ව එකඟ වූ සිතින් ඇඳෙහි සයන කෙළේ ය. ඉක්බිති බුදුරජානන් වහන්සේ තිස්ස තෙරුන්ගේ හිස්දොර වැඩ සිට ‘මහණ! තාගේ මේ සිරුර පහ වූ සිත් ඇත්තේ උපකාර නැති ව දඬුකඩක් සේ පොළොවෙහි හෝනේ ය’ යි වදාරා මේ ධර්‍මදේශනාව කළ සේක:-

මේ කය, එකාන්තයෙන් නොබෝ කලකින් පහ වූ සිත් ඇත්තේ (එහෙයින්ම) බැහැර ලන ලද්දේ, වැඩක් නැති දිරා ගිය දරකඩක් සේ පොළෝ මතුපිට හෝනේ ය.

අචිරං = නොබෝ කලකින්. කල් නො යවා.

එදා කෙසේ වුව ද, අද නම් මිනිසක්හුගේ පරමායුෂය පමණ කළ හැක්කේ පමණ කළ යුත්තේ සැට වසක් කොට ය. අතරතුර මෙයට වඩා හවුරුදු ගෙවා මැරෙන්නෝ ද, මෙහි නො වන්නෝ නො වෙති. අද පරමායුෂය සැට වසකින් පමණ කළ යුත්තේ ය යි කිය යුත්තේ බොහෝ සේ පැවැත්ම අනුව ය. යමෙක් සැට වසක් හෝ එයට වැඩි තරම් වසක් හෝ ජීවත් වන්නේ නමුදු, ඒ ජීවිත කාලය එතරම් දීර්‍ඝ වූවෙක් නො වේ. අචිරං’ යන්නෙන් එය දැක්වූ සේක.

අයං කායො වත = මේ කය ඒකාන්තයෙන්. නියමයෙන් ම. නොවෙනස්වම. ^[43]

පඨවිං අධිසෙස්සති = පොළොවෙහි හෝනේ ය. පොළොව මතුයෙහි නිදන්නේ ය.

මෙහිලා ‘කො ඉමං පඨවිං විජෙස්සති’ යන්නට කළ පරිකථාව බැලිය යුතු ය. මෙහි පඨවි’ යන්නෙන් පස්පොළොව ගැණේ. ‘අධි පූර්‍ව වූ සි + සයෙ’ යන ධාතුහුගේ යෝගයෙහි ආධාරාර්‍ත්‍ථයෙහි පඨවිං’ යි ද්විතීයාවිභක්තිය වූවා ය.

ජුද්ධො = බැහැර ලන ලද්දේ.

අපෙතවිඤ්ඤාණො = පහවූ සිත් ඇත්තේ.

සිත නැති සිරුරෙන් වැඩෙක් නැත්තේ ය. එහෙයින් දමා බැහර ලෑ යුතු ම ය.

නිරත්‍ථං ඉව කලිඞ්ගරං = වැඩක් නැති දිරා ගිය දඬු කඩක් සේ.

දැවදඬුවලින් වැඩ ගන්නා වූ මිනිස්සු වනයට ගොස් ඇද නැති දැවදඬු ඇදනැති සැටියෙනුත් ඇදඇති දඬු ඇදඇති සැටියෙනුත් කපා, ගැට මොට සැස වැඩට ගෙණ, ගැට මොට සිදුරු ඇති දැවදඬු වනයෙහි, දමා යෙති. ඊට පසු අන් කෙනෙක් එහි ගියාහු ද, ඒ දැවදඬු බලා තමන්ට වැඩට ගත හැකි වූවක් ම ගෙණ යෙති. අන් සියල්ල පොළොවෙහි ම දිරා යෙයි. වනයෙන් ගෙන ආ දැවදඬුවලින් ඇඳ, පුටු, මේස, අල්මාරි ආදී වූ යම් කිසි ගෘහොපකරණ සාදා ගණිති. එහෙත් මේ. සිරුරෙහි එක් කොටසකුත් ඇඳ පුටු සාදා ගැණීම් ආදී කිසිම වැඩක් පිණිස නො පවත්නේ ය. එහෙයින් මේ සිරුර පහ වූ සිතැත්තේ, පලක් නැති දිරා ගිය දර කඩක් සේ යි වදාළ සේක. එය මෙසේ කීහ අටුවායෙහි:-

“දබ්බසම්හාරත්‍ථිකා හි මනුස්සා අරඤ්ඤං පවිසිත්වා උජුං උජුකසන්තානෙන, වඞ්කං වඞ්කසන්තානෙන, ඡින්දිත්වා දබ්බ සම්භාරං ගණ්හන්ති, අවසෙසං පන සුසිරඤ්ච පූතිකඤ්ච ගණ්ඨි ජාතං ච ඡින්දිත්වා තත්ථෙව ඡඩ්ඩෙන්ති, අඤ්ඤෙ දබ්බත්ථිකා ආගන්ත්වා තං ගහෙතා නාම නත්ථි, ඔලොකෙත්වා අත්තනො උපකාරං එව ගණ්හන්ති, ඉතරං පඨවිගතං එව හොති, තං පන තෙන තෙන උපායෙන මඤ්චපටිපාදකං වා පාද කඨලිකං වා ඵලකපීඨං වා කාතුං සක්කා පි භවෙය්‍ය, යො පන, ඉමස්මිං පනත්තභාවෙ ද්වත්තිංසාය කොට්ඨාසෙසු එක කොට්ඨාසොපි මඤ්චපටිපාදකවසෙන අඤ්ඤෙන වා උපකාර මුඛෙන ගය්හූපගො නාම නත්ථි, කෙවලං නිරත්‍ථං ව කලිඞ්ගරං, අයං අපගතවිඤ්ඤාණො කතිපාහස්සෙව පඨවියං සෙස්සති”

රූපජීවිතේන්ද්‍රිය කර්‍මජතේජෝධාතුව විඥානය යන මෙ තුන මේ සිරුර හැර දමා පහව යේ ද, එ කල්හි බැහැර ලූ මේ සිරුර සිත් පිත් නැති දරකඩක් සේ ශයනය කරයි.

මේ සිරුර උපභෝග පරිභෝග ඥාති මිත්‍රාදීන් විසින් කරන ලද්දේ කර්‍ම නැමැති බන්ධනයෙන් වැටුනේ, දීන වූයේ, වහා ම බැහැර ලිය යුත්තේ එකලා ව ශයනය කෙරේ.

පිළිකුල් වූ ඇරුණු නව දොරක් ඇති දිවි තොර වූ අවිශ්වාස ජනයන් විසින් පිරිවරා ගත් අවමඟුලෙන් සැදුනු, පහ වූ සිත් ඇති, එහෙයින් ප්‍රයෝජන නැති මේ ශරීරය තෙමේ කසළගොඩ ආදියෙහි වූ අසුවි පිඩක් සේ බලාපොරොත්තු නැත්තන් විසින් බැහැර ලන ලද්දේය.

දෙතුන් දිනක් ඉක්ම ගිය පසු ඉදිමුනුබවට ගිය මේ සිරුර වැදු මවට ද බිය දෙන විරූප එකෙක් වන්නේ ය.

ඉන් පසු සියලු සම්වන් ඈ පැහැය නිල් බවට යයි. නැවැත සිරුර ඇසුරු කළ ලෙය සැරව බවට ගොස්,

මේ සිරුරෙන් පිටතට වැගිරෙන අසුචිධාරාවන් සමග පණුවෝ වැගිරෙත්. නැවැත බත්මුළක් සේ සියලු සිරුර වසා ගණිත්.

එසේ ම ඔබිනොබින් බිඳී කුණු වැගිරේ. සිඳී ගිය බැඳුම් ඇති යන්ත්‍රයක් සේ ඇටහන්දියෙහි නහර බැඳුම් සිඳී යයි.

සිරුර ඒ ඒ තැන විසුරුනේ වේ. බලු ආදීන් විසින් කෑ කල්හි සිරුරු සටහන ද පහව යයි.

අවු සුළඟින් හා වැස්සෙන් දිරුම් කඩට පැමිණි කල්හි සියලු අවයව අතුරුදහන් වේ. නම පමණකුත් ඉතිරි නො වේ,

ශරත්කාලයෙහි ඒ ඒ තැන, දැමූ ලබුමෙන් කොබෝවන් පැහැ ඇති යම් මිනී ඇට වේ ද, ඒ මිනී ඇට දැක, කි නම් කාමරතියක් වේ ද.

යම් කෙනෙක් මේ සිරුරෙහි ආලය කෙරෙත් ද, ඒ අඥයෝ මවු කරා කුඩාවස්සන් යන්නා සේ නැවැත නැවැත ඉපදීමට දිරීමට ලෙඩට මරණයට පැමිණෙත්.

බොහෝ උවදුරුවලට තැන් වූ මේ සිරුරෙහි ආලය මුළුමනින් හැර දමා, නුවණැත්තේ මේ ලෙස සලකා වහා සසරසයුර එතර කරන්නේ ය.

‘අචිරං වතයං කායො’ යනාදීන් වදාළ ධර්‍මදේශනාව අවසානයෙහි තිස්ස ස්ථවිරයන් වහන්සේ පිළිසැඹියාවන් ලබා රහත් වූහ. අන් බොහෝ දෙන ද සෝවන් ඵලාදියට පැමිණියහ. තිස්ස ස්ථවිරයන් වහන්සේ රහත්බවට පැමිණ ම පිරිනිවි සේක. බුදුරජානන් වහන්සේ තිස්ස තෙරුන්ගේ ආදහනය කරවා ධාතූන් ගෙන්වා සෑයක් කරවූ සේක.

එක් දිනෙක, භික්‍ෂූන් වහන්සේලා ‘තිස්ස ස්ථවිර තෙමේ කො තැනැ උපන්නේ දැ’ යි බුදුරජුන් වෙතින් ඇසූහ. උන්වහන්සේ ‘තිස්ස තෙමේ පිරිනිවියේ ය’ යි වදාළවිට, නැවැතත් භික්‍ෂූහු ‘රහත්වීමට වාසනාගුණය තුබූ මෙබඳු කෙනකුගේ සිරුරෙහි ඇට බිඳී ගියේ කුමක් නිසා ද, රහත්වීමට වාසනා ගුණය ලැබූයේ කෙසේ දැ? යි ඇසූහ. ‘මේ සියල්ල ඔහු විසින් පෙර කළ කර්‍මය පරිදි සිදුවී ය’ යි වදාළ විට ‘ඔහු පෙර කළ ඒ කර්‍මය කුමක් දැ’ යි නැවැත ඇසූහ.

‘මේ තිස්ස තෙමේ කාශ්‍යප බුදුරජුන්ගේ කාලයෙහි පක්‍ෂි වැද්දෙක් ව සිටියේය, දැල් හා දුනු ගෙණ වනයට ගොස් බොහෝ පක්‍ෂීන් අල්ලා ගෙණ වුත් පොහොසතුන්ට තෑගි කොට දී ඉතිරි වන පක්‍ෂීන් විකුණයි, විකුණා ඉතිරිවූවන් මරා තබයි, මරා තැබූවෝ කුණු වී යත්, පියාසර කරන්නට නො හැකිවන සේ කුරුල්ලන්ගේ කෙණ්ඩා ඇටත් පියාපත් ඇටත් කඩා පොඩි කොට ගොඩ ගසා තබයි, එසේ ඇට කඩා තැබූවන් පසු දා විකුණයි, ඉතා වැඩි ගණනක් අල්ලා ගත් දිනවල දී තමාත් උයවා කයි, තිස්සට රසමසවුළෙන් කෑම පිළියෙල කළ එක් දවසෙක රහතුන් වහන්සේ නමක් ඔහුගේ ගෙට පිඬු සිඟා වැඩියහ, තිස්ස, ඒ තෙරුන් දැක සිත පහදා ‘මා විසින් බොහෝ පක්‍ෂීහු මරා කන ලද්දාහ, අද පින්වතුන් වහන්සේ නමක් මාගේ ගෙට වැඩි සේක. අද මෙහි රසවත් කෑම තිබේ, මුන්වහන්සේට පිණ්ඩපාතය දෙමි’ යි පාත්‍රය පුරවා පිණ්ඩපාතය දී පසඟ පිහිටුවා වැඳ ‘ස්වාමීනි! මමත් ඔබවහන්සේ ලත් ධර්‍මයෙහි මුදුන් පැමිණෙන්නෙමි’ යි කී ය. රහතුන් වහන්සේ ද ‘එසේ වේවා’ යි අනුමෝදනා කළහ, තිස්ස විසින් දුරදිග නො බලා පව්පින් නො සලකා මෙලොව පර ලොව නො දැන, එදා කළ මේ කර්‍මයාගේ විපාක විසින් තිස්සට මේ සිදු විය, කුරුල්ලන්ගේ ඇට බිඳීම නිසා තිස්සගේ සිරුර කුණු විය, ඇට පැළුනේ ය, රහතුන්ට පිණ්ඩපාතය දීම නිසා රහත් වීය’ යි බුදුරජානන් වහන්සේ එ පුවත මෙසේ වදාළ සේක.

නන්‍ද එඬේරා

අනේපිඬුමහසිටානන්හට ගවයන් රක්නා ධනවත් නන්ද නම් එඬේරෙක් සිටියේ ය. ඔහු කෙනියජටිලයා පැවිදි වෙසයෙන් හැසුරුනා සේ එඬේරකමින් රාජබලිපරිහරණය කරමින් ස්වකීය ධනය රැක බලා ගණියි. කලින් කල අනේපිඬු සිටානන්හට පස් ගොරස ගෙණ යන්නේ එහිදී බුදුරජුන්ගෙන් බණ අසා පැහැද උන්වහන්සේට තමන්ගේ ගෙට වඩින්නට ආරාධනා කෙළේ ය. එහෙත්, උන්වහන්සේ එහි නො වැඩ ඔහුගේ නුවණ මෝරන තුරු කල් බලමින් හුන් සේක. ඒ අතර ක්‍රමයෙන් නුවණ මේරුනේ ය. බුදුරජානන් වහන්සේ භික්‍ෂුසංඝයාත් ගෙණ චාරිකාවෙහි වඩිනා සේක් ඔහුගේ ගෙට නො දුරෙහි වූ එක්තරා ගසක් මුල වැඩ හුන් සේක. නන්ද තෙමේ බුදුරජුන් තමන් ගේ ගෙට නො දුරෙහි ගසක් මුල වැඩහිඳින බව දැන බුදුරජුන් වෙත ගොස් වැඳ පිළිසඳර කතා කොට බුදුරජුන් පවරා සත් දවසක් ම භික්‍ෂුසඞ්ඝයාට පංචගොරසය දුන්නේ ය. අවසානයෙහි සත්වන දා බුදුරජානන් වහන්සේ ධර්‍මදේශනා කළ සේක. ඒ අවසන්හි ඔහු සෝවන් වී බුදුරජුන්ගේ පාත්‍රය ගෙණ උන්වහන්සේගේ පසු පසැ ගියේ ය. එසේ බොහෝ දුර ගිය ඔහුට ‘නවතින්නැ’ යි වදාළ විට නැවතුනේ ය. ඒ වේලෙහි ම ඔහු එක්තරා වැද්දකු විසින් විද්දා වූ ඊ පහරකට අසුවී මැරී වැටුනේ ය. භික්‍ෂූන් වහන්සේලා ඒ දැක බුදුරජුන්ට ලංව ‘ස්වාමීනි! නන්ද තෙමේ වැද්දකුගේ ඊ පහරකට අසුවී මළේ ය, ඔබ වහන්සේගේ පසුපසැ නො ගියේ නම්, ඔහුට මේ අනතුර සිදු නො වන්නේ ය’ යි කියා සිටියහ. ‘මහණෙනි! මා ආවත් නාවත් මා පසේ ගියත් නො ගියත් ඔහුට ඒ මරණය වන්නේ ම ය, මෙයින් නිදහස් වීමට උපායයෙක් ඔහුට නැත, ඔහු සතර දිගට, සතර අනුදිගට ගියේ ද මැරුම් කන්නේ ය, මෙය හොරුන් කරන්නෙක් සතුරන් කරන්නෙක් නො වේ, මෙය කරන්නේ ඒ ඒ සත්වයන් විසින් වරදවා පිහිටු වන ලද දූෂිත වූ සිත ය’ යි වදාරා මේ ධර්‍මදේශනාව කළ සේක.

සොරෙක් එ බඳුවූ ම සොරකු දැක ඔහුට යම් විපතක් කරන්නේ ද බද්ධවෛර ඇත්තෙක් එබඳු වූ ම බද්ධවෛර ඇත්තකු දැක ඔහුට යම් අවැඩක් කරන්නේ ද, වරදවා තැබූ සිත, ඔහු එයට වඩා ඉතා පවිටකු කරන්නේ ය.

දිසො දිසං යන්තං කයිරා = සොරෙක් සොරකුට යම් ඒ අවැඩක් කරන්නේ ද.

එක්තරා එකක්හු ගේ අඹුදරු දැසි දස් කෙත් චත් ගෙරි මීවුන් ඈ සියලු සැපත පැහැර ගත් මිත්‍රද්‍රොහී වූ සොරෙක් නැවැත එසේ ම තමාගේ ද සැපත පැහැර ගත් සොරකු දැක ඔහුගෙන් පළි ගැනීමට ඔහුගේ ද අඹුදරු දැසි දස් ඈ සැපත් පැහැර ගැණුම් වසයෙන් අවැඩ කරන්නේ ය. මෙය නූගත් මිනිසුන්ගේ සිරිති. පළිගැණීම නුවණැත්තන් විසින් ගරහන ලද්දේ ය. එය මිනිසුනට අවැඩ පිණිස වන්නේ ය.

‘අන්‍යයන් ප්‍රිය නො කරන්නා ය, යන තේරුම පිට හෝ අන්‍යයන් විසින් ප්‍රිය නො කරණු ලබන්නා ය’ යන තේරුම පිට හෝ සොරා දිස යි කියනු ලැබේ. ‘පරෙ දෙස්සති න පටියායතී පරෙහි දෙස්සියති පියො න කරීයතී ති = දිසො’ යනු අරුත් පැවසීම ය.

වෙරී වා පන වෙරිනං = වෛර ඇත්තේ වෛර ඇත්තකුට අවැඩ කරන්නේ ය.

සිතෙහි හටගන්නා නො සතුට සැඩබව වෙර නම්. ඒ ඇත්තේ වෛරී නම් වේ. ^[44] සොරෙක් හෝ බද්ධවෛර ඇත්තෙක් හෝ තමාට අවැඩ කළහුගෙන් පළිගැණීමට, යම් නපුරක් අවැඩක් කෙරේ නම්, එක ම අත්බවක ඔහුගේ අඹුදරු දැසි දස් කෙත් වත් ගෙරි හරක් ඈ සැපත පැහැර ගණියි. ධනය හෝ පැහැර ගනියි. ජීවිතය හෝ නසයි.

මිච්ඡාපණිහිතං චිත්තං = වරදවා තැබූ සිත.

දශ අකුශල කර්‍මපථයෙහි යෙදූ සිත වරදවා තැබු සිත නම් වේ. ශීලාදිගුණධර්‍මයන්හි පිහිටා සුදුසු කර්‍මස්ථානයක නො යෙදූ දරදඬු සිත හෝ මිච්ඡාපණිහිතචිත්ත’ නම්.

පාපියො නං තතො කරෙ = එයට වඩා ඔහු ඉතා පවිටකු කරන්නේ ය.

මේ අත්බවේදී ම එසේ වූ සිත් ඇත්තහු පරිභව වධබන්ධනාදී වූ නන්වැදෑරුම් දුකට පමුණුවන්නේ ය. පරලොව නොයෙක් සියදහස් ජාතීන්හි සතර අපායයෙහි හෙළා හිස ඔසොවා ගන්නට නො දෙන්නේ ය.

එහෙයින් බුදුරජානන් වහන්සේ වදාළෝ ය මෙසේ.

‘චිත්තං භික්ඛවෙ! අභාවිතං අකම්මනියං හොති’ මහණෙනි! නො වැඩූ සිත කටයුතුවලට සුදුසු නො වේ.

‘චිත්තං භික්ඛවෙ! අභාවිතං මහතො අනත්ථාය සංවත්තති’ මහණෙනි! නො වැඩු සිත මහත් අනර්‍ත්‍ථ පිණිස පවතී.

‘චිත්තං භික්ඛවෙ! අභාවිතං අපාතුභූතං මහතො අනත්ථාය සංවත්තති’ මහණෙනි! නො වැඩූ විදසුන් ඈ අරමුණු කොට පහළ නො වූ සිත මහත් අනර්‍ත්‍ථ පිණිස පවතී.

‘චිත්තං භික්ඛවෙ! අභාවිතං අබහුලීකතං මහතො අනත්ථාය සංවත්තති’ මහණෙනි! නො වැඩූ බහුල වශයෙන් නො වැඩූ සිත මහත් අනර්‍ත්‍ථ පිණිස පවතී.

‘චිත්තං භික්ඛවෙ! අභාවිතං අබහුලීකතං දුක්ඛාවහං හොති’ මහණෙනි! නො වැඩූ බහුල වශයෙන් නො වැඩූ සිත දුක් එළවන්නේ ය.

‘චිත්තං භික්ඛවෙ! අදන්තං මහතො අනත්ථාය සංවත්තති’ මහණෙනි! නො දැමුනු සිත මහත් අනර්‍ත්‍ථ පිණිස පවතී.

‘චිත්තං භික්ඛවෙ, අගුත්තං මහතො අනත්ථාය සංවත්තති’ මහණෙනි! අගොපිත වූ සිත මහත් අනර්‍ත්‍ථ පිණිස පවතී.

‘චිත්තං භික්ඛවෙ! අරක්ඛිතං මහතො අනත්ථාය සංවත්තති’ මහණෙනි! කො රැකි සිත මහත් අනර්‍ත්‍ථ පිණිස පවතී.

‘චිත්තං භික්ඛවෙ! අසංවුතං මහතා අනත්ථාය සංවත්තති’ මහණෙනි, නො හික්ම වූ සිත මහත් අනර්‍ත්‍ථ පිණිස පවතී.

‘චිත්තං භික්ඛවෙ! අදන්තං අගුත්තං අරක්ඛිතං අසංවුතං මහතො අනත්ථාය සංවත්තති’ මහණෙනි! නො දැමූ අගොපිත වු නො රැකි නො හික්මුනු සිත මහත් අනර්‍ත්‍ථ පිණිස පවතී.

නැවැත උන්වහන්සේ මේ කාරණය ම උපමා ගෙන හැර දැක්වීමෙන් මෙසේ ව්‍යක්ත කළ සේක. මේ එය.

“සෙය්‍යථාපි භික්ඛවෙ! සාලිසූකං වා යවසූකං වා මිච්ඡාපණිහිතං හත්ථෙන වා පාදෙන වා අක්කන්තං හත්ථං වා පාදං වා භෙච්ඡති, ලොහිතං වා උප්පාදෙස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජති, තං කිස්ස හෙතු, මිච්ඡාපණිහිතත්තා භික්ඛවෙ! සූකස්ස, එවමෙව ඛො භික්ඛවෙ! සො වත භික්ඛු ම්ච්ඡාපණිහිතෙන චිත්තෙන අවිජ්ජං හෙච්ඡති, විජ්ජං උප්පාදෙස්සති, නිබ්බානං සච්ඡිකරිස්සතීති නතං ඨානං විජ්ජති, තං කිස්ස හෙතු, මිච්ඡාපණිහිතත්තා භික්ඛවෙ! චිත්තස්ස” යි.

මහණෙනි! වැරදි ලෙසට තැබූ හැල් වී නණ්ඩුවක් හෝ යව නණ්ඩුවක් හෝ අතින් හෝ පයින් මැඩුනේ අත හෝ පය එයින් බිඳෙන්නේ ය, ලේ ගලන්නේ ය, යනු නො විය හැකි ය. මෙය මෙසේ නො විය හැක්කේ ය. එසේ නො විය හැක්කේ හැල් වී නණ්ඩුව හෝ යව නණ්ඩුව උඩු අක් කොට නො තබා, යට පැත්තට හරවා තැබූ බැවිනි. මහණෙනි! එමෙන් වැරදි ලෙසට පිහිට වූ සිතින් අවිද්‍යාව බිඳින්නට අර්‍හන්මාර්‍ගඥාන විද්‍යාව උපදවන්නට, නිවන් අවබෝධ කරන්නට නො හැකිය. නො හැක්කේ සිත වැරදි මග යෙදූ බැවිනි, යනු එහි කෙටි තේරුම ය.

බොහෝ සෙයින් සත්වයන්ගේ අපායොත්පත්තියට කරුණු වනුයේ වැරදිමගැ යෙදූ සිත ය. වැරදිමගැ යෙදූ සිතැත්තකුට අපායොත්පත්තියෙන් නරකයෙහි ඉපැත්මෙන් නිදහස්වනු නො හැකි ය. මේ ඒ දේශනාව.

“ඉදාහං භික්ඛවෙ! එකච්චං පුග්ගලං පදුට්ඨචිත්තං එවං චෙතසා චෙතො පරිච්ච පජානාමි, ඉමම්හි චෙ අයං සමයෙ පුග්ගලො කාලං කරෙය්‍ය, යථාභතං නික්ඛිත්තො එවං නිරයෙ, තං කිස්ස හෙතූ, චිත්තං හිස්ස භික්ඛවෙ! පදුට්ඨං, චෙතො පදොසහේතුච්ච පන භික්ඛවෙ! එවමිධෙකච්චෙ සත්තා කායසස භෙදා පරම්මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උප්පජ්ජන්ති” යනු.

මහණෙනි! නො පැහැදුනු කැලඹුනු මඩ වූ දියවිලක් සමීපයෙහි සිටි ඇස් ඇත්තා වූ මිනිසෙක් ඒ විලෙහි එහා මෙහා පීනන හැසිරෙන සිටින සිප්පිබෙල්ලන් සක්බෙල්ලන් කැටගල් කැබිලිති මස්කැල යන මේ කිසිවක් විලෙහි දිය නො පැහැදුනු බැවින්, කැළඹුනු බැවින්, මඩ වූ බැවින්, නො දන්නේ යම් සේ ද, එසේ නො පහන් සිතින්, කැලඹුනු සිතින්, වැරදි ලෙස තැබූ සිතින්, ආත්මාර්‍ත්‍ථය පරාර්‍ත්‍ථය යන උභයාර්‍ත්‍ථය නො දක්නේ ය. දශකුශල කර්‍මපථයෙන් මත්තෙහි වූ’ ධ්‍යානවිදර්‍ශනාමාර්‍ගඵල යන උසස් ගුණයක් මොන ලෙසකින් නමුත් ලබන්නේ ය යි කියන්නට කරුණු නැත. එබඳු නොපහන් කැළඹුන වැරදිලෙස තැබු සිතින් ධ්‍යාන විදර්‍ශනා මාර්‍ගඵලාවබෝධයක් නො වන්නේම ය.

“ සෙය්‍යථාපි භික්ඛවෙ! උදකරහදො ආවිලො ලුලිතො කලලීභූතො, තත්ථ චක්ඛුමා පුරිසො තීරෙ ඨිතො න පස්සෙය්‍ය සිප්පිසම්බුකම්පි සක්ඛරකඨලම්පි මච්ඡගුම්බම්පි චරන්තම්පි තිට්ඨන්තම්පි, තං කිස්ස හෙතු, ආවිලත්තා භික්ඛවෙ! උදකස්ස, එවමෙව ඛො භික්ඛවෙ! සො වත භික්ඛු ආවිලෙන චිත්තෙන අත්තත්‍ථං වා ඤස්සති පරත්ථං වා ඤස්සති උභයත්ථං වා ඤස්සති උත්තරිං වා මනුස්සධමමා අලමරියඤාණදස්සනවිසෙසං සච්ඡිකරිස්සතී ති නෙතං ඨානං විජ්ජති, තං කිස්ස හෙතු, ආවිලත්තා භික්ඛවෙ! චිත්තස්සාති” යනු දේශනා ය.

සොරෙක් හෝ සතුරෙක් විපතක් කෙරේ නම්, එය ඒ අවස්ථාවේදී ම කරන්නේය. දශඅකුශලකර්‍මපථයෙහි යෙදූ සිත නොයෙක් සිය දහස් ගණන් ජාතිවල දී සොර සතුරන් කරණ විපත්වලට වඩා බිහිසුණු විපත් කරන්නේ ය. සොරසතුරන්ගෙන් වන විපතට වඩා වැරදි මග යෙදූ සිතින් වන විපත ඉතා බලගතු ය. බිහිසුණු ය.

මේ ධර්‍මදේශනාවගේ අවසානයෙහි බොහෝ දෙන සෝවන් ඵලාදියට පැමිණියහ. ධර්‍මදේශනාව මහාජනයාට වැඩ සහිත වූ ය. උපාසකයා විසින් අන්‍යභවයක දී කළ කර්‍මය භික්‍ෂූන් නො විචාළ බැවින් බුදුරජානන් වහන්සේ එය නො වදාළ සේක.

සොරෙය්‍ය සිටුතුමා

ස්වාමිදරු වූ බුදුරජානන් වහන්සේ සැවැත්නුවරැ දෙව්රම් මහවෙහෙර වැඩවසන එක් දවසෙක සොරෙය්‍ය සිටු පුත් තෙමේ යහළුවකුත් සමග සැප පහසු ඇති රියෙක නැගී මහපිරිවරින් වතුර නෑමට නුවරින් නික්ම ගියේ ය. එ වේලෙහි මහාකාත්‍යායන මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ පිඬු සිඟා යන්නට නුවරින් පිටත සිට සිවුරු පෙරවූහ. සිටුපුත් උන්වහන්සේන්ගේ රන්වන් සිරුර දැක ‘මේ ස්ථවිර තෙමේ මාගේ අඹුව වන්නේ නම්, නැත, මා බිරියගේ සිරුරුපැහැය මුන්වහන්සේගේ සිරුරුපැහැය සේ වන්නේ නම් යෙහෙකැ’ යි සිතී ය. එ කෙණෙහි ම ඔහුගේ පිරිමි ඇඟ අතුරු දහන් ව ගොස් ගෑණු ඇඟක් පහළ විය. එයින් හටගත් ලජ්ජා ඇති ඔහු රියෙන් බැස පලා ගියේ ය. පිරිවර ජන තෙමේ මේ කිසිත් නො දැන ‘මේ කිමැ’ යි අසන්නට විය. රියෙන් බැස ගිය ඕ තොමෝ තක්සලානුවරට යන මගට බැස්සා ය. යහළුවා ද ඇය ගිය අතක් නො දන්නේ ය. සියල්ලෝ වතුර නා ගෙවලට ගියහ. ගෙවල වැස්සෝ ‘සිටුපුත් කොහි දැ’ යි ඇසූහ. ‘වතුර නා ගෙට ආයේය යි සිතූම්හ’ යි ඔවුහු කීහ.

එකල ඔහුගේ මවුපියෝ ඒ ඒ තැන සොයා බලා නො දක්නෝ මළේය යි සිතා මළබත් දානය දුන්හ. ගෑණුබවට පැමිණ පැන ගිය ඕ තොමෝ තක්සලා යන කරත්තයක් පස්සේ ගියා ය. කරත්තයෙහි හුන් මිනිස්සු ඇය දැක ‘අපගේ කරත්තය පස්සේ එන මේ තරුණිය කවූ දැ යි නො දනුම්හ’ යි කීහ. ඕ තොමෝ මෙසේ පයින් ටික දුරක් ගොස් ඇඟිල්ලක තුබූ මුද්දක් ගලවා දී කරත්තයක යන්නට ඉඩ ලබා ගත්තා ය. ඒ කරත්තයෙහි යන සෙස්සෝ ‘තක්සලාවෙහි අපගේ සිටුපුත්‍රයාහට භාර්‍ය්‍යාවක් නැත, මේ වග ඔහුට කිය යුතු ය, එවිට අපටත් පඬුරු මොකවත් ලබා ගත හැකි ය’ යි සිතා එහි ගොස් ‘සවාමීනි! නුඹවහන්සේට කැපෙන ගැළපෙන සත්‍රීරත්නයක් අප විසින් ගෙණන ලද්දේ ය, ඇය පිළිගණු මැනැවැ’ යි දන්වා සිටියහ. සිටුපුත් තෙමේ, එය අසා සතුටු ව ඇය කැඳවා බලා ‘මෝ මට ම ගැළපෙන වයස් ඇත්තී ය, රූපලක්‍ෂණයෙන් යුක්ත ය, දුටු පමණින් සිත් සතුටු කරන්නී ය’ යි සිතා බලවත් ස්නේහයෙන් සිය බිරිය කර ගත්තේ ය.

මේ සසර, පුරුෂයෝ සත්‍රීහුත්, ස්ත්‍රීහු පුරුෂයෝත් නො වූ විරූවෝ නැත්තාහ. පුරුෂයෝ පරඹුවන් සේවනය කොට මිය ගොස් ලක්‍ෂගණන් අවුරුදු නරකයෙහි දුක් විඳ කලෙක මනුෂ්‍ය ව උපදින්නෝ නම්, අත්බව් සියයක ම ගෑණු ව උපදින්නෝ ය.

ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද කල්ප ලක්‍ෂයක් පිරූ පැරුම් ඇති ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවකයෙක් ව සසර සැරිසරා එන්නෝ එක් අත් බවෙක කඹුරු කුලයක උපන්නෝ පරඹුවන් සේවනය කොට නිරයෙහි ඉපිද දුක් විඳ ඉන් ච්‍යුත ව මිනිස්ලොව උපන්නෝ කර්‍මාවශේෂවශයෙන් තුදුස් අත්බවෙක අනුන්ට අඹුව ගැහැණි ව උපන්හ. සියක් අත් බවෙක අණ්ඩච්ඡෙදයට පැමිණියහ.

ගැහැණු වනාහි දානාදිපුණ්‍යකර්‍ම කොට ගැහැණු බවෙහි ආලය හැර, අප කළ මේ පිණ පිරිමිබවලැබීම පිණිස පවතීවා, යි සිතින් ඉටා ගෙණ කලුරිය කළෝ නම්, පිරිමි ව උපදින්නෝ ය. හිමියා දෙවි කොට සලකා හිමියා කෙරෙහි මනා කොට පිළිපැදීමෙන් ද පිරිමිබව ලබන්නෝ ය.

මේ සිටු පුත් තෙමේ මහාකාත්‍යායන තෙරුන් කෙරෙහි නො මගින් සිතා, මේ අත්බවේදී ම ගැහැණු බව ලැබූයේ ය. තක්සලානුවර සිටුපුත් සමග එකතු ව වැස ඇයගේ කුසෙහි දරු ගැබක් පිහිටියේ ය. ඈ දස මසකට පසු පුතකු ලබා, ඔහු පයින් ඇවිදින කල්හි තවත් පුතකු ලැබුවා ය. ඇයගේ කුසෙහි උපන් දරු දෙදෙන ය, සොරෙය්‍ය සිටු කල, ඔහුට දාව උපන් දරු දෙදෙන ය යි දරුවෝ සිවු දෙනෙක් වූහ. ඇයගේ පෙර යහළු වූ ඒ සිටුපුත් තෙමේ බරකරත්ත පන් සියයක් ගෙණ සොරෙය්‍යනුවරින් සැප පහසු ඇති කරත්තයක නැගී තත්සලා නුවරට ගියේ ය. ඒ වේලෙහි ගෙයි උඩුමහලේ ජනේලයක් හැර පාර බලමින් සිටි ඈ, ඔහු දැක හැඳින වැඩකාරියක යවා ගෙන්වා උඩු මහලේ ම හිඳුවා සැලකිලි කළා ය. එවිට සිටුපුත් ‘සොඳුර! ඔබ, මිට පෙර කිසි දිනෙකත් අප විසින් නො දක්නා ලද්දෙහි නමුත් අපට බොහෝ සත්කාර කරන්නෙහි ය, ඔබ අප හඳුනන්නෙහි දැ’ යි ඇසී ය. ‘එසේ ය, මම ඔබ හඳුනන්නෙමි, ඔබ සොරෙය්‍ය නුවර වැසියෙක් නොවෙහි දැ’ යි ඇසූ විට ‘සොඳුර! ඔව්, මම සොරෙය්‍ය වැසියෙක්මි’ යි පිළිතුරු දින.

ඉක්බිති ඕ තොමෝ, මවුපියන්ගේ ද බිරින්දගේ ද දරුවන්ගේ ද සැපදුක් විචාළා ය. ඔහු ඒ හැමදෙනාගේ සුවදුක් කියා ‘ඔබ ඔවුන් හඳුනන්නෙහි දැ’ යි ඇසී ය. ඈ ‘එසේ ය, හඳුනමි, ඔවුන්ට එක් පුත්‍රයෙක් ඇත, ඔහු කොහි දැ’ යි ඇසූ ය. ‘සොඳුර! එහි විස්තර බොහෝ ය, අපි දවසක් ඔහු සමග කරත්තයකට නැගී නාන්නට ගියෙමු, එහි දී ඔහු නො පෙණී ගිය බැවින් අපි වට පිට සොයා බැලීමු. එහෙත් දක්නට නො ලැබුනේ ය, එවිට අපි ඒ වග ඔහුගේ මවුපියන්ට දැන්වීමු, ඔවුහු ද සොයා බලා මළේ වනැ යි මතකබත් දනක් දුන්හ’ යි කී ය. එ වේලෙහි, ඈ, ‘ඒ මම වෙමි’ යි කී විට ඔහු වට පිට බලා ‘කුමක් කියහි ද, මාගේ ඒ යහළුවා දෙව්කුමරකු වැනි පුරුෂයෙකි’ යි කී ය. නැවැතත් ඈ ‘ඒ මම වෙමි’ යි කිවු ය. ඇය කිහිපවිටක් මෙසේ කී කල්හි එසේ නම් මේ සිදු වූයේ කුමක් දැ’ යි ඇසී ය. ‘අප එදා නාන්නට ගිය දා ඒ අසල සිට සිවුර පෙර වූ මහාකත්‍යායන ස්ථවිරයන් වහන්සේ දක්නා ලද්දෝ ද, මම උන්වහන්සේ දිහාව බලා ‘මේ ස්ථවිර තෙමේ මාගේ බිරිඳ වන්නේ නම්, නැත, මාගේ බිරිඳගේ සිරුරු පැහැය මුන්වහන්සේගේ සිරුරු පැහැය සේ වන්නේ නම් යෙහෙකැ’ යි සිතීමි, ඒ මොහොතේ ම මාගේ පිරිමි ඇඟ නැති වී ගියේ ය, මේ ගෑණු ඇඟ ලැබුනේ ය, මම මහත් ලජ්ජාවෙන් කිසිවකුටත් නො දන්වා පලා ගොස් මෙහි ආවෙමි’ යි ඕ තොමෝ කිවු ය.

‘අයියෝ! ඇයි එසේ කෙළෙහි, ඇයි මට නො කීයෙහි, තෙරුන් වහන්සේ කමා කරවා ගත්තෙහි දැ’ යි ඔහු ඇසී ය. ‘කමා නො කරණ ලද්දෝ’ ය, උන්වහන්සේ වැඩ ඉන්නා තැන මහත්මයා දන්නේ දැ’ යි ඈ ඇසූ ය. මේ නුවර ම ඇසුරු කොට ගෙණ උන්වහන්සේ වැඩ වෙසෙති’ යි සිටු පුත්‍රයා කී විට ‘ඒ හාමුදුරුවන් වහන්සේ පිඬු සිඟා වඩින වේලෙහි මෙහි වඩින සේක් නම්, මම උන්වහන්සේට දන් පිළිගන්වන්නෙමි’ යි කිවු ය. සිටුපුත් තෙමේ ‘එසේ නම් දන් පිළියෙල කරව, මම උන්වහන්සේ කමා කරවන්නෙමි’ යි තෙරුන් වසන තැනට ගොස් වැඳ පසෙකට වී ‘ස්වාමීනි! හෙට මාගේ දානය පිළිගන්නා සේක්වා’ යි ආරාධනා කෙළේ ය. ස්ථවිරයන් වහන්සේ ‘ඔබ ආගන්තුකයෙක් නො වෙහි දැ’ යි ඇසූ විට මාගේ ආගන්තුකභාවය නො විචාරණ සේක්වා, හෙට මාගේ දානය පිළිගන්නා සේක්වා’ යි නැවැතත් ඔහු කී ය. ස්ථවිරයන් වහන්සේ ආරාධනය ඉවසූහ. ගෙයි ද මහාසත්කාර පිළියෙල කරණ ලද්දේ ය. තෙරුන් වහන්සේ පසු දා ගෙදරට ම වැඩි සේක. සිටුත්, තෙරුන් වඩා හිඳුවා ප්‍රණීත ආහාරපාන වළඳවා ඒ ගෑණිය තෙරුන් පාමුල හිඳුවා ‘ස්වාමීනි! මාගේ යෙහෙළියට කමන්නැ’ යි කී ය. ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඒ මක්නිසා දැ’ යි ඇසූ විට ‘මෑ ඉස්සර මාගේ යහළුවෙක, දිනක් ඔබවහන්සේ දැක මේ තෙරුන් වහන්සේ මාගේ බිරිය වන සේක් නම්, නැත, මාගේ බිරියගේ සිරුරු පැහැය මුන් වහන්සේගේ සිරුරු පැහැය සේ වන්නේ නම් හොඳය’ යි සිතූ ය, ඒ සිතුවිල්ල සමග ම පිරිමි බව නැති ව ගොස් ගැහැණු බව පහළ වි ය, එහෙයින් මෙයට කමා වන්නැයි කීයේ ය.

ස්ථවිරයන් වහන්සේ ‘එසේ නම් නැගී සිටුව, තිට කමනෙමි’ යි වදාළ සැටියේ ම ගැහැණුබව අතුරුදහන් ව පිරිමි බව පහළ විය. ඒ ඇසිල්ලෙහි ම තක්සලා සිටුපුත් තෙමේ කතා කොට ‘මිත්‍රය! මේ දරුවෝ ඔබ කුස විසූ බැවින් ද, මා නිසා උපන් බැවින් ද අප දෙදෙනා ම අයත් වෙති, එහෙයින් කො තැනක වත් නො ගොස් මෙහි ම වසමු, නො කළකිරෙව’ යි කී ය. ‘යහළුව! මම මේ එක ම අත්බවේ පළමු ව පිරිමි ව නැවැත ගැහැණි ව නැවැතත් පිරිමි ව මෙසේ විකාරයට පැමිණියෙමි, මා නිසා පළමු ව උපන් දරුවෝ දෙදෙනෙකි, මේ දැන් මෙහි දී මාගේ කුසින් උපන් දරුවෝ දෙදෙනා ය, බලන්න, එක අත්බවේ මෙසේ විකාරයට පැමිණියෙමි, ඉතින් තවත් ගිහි ව ඉන්නට නො සිත ව, මම මුන්වහන්සේ වෙත පැවිදි වන්නෙමි, මේ දරුවෝ ඔබට භාරයහ, මොවුන්ගේ දියුණුව පිණිස සියලු දෙය නො පමාව කරන්නැ’ යි දරුවන් අල්වා සිඹ ඇඟ පත අත ගා ආදරය කොට පියාට භාර දී ගෙන් නික්ම ගොස් තෙරුන් වෙත පැවිදි විය. ස්ථවිරයන් වහන්සේ පැවිදි උපසපන් කොට ඔහු කැටිව ම චාරිකාවෙහි වඩින සේක් සැවැත් නුවරට ගියහ. මේ නවක භික්‍ෂුවට සොරෙය්‍ය ස්ථවිරැ යි නම් විය.

දනවුවැස්සෝ මේ පුදුම සිදුවීම අසා කැළඹී පුදුමයට පැමිණ ඒ භික්‍ෂුව කරා ගොස් ‘ස්වාමීනි! පුදුම සිදුවීමක් අපට දැන ගන්නට ලැබුනේ ය, ඒ කෙසේ දැ යි ඇසූහ. ‘උපාසකයෙනි! සැබෑ ය’ යි කී කල්හි ඔවුහු නැවැතත් ‘මෙහෙම දේත් සිදුවන්නේ ද, ඔබවහන්සේගේ කුසැ දරුවෝ දෙදෙනෙක් උපන්හ, ඔබ වහන්සේ නිසාත් දරුවෝ දෙදෙනෙක් උපන්හ, මුන් අතුරෙහි කවරකුට ඔබවහන්සේ වැඩියෙන් ස්නේහ කරන්නහු දැ’ යි ඇසූහ. ‘මම මා කුස විසූ දරු දෙදෙනා කෙරෙහි වැඩියෙන් ස්නේහ කරමි’ යි උන්වහන්සේ කීහ. මේ පුවත අසා නිතර නිතර බොහෝ දෙන තෙරුන් වෙත පැමිණෙති. පැමිණෙන සියලු දෙන ම ‘කවුරුන් කෙරෙහි වැඩියක් ස්නේහ කරන්නහු ද, කවුරුන් කෙරෙහි වැඩියක් ස්නේහ කරන්නහු දැ’ යි අසත්. ස්ථවිරයන් වහන්සේ ‘මා කුසැ විසූ දරු දෙදෙන කෙරෙහි වැඩියක් ස්නේහ කරමි’ යි කියා, නැවැත දවසෙක ‘කිසිවක්හු කෙරෙහි ස්නේහ නැත්තේ වෙමි’ යි කීහ. එවිට මිනිස්සු ‘භික්‍ෂුව බොරු කියයි, පළමු දා කුසැ විසූවන් කෙරෙහි වැඩියක් ස්නේහ කරමියි කියා අද කිසිවක්හු කෙරෙහි ස්නේහ නැත්තේ වෙමි යි කියා, මේ මහණ බොරු කියයි, රහත් වූ බව කියා යි කියන්නට වූහ.

බුදුරජානන් වහන්සේ මොවුන්ගේ මේ කතාව ඇසූහ. අසා ‘මා පුත් බොරු නො කියා, මා පුත් රහත් බවක් නො කියා ඔහු මනා කොට පිහිට වූ සිතින් මාර්‍ගදර්‍ශනය ලත් දා පටන් කිසිවක් හට ස්නේහ නො කරයි, දූපුතුන්ට යම් යම් සැපත් ලබාදීමෙහි මවු පියෝ පොහොසත් නො වෙති, මේ සත්වයන්ගේ ඇතුළත පැවැති මනා කොට පිහිට වූ සිත, මවුපියන්ට ලබාදෙනු නො හැකි සියලු සැපත් ලබා දෙන්නේය’ යි වදාරා මේ ධර්‍ම දේශනාව කළ සේක:-

යම් කාරණයෙක් සත්වයාහට සගමොක් සුව ගෙණ දෙන්නේ ද ඒ කාරණය මවු නො කරන්නී ය. පියාත් නො කරන්නේ ය. සෙසු නෑයෝත් නො කරන්නෝ ය. දශකුශලකර්‍මපථයෙහි මනා කොට පිහිට වූ සිත ම, ඒ හේතුවෙන් සත්වයා අතිශය උත්තමයකු කරන්නේ ය.

න තං මාතා පිතා කයිරා = මවු නො කරන්නී ය. පියාත් නො කරන්නී ය.

යම් තැනැත්තියක් තොමෝ දූ පුතුන් විසින්, සිතින් නිතර ප්‍රිය කරුණු ලබන්නී ද, දූ පුතුන්ට කෑම් පීම් ආදියෙන් සංග්‍රහ කරන්නී ද ඕ ය මාතා ‘පුත්තං මානෙති පූජෙතීති = මාතා’ යනු අරුත් විවරණ ය.

මෝ තොමෝ නිතර දූ පුතුන් පතන්නී ය. ඒ පිණිස ඉටු දෙවියන් පුදන්නී ය. කවර ඍතුවෙක, කවර මසෙක, කවර නැකතෙක, කවර දවසෙක උපන් දරුවෝ දීර්‍ඝායුෂ ඇත්තෝ ද, යනාදිය සොයමින් බලමින් කල් ගෙවන්නී ය. දරුවකු කුසැ පිළිසිඳ ගත් කල්හි ඒ දරුගැබ රැක්මට බොහෝ වෙහෙසෙන්නී ය. ඒ පිණිස බොහෝ දුක් ගන්නී ය. දස මසකට අඩු නො වන තරම් කලක් නොයෙක් දුක් ගැහැට විඳිමින් දරුවා ප්‍රසූත කරන්නී ය. එ තැන් සිට හෘදයලොහිතය පොවමින් අත් පා වඩමින් ලෙහි හොවා පෝෂණය කරන්නී ය. කන බොන සැටි අඳින පලඳින සැටි යුතු අයුතු කම් වරද නිවර ද කියා දී හික්ම වන්නී ය. දූ පුතුන්ගේ දියුණුව පිණිස රන් රිදී මුතු මැණික් වස්ත්‍රාභරණාදිය සපයා තබන්නී ය. දූ පුතුන්ගේ විපතෙහි තදින් දුක් වන්නී මවු තොමෝ ය. දූ පුතුන්ගේ සැපතෙහි තදින් සතුටු වන්නීත් මවු තොමෝ ය. දූ පුතුගේ අභිවෘද්ධිය ඉත සිතින් පතන්නීත් මවු තොමෝ ය මෝ තොමෝ දූ පුතුන් කෙරෙහි මෙත්තා - කරුණා - මුදිතා-උපෙක්ඛා යන චතුර්විධ බ්‍රහම විහරණය පතුරුවමින් වසන්නී ය. මෝ තොමෝ, අම්මා - අම්බා - ජනනී - ජනෙන්තී - ජනිකා - සුභදා - පොසොන්තී - තොසෙන්තී, යනාදී නම් වලිනුදු පොතපතෙහි හඳුන් වනු ලබන්නී ය.

‘අමීයතෙ පූජීයතෙති = අම්මා’ දූ පුතුන් විසින් පුදනු ලබන්නී අම්මා නම්.

‘පුත්තෙන අමීයතෙ ගමීයතෙති = අම්බා’ දූ පුතුන් විසින් පූජා සත්කාර ගෙණ එළැඹෙනු ලබනී අම්බා නම්,

‘ජනයතීති ජනනී’ දූ පුතුන් බිහි කරන්නී උපදවන්නී ජනනී නම්. ‘ජනෙත්තී’ යනු ද එම අරුති. ‘ජනිකා’ යනුත් එම අරුති.

‘තෙන දොහළිනී හොති සුහදා තෙන වුච්චති’ කුසැ පිහිටි’ දරු ගැබ හේතු කොට දොළ දුක හටගත් කල්හි කුස උපන් දරු කෙරෙහි ස්නේහ උපදින්නේය. එහෙයින් සුහදා නම්.

‘පොසෙතීති පොසෙනතී’ තන කිරෙන් දූ පුතුන් පොෂණය කරන්නීය යන අරුත්.

දූ පුතුන් රකින්නේ පිතා ය. ‘පුත්තං පාති රක්ඛතීති = පිතා’ යනු අරුත් විවරණය. තාතා-ජනක, යන නම් ද පියා කෙරෙහි නැඟේ.

‘තායතී ති = තාතො’ රකින්නේ තාත නම්.

‘ජනෙතී ති = ජනකො’ උපදවන්නේ ජනක නම්,

මව මෙන් පියා ද දූ පුතුන්ගේ දියුණුව පිණිස වෙහෙසෙන්නේ ය. දුර කතර ගොස් දූ පුතුන් පිණිස ධනය රැස්කරන්නේ පිය තෙමේ ය. මව මෙන් පියා ද හොඳ නරක කියා දී දූ පුතුන් හික්ම වන්නේ ය. පියා ද, දූ පුතුන් කෙරෙහි චතුර්විධ බ්‍රහ්ම විහරණයෙන් යෙදී වසන්නේ ය. මවු පිය දෙදෙන ම දූ පුතුන් ගේ අභිවෘද්ධිය සම ව පතන්නෝ ය. ‘බහූපකාරා භික්ඛවෙ! මාතාපිතරෝ පුබ්බානං ආපාදකා පොසකා ඉමස්ස ලොකස්ස දස්සෙතාරො’ යනු බුද්ධ වචනයි.

අඤ්ඤෙ වාපි ච ඤාතකා = සෙසු නෑයෝත් නො කරන්නාහු ය.

මවුපසින් හා පියපසින් පැවත එන්නෝ නෑයෝ ය. මවු පසෙහි හා පියපසෙහි සත්වන මුත්තනු දෙදෙන පටන් ඔබ්බෙහි පැවත එන්නෝ ය. ‘මාතිතො වා පිතිතො වා යාව සත්තමා පිතා මහායුගා සම්බන්ධා’ යනු ඒ කියූ සැටි ය. මෙහි කියූ ‘පිතා මහායුගා’ යන්නෙන් ඒ දෙපසෙහි ම වූ සත් වන මුත්තනුවන් දෙදෙනාගෙන් ඔබ්බෙහි වූ පූර්‍වපුරුෂයෝ ද නෑයන් ලෙස ගත යුත්තාහ’ යි මින් කියැ වේ. මුත්තා-මී මුත්තා-මාමා-නැන්දා-මහම්මා-කුඩම්මා යනාදී වූ සමානපක්‍ෂ ඇත්තෝ ද නෑයෝ ය. අඹු සැමි දෙදෙනාගේ පක්‍ෂද්වයෙහි වූවෝ ‘ඤාති’ යන්නෙනුත් මවුපිය දෙපක්‍ෂයෙහි වූවෝ ‘සාලොහිතා’ යන්නෙනුත් ගන්නට ද කියත්. ‘ඤාතී ති සස්සුසසුරපක්ඛිකා, සාලොහිතා ති එක ලොහිතබද්ධා පිති පිතාමහාදයො’ යනු පොතෙහි ආයේ ය. මේ සියල්ලෝ දත යුතුය යන අරුතින් ඤාති නම් වෙති. මොවුහු අපගේ ය යි දන්නා ලබන්නෝ ය ඤාති. මේ ගාථාවෙහි දැක්වෙන, ඤාතකා, යන පදයෙන් මෙ කී දෙපක්‍ෂයෙහි ම වූ නෑයෝ ප්‍රධාන අප්‍රධාන විසින් ගණු ලබත්.

මවු පියාදී කෙනෙක් දූ පුතුනට දායාද දෙන්නෝ, එක ම ජාතියක, කිසිත් කර්‍මාන්තයක් නො කොට යන්තමකින් යැපෙන්නට ම දෙති. විශාඛා මහා උපාසිකාවගේ මවු පියෝ පවා මහත් උපභෝග පරිභෝග වස්තු ඇත්තෝ නමුත් ඇයට එක් ම අත් බවෙක යෙහෙන් යැපෙන පමණක් ම දුන්හ. සිවු දිවයිනෙහි සක්විති රජසිරි පමණකුදු දීමෙහි පොහොසත් මවු පිය කෙනෙක් නැත. ඒ එසේ බැවින් ස්වර්‍ගසම්පත් ධ්‍යානසම්පත් දීමෙහි පොහොසත් මවුපියෝ කො තැනෙක වෙත් ද, ලෝකෝත්තර සම්පත් දීමෙහි නො පොහොසත්බව කිය යුතු ම නැත. චක්‍රවර්ති සම්පත් ස්වර්‍ගසම්පත් ධ්‍යානසම්පත් ලෝකෝත්තරසම්පත් දීමෙහි මවු පියාදීන් නො පොහොසත් බව, ‘න තං මාතා පිතා කයිරා අඤ්ඤ වා පි ච ඤාතකා’ යන මෙයින් වදාළ සේක.

සම්මාපණිහිතං චිත්තං = මනා කොට පිහිට වූ සිත.

දශකුශලකර්‍මපථයෙහි පිහිටි සිතය, සම්මාපණිහිතචිත්ත වනුයේ දශකුශලකර්‍මපථයෙහි යෙදූ සිත මනා කොට පිහිටියේ නම් වේ.

සෙය්‍යසො නං තතො කරෙ = ඒ හේතුවෙන් ඒ පුද්ගලයා උතුමකු කරන්නේ ය.

දශකුශලධර්‍මපථයෙහි පිහිට වූ සිත, ඒ සිතින් යුක්ත වූවහු ඒ හේතුවෙන් මවුපියාදීන් විසින් නො දෙනු හැකි සක්විතිසැප සගසැප දැහැන්සැප ලොවුතුරුසැප ලබා දීමෙන් ශ්‍රේෂඨයෙකු කරන්නේ ය. යහපතෙහි යෙදු සිතින් ම ශ්‍රේෂඨයකු වනු විනා අන් කිසිවකින් ශ්‍රේෂඨයකු වනු බැරිය. ලෝකෝත්තරසම්පත් ලැබීමෙන් දිව්‍යබ්‍රහ්මාදීන් විසින් පිදියයුතු වන්නේත් දශකුශල ධර්‍මයෙහි යෙදූ සිතැත්තේ ය. එහෙයින් බුදුරජානන් වහන්සේ වදාළෝය, මෙසේ:-

‘චිත්තං භික්ඛවේ! භාවිතං මහතො අත්ථාය සංවත්තති’ මහණෙනි, වැඩූ සිත මහත් අර්‍ත්‍ථ පිණිස පවතී.

‘චිත්තං භික්ඛවෙ! භාවිතං බහුලීකතං මහතො අත්ථාය සංවත්තති’ මහණෙනි! වැඩූ බහුල වශයෙන් වැඩූ සිත මහත් අර්‍ත්‍ථ පිණිස පවතී.

‘චිත්තං භික්ඛවෙ! භාවිතං බහුලීකතං සුඛාවහං හොති’ මහණෙනි! වැඩූ බහුල වශයෙන් වැඩූ සිත සැප එළවන්නේය.

‘චිත්තං භික්ඛවෙ! දන්තං මහතො අත්ථාය සංවත්තති’ මහණෙනි! දැමුනු සිත මහත් අර්‍ත්‍ථ පිණිස පවතී.

‘චිත්තං භික්ඛවෙ! ගුත්තං මහතො අත්ථාය සංවත්තති’ මහණෙනි! ගොපිත වූ සිත මහත් අර්‍ත්‍ථ පිණිස පවතී.

‘චිත්තං භික්ඛවෙ! රක්ඛිතං මහතො අත්ථාය සංවත්තති’ මහණෙනි! රක්නා ලද සිත මහත් අර්‍ත්‍ථ පිණිස පවතී.

‘චිත්තං භික්ඛවෙ! සංවුතං මහතො අත්ථාය සංවත්තති’ මහණෙනි! හික්මුනු සිත මහත් අර්‍ත්‍ථ පිණිස පවතී.

‘චිත්තං භික්ඛවෙ! දන්තං ගුත්තං රක්ඛිතං සංවුතං මහතො අත්‍ථාය සංවත්තති’ මහණෙනි! දැමුනු ගොපිත වූ රක්නා ලද හික්මුනු සිත මහත් අර්‍ත්‍ථ පිණිස පවතී.

නැවැත උන්වහන්සේ මේ කාරණය උපමා ගෙණ හැර දක්වා මෙසේ ව්‍යක්ත කළ සේක. මේ එය:- “ සෙය්‍යථාපි භික්ඛවෙ! සාලි සූකං වා යවසූක වා සම්මාපණිහිතං හත්‍ථෙන ‍වා පාදෙන වා අක්කන්තං හත්‍ථං වා පාදං වා හෙච්ඡති, ලොහිතං වා උප්පාදෙස්සතීතී ති ඨානමෙතං විජ්ජති, තං කිස්ස හෙතු, සම්මාපණිහිතත්තා භික්ඛවෙ! සූකස්ස, එවමෙව ඛො භික්ඛවෙ! සො වත භික්ඛු සම්මාපණිහිතෙන චිත්තෙන අවිජ්ජං හෙච්ඡති, විජ්ජං උප්පාදෙස්සති, නිබ්බාණං සච්ඡිකරිස්සතීති ඨානමෙතං විජ්ජති, තං කිස්සහෙතු, සම්මාපණිහිතත්තා භික්ඛවෙ! චිත්තස්ස” යි.

‘මහණෙනි! නිවැරදි ලෙසට තැබූ හැල් වී නණ්ඩුවක් හෝ යව නණ්ඩුවක් හෝ අතින් හෝ පයින් මඩින ලද්දේ අත හෝ පය එයින් බිඳෙන්නේ ය, ලේ ගලන්නේය, යනු විය හැකිය. එසේ විය හැක්කේ හැල් වී නණ්ඩුව හෝ යව නණ්ඩුව හෝ උඩුකුරු කොට තැබූ බැවිනි, මහණෙනි! එ මෙන් නිවැරදි ලෙසට පිහිට වූ සිතින් අවිද්‍යාව බිඳින්නට විද්‍යාව උපදවන්නට නිවන් පසක් කරන්නට හැකි ය, හැක්කේ සිත නිවරද මග යෙදූ බැවිනි. යනු එහි කෙටි තේරුම ය.

බොහෝ සෙයින් සත්වයන්ගේ දෙව්ලෝ ආදියෙහි ඉපැත්මට හේතු වනුයේ නිවරද මග යෙදූ සිත ය. නිවරද මග යෙදු සිතැත්තහුට දෙව්ලෝ ආදියෙහි ඉපැත්ම ඉතා පහසු ය.

‘මහණෙනි, මෙලොව පහන් සිත් ඇති යම් පුද්ගලයෙක් සිත ප්‍රසන්න ව පවත්නා කල්හි, වැඩීමෙන් මොළොක් ව ගිය කල්හි වැඩී ගිය කල්හි දැමුනු කල්හි, කෙලෙස් යටපත් ව ගිය කල්හි කලුරිය කරන්නේ නම්, ඒ පුද්ගල තෙමේ ස්වර්‍ගයෙහි උපදින්නේ ය, යනු මම පිරිසිඳ දනිමි. මහණෙනි! මේ ලෝකයෙහි ඇතැම් සත්වයෝ මෙසේ චිත්තප්‍රසාද හේතුවෙන් මරණින් මතු ස්වර්‍ගලෝකයට පැමිණෙන්නාහයි වදාළ සේක.

මේ ඒ දේශනාව:- “ඉදාහං භික්ඛවෙ! එකච්චං පුග්ගලං පසන්නචිත්තං එවං චෙතසා චෙතො පරිච්ච පජානාමි, ඉමම්හි චෙ අයං සමයෙ පුග්ගලො කාලං කරෙය්‍ය, යථාභතං නික්ඛිත්තො එවං සග්ගෙ, තං කිස්ස හෙතු, චිත්තං හිස්ස හික්බවෙ! පසන්නං, චෙතොපසාදහෙතුච්ච පන භික්ඛවෙ! එව මිධෙකච්චෙ සත්තා කායස්ස භෙදා පරම්මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපජ්ජන්ති” යනු.

මහණෙනි! පැහැදුනු නො කැළඹුනු නො මඩ වූ දිය විලක් සමීපයෙහි සිටි ඇස් ඇති මිනිසෙක් එහි එහා මෙහා පීනන හැසිරෙන සිටින සිප්පිබෙල්ලන් සක්බෙල්ලන් කැටගල් කැබැලිති මාලුරැල යන මේ කිසිවක්, විලෙහි දිය පහන් බැවින්, නො කැලඹුනු බැවින්, නො මඩ වූ බැවින්, දක්නේ යම්සේ ද, එසේ පහන් සිතින්, පිරිසිදු සිතින්, මනා කොට තැබූ සිතින්, ආත්මාර්‍ත්‍ථය පරාර්‍ත්‍ථය යන උභයාර්‍ත්‍ථය දක්නේ ය. දශකුශලකර්‍මපථයෙන් මත්තෙහි වූ ධ්‍යාන විදර්‍ශනා මාර්‍ග ඵල ලබන්නේ ය, යනු කියන්නට කරුණු ඇත්තේය. එබඳු සිතින් මාර්‍ගඵලාවබෝධය කරණු ඒකාන්ත ය. මේ ඒ දේශනාව:-

“සෙය්‍යථාපි භික්ඛවෙ! උදකරහදො අච්ඡො විප්පසන්නො අනාවිලො, තත්ථ චක්ඛුමා පුරිසො තීරෙ ඨිතො පස්සෙය්‍ය සිප්පිසම්බුකම්පි සක්ඛරකඨලම්පි මච්ඡගුම්බම්පි චරන්තම්පි, තිට්ඨන්තම්පි, තං කිස්ස හෙතු, අනාවිලත්තා භික්ඛවෙ! උදකස්ස, එවමෙව ඛො භික්ඛවෙ! සො වත භික්ඛු අනාවිලෙන චිත්තෙන අත්තත්‍ථං වා ඤස්සති පරත්ථං වා ඤස්සති උභයත්ථං වා ඤස්සති උත්තරිං වා මනුස්සධම්මා අලමරියඤාණදස්සනවිසෙසං සච්ඡිකරිස්සතීති ඨානමෙතං විජ්ජති, තං කිස්ස හෙතු, අනාවිලත්තා භික්ඛවෙ! චිත්තස්සාති” යනු.

තවද,

දශ කුශල කර්‍ම පථයෙහි, වැඩූ සිත කාමච්ඡන්ද නීවරණාදී ක්ලේශ ධර්‍මයන්ගෙන් වෙන් වූයේ ගල් පව්වක් මෙන් සිටියේ අෂ්ටලෝක ධර්‍මයෙන් නො සැලේ ද, රාගයාගේ ඉපැත්මට හේතු වූ ත්‍රෛභූමක ධර්‍මයන්හි නො ඇලේ ද, කෝපයාගේ ඉපැත්මට හේතු වූ ආඝාතවස්තූන්හි නො ගැටේ ද, මෙබඳු සිත් ඇත්තහු කරා දුකෙක් නො ද පැමිණේ ය යනු ද මෙහිලා දන්නේ ය.

මේ ඒ දේශනා:-

ධර්‍මදේශනාවගේ අවසානයෙහි බොහෝ දෙන සෝවන්ඵලාදියට පැමිණියහ. දේශනාව මහාජනයාට වැඩ සහිත වූ ය.

පුෂ්ප වර්‍ගය

පන්සියයක් භික්‍ෂූන් වහන්සේලා

දවසෙක අපගේ ස්වාමිදරු වූ සම්මා සම්බුදුරජානන් වහන්සේ හා එක් ව ගම්නියම්ගම්දනවුහි සැරිසරා පෙරළා පැමිණි පන්සියයක් භික්‍ෂුන් වහන්සේලා සවස්වේලෙහි උවැටන්හලට රැස් ව හිඳ ‘අප ගියා වූ අසුවල් ගමෙහි අසුවල් තැන බිම්පෙදෙස සමතලා ව පිහිටා තුබුනේ ය, අසුවල්බිම්පෙදෙස විසම ව පිහිටා තුබුනේ ය, අසුවල් තැන මඩ බහුල ව තුබුණේ ය, අසුවල් තැන මුළුමනින් බොරලු සහිත ය, අසුවල් තැන තුබුනේ කළු මැටි ය, තඹපාට මැටි අසුවල් තැන තුබුනේය’ යි තමන් ආගිය හැමතැන බිම් පෙදෙස් ගැණ කතා කරමින් හුන්හ. එවේලෙහි එහි වැඩම කළ බුදුරජානන් වහන්සේ ‘මහණෙනි! දැන් මා මෙහි එන්නට කලින් තමුසේලා කුමක් කතා කරමින් හුන්නෝ දැ’ යි විචාරා ‘අප ආගිය ගම්නියම් ගම් රජදනවුහි ඒ ඒ තැන්හි පිහිටි ගම්පෙදෙස්වල උස්මිටිකම් ගැන කතා කරමින් හුන්නෙමු’ යි දන්වා සිටි කල්හි ‘තමුසේලා ඒ කළ කතාව බැහැරි පොළොව පිළිබඳ එකක් ය, ඉන් වැඩෙක් නැත, කළයුතු තමන් පිළිබඳ ඇතුල් පොළොව ගැණ කතා ය, ඒ නිසා මෙ තැන් සිට තමුසේලා අජ්ඣත්තිකපඨවියෙහි පරිකර්‍ම කළ යුතු ය’ යි වදාරා මේ ධර්‍මදේශනාව කළ සේක:-

ආත්මභාවය යි කියූ මේ පොළොවත් සිවු අපායයත් දෙව්ලෝ සහිත මිනිස්ලොවත් තම නුවණින් කවරෙක් දැන ගණී ද, මනා කොට දෙසූ සත්තිස්බෝපැකි දම්, මල් කඩා රැස් කරණ දක්‍ෂ මල් දම් කරන්නකු සේ කවරෙක් ප්‍රතිවේධ කරන්නේ ද?

ශෛක්‍ෂ තෙමේ ආත්මභාවය යි කියූ මේ පොළොවත් සිවු අපායයත් දෙව්ලෝ සහිත මිනිස්ලොවත් තමනුවණින් දැන ගන්නේ ය. ශෛක්‍ෂ තෙමේ මොනවට දෙසූ සත්තිස්බෝපැකිදම් ද ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කරන්නේ ය. ප්‍රථමගාථාව ප්‍රශ්නය කොට ද දවිතීයගාථාව එහි පිළිතුරු කොට ද ගත යුතු ය.

කො ඉමං පඨවිං විචෙස්සති = කවරෙක් ආත්මභාවය යි කියූ මේ පොළොව නුවණින් දැන ගන්නේ ද, ප්‍රතිවේධ කරන්නේ ද.

කො, යන මෙහි මූලය කිං, යනුයි. එයට ක, ආදෙශ වීමෙන් ක, යි සිද්ධව ප්‍රථමාවිභක්ති එකවචනයෙහි කො, යි සිට ගත්තේය. කවරෙක් ද? යනු අරුත් ය. ඉමං, යනු ඉදිරියෙහි සිටි පඨවිං, යන්නට විශේෂණ යි. පඨවිං’ යනු විචෙස්සති, යන්නට කර්‍මය වශයෙන් සිටගතු. මේ පොළොව, යනු එහි තේරුම යි. නාම-රූප-ධාතු-ආයතන යනාදීන් කැටිවීමෙන් හටගත් හැම එකක් ම පෘථිවිය වතුදු, මෙහි ආ පඨවිශබ්දය නැගී සිටියේ, ‘අජ්ඣත්තිකපඨවි’ යි කියූ ආත්මභාවය උඩ ය. පංචස්කන්ධ නමුදු මේ ම ය ලක්‍ෂණ ‘පෘථිවි’ යි කීයේ ද මේ ය.

ඒ මේ ආත්මභාවය ඇති සැටියෙන් දැන ගැණීම නම්, චතුධාතුවවත්ථාන, අට්ඨාරසධාතු, ද්වාදසායතන, පංචක්ඛන්ධ යන මොවුන් අතුරෙන් එක් ලෙසක් සිතට නගා ගෙණ ඒ ලෙසින් අනිත්‍ය- දුඃඛ-අනාත්ම යන ලක්‍ෂණත්‍රය නො හැර හොඳට දැනුම යි. විචෙස්සති, යන ක්‍රියාපදයෙන් කීයේ ඒ ය. එහෙයින් ම විචෙස්සති, යන්නට ‘අත්තනො ඤාණෙන විජානිස්සති පටිවිජ්ඣිස්සති සච්ඡි කරිස්සති’ යි අර්‍ත්‍ථකථාචාර්‍ය්‍යයෝ අර්‍ත්‍ථකථා කළහ.

අජ්ඣත්තිකපඨවිධාතුව හෙවත් ආත්මභාවය නාම-රූපය යි කෙටි කොට කොටස් දෙකකට බෙදිය හැකි ය. බෙදෙන්නේ ය. මේ කී දෙකොටස පංචස්කන්ධවශයෙන්, අෂ්ටාදශධාතුවශයෙන්, ෂඩ්විධආයතන වශයෙන් බෙදේ. පංචස්කන්ධය, යි ගැණෙන රූප-වේදනා-සංඥා-සංස්කාර-විඥාන, යන කොටස් පසින් වේදනා - සංඥා - සංස්කාර-විඥාන, යන කොටස් සතර එක් කොට නාම යි ද, රූපකොටස පමණක් ම රූප යි ද කියනු ලැබේ. අෂ්ටාදශධාතු හා ෂඩායතනයෝ මෙහි ම ඇතුළත් වෙති. එහෙයින් අජ්ඣත්තික පඨවිධාතු ය යි කියූ ආත්මභාවය පංචස්කන්ධය වශයෙන් බෙදා ඒ පිළිබඳ කෙටිකතාවක් බුදුබණෙහි ආලෙසින් මෙහි දක්වනු ලැබේ.

ආත්මභාව, යනු රූප - වේදනා - සංඥා- සංස්කාර-විඥාන යන පංචස්කන්ධයෙහි එකින් එක නො වෙන්ව පැවැත්මෙහි ලා ලෝකයා විසින් ඇතිකර ගත් නමෙකි. එහි නැසීම ලකුණු කොට ඇති සියල්ල රූප යි ගැණේ. ‘රුප්පනලක්ඛණං රූපං’ යි කීයේ එහෙයිනි. කුප්පන, ඝට්ඨන, පීළන, භිජ්ජන, යන අර්‍ත්‍ථ ද රුප්පන, යන්නෙහි ම ඇතුළත් ය. එහෙයින් විකාරය ලක්‍ෂණ කොට, ගැටීම ලක්‍ෂණ කොට, පෙළීම ලක්‍ෂණ කොට, බිඳීම ලක්‍ෂණ කොට සිටියේ රූප ය යි කියයුතු ය. ‘කිං ච භික්ඛවෙ! රූපං වදථ? රුප්පතීති ඛො භික්ඛවෙ! රූපනති වුච්චති’ මහණෙනි! කුමක් හෙයින් රූප ය යි කියවු ද? නැසෙන බැවින් රූප යයි කියනු ලැබේ, යනු එහි අදහස ය.

රූපලක්‍ෂණ වූ ඒ මේ විනාශය ශීතයෙන්, උෂ්ණයෙන් ක්‍ෂුධාවෙන්, පිපාසාවෙන්, ඩැහලේ බොන මැසි මදුරුවන්ගෙන්, අවු සුළඟින්, නයිපොළොං ආදී සතුන් දෂ්ට කිරීමෙන් සිදු වේ. ‘සීතෙනපි රුප්පති, උණ්හෙනපි රුප්පති, ජිඝච්ඡායපි රුප්පති, පිපාසායපි රුප්පති, ඩංසමකසවාතාතපසිරිංසපසම්ඵස්සෙනපි රුප්පති, රුප්පතීති ඛො භික්ඛවෙ! තස්මා රූපන්ති වුච්චති’ යනු එහි දේශනා ය.

විනාශ විකාරාදිය ලකුණු කොට ඇති ශීතයෙන් වන රූප ධර්‍ම විනාශය ලෝකාන්තරිකනරකයෙහි ප්‍රකට ව පෙණේ. සක්වළ තුනක් අතර එක් ලොකාන්තරිකනරකයෙක් වේ. උසින් එය අටදහසක් යොදුන. ලොකාන්තරිකනරකයනට පොළෝ නැත. මත්තෙහි චන්ද්‍රසූර්‍ය්‍යාදී වූ කිසිත් ආලෝකයෙක් ද නැත්තේ ය. හැම කල්හි ම අඳුරු ය. එහි උපන් සත්වයන්ගේ ආත්මභාවය තුන් ගවු පමණ මහත් ය. ඔවුහු වවුලන් මෙන් නියවලින් ලැගී යට හෙලු ඇස් ඇති ව එල්බ වාසය කරති. එල්බ සිටි තැනින් ගිලිහී ගියෝ නම් අනෙකෙකුට හසු වෙති. එකල ඔවුහු අපවිසින් කැ යුත්තෙක් ලද, යි ඩැහ ගෙණ කන්නට උත්සාහ කරන්නෝ පෙරැළී ගොස් හුළං හමන කල්හි ඉදුනු මීපල, නටුවෙන් වෙන් ව බිම වැටෙන්නා සේ අඟපසඟ කැඩී බිඳී වැටෙති. වැටුනු ඇසිල්ලෙහි ඉතාතද ශීත ජලයෙන් සිඳුනු බිඳුනු සම්මස්ඇටනහර ඇති ව කකාළතෙලෙහි වත්කළ පිටිපිඬක් මෙන් පට පට යන හඬ නගමින් එහි ම දිය වී යෙති. පිනි වැටීමෙන් ශීත වූ මහිංසක ලප්ලන්තරාෂ්ට්‍රාදියෙහි ද ශීතයෙන් වන විනාශය දක්නා ලැබේ.

උෂ්ණයෙන් වන විනාශය අවීචිමහානරකයෙහි ඉතා ප්‍රකට වේ. එහි ගිනියම් වූ යබිම්හි හොවා පංචවිධවධබන්ධනාදී වූ කම්කටොලු කරණ කාලයෙහි නිරිසතුන් විඳිනා දුක ඉතාමහත් ය.

බඩගින්නෙන් වන විනාශය ප්‍රේතලෝකයෙහි තදින් පවත්නේ ය. එහි බුද්ධාන්තර දෙක තුනක් ගිය තැනේ දී වත් කැඳක් බතක් කැවිල්ලක් කටට ගන්නේ නැත. ඔවුන්ගේ බඩතුර එහි නගින ගින්න නිසා සිදුරු සහිත රුකක් වැනි ය. කැඳිත්තක් පමණකුත් නො ලැබ මළා වූ සත්වයන්ගේ පමණ නැත.

කාලකඤ්ජකඅසුරයෝ පවස නිසා බොහෝ සෙයින් දුක් විඳිති. එහි දෙතුන් බුද්ධාන්තරයක් මුළුල්ලෙහි දිව තෙමෙන ලය තෙමෙන පමණකුදු දියඹිඳක් ලබන්නෝ නැත. පැන් ටිකක් බොන්නෙමු’ යි ගඟක් බලා ගියෝ නම් එගඟ වැලිතලාවක් මෙන් ඔවුනට පෙණේ. මුහුද කරා ගියවුනට මුහුද ගල්තලාවක් මෙන් පෙණේ. ඔවුහු පවසින් වියෙලෙමින් දුක් විඳිති.

කාලකඤ්ජකඅසුරයෙක් පවස ඉවසා ගත නො හැකිව යොදුනක් තරම් ගැඹුර හා පළල ඇති ගංගා නම් ගඟට බැස්සේ ය. ඔහු ගිය ගිය හැම තැනැ දිය සිඳී දුම් නැගුනේ ය. රත් වූ ගල්තලාවෙක යන කලක් සේ විය. දිය බස්නා හඬ අසා ඈතමෑත බලමින් ඇවිදිද්දී පහන් විය. උදෑසන සිඟා යන තිස් නමක් පමණ භික්‍ෂුන් වහන්සේ ඔහු දැක ‘තෝ කවරෙක් වෙහි දැ’ යි ඇසූහ. ‘ස්වාමීනි! මම ප්‍රේතයෙක් වෙමි’ යි හේ කී ය. ‘තෝ කුමක් කෙරෙහි දැ’ යි ඇසූ විට ‘මම බොන්නට පැන්ටිකක් සොයමි’ යි කීයේ ය. එවිට භික්‍ෂූහු මේ ගඟ දියෙන් පිරී ඉතිරී ගලා යද්දී කුමක් හෙයින් තෝ මෙසේ කියහි දැ’ යි අසා ඌ ගං ඉවුරෙහි හොවා පාත්‍රවලින් දිය ඇද කට අරවා දිය වත්කොට සෑහීමට පත් වූ යෙහි දැ, යි විචාළාහු ය. ස්වාමීනි! ඔබ වහන්සේලා තිස් නම මාගේ කටෙහි වත්කළ දියෙන් අඩපතක් පමණ වත් උගුරෙන් යටට ගියේ නම් කොතරම් සෑහීමෙක් දැ’ යි ඒ අසුරයා කී ය.

ඩැහැලේබොන මැසි ආදීන්ගෙන් වන නැසුම ප්‍රකට ව පෙණෙනුයේ ඔවුන් බහුල ව වසන පෙදෙස්වල ය. වාතරෝගය රෝගීන්ගේ අත්පා ආදිය බිඳ කණුන් කොරුන් පිළුන් කරන්නේ ය. එය අප ඉදිරියෙහි ම දක්නට ලැබේ. අව්වෙන් වන විනාශය වාලුකා කාන්තාරයන්හි යන්නවුන්ගෙන් දක්නට ලැබේ. වෙළඳසමූහයක් සමග මරුකතරට වන් එක් සත්‍රියක් වැළහුනී, දාවල හිරු උදාවන කල්හි අව්වෙන් පීඩිතව වැල්ලෙහි පා තබන්නට නො හැකිව හිසැ තුබූ පැස බිම තබා එහි නැගී සිට ගත. එද තදින් රත් වූ බැවින් ඒ මතෙහි සළුවක් බහා නැගී සිටියා. නැවැත ඇකයෙහි හුන් ලදරුවා යටිමුව කොට හොවා හඬව හඬවා ඔහු පිට නැගුනී ද, අධික වූ. අව්වෙන් ලදරුවාත් සමග එතැන ම මිය ගියාය.

නයිපොළොං ආදී වූ දිග් දෑ සතුන්ගෙන් වන විපත් කවුරුත් දනිති. එය බොහෝ කොට දක්නට ලැබෙනුයේ ඔවුන් වසන පෙදෙස්වල දී ය.

මෙසේ ගීතොෂ්ණාදී වූ හේතූන්ගෙන් නැසී යන රූපධර්‍ම ඇත්තේ අටවිස්සෙකි පඨවි-ආපො-තෙජො-වායෝ-චක්ඛු-සොත-ඝාණ-ජිව්හා-කාය-රූප-සද්ද-ගන්ධ-රස-ඉත්‍ථිභාව-පුරිසභාව-හදය-ජීවිත-කබලීකාරාහාර-ආකාසධාතු-කායවිඤ්ඤත්ති-වචීවිඤ්ඤත්ති-ලහුතා-මුදුතා-කම්මඤ්ඤතා-උපචය-සන්තති- ජරතා-අනිච්චතා, යන මොවුහු ය අටවිසි රූපයෝ.

එහි පඨවි-ආපෝ-තේජෝ-වායෝ යන සතර, මහාභූතරූප ය යි හඳුන්වති. චක්ඛු-සෝත-ඝාණ-ජිව්හා-කාය යන පස හඳුන්වන්නෝ පසාදරූප නාමයෙනි. රූප-සද්ද-ගන්ධ-රස යන සතර, විසය රූපය යි කියනු ලැබේ. භාවරූප නාමයෙන් ඉත්ථිභාව-පුරිසභාව දෙක ගන්නා ලැබේ. තනි හදය රූපය, හදයවත්‍ථුරූපය යි ගැණේ. පරිච්ඡෙදරූපය යි කියනු ලබන්නේ ආකාසධාතුරූපය යි. කාය-වචීවිඤ්ඤත්ති දෙක, විඤ්ඤත්තිරූප යි. ලහුතා-මුදුතා-කම්මඤ්ඤතා යන තුනත් විඤ්ඤතිරූප දෙකත් එක් කොට විකාර රූප යි ගණිත්, ලක්‍ෂණරූපයැ යි ගැණෙන්නේ උපචය-සන්තති-ජරතා-අනිච්චතා, යන සතර යි. එයින් උපවය-සන්තති දෙක, වෙන ම ගැණීමෙන් ජාතිරූපනාමයෙන් හඳුන්වනු ලැබේ. ඒ මෙසේ කීහ:-

තව ද භූතරූපය පටන් ආහාරරූපය තෙක් ඇති අටළොසට සභාව රූප, සලක්ඛණ රූප, නිප්ඵන්නරූප, රූපරූප, සම්මසනරූප යන නම් ද යෙදේ. අටවිස්සෙන් ඉතිරි වූ අනික් දසය, අනිප්ඵන්නරූප නාමයෙන් ගැණේ. මහාභූතරූපැ යි කියූ පඨවී ආදී වූ සතර හැර අනික් සූවිස්ස, මහාභූතරූප ඇසුරු කොට දැඩි ව ගෙණ පවත්නා බැවින් උපාදායරූප යි කියනු ලැබේ. උපාදායරූප, මහාභූතරූපයන් නො හැර ඔවුන් ඇසුරු කොට ම පවත්නේ ය. පඨවි ආදී වූ සතර, මහාභූතරූප යි කියන ලද්දේ මහත් ව පහළවන බැවිනි. චක්‍රවාට පර්‍වතාදීන්ගේ වශයෙන් දෙවමනුෂ්‍ය මත්ස්‍යකච්ඡපාදීන්ගේ වශයෙන් මහත් ව පහළ වෙති මොවුහු. “මහන්තානි හුත්‍වා භවන්ති පාතුභවන්තීති-මහාභූතානි, මහාභූතසාමඤ්ඤතා මහාභූතානි, මහාපරිහාරතො භූතානි මහාභූතානි, මහාවිකාරතො මහා භූතානි, මහතා වායාමෙන පරිගගහෙතබ්බත්තා මහාභූතානි, විජ්ජමානත්තා මහාභූතානි” යනු ආයේ මහාභූත ශබ්දයෙහි අර්‍ත්‍ථ පැහැදිලි කරණු සඳහා ය. මහත්ව පහළවන බැවින් මායාකාර මහාභූතයන් වැනි හෙයින්, දිනපතා කැම් පීම් දීමෙන් පරිහරණය කළයුතු බැවින්, කල්පාන්තයෙහි හා ධාතුක්‍ෂොභයෙහි විකාරයට පැමිණෙන බැවින් මහාභූත නම් වෙත් යනු, එ තන්හි තේරුම් ය.

මහාභූතරූපයන් අතර පළමුවැන්න පඨවිධාතුරූප ය යි. හැම වස්තුවක ම පවත්නා කැකුළුබව පඨවිධාතු රූපය යි බුදුරජානන් වහන්සේ වදාළ සේක. පෘථිවි තොමෝ ලක්‍ෂණවශයෙන් කැකුළුබව ලක්‍ෂණ කොට සිටියේ ය. ‘කක්ඛලලක්ඛණා පඨවී’ යනු එහිලා කියන ලදී. කෘත්‍යය නම්, ආපෝ- තේජෝ-වායෝ යන අනික් මහා භූතරූපයන් පිහිටන බව ය. ‘පථයතීති=පඨවි, සහජාතරූපානං පතිට්ඨානභාවෙන පක්ඛායති උපට්ඨාතීති’ යන මෙයින්. එය හොඳට පැහැදිලි කරයි. ‘පතිටඨානරසා’ යි කීයේ ද ඒ නිසා ම ය. තාර්කිකයෝ. පෘථිවිය ගන්ධවත්භාවය ලකුණු කොට ඇතැ යි කියත්. ‘ගන්ධවති පෘථිවි’ යනු තාර්කිකවචන යි.

අජ්ඣත්තික-බාහිර වශයෙන් ද උපාදින්නක-අනුපාදින්නකවශයෙන් ද මෙය දෙකට බෙදේ. එයින් මෙහි විස්තර කැරෙන්නේ අජ්ඣත්තික-උපාදින්නක වශයෙන් ආගමයෙහි කියැවෙන පඨවිධාතු රූප ය යි. එය ආගමයෙහි මෙසේ දැක්වුනේ ය:-

“යං අජ්ඣත්තං පච්චත්තං කක්ඛලං ඛරිගතං උපාදින්නං, සෙය්‍යථීදං? කෙසා ලොමා නඛා දන්තා තචො මංසං නහාරු අට්ඨි අට්ඨිමිඤජං වක්කං හදයං යකනං කිලොමකං පිහකං පප්ඵාසං අන්තං අන්තගුණං උදරියං කරීසං යං වා පනඤ්ඤම්පි කිංචි අජ්ඣත්තං පච්චත්තං කක්ඛලං ඛරිගතං උපාදින්නං, අයං වුච්චති අජඣත්තිකා පඨවිධාතු ච” යි.

සියසතන්හි කැකුළු ව පවතින තද ගතියෙන් යුත් මම ය මාගේ ය යි ගන්නාලද යමෙක් වේ ද, ඒය පඨවී නම්. මෙසේ වෙසෙසා කියන ලද්දෝ නම් කෙස්, ලොම්, නිය, දත්, සම්, මස්, නහර, ඇට, ඇටමිදුළු, වකුගඩු, හදවත්, අක්මා, දලබු, බඩදිව්, පපුමස්, අතුණු, අතුණුබහන්, නො දිරූ අහර, අසුචි යන මොවුහු ය. මෙයින් අන්‍ය වූත් තද ගතියෙන් යුත් ආධ්‍යාත්මික වූ යමෙක් වේ ද, එ ද අජ්ඣත්තික පඨවියෙහි ඇතුළත් ය. මෙහි විස්තරය ඉතාදිග එකෙකි. මෙහි ඒ කියනු බැරි ය. පොත දිග්ගැසෙනු ඉවසනු නො හැකි ය. අනික් පොතපතින් ඒ දත යුතු ය.

මෙ කියූ කෙශාදින් තමා කෙරෙහි වූ බැවින් ‘අජ්ඣත්ත’ යි ද, තමා නිසා පවත්නා බැවින් ‘පච්චත්ත’ යි ද, තද බැවින් ‘කක්ඛල’ යි ද, පරුෂ බැචින් ‘ඛරිගත’ යි ද, මම ය, මාගේ ය යි දැඩි කොට ගන්නා බැවින් ‘උපාදින්න’ යි ද කිහු. “අත්තනි පවත්තත්තා, අජඣත්තං අත්තානං පටිච්ච පවත්තත්තා පච්චත්තං, කක්ඛලන්ති ථද්ධං, ඛරිගතන්ති ඵරුසං, උපාදින්නන්ති දළ්හං, ආදින්තං අහං මමන්ති” යනු එහි අටුවායි. සෙස්ස කී සේ දත යුතු ය.

දෙවැන්න ආපෝධාතුරූපය යි. හැම වස්තුවෙක පවත්නා ආබන්ධන එකට බඳවන ගතිය ආපෝධාතුරූප ය යි වදාළ සේක. සසම්භාරආපෝධාතු ය, ආරම්මණආපෝධාතු ය, සම්මතිආපෝධාතු ය, ලක්ඛණ ආපෝධාතු ය, යි මෙය සතර තැනෙක පවතී. එහි ගඞ්ගා සමුද්‍රාදියෙහි පවත්නා ජලය, සසම්භාරආප නමින් ගැණේ. ආපෝ කසිණනිමිත්ත, ආරම්මණආප නම් වේ. ඒ කසිණ නිමිත්ත වඩා ධ්‍යාන ලබා බඹලොව උපන්නේ ආපෝදෙව’ යි හඳුන්වනු ලැබේ. ඒ ය සම්මතිආප. ශරීරය පිළිබඳ වූ එකට බඳවන ගති ඇත්ත, ලක්ඛණආප නමි, මෙය ලක්‍ෂණවශයෙන් එකට බඳවනබව ලකුණු කොට සිටියේ ය. ‘ආබන්ධනලක්ඛණා ආපොධාතු’ යි කීයේ එහෙයිනි. කෘත්‍යය නම්, සහජාත ධර්‍මයන් එකට බැඳ තැබීම යි. අබ්ධාතුවෙන් තොර වූ රූප ධර්‍මයන්ගේ එකට බැඳී පැවැත්මෙක් නැත. අබ්ධාතුව නිසා ම අනික් රූප ධර්‍ම එකට බැඳුනේ ය. “ආපෙති සහජාතරූපානි බ්‍යාපෙත්වා තිට්ඨතී’ති = ආපෝ, තානි වා අවිප්පකිණ්ණානි කත්වා භූසො පාති රක්ඛතීති = ආපො” යනු විවරණ යි. ‘ආපොධාතු ආබන්ධනරසා’ යි කීයේ ද මේ නිසා ම ය. අබ්ධාතුව සිහිල් පහස් ඇත්තෙකැ යි කෙනෙක් කියති. ඒ නො ගත යුතු ය. සිහිල් පහස් ගුණය තේජෝධාතුවෙහි ම ඇතුළත් වන බැවිනි.

ආපෝධාතුව, අජ්ඣත්තික - බාහිර වශයෙන් ද, උපාදින්න අනුපාදින්නවශයෙන්ද දෙ වැදැරුම් ය. යටැ කියූ සේ මෙහි එන්නේ අජ්ඣත්තික - උපදින්නක වශයෙන් දැක්වෙන ආපෝ ධාතු රූපය යි. එය ආයේ ආගමෙහි මෙසේ ය:-

“යං අජ්ඣත්තං පච්චත්තං ආපො ආපොගතං සිනහො සිනෙහගතං බන්ධනත්තං රූපස්ස අජ්ඣත්තං උපදින්නං, සෙය්‍යථිදං? පිත්තං සෙම්හං පුබ්බො ලොහිතං සෙදො මෙදො අස්සු වසා ඛෙලෝ සිඞ්ඝානිකා ලසිකා මුත්තං, යං වා පනඤ්ඤම්පි අත්ථි අජ්ඣත්තං පච්චත්තං ආපො ආපොගතං සිනෙහො සිනෙහගතං බන්ධනත්තං රූපස්ස අජ්ඣත්තං උපාදින්නං අයං වුච්චති ආපොධාතු” යි.

සියසතන්හි වූ ආබන්ධනගති ඇති මමය, මාගේ ය, යි දැඩි කොට ගන්නාලද යමෙක් වේ ද, එය අපො නම් වේ. පිත්, සෙම්, සැරව, ලේ, ඩහදිය, මේදතෙල්, කඳුලු, වුරුණුතෙල්, කෙල, සොටු, සඳමිඳුළු මුත්‍ර යන මොවුහු ය අබ්ධාතු. මෙයින් අන්‍ය වූ තද ගතියෙන් යුත් ආධ්‍යාත්මික වූ යමෙක් වේ ද, ඒ හැම අජ්ඣත්තික ආපෝධාතුවෙහි ඇතුළත් ය. සෙස්ස යට කී සේය.

තේජෝධාතුරූපය මහාභූතයන් අතුරෙහි තෙවැන්න යි. හැම වස්තුවක ම පවත්නා උණුසුම්ගතිය දිරිම දැවීම පැසවීම තේජෝධාතු නමැ යි වදාළාහු ය. එ ද සසම්භාර, ආරම්මණ, සම්මති, ලක්ඛණ වශයෙන් සතර තැනෙක පවතී. කෑම්බීම් පිසගැණුමට හා පහන් දල්වා ගැණිමට උපකාර වූ ගින්න සසම්භාර තේජෝධාතුවැ යි ගැණේ. තේජෝකසිණය, ආරම්මණතේජෝ ධාතුව යි. ඒ වඩා බඹ ලොව උපන්නේ සම්මතිතේජෝධාතුව යි. ශරීරයෙහි වූ උෂ්ණස්වභාවාදිය ලක්ඛණතේජෝධාතුව යි. ලක්‍ෂණ වශයෙන් උණුසුම්බව ලකුණු කොට සිටියේය. ‘උණ්හත්ත ලක්ඛණං තෙජොධාතු’ යි කීයේ එහෙයිනි. කෘත්‍යය නම්, පැසවන මෝරවනබව යි. ‘තෙජො එව හි සීතං’ ශීතය තෙජස්හි ම පිහිටි ගුණවිශේෂයෙකැ යි. කියත්. ‘මන්දෙ පි උණ්හත්තෙ සීත බුද්ධි හොති’ උණුසුම්බව මද වූ කල්හි ශීතය යන හැඟීම පහළ වේ. මෙයින් අන්‍යයන්ගේ මතය තෙජස උෂ්ණ ස්පර්‍ශය ඇත්තේ ය යනු යි. ශීතභාවය උෂ්ණභාවය සේ පැසවන මෝරවන ගතියෙන් යුක්ත ය. ඒ නිසා ම වරෙක ශීත, වරෙක උෂ්ණ, වශයෙන් ද, වරෙක උෂ්ණ, වරෙක ශීත වශයෙන් ද සිහියට නගී. අජ්ඣත්තික-බාහිර වශයෙන් හා උපාදින්න-අනුපාදින්න වශයෙන් තේජෝධාතුව ද දෙවැදෑරුම් ය. මෙහි කියයුත්තේ අජ්ඣත්තික-උපාදින්න යන නම්වලින් ගැණෙන තේජෝධාතුව යි. එය ආගමයෙහි මෙසේ ආයේ ය:-

“යං අජ්ඣත්තං පච්චත්තං තේජා තෙජොගතං උස්මා උස්මා ගතං. උසුමං උසුමගතං අජ්ඣත්තං උපාදින්නං සෙය්‍යථීදං? යෙන ච සන්තප්පති යෙන ච ජිරීයති යෙන ච පරිඩය්හති යෙන ච අසිතපීතබායිතසායිතං සම්මා පරිණාමං ගච්ඡති, යං වා පනඤ්ඤම්පි අත්‍ථි අජ්ඣත්තං පච්චත්තං තෙජො තෙජොගතං උස්මා උස්මාගතං උසුමං උසුමගතං අජ්ඣත්තං උපදින්නං, අයං වුච්චති අජ්ඣත්තික තෙජොධාතු” යි.

තමා කෙරෙහි වූ තේජෝගතියෙන් යුත් කර්‍මයෙන් හටගත් යමෙක් වේ ද, එය තේජස් නම් වේ. යමකින් තැවේ ද, යමක් කරණකොට දිරා ද, යමකින් දැවේ ද, යමකින් කෑ බී ආහාර පානාදිය මැනැවින් පැසීමට යේ ද ඒ තැවීම දිරීම දැවීම පැසීම යන මෙයට කරුණු වූ ධාතුශක්තිය තේජෝධාතු නමැ යි ගතයුතු ය. මෙයින් අන්‍ය වූත් අජ්ඣත්තිකපරිපාචනලක්‍ෂණවත් යමෙක් වේ ද, ඒ හැම අජ්ඣත්තිකතේජෝධාතුවෙහි ම ඇතුළත් ය. සෙස්ස යට කී සේ ය.

වායෝධාතුරූපය මහාභූතයන් අතර සිවුවැන්න යි. හැම වස්තුවෙක පවත්නා සැලෙනගතිය වායෝධාතු නැමැ යි වදාළාහු ය. එ ද සසම්භාර, ආරම්මණ, සම්මති, ලක්ඛණ යි සතර තැනෙක පවතී. හැම අවකාශයෙක ම පැතිර පවත්නා වාතය, සසම්භාර වායෝධාතුය යි කියනු ලැබේ. වායෝකසිණය, ආරම්මණවායෝධාතුව යි. එය වඩා බඹලොව උපන්නේ සම්මතිවායෝධාතුව යි. කථා, වමන, ඔක්කාර, හික්කා ආදී වූ ක්‍රියා විශේෂයන්ට කාරණ වූයේ ලක්‍ෂණ වායෝධාතුව යි. ලක්‍ෂණ වශයෙන් විත්ථම්භන ය යි කියූ පුරවන ගතිය ලකුණු කොට සිටියේ ය. ‘විත්ථම්භනලක්ඛණං වායෝ ධාතු’ යි කීයේ එහෙයිනි. කෘත්‍යය නම්, සැලෙන බව යි. සහජාත රූපධර්‍මයන් නො වැටෙන සේ උසුලා සිටින්නේ මේ ය. ‘වායති සහජාතධම්මෙ අපතමානෙ කත්වා වහතීති = වායො’ යි ඒ දැක්විනි. තාර්කිකයෝ මෙය රූපරහිතස්පර්‍ශවත් යි කීහු. ‘රූපරහිත ස්පශර්‍වාන් වායුඃ’ යනු තාර්කිකවචන යි.

අජ්ඣත්තික-බාහිර වශයෙන් හා උපාදින්න-අනුපාදින්න වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වන මෙහි ද, අජ්ජත්තික-උපාදින්නක නමින් ගැණෙන වායෝධාතුරූපය මෙහි කිය වේ. එය ආගමයෙහි මෙසේ ආයේ ය:-

“යං අජ්ඣත්තං පච්චත්තං වායො වායොගතං ථම්භිතත්තං රූපස්ස අජඣත්තං පච්චත්තං උපාදින්නං, සෙය්‍යථිදං? උද්ධඞ්ගමා වාතා අධොගමා වාතා කුච්ඡිසයා වාතා කොට්ඨාසයා වාතා අඞ්ගමඞ්ගානුසාරිනො වාතා සත්ථකවාතා ඛුරකවාතා උප්පලවාතා අස්සාසො පස්සාසො, ඉති යං වා පනඤ්ඤම්පි අත්‍ථි අජ්ඣත්තං පච්චත්තං වායො වායොගතං ථම්භිතත්තං රූපස්ස අජ්ඣත්තං උපාදින්නං, අයං වුච්චති අජ්ඣත්තිකා වායොධාතු” යි.

තමන් කෙරෙහි පැවැති විත්ථම්භනගතියෙන් යුත් කර්‍මයෙන් හටගත් යමෙක් වේ ද, එය වායො නම් වේ. උද්ධඞ්ගමවාතය, අධොගමවාතය, කුච්ඡිසයවාතය, කොට්ඨාසයවාතය, අඞ්ගමඞ්ගානුසාරී වාතය, සත්ථකවාතය, ඛුරකවාතය, උප්පලකවාතය, අස්සාසපස්සාස වාතය යන මොවුහු ය ඒ. මෙයින් අන්‍ය වූත් ආධ්‍යමික විත්ථම්භනලක්‍ෂණයෙන් යුත් යමෙක් වේ ද, එයත් මෙහි ම ඇතුළත් ය. සෙස්ස යට කී සේ ය.

මෙසේ මේ ශරීරයෙහි පඨවිධාතු කොටස් විස්සෙකි. ආපෝ ධාතු කොටස් දොළොසෙකි. තේජෝධාතු කොටස් සතරෙකි. වායෝ. ධාතු කොටස් සයෙකි. මුළුල්ල එකතු ව දෙසාළිසෙකි. ඔවුන් මෙසේ එක් තැන් කළෝ:-

එකොළොස් අයුරකින් බෙදුනු රූපධර්‍ම අතරෙහි දෙවැන ප්‍රසාද රූපපඤ්චකය යි. චක්ෂුඃප්‍රසාදරූපය එහි ද පළමුවැන්න යි. එය සසම්භාර-ප්‍රසාදවශයෙන් දෙවැදෑරුම් ය. ඇටවලින් සෑදී හිස්මොළයෙන් ආ නහරින් එල්බ ගත් මස්පිඩ, සසම්භාරචක්‍ෂුස යි. පඨවි, ආපෝ, තේජෝ, වායෝ, වණ්ණ, ගන්ධ, රස, ඕජා, සම්භව, සණ්ඨාන, ජීවිත, භාව, කායප්පසාද, චකඛුප්පසාද යන තුදුස් සම්භාරයකින් යුක්ත බැවින් එය එනමින් හඳුන්වනු ලැබේ. එහි පඨවි, ආපෝ, තේජෝ, වායෝ, වණ්ණ, ගන්ධ, රස, ඕජා, සම්භව, සණ්ඨාන යන මේ දසය කම්මසමුට්ඨාන දසයෙක, චිත්තසමුට්ඨාන දසයෙක, උතුසමුට්ඨාන දසයෙක, ආහාරසමුට්ඨාන දසයෙ කැ යි සතර අයුරකින් බෙදී සතළිසෙක් වේ. මේ සතළිසට කයෙන් හටගත් ජීවිත, භාව, කායප්පසාද, චක්බුප්පසාද යන සතරත් එකතුවීමෙන් සූසාළිසෙක් වේ. මේ විස්තර විසිනි. ලෝකයා විසින් ඇස, කියා පිළිගත් මේ මස් පිඩෙහි ඇත්තාහු සුසාළිසක් සම්භාරයෝ ම ය. චක්ෂුඃ ප්‍රසාදය යි කියනු ලබන්නේ, මේ සුසාළිස් සම්භාරයන් ඇසුරු කොට සිටි ප්‍රසාද රූපය යි. රූපදැක්මෙහි ශක්තිමාත්‍රය යි. කිරිමවුන් සතර දෙනක විසින් වෙන වෙන ම දරා, නහවා, සරසා, පවන්සලා, උවටැන් කරණ රජකුමරකු මෙන් සන්ධාරණ, බන්ධන, පරිපාචන සමුදීරණ යන මෙයින් පඨවි, ආපෝ, තේජෝ, වායෝ යන මහා භූතරූපයන් විසින් උපස්ථාන කරණු ලබන මේ ප්‍රසාදරූපය උතුචිත්තයන් විසින් උපස්තම්භනය කරනු ලැබේ. ආයුසයෙන් පාලනය වේ. වණ්ණ, ගන්ධ, රසාදියෙන් පිරිවැරුනේ චක්‍ෂූර්විඥානාදි චිත්තයන්ට වාස්තු ද්වාරභාවය සිදු කරමින් පවතී. රූප හැපීමට සුදුසු භූතරූපයන්ගේ ප්‍රසාදය ලකුණු කොට ඇත්තේ ය. ‘රූපාභිඝාතාරහභූතප්පසාද ලක්ඛණං චක්ඛු’ යි අටුවායෙහි ආයේ ය. තවත් ලෙසකින් කියතොත් ‘රූපතෘෂ්ණාව නිදාන කොට ඇති කර්‍මයෙන් හටගත් ප්‍රසාදය ලකුණු කොට ඇතැ’ යි ‘දටඨුකාමතා නිදානකම්මසමුට්ඨාන භූතප්පසාදලක්ඛණං වා චක්ඛු’ යන විවරණය අනුව කිය හැකි ය. කෘත්‍යය රූප විඳගැණීම යි. චක්‍ෂුර්විඥානයට ආධාරභාවය පච්චුපට්ඨානය යි. පදට්ඨානය වනුයේ රූප දැකීමේ තෘෂ්ණාව මුල් කොට ගත් කර්‍මජභූතය යි. ‘රූපෙසු ආවිඤ්ජනරසං, චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස ආධාරභාවපච්චුපට්ඨානං, දටඨුකාමතානිදානකම්මජභූත පදට්ඨානං’ යනු බණපොතෙහි එයි. චක්‍ෂුඃප්‍රසාදරූපයෙහිලා කියයුතු මෙයින් අන්‍ය වූ ධර්‍මවිස්තරය යටැ කියන ලදී.

සසම්භාර-ප්‍රසාද වශයෙන් දෙකට බෙදෙන ශ්‍රොත්‍රප්‍රසාදරූපය දෙවැන්න යි. ලෝකයා විසින් කණ ය යි පිළිගන්නා ලද්දේ සසම්භාරශ්‍රොත්‍රය යි. එහි තොරතුරු යටැ කියූ සේ ය. පසාදරූපය එහි තුළ පිහිටියේ ය. ශ්‍රොත්‍රවිඥානාදිචිත්තයන්ට වාස්තුද්වාරභාවය සිදු කරන්නේ එය යි. ශබ්ද හැපීමට සුදුසු භූතප්‍රසාදය ලකුණු කොට සිටියේ ය. ශබ්දතෘෂ්ණාව නිදාන කොට ඇති කර්‍මසමුත්ථාන භූතප්‍රසාදය ලකුණු කොට ඇත්තේ හෝ යි. කෘත්‍යය ශබ්ඳ විඳ ගැණුම යි. පච්චුපට්ඨානය ශ්‍රොත්‍රවිඥානයට ආධාරභාවය යි. ශබ්ද තෘෂ්ණාව නිදාන කොට ඇති කර්‍මජභූතපදස්ථානය කොට ඇත්තේ ය. “සද්දාභිඝාතාරහභූතප්පසාදලක්ඛණං, සොතුකාමතා නිදාන කම්මසමුට්ඨානභූතප්පසාදලක්ඛණං වා සොතං, සද්දෙසු ආවිඤ්ජනරසං, සොතවිඤ්ඤාණස්ස ආධාරභාවපච්චුපට්ඨානං, සොතුකාමතානිදානකම්මජභූතපදටඨානං” යනු පාළියි.

තෙවැන්න ඝ්‍රාණප්‍රසාදරූප ය යි. එ ද සසම්භාර-ප්‍රසාද වශයෙන් දෙ පරිදි ය. සසම්භාර ඝ්‍රාණය ලෝකයා විසින් නැහැය යි හඳුන්වනු ලැබේ. එය ඝ්‍රාණප්‍රසාදය නො වේ. ඝ්‍රාණප්‍රසාදය, සසම්භාරඝ්‍රාණයෙහි එළුකුරයක සටහන් ඇති තැන ඇසුරු කොට සිටියේ ය. සිටියේ ඝ්‍රාණවිඥානාදී චිත්තයන්ට වාස්තුද්වාරභාවය සිදු කරමිනි. ගන්ධස්පර්‍ශයට යෝග්‍ය වූ භූතප්‍රසාදය ලකුණු කොට ඇත්තේ ය. නොහොත් ගන්ධාඝ්‍රාණතෘෂ්ණාව නිදාන කොට ඇති කර්‍මසමුත්ථාන භූතප්‍රසාදය, ලක්‍ෂණ කොට සිටියේ ය. කෘත්‍යය, ගඳසුවඳ විඳගැණුම ය. පච්චුපට්ඨානය, ඝ්‍රාණවිඥානයට ආධාරභාවය යි. ආඝ්‍රාණකාමතානිදානකර්‍මජභූතපදට්ඨානය යි. “ගන්ධාභිඝාතාරහභූතප්පසාදලක්ඛණං ඝාණං, ඝායිතුකාමතානිදානකම්මසමුට්ඨාන භූතප්පසාදලක්ඛණංවා, ගන්ධෙසු ආවිඤ්ජනරසං, ඝාණවිඤ්ඤාණස්ස ආධාරභාවපච්චුපට්ඨානං, ඝායිතුකාමතානිදානකම්මජභූතපදටඨානං” යනු පාළියි.

ජීවහාප්‍රසාදය සිවුවැන්න යි. එ ද පෙර සේ දෙ පරිදි ය. ලෝකයා විසින් දිවය යි ගන්නා ලද්දේ සසම්භාරජිව්හා යි. එහි මැද උපුල්පෙතිඅගක් වැනි සටහනෙක් වෙයි. ජිවහාප්‍රසාදය එය ඇසුරු කොට ජිව්හිවිඥානාදිචිත්තයන්ට වාස්තුද්වාර ව සිටියේ ය. රසවිඳුමෙහි තෘෂ්ණාව නිදාන කොට ඇති කර්‍මසමුත්ථානභූතප්‍රසාදය ලක්‍ෂණ කොට ඇත්තේ හෝ යි. කෘත්‍යය රසවිඳගැණුම යි. පච්චූපට්ඨානය ජිව්හාවිඥානයට ආධාරභාවය යි. ආස්වාදකාමතානිදානකර්‍මජභූතපදට්ඨාන ය යි. “රසාභිඝාතාරහභූතප්පසාදලක්ඛණජිව්හා, සායිතුකාමතානිදානකම්මසමුට්ඨානභූතප්පසාදලක්ඛණා වා, රසෙසු ආවිඤ්ජනරසා, ජිව්හාවිඤ්ඤාණස්ස ආධාරභාවපච්චුපට්ඨානා, සායිතුකාමතානිදානකම්මජභූතපදට්ඨානා” යනු පාළියි.

කායප්‍රසාදය පස්වැන්න යි. එද පෙරසේ දෙ පරිදි ය. ඇසට ගොදුරුවන සත්වශරීරය, සසම්භාරකාය නම් වේ. පාචකතෙජසත් කෙස්, ලොම්, නිය, වියලිසමත් හැර අන් සියලු සිරුරෙහි පුලුන් පොදක ඉසි තෙලක් සේ පැතිර පවත්නේ කායප්‍රසාදය යි එ ද කායවිඥානාදීචිත්තයන්ට වාස්තුද්වාර ව පවතී. ස්පර්‍ශයට යොග්‍ය වූ භූතප්‍රසාදය ලකුණු කොට සිටියේ ය. පහස විඳිනු කැමතිබව නිදානකොට ඇති කර්‍මයෙන් හටගත් භූතප්‍රසාදය ලකුණුකොට ඇත්තේ හෝ යි. කෘත්‍යය, පහස විඳගැණුම යි. පච්චුපට්ඨානය, කායවිඥානයට ආධාර භාවය යි. ස්පර්‍ශකාමතානිදානකර්‍මජභූතපදට්ඨානය යි. “ඵොට්ඨබ්බාභිඝාතාරහභූතප්පසාදලක්බණො කායො, ඵුසිතුකාමතානිදානකම්මසමුට්ඨානභූතප්පසාදලක්ඛණො වා, ඵොට්ඨබ්බෙසු ආවිඤ්ජනරසො, කායවිඤ්ඤාණස්ස ආධාරභාවපච්චුපට්ඨානො, ඵුසිතුකාමතානිදානකම්මජභූතපදට්ඨානො” යනු පාළියි.

මෙකී ප්‍රසාදරූප පසෙහි චක්ඛු, ආදීන්ගේ අර්‍ත්‍ථය තෙමේ එකිනෙකට වෙනස් ය. අසාධාරණ වන්නේ ය. එය අර්‍ත්‍ථකථාචාර්‍ය්‍යයන් විසින් මෙසේ දක්වන ලදී “ චක්ඛතීති = චක්ඛු, රූපං අස්සාදෙති විභාවෙති චාති අත්‍ථො, සුණාතීති = සොතං, ඝායතීති = ඝාණං, ජීවිතං ආහවයතීති = ජිව්හා කුච්ඡිතානං සාසවධම්මානං ආයොති = කායො, ආයොති උප්පත්තිදෙසො” යි.

යම් ප්‍රසාද රූපයෙක් තෙමේ රූපාරමණය රස විදගැණුමක් මෙන් කෙරේ ද, ඒ චක්‍ෂුස් නම් වේ. යම් ප්‍රසාද රූපයෙක් ශබ්ද ශ්‍රවණය කෙරේ ද, ඒ ශ්‍රොත්‍ර නම් වේ. ඝ්‍රාණවිඥානය නිඃශ්‍රයස්ථාන කොට ගන්ධය ආඝ්‍රාණය කරණුයේ ඝ්‍රාණ නම් වේ. යම් ප්‍රසාද රූපයෙක් තෙමේ ජිව්හාවිඥානය නිඃශ්‍රයස්ථාන කොට ජීවිතයට කරුණු වූ රසය කැඳවා ද, ඒ ජිව්හා නම් වේ. ‘ජීවිතව්හා’ යි විය යුතු වුවත් මෙහි නිරුක්තිනයින් ‘ජිවහා’ යි සිද්ධ ය. නින්දිත වූ සාස්‍රවධර්‍මයන්ගේ ප්‍රවෘත්තියට කාරණ වූයේ කාය නම් වේ. ආය නම් උත්පත්ති දෙශය යි. හෙවත් පැවැත්මෙහි හේතුව යි.

මීලඟට දැක්වෙන්නෝ විෂයරූපයෝ ය. එහි මුල් වූයේ රූප රූප ය යි. ඇසින් දැක්ක යුතු සතර මහාභූතයන් නිසා පවත්නා වර්‍ණය රූපරූප නමි. යට කී සතර මහා භූතයන්ගේ ම නීලපීතාදී වූ ද දිග කෙටි වූ ද කුඩා මහත් වූ ද වට පිරිමඬුලු වූ ද සතරැස් සරැස් ආදී වූ ද වළ ගොඩ වූ ද ඡායා ආතප ආලෝක අන්ධකාරාදී වූ ද ඇසට ගොදුරු වූ සතර මහාභූතයන් නිසා පවත්නා වර්‍ණායතනය හෙවත් පැහැය රූපරූපය, යි නියමයෙන් දත යුතු ය. බුදුරජානන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:- “කතමං තං රූපං රූපායතනං යං රූපං චතුන්නං මහාභූතානං උපාදායවණ්ණනිභා සනිදස්සනං සප්පටිඝං නීලං පීතං ලොහිතං ඔදාතං කාලකං මඤ්ජෙට්ඨකං හරිවණ්ණං අම්බඞ්කුරවණ්ණං දීඝං රස්සං අණුං ථූලං වට්ටං පරිමණ්ඩලං චතුරස්සං ඡළාසං - පෙ- ඉදං තං රූපං රූපායතනං” යි.

තාර්කිකයෝ මෙය ඇසින් ගතයුතු ගුණයකැ යි කීහ. ‘චක්‍ෂුර් මාත්‍රග්‍රාහ්‍යො ගුණො රසඃ’ යනු තාර්කිකවචන යි. රූපය ඇසෙහි හැපීම ලකුණු කොට ඇත්තේ ය. කෘත්‍යය චක්‍ෂුර්විඥානයට විෂය භාවය යි. එයට ම ගොදුරුවනබව පච්චුපට්ඨානය යි. මහාභූතපද ස්ථාන කොට ඇත්තේ ය. “චක්ඛුපටිහනනලක්ඛණං රූපං, චක්ඛු විඤ්ඤාණස්ස විසයභාවරසං, තස්සෙව ගොවරපච්චුපට්ඨානං මහාභූතපදට්ඨානං” යනු පාළියි.

එහි දෙවැන්න ශබ්දය යි. සතර මහාභූතයන් නිසා පවත්නා කණින් ඇසිය යුතු වූ සකල ශබ්දවිශේෂයෙක් ම මෙහි ඇතුළත් ය. අනිදර්‍ශන සප්‍රතිඝ වූ භෙරිශබ්දාදිය, වාතොදකශබ්දාදිය, මනුෂ්‍යාමනුෂ්‍යශබ්දාදිය යන හැම හඬකෙනෙක් ම මෙහිලා ගැණෙති. “කතමං තං රූපං සද්දායතනං? යො සද්දො චතුන්නං මහාභූතානං උපාදාය අනිදස්සනො සප්පටිඝො භෙරිසද්දො -පෙ- ඉදං තං රූපං සද්දායතනං” යනු දේශනා ය.

කණින් ගත යුතු ගුණය ශබ්දය යි තාර්කිකයෝ කීහ. ‘ශ්‍රොත්‍රග්‍රාහ්‍යො ගුණඃ ශබ්දඃ’ යනු තාර්කිකවචන යි. එය ආකාසයෙහි පමණක් පවත්නා බවත් ධ්වන්‍යාත්මක-වර්‍ණාත්මක වශයෙන් දෙවැදෑරුම් බවත් කියන ලද්දේය. මෙය සෝතපටිහනනය ලකුණු කොට සිටියේ ය. කෘත්‍යය ශ්‍රොත්‍රවිඥානයට විෂයභාවය යි. එයට ම ගොදුරු වනබව පච්චුපට්ඨානය යි. සතරමහාභූතපදට්ඨානය යි. “සොතපටිහනනලක්ඛණො සද්දො, සොතවිඤ්ඤාණස්ස විසයභාවරසො තස්සෙව ගොචරපච්චුපට්ඨානො, චතුමහාභූතපදටඨානො” යනු පාළියි.

තෙවැන්න ගන්ධය යි. මහාභූතරූපයන් නිසා පවත්නා නැහැයෙන් ඇද ගත යුතු වූ හැම ගඳ සුවඳ ම මින් ගැණේ. මහාභූතයන් නිසා පවත්නා අනිදර්‍ශනාදී වූ මුලසාරතචගන්ධාදී වූ, සුගන්ධ දුර්‍ගන්ධයෝ මෙහි ම ඇතුළත් වෙති. ඒ දක්වනු පිණිස බුදුරජානන් වදාළ පාළිය මෙසේ ය:- ‘කතමං තං රූපං ගන්ධායතනං? යෝ ගන්ධො චතුන්නං මහාභූතානං උපාදාය අනිදස්සනො සප්පටිඝො මූලගන්ධො සාරගන්ධො -පෙ- ඉදං තං රූපං ගන්ධායතනං’ යි.

තාර්කිකයෝ නැහැයෙන් ගතයුතු ගුණය ගන්ධය යි කියති. ‘ඝ්‍රාණග්‍රාහ්‍යො ගුණො ගන්ධඃ’ යනු තාර්කීකවචන යි. එය පෘථිවියෙහි පමණක් පවත්නාබවත් සුගන්ධදුර්‍ගන්ධවශයෙන් දෙපරිදිබවත් කියති. ඝාණපටිහනනය ලකුණු කොට සිටියේ ය. කෘත්‍යය ඝ්‍රාණවිඥානයාගේ විෂයභාවය යි. එයට ම ගොදුරුවන බව පච්චුපට්ඨානය යි. සතර මහාභූතපදට්ඨානය යි. “ඝාණපටිහනන ලක්ඛණො ගන්ධො, ඝාණවිඤ්ඤාණස්ස විසයභාවරසො තස්සෙව ගොචරපච්චුපට්ඨානො, චතුමහාභූතපදට්ඨානො” යනු පාළියි.

සතරවැන්න රසය යි. දිවින් විඳගතයුතු වූ අනිදර්‍ශන සප්‍රතිඝ වූ මුලඛන්ධාදීරස හා මධුරාමලාදිරස, රසරූපයෙහි ඇතුළත් ය. මහාභූතයන් නිසා ම පවන්නේ ය. එය මෙසේ වදාළ සේක:- “කතමං තං රූපං රසායතනං? යො රසො චතුන්නං මහාභූතානං උපාදාය අනිදස්සනො සප්පටිඝො මුලරසො ඛන්ධරසො තචරසො-පෙ-ඉදං තං රූපං රසායතනං” යි.

තාර්කිකයෝ දිවින් ගතයුතු වූ ගුණය රසය යි කියති. ‘රසනාග්‍රාහ්‍යො ගුණො රසාඃ’ යනු තාර්කිකවචන යි. පෘථිවි ජල දෙක්හි පවත්නේය යි ද, පෘථිවියෙහි ෂඩ්රසයත්, ජලයෙහි මධුර රසයත් ඇතැයි ද ඔවුහු පිළිගණිති.

දිවෙහි වැද ගැණුම ලකුණු කොට ඇත්තේ ය. කෘත්‍යය ජිව්හා විඥානයට විෂයභාවය යි. එයට ම ගොදුරුවනබව පච්චුපට්ඨානයයි. සතරමහාභූතපදට්ඨානය යි. ‘ජිවහාපටිහනනලක්ඛණො රසො, ජිව්හා විඤ්ඤාණස්සවිසයභාවරසො, තස්සෙව ගොචර පච්චුපට්ඨානො, චතුමහාභූතපදට්ඨානො’ යනු පාළි යි

පස්වැන්න ඵොට්ඨබ්බය යි. ඵොට්ඨබ්බය යි විශේෂයෙන් ගත යුතු රූපයෙක් නැත්තේ ය. පඨවි, තේජෝ, වායෝ, යන මහාභූත තුන, ඵොට්ඨබ්බය යි ගණිනු ලැබේ. ආපෝධාතුව එහි නො යෙදේ. මෙය කායවිඤ්ඤාණයෙන් දතයුතු ය. පඨවි, තේජෝ, වායෝ, යන තුන, ශරීරයෙන් පහස්හි කරනු ලැබේ. ආපෝධාතුව (ජලය) පහස්නා කල්හි පඨවි, තේජෝ, වායෝ යන තුන, ස්පර්‍ශ වන්නේ ය. කර්‍කශ, මෘදුක, සණ්හ, පරුෂාදී වූ ස්පර්‍ශවිශේෂ මෙහි ඇතුළත්ය. එහිලා බුදුරජානන් වහන්සේගේ දේශනාව මෙසේ ය:- ‘කතමං තං රූපං ඵොට්ඨබ්බායතනං? පඨවිධාතු, තෙජොධාතු, වායොධාතු, කක්ඛලං, මුදුකං, සණ්හං, ඵරුසං -පෙ- ඉදං තං රූපං ඵොට්ඨබ්බායතනං’ යි.

තාර්කිකයෝ මෙය සමින් ගතයුතු වූ ගුණයෙකැ යි කියති. ත්‍වගින්ද්‍රියමාත්‍රග්‍රාහ්‍යො ගුණඃ ස්පර්‍ශඃ’යනු තාර්කිකවචන යි.

මොවුන් පිළිබඳ ලක්‍ෂණ-රසාදිය මහාභූතවිභාගයෙහි කියූ ලෙසින් දතයුතු ය.

භාවරූප දෙකෙකි. එ දෙක ස්ත්‍රීභාවය හා පුරුෂභාවය යි හඳුන්වනු ලැබේ. එහි ‘මෝ ස්ත්‍රීය’ යි හැඳින ගැණීමට උපකාර වූ ශක්තිය සත්‍රීභාවරූපය යි. ඒ භාවරූපය කායෙන්ද්‍රියය මෙන් අවිශදාකාරයෙන් පිහිටි ස්කන්ධපංචකය පැතිර ගෙණ පවතී. එය මෙසේ වදාළ සේක:- “කතමං තං රූපං ඉත්ථින්ද්‍රියං? යං ඉත්ථිලිඞ්ගං ඉත්ථිනිමිත්තං ඉත්ථිකුත්තං ඉත්‍ථාථාකප්පො ඉත්‍ථත්තං ඉත්ථිහාවො ඉදං තං රූපං ඉත්ථින්ද්‍රියං” යි. ස්ත්‍රිය පිළිබඳ යම් ලක්‍ෂණයෙක්. නිමිත්තයෙක් කුත්තයෙක් ආකල්පයෙක් සත්‍රීත්වයෙක් සත්‍රීභාවයෙක් වේ ද, එය ස්තීන්ද්‍රිය හෙවත් ස්ත්‍රීහාව නම් වේ යනු එහි කෙටි තේරුම යි. ‘ඉත්‍ථිලිඞ්ගං ඉත්‍ථිනිමිත්තං ඉත්ථිකුත්තං ඉත්‍ථාකප්පො ඉත්ථත්තං ඉත්ථිභාවො’ යන මෙ කියූ පද තෝරණ ටීකාචාර්‍ය්‍යවරයෝ මෙසේ කීහ:- “තත්ථ ඉත්‍ථිනං අඞ්ගජාතං ඉත්‍ථිලිඞ්ගං, සරාධිප්පායා ඉත්ථිනිමිත්තං, ඉත්ථිසඤ්ජානනස්ස පච්චයභාවතො අවිසදට්ඨාන ගමනනිසජ්ජාදි ඉත්ථිකුත්තං, ඉත්ථිසණ්ඨානං, ඉත්‍ථාකප්පො, ඉත්ථියාභාවො ඉත්ථත්තං” යි. ලිඞ්ග නම් සණ්ඨාන විශේෂයෝ ය. එහි ගෑණුබව හෝ පිරිමිබව හඟවන ප්‍රධාන සටහන වනුයේ ගෑණුන්ගේ හා පිරිමින්ගේ අඞ්ගජාතය යි. ‘ඉත්‍ථීනං අඞ්ගජාතං ඉත්‍ථිලිංගං, පුරිසානං අඞ්ගජාතං පුරිසලිඞ්ගං’ යන ටීකාවචනය එය පැහැදිලි කරයි. සත්‍රිය, යි හැඳින ගැණීමට හේතු වන බැවින් කටහඬ අදහස් ස්ත්‍රීනිමිත්ත නමැ යි කියති. අවිශද වූ හෙවත් අව්‍යක්ත වූ යෑම්-ඊම් ඉඳුම්-සිටුම් ආදිය ඉත්ථිකුත්ත නම් වේ. ස්ත්‍රීකටයුතුය, යන තේරුම යි. පයෝධර-කෙශාදිය සත්‍රී ආකල්ප නමි. ස්ත්‍රියගේ ස්වභාවය තෙමේ ස්ත්‍රීත්ව නම් වේ.

‘මේ පුරුෂයා’ යි හැඳින ගැණීමට උපකාර වූ ශක්තිය පුරුෂ භාවරූපය යි. එ ද කායෙන්ද්‍රියය මෙන් විශදාකාරයෙන් පිහිටි ස්කන්ධපංචකයෙහි පැතිර සිටියි. එය මෙසේ වදාළෝය:- “කතමං තං රූපං පුරිසින්ද්‍රියං? යං පුරිසස්ස පුරිසලිඞ්ගං පුරිසනිමිත්තං පුරිසකුත්තං පුරිසාකප්පො පුරිසත්තං පුරිසභාවො ඉදං තං රූපං පුරිසින්ද්‍රියං” යි. මෙහි හැම තැන ස්ත්‍රීභාවයෙහි කී සෙයින් දන්නේ ය.

අත්පා ආදීන්ගේ සටහන ලිඞ්ගය යි ද මදසිනාදිය නිමිත්තය යි ද, කුඩා කුළු නගුල් ආදියෙන් ක්‍රීඩා කිරීම කුත්තය යි ද, යෑම් - ඊම් ආදිය ආකප්පය යි ද මෙයින් කිහ.

ස්ත්‍රියගේ අත්පා ආදි අවයව හා යෑම් ඊම් ආදිය අවිශද ය. අව්‍යක්ත ය. පුරුෂයා පිළිබඳ ඒ සියල්ල විශද ය. අත්පා ආදිය මහත් ය. ගැහැණුන්ට දැළිරැවුල් නැත. පිරිමින්ට ඒ ඇත්තේ ය. ගෑණු කුඩාකාලයෙහි කුළුමොහොවලින් සෙල්ලම් කරති. පිරිමි කුඩාකාලයෙහි රියනගුලෙන් සෙල්ලම් කරති.

ස්ත්‍රීන්ද්‍රියය, සත්‍රීභාවය ලකුණු කොට ඇත්තේ ය. කෘත්‍යය ස්ත්‍රිය යි පැවසීම ය. පච්චුපට්ඨානය ස්ත්‍රීලිඞ්ග, නිමිත්ත, කුත්ත, ආකප්ප යන මොවුන්ගේ කාරණභාවය යි. මේ එය කියූ හැටි:- “ඉත්ථිභාවලක්ඛණං ඉත්ථින්ද්‍රියං, ඉත්ථීති පකාසනරසං, ඉත්ථිලිඞ්ග නිමිත්තකුත්තාකප්පානං කාරණභාවපච්චුපට්ඨානං” යි. පුරුෂෙන්‍ද්‍රියය, පුරුෂභාවය ලකුණු කොට සිටියේ ය. කෘත්‍යය පුරුෂ ය යි පැවසීම ය. පච්වුපට්ඨානය, පුරිසලිඞ්ග නිමිත්ත කුත්ත ආකප්ප යන මොවුන් පිළිබඳ කාරණභාවය යි. “පුරිසභාවලක්ඛණං පුරිසින්ද්‍රියං, පුරිසොති පකාසනරසං, පුරිසලිඞ්ගනිමිත්තකුත්තා කප්පානං කාරණභාව පච්චුපට්ඨානං” යනු එහිලා දතයුතු ය.

රූපසංග්‍රහගාථායෙහි. ආ පස්වැන්න හෘදයවාස්තුරූපය යි. මනෝධාතු මනෝවිඥානධාතූන්ට නිඃශ්‍රය වූ ස්ථානය හෘදයවාස්තුරූපය යි කියනු ලැබේ. සත්වයන්ගේ අර්‍ත්‍ථානර්‍ත්‍ථයන්ට කරණ වන බැවින් හදය නම් වූයේ, චිත්තචෛතසිකධර්‍මයන්ගේ වාසයට ස්ථාන බැවින් වත්ථු නම් විය. හදය ම මනෝධාත්වාදීන්ට නිඃශ්‍රයහාවයෙන් වත්ථු වූයේ හදයවත්ථු නම් වේ. හෘදයකොෂාභ්‍යන්තරයෙහි අඩ පතක් පමණ ලේ ඇසුරු කොට ඒ පවනේ ය. හෘදයවාස්තුරූපයෙක් තථාගතයන් වහන්සේ විසින් ධම්මසඞ්ගිණී රූපකාණ්ඩයෙහි නො ම වදාරණ ලද්දේ ය. එහෙත් ආගමවශයෙන් හා යුක්තිවශයෙන් හෘදයවාස්තුරූපයක් ඇති බව දක්නා ලැබේ. “තත්ථ යං රූපං නිස්සාය මනොධාතු මනොවිඤ්ඤාණධාතු ච පවත්තති, තං රූපං මනොධාතුයා මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා තං සම්පයුත්තකානං ච ධම්මානං නිස්සයප්පච්චයෙන පච්චයො” යන මේ පට්ඨානාගතපාඨය එය පැහැදිලි කරයි. මනෝධාතු මනෝවිඤ්ඤාණධාතු දෙදෙන හෘදයවාස්තු රූපයකගේ නිඃශ්‍රයෙහි ම පවතිනු විනා එයින් අන්‍ය වූ පඤ්චප්‍රසාද රූපාදිය නිඃශ්‍රය කොට නො ද පවතිත්. මෙයින් ද පෙණෙනුයේ හෘදයවාස්තුරූපය ඇතිබව ම ය. බුදුරජානන් වහන්සේ ධම්මසඞ්ගණියෙහි හෘදයවාස්තුරූපය නො වදාළෝ, වත්ථු-ආරම්මණදුකයන්ගේ දේශනා භේදය වන බැවිනි. “අත්ථිරූපං චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස වත්ථූ, අත්ථි රූපං චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස න වත්ථූ, අත්ථි රූපං චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස ආරම්මණං, අත්ථි රූපං චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස න ආරම්මණං” යනාදි ක්‍රමයෙන් වත්ථු දුක, ආරම්මණදුක යන මේ දුකයෝ දෙදෙන චක්‍ෂුර්විඥානාදියෙහි ලැබෙන්නාක් මෙන් මනෝවිඥානයෙහි නො ලැබෙති. මනෝවිඥානයෙහි වනාහි ‘අත්ථි රූපං මනොවිඤ්ඤාණස්ස වත්ථු, අත්ථි රූපං මනොවිඤ්ඤාණස්ස න වත්ථු’ යි වාස්තුද්විකය පමණක් ලැබේ. මනොවිඤ්ඤාණයට ගොදුරු නො වන කිසිත් ධර්‍මයක් නැති හෙයින් ‘අත්‍ථි රූපං මනොවිඤ්ඤාණස්ස ආරම්මණං, අත්‍ථි රූපං මනො විඤ්ඤාණස්ස න ආරම්මණං’ යන දේශනාව අනු ව ආරම්මණ දුකය නො ලැබෙන බව කිය යුතු ය. එහෙයින් දුක වශයෙන් ආ දේශනාක්‍රමය විරුද්ධ වන බැවින් ධම්මසඞ්ගණියෙහි හෘදයවාස්තු රූපය නො වදාරණ ලද්දේය යි දත යුතු ය.

හෘදයවාස්තුරූපය මනාධාතු මනෝවිඥානධාතු දෙදෙනාගේ නිඃශ්‍රයභාවය ලකුණු කොට ඇත්තේ ය. කෘත්‍යය ඒ ධාතූන්ගේ ම දැරීම ය. උසුලාසිටීම පච්චුපට්ඨානය යි. “මනොධාතු මනොවිඤ්ඤාණධාතුනං නිස්සයලක්ඛණං හදයවත්ථු, තාසඤ්ඤෙව ධාතුනං ආධාරණරසං, උබ්බහනපච්චුපට්ඨානං” යනු පාළියි.

හෘදයවාස්තුරූපය සතර මහාභූතයන් විසින් සන්ධාරණාදි කෘත්‍යයන්ගෙන් කරණ ලද උපකාර ඇති ව ඍතුචිත්තාහාරයන් විසින් රුකුල් දෙනලදු ව ආයුෂයෙන් පාලනය කරණු ලබන්නේ මනෝධාත්‍වාදීන්ට වත්ථුහාවය සිදුකරමින් පවතී.

අන්‍යයෝ මෙය, යටිකුරු කළ මුව ඇති සිත් කලු වූ පද්ම කෝෂයක ආකාර ඇත්තෙකැ යි ද, සියල්ලට මහත් ස්ථානයකැ යි ද කීහ. මේ එය:

පූර්‍වොක්තසංග්‍රහගාථාවෙහි සවැන්න වනුයේ ජීවිතෙන්ද්‍රීය රූප ය යි. ‘ජීවන්ති තෙනාති = ජීවිතං’ සහජාතධර්‍මයෝ යමක් කරණකොට ගෙන ජීවත් වෙත් නම්, ඒ ආයුෂය ජීවිතය යි කියනු ලැබේ යනු ඒ විවරණයෙහි අරුත් ය. සහජාතරූපයන්ගේ ජීවත්වීමට ආධාර වූ එය සහජාත වූ කර්‍මජරූපයන් පාලනය කිරීමෙහි අධිපතිභාවය කරණ හෙයින් ඉන්ද්‍රිය නම් ද වේ. ‘ජීවිතමෙව ඉන්‍ද්‍රියං ජීවිතින්ද්‍රියං’ යන්නෙන් එය ව්‍යක්ත කළහ.

ජීවිතෙන්ද්‍රියරූපය දෙ පරිදි ය. ‘අත්‍ථි රූපජීවිතින්ද්‍රියං අත්ථි අරූපජීවිතින්ද්‍රියං’ යනු දේශනා යි. මෙහි ගැණෙනුයේ රූපජීවිතෙන්ද්‍රිය යි. “කතමං තං රූප රූපජීවිතින්ද්‍රියං? යො තෙසං රූපීනං ධම්මානං ආයු ඨිති යපනා යාපනා ඉරීයනා වත්තනා පාලනා ජීවිතං ජීවිතින්ද්‍රියං, ඉදං වුච්චති රූපජීවිතින්ද්‍රියං” යන මෙයින් රූපී ධර්‍මයන්ගේ ආයුෂය සිටීම යැපීම පැවැත්ම ජීවිතෙන්‍ද්‍රියරූප නම් වේ ය යි කියන ලදී. මෙය කර්‍මයෙන් හටගත් රූප ධර්‍මයෙකි. කර්‍මයෙන් හටගත් රූපධර්‍ම, කර්‍මය නැති ව ගිය ද, ජීවිතෙන්‍ද්‍රිය විසින් පාලනය කරණ ලදු ව අවුරුදු සිය දහස් ගණනක් ද පරම්පරාවශයෙන් පවතී. බිජුවටින් හටගත් ගස් වැල් ආදිය බිජුවට නැති ව ගිය ද, ජලයෙන් පාලනය කරණ ලදු ව බොහෝ කල් පවතින්නාක් මෙන් ඒ පවත්නේ ය.

මෙය සහජාතරූපපාලනය ලකුණු කොට ඇත්තේ ය. කෘත්‍යය ඔවුන්ගේ පැවැත්ම යි. පච්චුපට්ඨානය ඔවුන් තැබීම යි. යැපියයුතු භූත පදට්ඨානය වේ. ‘ සහජාතරූපානුපාලනලක්ඛණං ජීවිතින්ද්‍රියං, තෙසං පවත්තනරසං, තෙසඤ්ඤෙව ඨපන පච්චුපට්ඨානං, යාපයිතබ්බභූතපදට්ඨානං’ යනු පාළියි.

මේ වනාහි පාචනතේජෝධාතුව හා සමග කෙස්, ලොම්, නියඅග, වියලිසම්, හැර අන් සියලු උපාදින්නකශරීරය පැතිර ගෙණ පවත්නේ ය. ‘ඉදං පන සහ පාචනග්ගිනා අනවසෙස උපාදින්න කායං යාපෙත්‍වා පවත්තති’ යනු පාළියි.

සත්වැන්න ආහාරරූපය යි. කබලීකාරාහාරය, ඵස්සාහාරය, මනෝසඤ්චේතනාහාරය, විඤ්ඤාණාහාරය සි ආහාරය සිවුවැදෑරුම් ය. එහෙත් මෙහි ගැනෙනුයේ කබලීකාරාහාරය යි. ලෝ වැස්සන් විසින් යමක් පිඬු පිඬු කොට ගණු ලබන්නේ නම්, හෙවත් ගිලිනු ලබන්නේ නම් එය කබලීකාරාහාරය යි කියනු ලැබේ. කබල නම් බත් පිඬු ආදිය යි. ඔජට්ඨමකරූප ගන්නේ හෝ ආහාර නමි. ‘කබලං කත්‍වා අජ්ඣොහරීයතීති = කබලීකාරො, කබලීකාරො ච සො ආහාරො චෙති = කබලීකාරාහාරො’ කබලීකාර වූයේත් ඒ ම ය. ආහාර වූයේත් ඒ ම යන අරුත්හි කබලීකාරාහාර නම් වේ. ‘ඉදං ච සවත්ථුකං කත්‍වා ආහාරං දස්සෙතුං චුත්තං’ යි කී හෙයින් කබලීකාරාහාර යන මේ වචනය කියන ලද්දේ වස්තුසහිත කොට ආහාරය දක්වනු පිණිස ය. මෙහිලා කවර වස්තුවෙක් කබලීකාරාහාර යන වචනයෙහි ඇතුළත් වේ දැ යි අසන්නහුට, “සෙන්‍ද්‍රියකායොපත්‍ථම්භනහෙතුභූතා පන අඞ්ගමඞ්ගානුසාරිණී රස සඞ්ඛාතා අජ්ඣොහරිතබ්බාහාරසිනෙහභූතා ඔජා ඉධ ආහාර රූපං නාම” යනු දිය යුතු පිළිතුර ය. අට වැදෑරුම් ඉන්ද්‍රියරූපයන් සමග හටගත් රූපයන්ගේ පැවැත්මට කරුණු වූ කුදු මහත් අවයවයන් අනු ව යන සුලු වූ රසධාතුහුගේ සාරය යි කියනලද ගිලිය යුතු ආහාරයාගේ ස්නේහය වූ ඕජාව කබලීකාරාහාරය යනු එහි අදහස ය. සමහර ආචාර්‍ය්‍ය කෙනෙක් ස්නේහ සඞ්ඛ්‍යාත වූ ඕජාව ආහාරරූපය යි කියති. බුදුරජානන් වහන්සේ ආහාරරූපය වදාළෝ මෙසේය:- “කතමං තං රූපං කබලීකාරො ආහාරො? ඔදනො, කුම්මාසො, සත්තු, මච්ඡො, මංසං, ඛීරං, දධි, සප්පි, නවනීතං, තෙලං, මධු, ඵාණීතං -පෙ- යාය ඔජාය සත්තා යාපෙන්ති ඉදං තං රූපං කබලීකාරාහාරො” යි. මෙහි ඔජාවන්ට වස්තු වූවෝ ඔදන කුම්මාස සත්තු මච්ඡ මංසාදීහු ය. ඔදනාදීන්හි වූ රසය ඔජා නමි. වාස්තුසඞ්ඛ්‍යාත වූ ඔදනාදියත් රසසඞ්ඛ්‍යාත වූ ඔජාවත් අතර, රූපය යි ගැණුම දේශනානුකූල වේ. අර්‍ත්‍ථකථාචායර්‍ය්‍යවරයෝ ඔදනාදිය කර්‍මජතෙජස දුරු කරන්නේ ය යි ද, ඕජාව රූපධර්‍ම පාලනය කරන්නේ ය යි ද කීහු. වාස්තුසඞ්ඛ්‍යාත වූ ඔදනාදියත් රසසඞ්ඛ්‍යාත වූ ඔජාවත් යන දෙක එක් ව ම සත්වශරීරය පාලනය කරන්නේ ය කුසතුළට ගත් ඔදනාදිය පැසී ගියවිට එහි කර්‍මජ තෙජස නැගී උදර පටලය ඩැහැ ගන්නේ ය. එසේ නගිනන්නා වූ කර්‍මජතෙජස බඩගින්නැ, යි කියනු ලැබේ. නැවැත ආහාරපානාදී වූ යමක් කුසතුළ වැටුනු කල්හි බඩගින්නැ යි කියූ කර්‍මජතෙජස තමන් ඩැහැගෙණ සිටි උදරපටලය හැර දමා කුස තුළ සිටි ආහාරය ඩැහැ ගන්නේ ය. කර්‍මජතෙජස උදරපටලය හැර ආහාරය ඩැහැ ගත්විට බඩගින්න ගියේය යි කියති.

ආහාරගතඔජාව ද, ඒ ඒ ආහාරයන්ගේ ඖදාරික සූක්‍ෂම භේදයෙන් වෙනස් වන්නේ ය. ඖදාරික වූ බත් අල බතල කුරක්කන් ආදියෙහි ඇත්තේ ඉතා ස්වලප වූ ඕජාවකි. එ ද බලගතු නො වේ. කිරි දී ගිතෙල් ආදියෙහි වූ ඔජාව ඉතා බලගතු ය. එබඳු ආහාරයක් ගත් කෙනෙක් හට එයින් කිහිප දිනක් ම බඩගින්නෙන් නො පෙළී සිටිය හැකි ය. අල බතල ආදිය ගත් කෙනෙක්හට එසේ කිහිප දිනක් බඩගින්නෙන් නො පෙළී සිටිය නො හැකි ය. කෑ ඇසිල්ලෙහි ම නැවැත බඩගින්න උපදී. ආහාරයන්ගේ ඖදාරිකසූක්‍ෂමභාවය ඒ ඒ සත්වයන්ගේ වසයෙනුදු සිදු වේ. දෙවියන්ගේ ආහාරය මනුෂ්‍යයන්ගේ ආහාරයනට වඩා සියුම් ය. දෙවියන් අතරද උසස් උසස් දෙවියන්ගේ ආහාරය පහත් පහත් දෙවියන්ගේ ආහාරයනට වඩා සියුම් ය. මිනිසුන් අතරත් එසේ ය. සක්විතිරජුගේ ආහාරය සාමාන්‍ය රජුන්ගේ ආහාරයනට වඩා සියුම් ය. උසස් උසස් මිනිසුන්ගේ ආහාරය පහත් පහත් මිනිසුන්ගේ ආහාරයනට වඩා සියුම් ය. තිරිසනුන් අතර ද මෙය දක්නා ලැබේ. කිඹුල්ලු ගල් ගිලින්නෝ ය. ඔවුන්ගේ කුසතුළදී ඒ ගල් දිය වී යයි. මොනරු නයි ගෝනුසු ආදීන් කන්නෝ ය. මොනරුන්ගේ ආහාරය සඳහා, වලසුන්ගේ ආහාරය සියුම් ය. වලස්සු තුන් අවුරුදු පමණ පරණ වූ හැර දමන ලද සතුන්ගේ අං ඇට අනුභව කරන්නෝ ය. ඒ අං හා ඇට ඔවුන්ගේ කෙලවලින් තෙමුන කල්හි අල වර්‍ගමෙන් මොළොක් වේ. වලසුන්ගේ ආහාරය සඳහා, ඇතුන්ගේ ආහාරය සියුම් ය. ඔවුහු ගස්අතු කති. ඔවුන්ගේ ආහාරයනට වඩා ගව ගොණ මුව ආදීන්ගේ ආහාරය සියුම් ය. මේ ක්‍රමයෙන් ආහාරයන්ගේ ඖදාරිකසූක්ෂ්මභාවය දතයුතු ය. මේ අටුවායෙහි කී සැටි යි.

කබලීකාරාහාරය ඔජාව ලකුණු කොට ඇත්තේ ය. කෘත්‍යය රුපඵළවීම ය. රුකුල්දීම පච්චුපට්ඨානය කොට සිටියේ ය. පිඬු පිඬු කොට ගතයුතු ආහාරවාස්තු පදට්ඨාන කොට ඇත්තේ ය. “ ඔජාලක්ඛණො කබලීකාරාහාරො, රූපාහරණරසො, උපත්ථම්භනපච්චුපට්ඨානො, කබලං කත්වා ආහරිතබ්බවත්ථු පදට්ඨානො”

යටැ ඉතා සැකෙවින් කියූ භූත, පසාද, විසය, භාව, හදය, ජීවිත, ආහාර යන අටළොස් රූපයෝ සභාවරූප, සලක්ඛණ රූප, නිප්ඵන්නරූප, රූපරූප, සම්මසනරූප යන නම්වලිනු දු හඳුන්වනු ලැබෙති. කැකුළුබැව් ආදී වූ තම තමන් අයත් ස්වභාවයන්ගෙන් යුක්තහෙයින් සභාවරූප ය යි ද, උත්පාද, සථිති, භඞ්ගක්‍ෂණයන්ගෙන් හෝ අනිත්‍යාදීලක්‍ෂණයන්ගෙන් යුක්ත හෙයින් සලක්ඛණ රූප ය යි ද, පිරිසිඳීම් ආදිය හැර තමන් අයත් කැකුළුබැව් ආදියෙන් යුක්ත ව කර්‍මාදිප්‍රත්‍යයන්ගෙන් නිපන් හෙයින් නිප්ඵන්න රූප ය යි ද, රුප්පනය යි කියූ නැසෙනගතියෙන් යුක්තහෙයින් රූපරූප ය යි ද, පිරිසිඳීම් ආදී වූ ස්වභාවමාත්‍රයක් ඉක්මවා කැකුළු බැව් ආදී වූ ස්වගතියෙන් ම ලැබිය යුතු බැවින් තිලකුණට නගා මෙනෙහි කරන්නට සුදුසුහෙයින් සම්මසන රූප ය යි ද කියති. එහි රූපරූපයෙහිලා කියයුතු විශේෂයෙක් වේ. නැසෙන ගතියට රූප ය යි කියති. ඒ නැසෙන ගතියෙන් යුක්ත වූයේ ද රූප නමි. ‘අරිසසො නීලුප්පලං’ යනු මෙනි. ‘අරිස, යනු රෝගයෙකි. අරිස නම් රෝග ඇත්තේ ‘අරිසසො’ යන්නෙන් කිය වේ. අරිස, යන්නෙන් ප්‍රධාන වශයෙන් කියැවෙන්නේ අර්‍ශස් නම් රෝගවිශේෂයයි. මේ රෝගය, රෝගී පුද්ගලයාගෙන් වෙන් ව නො හටගන්නා බැවින් රෝගී පුද්ගලයා ම ස්ථානොපචාරවශයෙන් එයින් ගැණේ. එමෙන් වක්ෂුඃප්‍රසාදාදී රූප, රුප්පනස්වභාවශක්තියෙන් නො තොර හෙයින් උපචාර වශයෙන් රූප නම් වේ. නීලශබ්දය ප්‍රධානවශයෙන් නීලගුණය කියයි. ඒ මේ නීලගුණය ගුණීහු කෙරෙන් වෙන් ව නො හටගන්නා බැවින් ගුණොපචාරවශයෙන් ගුණවත් උත්පල ද්‍රව්‍යය කිය වේ. එ මෙන් රූපශබ්දය පරමාර්‍ත්‍ථභාව වූ විකාරය ම ප්‍රධානවශයෙන් කියයි: ඒ විකාරය විකාරීහු කෙරෙන් වෙන් ව නො හටගන්නා බැවින් ශක්තිමත් වූ චක්ෂුඃප්‍රසාදාදීරූප ස්ථානොපචාරවශයෙන් ගැණෙයි. ඒ මේ රූප ශබ්දය තෙමේ රූඪිවශයෙන් එබඳු රූපස්වභාවයක් නැති නිෂ්පන්නරූපයෙහි ද පවත්නා හෙයින් අන් රූපශබ්දයකින් වෙසෙසා රූපරූප ය, යි කියනලදී. දුක්ඛ දුක්ඛය යි කීවාක් මෙනි. කීහ මෙය මෙසේ:-

“කක්ඛලත්තාදිනා අත්තනො අත්තනො සහාවෙන උපලබ්භනතො සභාවරූපං නාම, උප්පාදාදීහි වා ලක්ඛණෙහි සහිතන්ති සලක්ඛණං, පරිච්ඡෙදාදිභාවං විනා අත්තනො සභාවෙනෙව කම්මාදීහි පච්චයෙහි නිප්ඵන්නත්තා නිප්ඵන්නරූපං නාම, රුප්පනසභා වා රූපං, තෙන යුත්තම්පිරූපං, යථා අරිසසො නීලුප්පලන්ති, ස්වායං රූපසද්දො රුළ්හියං අතංසභාවෙපි පවත්තතීති අපරෙන රූපසද්දෙන විසෙසෙත්වා රූපරූපන්ති වුත්තං, යථා දුක්ඛදුක්ඛන්ති, පරිච්ඡෙදාදිභාවං අතික්කමිත්වා සහාවෙනෙව උපලබ්භනතො ලක්ඛනත්තයාරොපණෙන සම්මසිතුං අරහත්තා සම්මසනරූපං” යි.

පරිච්ඡෙදරූපය අටවැන්න යි. පරිච්ඡෙදරූප යනු ආකාස රූපයට අන් නමෙකි. දඬුමුගුරු අත්පා ආදී වූ යමකින් නො පැහැරිය හැකි තැන ආකාස නමි. ඒ ම නිස්සත්ව නිජ්ජීවාර්‍ත්‍ථයෙන් ධාතු නම් වේ. ‘න කසතීති = ආකාසො’ යනු නිරුක්ති යි. අකාසො’ යි කියයුතු තන්හි අ-කාරය දිර්‍ඝ කොට ආකාසො’ යි කියන ලදී.

චක්‍ෂුර්‍දශකාදී වූ එකි එකී කලාපයන්ට ඇතුළත් රූප අනික් කලාපයන් හා අසම්මිශ්‍රභාවයට පැමිණවීම් වශයෙන් පිරිසිඳීම කරන්නේ හෝ, රූපකලාපයන් විසින් පිරිසිඳිනු ලබන්නේ හෝ, චක්‍ෂුර්‍දශකාදී වූ එකි එකී කලාපගතරූපයන්ගේ පිරිසිඳීම් මාත්‍රය පරිච්ඡෙද රූප නමැ’ යි කර්‍තෘ-කර්‍ම- භාවසාධනවශයෙන් ක්‍රම තුනකින් කියන ලද්දේ ය. “පරිච්ඡින්දතීති = පරිච්ඡෙදො, පරිච්ඡින්ද්‍රියතීති = පරිච්ඡෙදො, පරිච්ඡින්ද්‍රියතෙති = පරිච්ඡෙදො” යනු ඒ ක්‍රමතුන යි.

අජටාකාස-පරිච්ඡින්නාකාස, යනාදී වූ භේදයන් අතුරෙහි මෙහි ලා ගත යුතු ආකාසය නම්, එක් එක් රූපකලාපයන්ට ඇතුළත් වූ රූපයන් හා අනික් අනික් රූපකලාපයන්ට ඇතුළත් වූ රූපයන් ස්පර්‍ශකරණ බව ඇති කල්හිදු ඒ ඒ කලාපයන් හා වෙන්වීම ය යි කියනලද රූප පිරිසිදීම යි.

ආද්ධ්‍යාත්මික-බාහිර වශයෙන් මෙය දෙ පරිදිය යි ආගමෙහි දැක් වේ. උපාදින්නසන්තානය හා අනුපාදින්නසන්තානය පිළිබඳ ආකාසය, එකිනෙක නො ගැටීම, විවරය, සතර මහා භූතයන්ගෙන් ස්පර්‍ශ නො වන බව ආකාසධාතු රූප ය යි ගතයුතු ය. එහි පාළිය මෙසේ ය:- ‘කතමා ආකාසධාතු? ආකාසධාතු ද්වයං අත්ථි, අජ්ඣත්තිකා අත්ථි බාහිරා, තත්ථ කතමා අජ්ඣත්තිකා අකාසධාතු? යං අජ්ඣතං පච්චත්තං ආකාසො ආකාසගතං අඝං අඝගතං විවරො විවරගතං අසම්ඵුඪං මංසලොහිතෙහි අජ්ඣත්තං උපාදින්නං, සෙය්‍යථිදං? කණ්ණච්ඡිද්දං නාසච්ඡිද්දං මුඛද්වාරං යෙන ච අසිතපීතඛායිතසායිතං අජ්ඣොහරති, යත්ථ ච අසිතපීතඛායිතසායිතං සන්තිඪති, යෙන ච අසිතපීතඛායිතසායිතං අධොභාගං නික්ඛමති යං වා පනඤ්ඤම්පි අත්ථි -පෙ- අජ්ඣත්තං උපාදින්නං, අයං වුච්චති අජ්ඣත්තිකා ආකාසධාතු,

තත්ථ කතමා බාහිරා ආකාසධාතු? යං බාහිරං ආකාසො ආකාසගතං අඝං අඝගතං විවරො විවරගතං අසම්ඵුඪං චතුහි මහාභූතෙහි බහිද්ධා අනුපාදින්නං, අයං වුච්චති බාහිරා ආකාස ධාතු’ යි.

මෙය රූප පිරිසිඳීම ලකුණු කොට ඇත්තේ ය. කෘත්‍යය රූප පරියන්තය පැවසීම ය. රූපමර්‍ය්‍යාදාව පච්චුපට්ඨානය කොට සිටියේ ය. පිරිසිඳින ලද රූප, පදට්ඨාන කොට සිටී. ‘රූපපරිච්ඡේදලක්ඛණං ආකාසධාතුරූපං රූපපරියන්තප්පකාසනරසං, රූපමරියාදා පච්චුපට්ඨානං, පරිච්ඡින්තරූපපදට්ඨානං’ යනු පාළියි.

නවවැන්න විඤ්ඤත්තිරූපය යි. යම් ධර්‍මශක්තියකින් යමෙක් තම අදහස අනුනට හඟවා ද, තෙමේත් අන්‍යයාගේ අදහස දැනගණී ද ඒ ධර්‍මශක්තිය විඤ්ඤත්ති රූප නම් වේ. ඒ දෙ වැදෑරුම් ය. කායවිඤ්ඤත්ති-වචීවිඤ්ඤත්ති වසයෙනි. සැලෙන කැපෙන සිරුරෙහි පැවති ඕ තොමෝ කායවිඤ්ඤත්ති නම, ශබ්දසඞ්ඛ්‍යාත වවනයෙහි වූවා වචීවිඤ්ඤති නම. ‘චලමානකායෙන අධිප්පායං විඤ්ඤාපෙති, සයං ච තෙන විඤ්ඤායතීති කායවිඤ්ඤත්ති, සවිඤ්ඤාණකසද්දසඞ්ඛාතවාචාය අධිප්පායං විඤ්ඤාපෙති සයං ච තාය විඤ්ඤායතීති = වචීවිඤ්ඤත්ති, යනු ටීකා යි. මෙහි සවිඤ්ඤාණකශබ්දය යොදන ලද්දේ ඍතුවෙන් හටගත් ශබ්දයාගේ වැළක්ම පිණිස ය. විස්තර විසින් කිය යුත්තේ යෑම් ඊම් ආදී වූ ක්‍රියා උපදවන චිත්තජවායෝධාතු විකාරය කායවිඤ්ඤත්තිය බව යි. අත්පාසෙලවීම් ආදියෙන් ද සත්වයෝ තම අදහස් අනුනට හඟවති. ඒ අත්පාසෙලවීම් කායවිඤ්ඤත්තිය නො වේ. එහි වූ චිත්තජ වායෝධාතුවිකාරය ම විඤ්ඤත්තිය යි ගැණේ. කතා කරණ කාලයෙහි ඇතිවන ශබ්ද මාත්‍රය වචීවිඤ්ඤත්තිය නො වේ. එහි වූ අදහස් ය වචීවිඤ්ඤත්තිය වනුයේ. ආගමෙහි මෙසේ ආයේ ය:-

“කතමං තං රූපං කායවිඤ්ඤත්ති? කුසලචිත්තස්ස වා අකුසලචිත්තස්ස වා අව්‍යාකතචිත්තස්ස වා අභික්කමන්තස්ස වා පටික්කමන්තස්ස වා ආලොකෙන්තස්ස වා විලොකෙන්තස්ස වා සම්මිඤ්ජන්තස්ස වා පසාරෙන්තස්ස වා කායස්ස ථම්හනා සන්‍ථම්භනා සන්ථම්භිතත්තං විඤ්ඤත්ති විඤ්ඤාපනා විඤ්ඤාපිතත්තං ඉදං තං රූපං කායවිඤ්ඤත්ති’ කතමං තං රූපං වචීවිඤ්ඤත්ති? යා කුසලචිත්තස්ස වා අකුසලචිත්තස්ස වා වාචා ගීරා -පෙ- ඉදං තං රූපං වචීවිඤ්ඤත්ති” යි.

කායවිඤ්ඤත්තියෙහි කෘත්‍යය අදහස් පැවසීම යි. කය සැලීමෙහි හේතුභාවය පච්චුපට්ඨාන යි. චිත්තජවායෝධාතු පදට්ඨාන යි. “අධිප්පායප්පකාසනරසා කායවිඤ්ඤත්ති, කායවිප්ඵන්දනහෙතු භාවපච්චුපට්ඨානා, චිත්තසමුට්ඨානවායොධාතු පදට්ඨානා” යනු පාළියි.

වචීවිඤ්ඤත්තියෙහි කෘත්‍යය කථා කරන්නහුගේ අදහස් අනුන්ට පැවසීම ය. වාඞ්මයශබ්දයට හේතුභාවය පච්වුපට්ඨානය යි. සිතින් හටගන්නාවූ පෘථිවිධාතුව පදට්ඨානය වේ. “අධිප්පායප්පකා සනරසා වචීවිඤ්ඤත්ති, වචීඝෝසස්ස හෙතුභාවපච්චුපට්ඨානා, චිත්ත සමුට්ඨාන පඨවිධාතුපදට්ඨානා” යනු පාළියි.

දසවැන්න විකාර රූපය යි. මේ වනාහි නිෂ්පන්නරූප පිළිබඳ ආකාරවිශේෂයෙකි. ලහුතා, මුදුතා, කාමඤ්ඤතා යි ඒ තෙ පරිදි ය. එහි ලහුතා නම්, නිෂ්පන්න රූපයන් බරබවට පමුණුවන ධාතුන්ගේ නැගීමට පටහැනි ව නැගුනු නිෂ්පන්නරූපවිකාරය යි. ඔවුන් තදබවට පමුණුවන ධාතූන්ගේ කැළඹීමට විරුද්ධ ව නැගුනු නිෂ්පන්න රූපවිකාරය මුදුතා නමි. ශරීරය, ශාරීරිකක්‍රියාවන්ට නො සුදුසු කරණ ධාතූන්ගේ නැගීමට විරුද්ධ ව උපන් විකාරය කම්මඤ්ඤතා නම්. කීහ මෙය මෙසේ:

“ථද්ධත්තකරධාතුක්ඛොහපටිපක්ඛපච්චයසමුට්ඨානො හි රූපවිකාරො ලහුතා, ථද්ධත්තකරධාතුක්ඛොභපටිපක්ඛපච්චයසමුට්ඨානො මුදුතා, සරීරක්‍රියානං අනනුකූලභාවකරධාතුක්ඛොභපටිපක්ඛපච්චයසමුට්ඨානො කම්මඤ්ඤතා” යි.

රූපයන්ගේ සැහැල්ලුබව ලහුතා, යි ද, රූපය මොළොක් බව මුදුතා, යි ද, රූපධර්‍මයන්ගේ කටයුතුවලට නැමෙන බව හෙවත් සුදුසු බව කම්මඤ්ඤතා, යි දැයි කොටින් දතයුතු ය. ලහුතාව, ලෙඩ නැති සිරුරෙහි සැහැල්ලුබව වැනි ය. මුදුතාව, පදම් කළ සමෙහි ඇති මොළොක් බව වැනි ය. කම්මඤ්ඤතාව, මොනවට පිඹගත් රණෙහි ඇති අනුකූලබව වැනි ය. මේ ගති තුන කිසිවිටෙකවත් වෙන් ව නො පවතිත්. එහෙත් ඒ ඒ විකාරය අධික කොට ඇති නිෂ්පන්නරූපයන්ගෙන් වෙනස්බව දක්නට ලැබේ. එසේ වන්නේ සත්ප්‍රාය, අසත්ප්‍රාය ඍතු චිත්ත ආහාර යන මොවුන්ගේ සේවනයෙනි. ආගමෙහි එය මෙසේ ආයේ ය:-

“කතමං තං රූපං රූපස්ස ලහුතා? යා රූපස්ස ලහුතා ලහු පරිණාමතා අදන්ධතා අවිත්ථනතා, ඉදං තං රූපං රූපස්ස ලහුතා. කතමං නං රූපං රූපස්ස මුදුතා? යා රූපස්ස මුදුතා මද්දවතා අකක්ඛලතා අකඨිනතා, ඉදං තං රූපං රූපස්ස මුදුතා, කතමං තං රූපං රූපස්ස කම්මඤ්ඤතා? යා රූපස්ස කම්මඤ්ඤතා කම්මඤ්ඤත්තං කම්මඤ්ඤභාවො, ඉදං තං රූපං රූපස්ස කම්මඤ්ඤතා” යි. මෙහි චිත්තජ ඍතුජ ආහාරජ රූප ගැණෙති.

ලහුතාව නො බරබව ලකුණු කොට ඇත්තී ය. කෘත්‍යය රූපයන්ගේ බර බව දුරුකිරීම යි. පච්චුපට්ඨානය වහා පෙරළීම යි. ලහු රූප පදට්ඨාන යි. ‘අදන්ධතා ලක්ඛණා රූපස්ස ලහුතා, රූපානං ගරුභාවවිනොදනරසා, ලහු පරිවත්තිතා පච්චුපට්ඨානං, ලහු රූප පදට්ඨානා’ යනු පාළියි.

මුදුතාව නො තදබව ලකුණු කොට ඇත්තී ය. කෘත්‍යය රූපයන්ගේ තදබවනැසීම යි. පච්චුපට්ඨානය සකල ක්‍රියාවන්හි අවිරුද්ධ භාවය යි. මෘදුරූප පදට්ඨාන යි. ‘අථද්ධතා ලක්ඛණා රූපස්ස මුදුතා, රූපානං ථද්ධභාවවිනොදනරසා, සබ්බකිරියාසු අවිරෝධිතා පච්චුපට්ඨානා’ යනු පාළියි.

කම්මඤ්ඤතාව ශාරීරික ක්‍රියාවන්ට අනුකූල ව කර්‍මයට යොග්‍යභාවය ලකුණු කොට ඇත්තී ය. කෘත්‍යය කර්‍මයට නො සුදුසු බව නැසීම යි. පච්වුපට්ඨානය එහි ලා අබල නො වන බව යි. කර්‍මයට යොග්‍යරූප පදට්ඨාන යි. “සරීරක්‍රියානුකූලකම්මඤ්ඤභාවලක්ඛණා රූපස්ස කම්මඤ්ඤතා, අකම්මඤ්ඤතා විනොදනරසා, අදුබ්බලභාවපච්චුපට්ඨානා, කම්මඤ්ඤරූපපදටඨානා” යනු පාළියි.

එකොළොස් වැන්න ලක්‍ෂණරූපය යි. එය උපචය, සන්තති, ජරතා, අනිච්චතා යි සිවුවැදෑරුම් ය. නිෂ්පන්නරූපධර්‍ම, උත්පාදාදි ඒ ඒ අවස්ථාභේදයෙන් හැඳින්වීමට කරුණු වන බැවින් ලක්‍ෂණ රූප, නමැයි කියන ලදි. ‘උපචයනං උපචයො’ පළමු හටගැණීම යන අර්‍ත්‍ථ යි. උපචය, යන්නෙහි මුල යෙදී සිටි උප, ශබ්දය උපඤ්ඤත්තං, යනාදි තන්හි සේ ප්‍රථමාර්‍ත්‍ථ, උපරිඅර්‍ත්‍ථවාචක ය. චය ශබ්දය උත්පාදාර්‍ත්‍ථ, වෘද්ධිඅර්‍ත්‍ථ වාවක ය. ‘නදිතීරෙ කතකූපස්මිං හි උදකුග්ගමනකාලො විය ආචයො නිබ්බත්ති, පරිපුණ්ණකාලො විය උපචයො වඩ්ඪි’ යන අර්‍ත්‍ථකථා පාඨයෙහි දැක්වෙන ආචය, උපචය දෙක උපචයෙහි ම ඇතුළත් ය. ගංඉවුරෙක සෑරූ ලිඳෙක පළමු නැගී එන ජලය ආචය යි ද, පිරෙණ ජලය උපචය යි දැ, යි කීහ. ආගමෙහි මෙය මෙසේ ආයේ ය:-

“කතමං, තං රූපං රූපස්ස උපචයො? යො ආයතනානං ආචයො, සො රූපස්ස උපචයො, ඉදං තං රූපං රූපස්ස උපචයො” යි.

‘සන්තානෝ සන්තති’ පරම්පරාවශයෙන් හටගැණුම හෙවත් තදින් බැඳී පැවැත්ම යනු එහි අර්‍ත්‍ථ යි. සිත්පිත් ඇත්තාවූත් සිත් පිත් නැත්තා වුත් හැම වස්තුවකගේ අවසානය වනතුරු පවතින රූපප්‍රබන්ධය ‘සන්තති, යි කියනු ලැබේ. එය ආගමෙහි ආයේ මෙසේ ය:-

“කතමං නං රූපං රූපස්ස සන්තති? යො රූපසස උපචයො, සා රූපස්ස සන්තති, ඉදං ත රූපං රූපස්ස සන්තති” යි.

එක් භවයෙක්හි පෙර නො හටගත් රූපයන්ගේ පළමු හට ගැණුම උපචය, නම. එක් වරක් ඉපිද ඊට අනතුරුව දිවි ඇති තාක් ඒ රූපයන්ගේ පරම්පරාව නො සිඳ හටගැණුම සන්තති නම. එහෙයින් ගැබැ හෝනා සත්වයන්ගේ පිළිසඳ හා සමග කාය දශක, භාවදශක, වාස්තුදශක යන කර්‍මජරූපකලාපයන්ගේ පළමු හටගැණුම උපචය’ නම්. ඒ රූපකලාප තුන දිවි ඇති තාක් නැවැත නැවැත හටගැණුම සන්තති’ නම. ප්‍රතිසන්ධිචිත්තයාගේ ස්ථිතිකාලයෙහි උතුජරූපයන්ගේ පළමු හටගැන්ම උපචය’ නම, ජීවිතාන්තය දක්වා ඒ රූප නැවැත නැවැත හටගැණීම සන්තති’ නම. පිළිසිඳගත් සිතට අනතුරු ව හටගන්නා වූ ප්‍රථම භවාඞ්ගයාගේ ම උත්පාදක්‍ෂණයෙහි චිත්තරූපයන්ගේ පළමු හටගැණී ම උපචය’ නම. දෙවන භවාඞ්දීන්ගේ උත්පාදක්‍ෂණයක් පාසා ජීවිතාන්තය දක්වා එම රූපයන්ගේ හටගැණීම සන්තති’ නම. බාහිර ඔජාව ඒ ලදරුසිරුරෙහි පැතිර ගත් කාලයක පටන් හටගන්නා වූ ආහාරජ රූපයන්ගේ පළමු හටගැණීම උපචය’ නම. ජීවිතාන්තය දක්වා නැවැත නැවැත ඒ රූපයන්ගේ හටගැණීම සන්තති’ නම. ප්‍රතිසන්ධියෙහි පටන් හෙවත් ප්‍රතිසන්ධියෙන් සත්සැත්තෑවැනි රැය ඉක්මගිය තැන සිට චක්ඛු, සෝත, ඝාණ, ජිව්හා යන සතර කලාපයන්ගේ පළමුවර හට ගැණිම උපචය’ නම. ජීවිතාන්තය දක්වා නැවැත නැවැත ඒ රූපයන්ගේ හටගැණීම සන්තති’ නම. මේ උපචය-සන්තති දෙක ගැබැ හෝනා සත්වයන්ගේ ප්‍රතිසන්ධිය සඳහා කියන ලද්දේ ය. සංසේදජ-ඔපපාතික සත්වයන් කෙරෙහි වනාහි ප්‍රතිසන්ධියෙහි දී වන රූපයන්ගේ උත්පාදක්‍ෂණය උපචය’ නමැ යි ද, ඉන් පසු මරණය දක්වා නිෂ්පන්න රූපයන්ගේ පරම්පරාවශයෙන් හටගැණීම සන්තති’ නැමැ යි ද කීහු.

අර්‍ත්‍ථකථා අනුව ප්‍රතිසන්ධියගේ උත්පාදය පටන් සත්වන, අටවන, නවවන, දසවන සති ද, ටීකානය අනුව එකොළොස්වන දොළොස්වන, තෙළෙස්වන, තුදුස්වන සති දැ යි යන සති පිළිවෙළින් චක්ඛු, සෝත, ඝාණ, ජිව්හා යන කලාපයන්ගේ පහළවීම වේ ය යි කිය යුතු ය. උපචය-සන්තති රූප දෙක ජාතිරූපනාමයෙන් ද කියැවේ. ප්‍රතිසන්ධිය පටන් ක්‍ෂණයක් පාසා රූපයන්ගේ ඉපැත්ම වන බැවින් ජාති ය යි ද, චතුසමුට්ඨානිකරූප පිළිබඳ හටගැණීම ඇති බැවින් රූපය යි ද සම්මත වූ ජාතිරූපය ම පළමුකොට හටගැණීම ය, මතු මතු හටගැණීම ය, යි කියනලද ප්‍රවෘත්තිආකාර භේදය කරණ කොට විනෙයසත්වයන්ගේ වශයෙන් උපචය-සන්නති, යි දෙකක් කොට බෙදා වදාළ සේක.

“යථාසකං ඛණමත්තට්ඨායීනං රූපානං නිරෝධාභිමුඛභාව වසෙන ජීරණං ජරා” යනු ජරතාරූපය විස්තර කිරීමෙහි වූ ටීකාචාර්‍ය්‍යන් කළ විවරණයකි මේ. සුදුසු පරිදි ක්‍ෂණමාත්‍රයක් පවත්නා සුලු රූපධර්‍මයන් නිරුද්ධවීමට අභිමුඛවීම් වශයෙන් දිරායෑම ජරා නම් වේ යනු එහි සිංහල යි. ජරාවම තා’ යන්නෙන් වැඩි කොට ‘ජරතා’ යි කියනු ලැබේ. ආගමෙහි ඒ මෙසේ ආයේය:-

“කතමං තං රූපං රූපස්ස ජරතා? යා රූපස්ස ජරා ජීරණතා ඛණ්ඩිචචං පාලිච්චං වලිත්තචතා ආයුනො සංහානි ඉන්‍ද්‍රියානං පරිපාකො, ඉදං තං රූපං රූපස්ස ජරතා” යි.

මෙහි එන ජරා, ජීරණතා’ යනාදීහු ජරාවෙහි ස්වභාව ආකාරාදිය දක්වනු පිණිස යෙදුනෝ ය. විස්තර ඉදිරියෙහි එන්නේ ය.

‘නිච්ච ධුවභාවෙන න ඉච්චං අනුගන්තබ්බන්ති = අනිච්චං’ යනු ටීකා යි. හැම කල්හි ස්ථිරව පැවතීම් වශයෙන් නො ගතයුතුවූයේ අනිත්‍ය නම් වේ, යනු එහි සිංහල යි. එහි ඇති තා’ යන්න ස්වභාවය යන අරුත සඳහා යෙදුනේ ය. ‘අනිච්චස්ස භාවො = අනිච්චතා’ යි කීයේ එහෙයිනි. ආගමෙහි මෙසේ ආයේ ය:-

“කතමං තං රූපං රූපස්ස අනිච්චතා? යො රූපස්ස ඛයො වයො භෙදො පරිභෙදො අනිච්චතා අන්තරධානං, ඉදං තං රූපං රූපස්ස අනිච්චතා” යි.

මෙහි එන ඛයො, වයො, යනාදීහු අනිත්‍යතාවය මේ ය යි පැහැදිලි කරනු පිණිස යෙදුනෝය. විස්තර මත්තෙහි එන්නේ ය.

රූපධර්‍මයක්හුගේ ආයුෂය චිත්තක්‍ෂණ සතළොසෙකි. විඤ්ඤත්තිරූප දෙක හැර යි. මේ දෙකෙහි ආයුෂය එක් චිත්තක්‍ෂණයෙකි. සතළොස් චිත්තක්‍ෂණයක් ඇති රූපධර්‍මයක්හුගේ ප්‍රථමචිත්තක්‍ෂණය උපචය, යි ද, දෙවැන්න පටන් පසළොස්වැන්න තෙක් සන්තති, යි ද, සොළොස්වැන්න ජරතා, යි ද, සතළොස්වැන්න අනිච්චතා,යි ද ගැනේ.

උපචයරූපය, ආචය ලකුණු කොට ඇත්තේ ය. කෘත්‍යය පුර්‍වාන්තයෙන් රූපයන් මතුකරවීම ය. පච්චුපට්ඨානය රූපධර්‍ම එළවීම ය නොහොත් රූපයන්ගේ පරිපූර්‍ණත්වය යි. පදට්ඨානය උපචිතරූපය යි. “ආචයලක්ඛණො රූපස්ස උපචයො, පුබ්බන්ත තො රූපානං උම්මුජ්ජාපනරසො, නීයාතනපච්චුපට්ඨානො, පරිපුණ්ණභාවපච්චුපට්ඨානො වා, උපචිතරූපපදට්ඨානො” යනු පාළි යි.

සන්තතිරූපය, රූපපරම්පරාවගේ නො සිඳ පැවැත්ම ලකුණු කොට ඇත්තේ ය. කෘත්‍යය පූර්‍වපශ්චිමරූපපරම්පරාව නො සිඳ පැවැත්ම යි. පදට්ඨානය පරමපරාව නො සිඳ හටගන්නා රූපය යි. “පවත්තිලක්ඛණා රූපස්ස සන්තති, අනුප්පබන්ධරසා, අනුපච්ඡෙදපදට්ඨානා, අනුප්පබන්ධරූපපදටඨානා” යනු පාළි යි.

ජරතාරූපය නිෂ්පන්නරූපපරිපාකය ලකුණු කොට ඇත්තේ ය. කෘත්‍යය රූපයන් භඞ්ග්‍යවස්ථාවට ඵළවීම ය. පච්චුපට්ඨානය අලුත්බව පහවීම යි. පදට්ඨානය පැසෙන හෙවත් දිරෙණ රූපය යි. “රූපපරිපාකලක්ඛණා රූපස්ස ජරතා, උපනයනරසා, සභාවානපගමෙපි නවභාවාපගමපච්චුපට්ඨානා, පරිපච්චමානරූප පදට්ඨානා” යනු පාළි යි.

අනිච්වතාරූපය බිඳීම ලකුණු කොට සිටියේ ය. කෘත්‍යය සංසීදනය යි. පච්චුපට්ඨානය ඛයවය යි. පදස්ථානය බිඳෙන රූපය යි. “පරිභෙදලක්ඛණා රූපස්ස අනිච්චතා, සංසීදනරසා, ඛය වය පච්චුපට්ඨානා, පරිභිජ්ජමානරූපපදට්ඨානා” යනු පාළි යි.

මහාභූතරූප සතරය, ප්‍රසාදරූප පසය, විෂයරූප සතරය, භාවරූප දෙකය, හදයරූපය, ජීවිතරූපය, ආහාරරූපය යන මොවුහු ස්වරූප වශයෙන් අටළොස් වැදෑරුම් වෙති. පිරිසිඳීම් ආදියෙන් තොර ව ස්වගතියෙන් කර්‍මාදිප්‍රත්‍යයයන්ගෙන් නිපන් බැවින් නිෂ්පන්න රූපය යි කියති.

පරිච්ඡෙදරූපය, විඤ්ඤතිරූප දෙක ය, විකාරරූප තුන ය, ලක්‍ෂණරූප සතර ය, යන දසය රූපපිරිසිඳීම් ආදිය හැර අන්හේතුවකින් නො නිපන් බැවින් අනිෂ්පන්නය යි කියති.

සූවිසි වැදෑරුම් වූ උපාදාය රූපත්, යට කියූ සිවුවැදෑරුම් වූ භූතරූපත්, එකතු ව රූපය අටවිසි වැදෑරුම් වේ. අඩුවැඩි නො වූ ඒ මේ අටවිසි රූපය තෙමේ න හෙතු, අහෙතුක, හෙතුවිප්පයුත්ත, සප්පච්චය, ලොකිය, සාසවා යනාදි වශයෙන් එක් වැදෑරුම් ය. මෙහි ලා එකවිධභේද තවත් ඇත්තේ ය. පොත දිග්ගැසෙන බියෙන් ඒ මෙහි නො ලියැ වේ.

අටවිසි රූපය ම හේතු නො වූයේ න හේතු නම. හේතු ඇත්තක් ද නො වන බැවින් අහේතුක නම. හේතූන්ගෙන් වෙන් ව සිටි බැවින් හේතුවිප්පයුත්ත ය. ධර්‍මනානාත්වයක් නො වතුදු විනෙයජනයන් පිණිස ශබ්දාර්‍ත්‍ථනානාත්වයෙන් මෙසේ ආයේ ය. ලෝභ, දෝස, මෝහ, අලෝභ, අදෝස, අමෝහ යන මොවුහු හේතුහු ය. මින් එක ද හේතුවෙක් කිසිත් රූපයෙක නැත. සම්ප්‍රයුක්ත වශයෙන් ද නො යෙදේ. ප්‍රත්‍යයයන් සමග පවතිත්නුයි සප්පච්චය නම. කම්ම, චිත්ත, උතු, ආහාර යන මොවුහු ප්‍රත්‍යයයෝ ය. තමා හා යෙදුනු හේතු නැත ද, රූපයෝ යම්කිසි ප්‍රත්‍යයයකින් ම හට ගන්නෝ ය. ලෝකයෙහි යෙදුනෝ නුයි ලොකිය නම. උපාදානස්කන්ධ, ලෝකය යි ගැණේ. එහි ඇතුළත් හෙයින් ලොකිය, යි කීහු. ආශ්‍රවයන් විසින් අරමුණු කටයුතුනුයි සාසව නම. කාම, භව, අවිජ්ජා, දිට්ඨි යන මොවුහු ආශ්‍රවයෝ ය. භූමි වශයෙන් භවාග්‍රය දක්වා ද, ධර්‍ම වශයෙන් ගෝත්‍රභූචිත්තය දක්වා ද වහනය වන බැවින් ආශ්‍රව නම් වෙත්.

නැවැත මේ රූපය, අජ්ඣත්තික, බාහිර, ඔළාරික, සුඛුම, දූරෙ, සන්තිකෙ, නිප්ඵන්න, අනිප්ඵන්න, පසාද, නප්පසාද ඉන්ද්‍රිය, අතීන්ද්‍රිය, උපාදින්න, අනුපාදින්න, යනාදීන්ගේ වශයෙනුදු දෙ වැදෑරුම් වේ.

‘ආහිතො අහං මානො එත්ථාති = අත්තා’ මම ය, මාගේ ය යන මානය මෙහි පිහිටුවන ලදැ යි ආත්ම නම් වේ. ඒ මේ ආත්මය අධිපති කොට උදෙසා පවතින්නේ අජ්ඣත්ත නමි. ‘අත්තානං අධිකිච්ච උද්දිස්ස පවත්තං අජ්ඣත්තං’ යනු නිර්‍වචන යි. ඉන්ද්‍රිය බද්ධධර්‍ම සමූහය මෙයින් කියැ වේ. ‘අජ්ඣත්තෙසු භවං අජ්ඣත්තිකං, ඒ ඉන්ද්‍රියබද්ධධර්‍මසමූහයෙහි හටගැණෙන චක්ඛු, සෝත, ඝාණ, ජිවහා, කාය, යන ආත්මයට අධිපති රූපපංචකය, මින් කියැ වේ. විශේෂ විසින් යමක තෘෂ්ණාව අධිකව පවතී නම්, ඒ අජ්ඣතික නමි. ශාරීරිකරූප අතුරෙහි චක්‍ෂුරාදියෙහි ම තෘෂ්ණාව බලවත් ව පවතී. අජ්ඣත්තික යන්නෙන් මනායතනයත් කියවෙතත් එය රූපයක් නො වන හෙයින් මෙහිලා නො ගැණේ. විස්තර පිටතින් දතයුතුය. මෙයින් අන්‍ය වූයේ බාහිර නම් වේ. අජඣත්තිකයන් කෙරෙහි මෙන් බාහිරයන් කෙරෙහි තෘෂ්ණාව බලවත් නො වේ. බාහිරය යි ගැණිමට එය ද හේතුවෙකි. අජ්ඣත්තිකව්‍යවහාරය රූඪිව්‍යවහාරයෙකැයි ද කියන ලද්දේ ය. චක්ඛු, සෝත, ඝාණ, ජිව්හා, කාය, රූප, සද්ද, ගන්ධ, රස, පඨවි, තේජෝ, වායෝ, යන දොළොස විෂය-විෂයීය කියන ආරම්මණ-ආරම්මණිකයන්ගේ ඝට්ටනය හෙවත් උනුන් එකට හැපීම ඖදාරික බැවින් හා ස්වභාවයෙන් ම ස්ථුල බැවින් ඔළාරිකය, යි කියති. ඔළාරික යන්නෙහි තේරුම මහත්ය යනු යි. ආපෝ, ඉත්‍ථිහාව, පුම්‍භාව, හදයවත්‍ථු, ජීවිත, ආහාර, ආකාස, කායවිඤ්ඤත්ති, වචී විඤ්ඤත්ති, ලහුතා, මුදුතා, කම්මඤ්ඤතා, උපචය, සන්තති, ජරතා, අනිච්චතා යන සොළොස සුඛම රූප නම් වේ. යට දැක් වූ ඔළාරිකරූපයන්ගේ මෙන් මොවුන්ගේ සථුලභාවයෙක් හෝ ඝට්ටනයෙක් නැත. සුඛමරූපැ යි කීයේ එහෙයිනි. ඒ මේ සුඛමරූපය ම දුකසේ ප්‍රතිවේධ කළ යුතු බැවිනුත් නුවණින් ඈත්හි වන බැවිනුත් දුරෙරූප නම් වේ. ඔළාරික රූපය සුවසේ ප්‍රතිවේධ කළයුතු වූ ස්වභාව ඇති බැවිනුත් දුර සිටිය ද වහා ගත හැකි බැවිනුත් නුවණට සමීපයෙහි වූ බැවිනුන් සන්තිකෙරූප නම් වේ. ධාතුහු සතර ය, චක්‍ෂුරාදී වූ තෙළෙස් රූපයෝ ය, කබලීකාරාහාර රූපය යන අටළොස් රූප, පිරිසිඳීම, විකාර, ලක්‍ෂණ, යන තුන් අයුර ඉක්මවා රූපයාගේ වෙන්කිරීම, රූපයාගේ විකාරය, රූපයාගේ උපචය යනාදිවශයෙන් නො ගෙණ ස්වකීය කැකුළුබැව් ආදී වූ ස්වභාවයෙන් ම නුවණින් පිරිසිඳ ගතයුතු බැවින් කර්‍මාදි චතුර්විධප්‍රත්‍යයයන් විසින් උපදවන ලද්දේ නිෂ්පන්නරූප නම් වේ. ස්වගතිය නුවණින් නො පිරිසිඳිය යුතු බැවින් කර්‍මාදිප්‍රත්‍යයයන් විසින් අසිද්ධ වූයේ අනිෂ්පන්නරූප නම් වේ. චක්ඛු, සෝත, ඝාණ, ජිවහා, කාය, යන පස්වැදෑරුම් වූ රූපය රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ස්ප්‍රෂ්ටව්‍ය යන ගොචරරූපයන් ගොදුරු කොට ගැණීමෙහි ප්‍රත්‍යය භාවයෙන් කැටපතක් මෙන් අතිශයින් ප්‍රසන්න වූයේ ප්‍රසාදරූප නම් වේ. මෙයින් අන්‍ය වූ තෙවිසි රූපය තෙමේ ප්‍රසන්නභාවයෙන් තොර බැවින් නප්‍රසාදරූප නම් වේ. ප්‍රසාදරූප පසත්, ඉත්ථින්ද්‍රිය, පුරිසින්ද්‍රිය, ජීවිතින්ද්‍රිය, යන තුනත් ඊෂ්වරභාචසංඛ්‍යාතඅධිපති භාවයෙන් යුක්ත හෙයින් ඉන්ද්‍රිය රූප නම් වේ. ඉතිරි වූ විසිවැදෑරුම් රූපය අධිපතිභාවයෙන් තොර හෙයින් අතීන්ද්‍රියරූප නම් වේ. චක්‍ෂුරාදිපඤ්ච ප්‍රසාදරූපය, පඤ්චවිඥානයෙහි ද, භාවරූපද්වය ලිඞ්ග-නිමිත්ත-කුත්ත-ආකල්පයන්හි ද අධිපතිභාවය කරත්. කර්‍මයෙන් හටගත් රූප උපාදින්න නම් වේ. හදය, චක්ඛු, සෝත, ඝාණ, ජිව්හා, කාය, ඉත්‍ථි, පුරිස, ජීවිත, පඨවි, ආපෝ, තේජෝ, වායෝ, වණ්ණ, ගන්ධ, රස, ඕජා, ආකාස යන මොවුහු යි ඒ. තෘෂ්ණා දෘෂ්ටීන් විසින් ලං කොට ගන්නාලද හෙයින් උපාදින්නයෝය යි කියනු ලැබෙති. සජීවසන්තානයෙහි මෙකී රූප අටළොස සියලු කල්හි පවත්නේ ය. මෙයින් අන්‍ය වූවෝ හෙවන් චිත්තජ, උතුජ, ආහාරජරූපයෝ කර්‍මයාගේ ඵලභාවයෙන් නො ගත්හෙයින් අනුපාදින්න නම් වෙති.

නැවැත රූපය තෙමේ, සනිදස්සනසප්පටිඝ-අනිදස්සන සපපටිඝ = අනිදස්සනඅප්පටිඝ, කම්මජ- අකම්මජ-නෙවකම්මජනාකම්මජ, චිත්තජ - අචිත්තජ - නෙවචිත්තජනාචිත්තජ, ආහාරජ - අනාහාරජ - නෙවආහාරජනඅනාහාරජ - උතුජ - අනුතුජ - නෙව උතුජ න අනුතුජ, යනාදී වූ තික වශයෙන් භේදයට ය න්නේ ය.

එහි දොළොස් වැදෑරුම් වූ ඖදාරිකරූපයෙහි රූපරූපය දැක්ක යුතු බැවින් ගැටීම් සහිත වූයේ සනිදස්සනසප්පටිඝ නම් වේ. අනික් එකොළොස නො දැක්ක යුතු බැවින් ගැටීම් සහිත බැවින් අනිදස්සනසප්පටිඝ නම් වේ. සොළොස් වැදෑරුම් වූ සුඛුමරූපය නො දැක්ක යුතු බැවින් හා ගැටුම් නැති බැවිනුත් අනිදස්සනඅප්පටිඝ නම් වේ. මෙහිලා ඇසට ගොදුරු වන බව දැක්ක යුතු බව ය යි ද, ආරම්මණ-ආරම්මණිකයන්ගේ එකට හැපීම ගැටුම යයි ද දත යුතු ය. කර්‍මයෙන් හටගත් ඉන්ද්‍රියරූප අට හා හදයවත්ථු රූපයත් ආකාසධාතුරූපය හා අවිනිබ්භෝගසුද්ධට්ඨකරූපයත් යන අටළොස් රූපය කම්මජ නම් වේ. චිත්ත-උතු-ආහාර යන හේතු තුනෙන් හට ගැනෙන රූපය තෙමේ අකම්මජ නම් වේ. කිසිත් හේතුවකින් නො හටගැණෙන උපචය-සන්තති-ජරතා-අනිච්චතා යන ලක්‍ෂණරූපය නෙවකම්මජනාකම්මජ නම් වේ. කායවිඤ්ඤත්ති-වචීවිඤ්ඤත්ති-සද්ද-ආකාස-ලහුතා-මුදුතා-කම්මඤ්ඤතා රූප හා සිතින් හට ගැණෙන අවිනිබ්භෝගසුද්ධට්ඨකරූප යන පසළොස චිත්තජ නම් වේ. අනික් හේතුන් නිසා හට ගන්නා රූපය තෙමේ අචිත්තජ නම් වේ. කිසිත් හේතුවකින් නො හට ගන්නේ නෙවචිත්තජනාචිත්තජ නම් වේ. ආකාස-ලහුතා-මුදුතා-කම්මඤතා යන සතර හා ආහාරයෙන් හටගන්නා සුද්ධට්ඨකරූපය යන දොළස ආහාරජ නම් වේ. අනික් තුන් හේතුවෙන් හටගන්නේ අනාහාරජ නම් වේ. හේතුවකින් නො හටගන්නේ නෙවආහාරජ න අනාහාරජ නම් වේ. සද්ද-ආකාස දෙක හා සෘතුයෙන් හටගන්නා සුද්ධට්ඨකරූපය යන දසය උතුජ නම් වේ. එයින් අන්‍ය වූ හේතුයෙන් හටගන්නා රූපය අනුතුජ නම් වේ. කිසිත් ප්‍රත්‍යයයකින් නො හටගන්නා රූපය නෙවඋතුජ න අනුතුජ නම් වේ.

නැවැත රූපය තෙමේ, දිට්ඨ-සුත-මුත-විඤ්ඤාත-රූපරූප-පරිච්ඡෙද-විකාර-ලක්ඛණ, වත්ථුනද්වාර-ද්වාරනවත්ථු-වත්ථුද්වාර-නෙව වත්ථු නද්වාර, යන මේ වශයෙන් සිවුවැදෑරුම් වේ.

එහි ඇසට ගෝචර වන්නේ දිට්ඨ නම්. ශබ්දය කණට අරමුණු වන බැවින් සුත නම්. ගන්ධ-රස-ස්පර්‍ශ යන තුන නාසය-දිව-ශරීරය යන තුනට අරමුණු වන බැවින් මුත නම්. නාසය, දිව, ශරීරය යන තිදෙන තමන් කරා පැමිණියා වූ ම අරමුණු ගන්නෝ ය. එහෙයින් වෙත පැමිණි අරමුණ මුත නමැයි කීහු. නාසය, දිව, ශරීරය යන තිදෙන තමන් වෙත පැමිණි අරමුණ ම ගන්නා බැවින් සම්පත්තග්ගාහී ය යි ද, ඇස කණ දෙදෙන අරමුණ කරා ගොස් අරමුණු ගන්නා හෙයින් අසම්පත්තග්ගාහී ය යි ද කියනු ලබති. ඉතිරි වූ එක්විසි රූපය සිතට ම අරමුණු වන හෙයින් විඤ්ඤාත නම්. මෙහි කියවුනු නිප්ඵන්නරූපය රූපරූප නම්. ඒ මේ නිප්ඵන්නරූපය විකාරයට පැමිණෙන බැවින් ‘රුප්පනං = රූපං තං එතස්ස අත්‍ථි’ යන අර්‍ත්‍ථසමර්‍ත්‍ථනය ලෙසින් මුඛ්‍ය රූප නම්. නීලගුණයෙන් යුක්ත බැවින් නීලවත්‍ථං, යනු මෙන් විකාරයෙන් යුක්ත බැවින්, ගුණොපචාර වශයෙන් රූප නම්. රූපශබ්දය අනිප්ඵරූපයෙහි ද රූඪි හෙයින්, අනික් රූප ශබ්දයකින් වෙසෙසා තිලතෙලං, යනු මෙන් රූපරූප යි කියන ලදැ යි කීහු. ආකාසරූපය නිප්ඵන්නරූපයාගේ පරිච්ඡෙදකර ලක්‍ෂණයක් බැවින්, නිප්ඵන්නරූපයාගේ ස්වභාවය ඇත්තේ රූප නම්. එසේ කියන ලද්දේ ආකාසධාතුරූපය විකාරයක් නො වන බැවිනි. ආකාසධාතුරූපය පරිච්ඡෙදරූප නම්. කායවිඤ්ඤත්තිරූපය ආදි කොට, කම්මඤ්ඤතාරූපය අවසන් කොට ඇති රූප පස විකාර නම්. ජාතිරූපය-ජරතාරූපය-අනිච්චතාරූපය යන මෙතුන ලක්ඛණ නම්. හදයරූපය වත්‍ථුනද්වාර නම. විඤ්ඤත්තිරූප දෙක ද්වාරනවත්ථු නම. ප්‍රසාද රූපය තෙමේ වත්ථූද්වාර නම. සෙසු එක්විසි වැදෑරුම් වූ රූපය නෙවවත්ථුනද්වාර නම. සවැදෑරුම් වූ වත්ථුරූපයන් අතර හදයවත්ථුරූපය, මනෝධාතුමනෝවිඤ්ඤාණධාතූන්ට නිඃශ්‍රය වන හෙයින් වත්ථුරූප නම. අනික් චක්ඛු ආදී වූ පස්දෙන අන්‍ය නිඃශ්‍රය වූ සම්පටිච්ඡනාදීන්ට ද්වාරවන්නාක් මෙන්, අන්‍ය නිඃශ්‍රය වූ ධර්‍මයන්ට ද්වාර නො වන්නෝ ය. විඤ්ඤත්ති දෙක කර්‍මද්වාර හෙයින් ද්වාරූප නම්. එදෙක නිඃශ්‍රය කොට ගෙණ හටගන්නා චිත්ත චෛතසිකයක් නැති බැවින් වත්ථුරූප නො වේ. ප්‍රසාදරූපය තමන් ඇසුරු කොට ගෙණ හට ගන්නා චක්‍ෂුර්විඥානාදින්ට ද වත්ථු වන්නේ ය. අන්‍ය නිඃශ්‍රිත සම්ප්‍රත්‍යෙෂණාදීන්ට ද ද්වාර වන්නේ ය. අනික් එක්විසි වැදෑරුම් වූ රූපය මෙසේ නො වන්නේ නෙවවත්ථුනද්වාර නම් වේ. ‘වසන්ති එත්ථ චිත්තචෙතසිකා ධම්මා පවත්තන්තීති = වත්ථූ’ චිත්ත චෛතසික ධර්‍මයෝ මෙහි වසත් නුයි පවතිත් නුයි වත්ථු නම් වේ.

නැවැත රූපය තෙමේ, එකජ-ද්විජ-තිජ-චතුජ-නකුතොචිජාත වශයෙන් පස්වැදැරුම් ය. ඔවුන් අතර කර්‍මයෙන් පමණක් හටගන්නා රුප හා සිතින් පමණක් හටගන්නා රූප එකජ නමි. හදයවත්ථුව සමග ඉන්ද්‍රිය රූප අට කර්‍මයෙන් ම හට ගණියි. ශබ්දය සිතින් හා ඍතුවෙන් හටගන්නා බැවින් ද්විජ නමි. ලහුතාදී වූ තුන ඍතු-චිත්ත-ආහාර යන මෙයින් හටගන්නේ තිජ නමි. ලක්ඛණ රූපය තොර කොට ඇති අනික් රූප චතුජ නමි. ලක්ඛණරූපය වනාහි න කුතොචිජාත නම් වේ. උත්පාදයාගේ උත්පාදයෙක් නැත. උපන්නා වූ රූපයාගේ මුහුකිරීම් බිඳීම් මාත්‍රයක් වූ ජරාමරණය වේ ද එහෙයින් ලක්ඛණරූප තුන කිසි ප්‍රත්‍යයකින් නො හටගන්නා බව දතයුතු ය.

මෙකී රූපයන්ගේ හටගැණීම කර්‍ම-චිත්ත-ඍතු-ආහාර යන මේ හේතුන්ගෙන් සිදු වේ. කර්‍මයෙන් හටගන්නා රූප කම්මසමුට්ඨාන, යි ද, සිතින් හටගන්නා රූප චිත්තසමුට්ඨාන, යි ද, ඍතුවෙන් හටගන්නා රූප උතුසමුට්ඨාන, යි ද, ආහාරයෙන් හටගන්නා රූප ආහාරසමුට්ඨාන, දැයි ද කියති.

කාමාවචර කුසල් සිත් අට, අකුසල් සිත් දොළොස, රූපාවචර කුසල් සිත් පස යන පස් විසි වැදෑරුම් වූ කුසල්-අකුසල් සිත් සමග යෙදුනු චේතනා යි කියන කර්‍මය, අතීතභවයෙහි රැස් කරණ ලද්දේ, ආද්ධ්‍යාත්මික සන්තානයෙහි ප්‍රතිසන්ධිචිත්තයාගේ උත්පාද ක්‍ෂණයෙහි පටන්, කර්‍මසමුත්‍ථානරූප උපදවන්නේ ය. අරූපාවචර කුශලකර්‍ම සතර රූප නො උපදවයි. ඔවුන් රූපවිරාගය පිණිස වඩනා බැවිනි. සමහර ආචාර්‍ය්‍ය කෙනෙක් ස්ථිති-භඞ්ග ක්‍ෂණ දෙක්හි රූපයන්ගේ උත්පාදයෙක් නැතැ යි කියති.

අරුපාවචරවිපාක සතර, ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණ යන මේ තුදුස හැර, කුසලාකුසලවිපාකක්‍රියාභේදයෙන් පන්සැත්තෑ චිත්තය තෙමේ, ප්‍රතිසන්ධිචිත්තයට අනතුරු වූ ප්‍රථමභවාඞ්ගචිත්තයෙහි පටන් චිත්තසමුත්‍ථානරූපය උපදවයි. මේ ඉපදවීම උත්පාදක්‍ෂණයෙහි මුත් ස්ථිති-භඞ්ගක්‍ෂණ දෙක්හි නො වන්නේ ය. ඒ ක්‍ෂණ දෙකට රූපඉපදවීමෙහි ශක්තියක් නැති බැවිනි. අරූපවිපාක සිත්වලට රූප ඉපදවීමේ ශක්තියක් නැත. ඒ සිත් අරූපභූමියට අයත් බැවිනි. ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණය ද ධ්‍යානාඞ්ග නො යෙදෙන බැවින් රූප නො උපදවයි. ධ්‍යානාඞ්ග රූපඉපදවීමෙහි විශේෂහේතු යි. උපේක්‍ෂාසහගතසන්තීරණ දෙසිත, කාමාවචරමහාවිපාක සිත් අට, රූපාවචර විපාක සිත් පස, කාම-රූපප්‍රතිසන්ධි සිත් හා, රහතුන් පිළිබඳ චුති සිතත් යන මේ සිත් රූප නො උපදවයි. එහෙත් ඔවුහු භවාඞ්ග-චුතිවශයෙන් පවත්නා කල්හි රූප උපදවති. එබැවින් මෙහි නො දක්වන ලද ය. වස්තුදුර්‍වලත්වය නිසා ප්‍රතිසන්ධි චිත්තයන්ට රූප උපදවනු බැරි ය. හැම කෙනකුන් පිළිබද චුති සිත් රූප නො උපදවති යි ඇතැම් කෙනෙක් කියත්.

මෙහි ඍතු නම්, තේජෝධාතුව යි. ප්‍රතිසන්ධිචිත්තයාගේ උත්පාදක්‍ෂණයෙහි කර්‍මජරූපයන්ගේ පහළවීමෙහි දී ඒ කර්‍මජරූප කලාපයන්ට ම ඇතුළත් වූ ශීතෝෂණතාවය යි. එය ක්‍ෂණත්‍රයයෙන් ස්ථිතික්‍ෂණයෙහි ම ආද්ධ්‍යාත්මික-බාහිර වූ රූප උපදවයි. ශබ්දය ඍතුවෙන් හටගණියි. එහි ද අවිඥානක වූ මෙඝශබ්දාදිය ම, ඍතුවෙන් හටගණියි. සවිඥානක වූ වස්තුන් පිළිබඳ ශබ්දය චිත්තයෙන් හටගන්නේ ය.

ආහාර නම් ඔජාවයි. ඒ ඔජාව සිරුරෙහි පැතිර ගෙණ ස්ථිති අවසථාවට පැමිණියා රූප උපදවයි. මේ ඔජාව ආද්ධ්‍යාත්මික-බාහිර වශයෙන් දෙ වැදැරුම් ය. ඒ දෙ වැදෑරුම් වූ ඔජාව ම, එකතුව රූප උපදවයි. ආහාරයක් කට ගෑ ඇසිල්ලෙහි, රූප අටක් උපදවනබව ද, එක් එක් බත් උලකින් රූප අට අට බැගින් උපදවන බව ද ආචාර්‍ය්‍යවරයෝ කියති.

චක්ඛු-සෝත-ඝාණ-ජිව්හා-කාය, ඉත්‍ථිහාව-පුරිසභාව, ජීවිතින්‍ද්‍රිය, හදයවත්ථු, පඨවී-ආපෝ-තේජෝ-වායෝ, වණ්ණ-ගන්ධ-රස-ඔජා-ආකාස යන අටළොස කර්‍මයෙන් හටගත් රූප යි.

කායවිඤ්ඤත්ති-වචීවිඤ්ඤත්ති-සද්ද-ලහුතා-මුදුතා-කම්මඤ්ඤතා-පඨවි-ආපෝ-තේජෝ-වායෝ-වණ්ණ-ගන්ධ-රස-ඔජා-ආකාස යන පසළොස චිත්තයෙන් හටගත් රූප යි.

සද්ද-ලහුතා-මුදුතා-කම්මඤ්ඤතා, පඨවි-ආපෝ-තේජෝ-වායෝ-වණ්ණ-ගන්ධ-රස-ඔජා-ආකාස යන තෙළෙස ඍතුවෙන් හටගත් රූප යි.

ලහුතා-මුදුතා-කම්මඤ්ඤතා-පඨවි-ආපෝ-තේජෝ-වායෝ-වණ්ණ-ගන්ධ-රස-ඔජා-ආකාස යන දොළොස ආහාරයෙන් හටගත් රූප යි.

ලක්ඛණ රූපයෝ (උපචය-සන්තති-ජරතා-අනිච්චතා) කර්‍මාදි කිසිවකිනුත් නූපදිත්. සඞ්ග්‍රහය මෙසේය:-

සමහර රූප කෙනකුන් හේතු දෙකකින්, සමහර කෙනකුන් තුනකින්, සමහර කෙනකුන් සතරකින් උපදනා බව මෙයින් උගත යුතු ය.

තව ද රූපයෝ කලාප වශයෙන් ද දතයුතු වෙත්. එක් ව ඉපදීම් ඇති එක් ව නිරුද්ධවීම් ඇති එක් නිඃශ්‍රයක් ඇති එක් පැවැත්මක් ඇති රූප කොටස් කලාපය යි කියත්. එබඳු කලාප මෙහි එක් විස්සෙක් ලැබේ. එයින් නවයෙක් කර්‍මසමුත්‍ථානකලාප යි ද, සයෙක් චිත්තසමුත්‍ථානකලාප යි ද, සතරෙක් සෘතුසමුත්‍ථානකලාප යි ද, දෙකෙක් ආහාරසමුත්‍ථානකලාප යි දැ යි දතයුතු ය.

යට කියන ලද කර්‍මජරූප අටළොස කලාප (මිටි) වශයෙන් නවයකට බෙදේ. චක්ඛුදසකකලාප - සෝතදසකකලාප - ඝාණදසකකලාප - ජිවහාදසකකලාප - කායදසකකලාප - ඉත්‍ථිභාවදසකකලාප - පුම්භාවදසකකලාප - වත්ථුදසකකලාප - ජීවිතනවකකලාප කියා.

‘දසපරිමාණං අස්සාති = දසකං, චක්ඛුනා උපලක්ඛිතං තප්පධානං වා දසකං = චක්ඛුදසකං’ ඇසින් ලකුණු කරණ ලද්දා වූ හෝ ඇස ප්‍රධාන කොට ඇත්තා වූ දශ පරිමාණ වූ රූපසමූහය චක්ඛුදසක නම් වේ. චක්ඛුදසකයට අයත් වන්නේ චක්‍ඛුප්පසාද - ජීවිතින්ද්‍රය - පඨවි - ආපෝ - තේජෝ - වායෝ - වණ්ණ - ගන්ධ - රස - ඔජා යන දසය යි. මේ දසය නො වෙන් ව එකට උපදී. එකට නිරුද්ධ වේ. එක් නිඃශ්‍රයෙක් ඇත්තේ වෙයි. එකට පවතී.

සෝත - ඝාණ - ජිවහා - කාය - ඉත්‍ථිභාව - පුම්භාව - හදයවත්ථු යන සත, ජීවිත - පඨවි - ආපෝ - තේජෝ - වායෝ - වණ්ණ - ගන්ධ - රස - ඔජා යන මොවුන්ගේ ආදියෙහි යොදා, සොතදසක, ඝාණදසකාදි වශයෙන් ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. ජීවිතින්ද්‍රිය හා අවිනිබ්භෝගරූප අට ජීවිතනවක’ යි කියත්.

චිත්තසමුත්‍ථානරූපය කලාප වශයෙන් සයෙකි. සුද්ධට්ඨක - කායවිඤ්ඤත්තිනවක - වචීවිඤ්ඤත්තිදසක - ලහුතාදෙකාදසක - කායවිඤ්ඤත්තීලහුතාදිද්වාදසක - වචීවිඤ්ඤත්තිසද්දලහුතාදීතෙරසක කියා.

අවිනිබ්භෝගරූපය ‘ සුද්ධට්ඨකකලාප’ නම් වේ. අවිනිබ්භෝග රූපය, කායවිඤ්ඤත්තිය හා ‘ කායවිඤ්ඤත්තිනවකකලාප’ නම් වේ. ‘ වචීවිඤ්ඤත්තිදසකකලාපය’ වනුයේ අවිනිබ්භෝග රූප අටත් වචීවිඤ්ඤත්තියත් සද්දයත් එකතු වූ තැන ය. අවිනිබ්භෝගරූපය ලහුතා-මුදුතා-කම්මඤ්ඤතා යන තුන හා එකතු ව ‘ ලහුතාදෙකාදසකකලාපය’ සෑදේ. එය ම කායවිඤ්ඤති, ලහුතා, මුදුතා, කම්මඤ්ඤතා යන සතර හා කැටි වූයේ ‘කායවිඤ්ඤත්තිලහුතාද්වාදසකකලාපය’ නමින් කියැ වේ. නැවැත චචීවිඤ්ඤත්ති, සද්ද, ලහුතා, මුදුතා, කම්මඤ්ඤතා යන පස හා කැටි වූයේ ‘වචීවිඤ්ඤත්තිසද්දලහුතාදිතෙරසකකලාපය’ වේ.

මේ මෙසේ කියන ලද ද ඇතැම් ආචාර්‍ය්‍ය කෙනෙක් චිත්තජරූපකලාප අටෙකැයි කිහු. සද්දනවක, සද්දලහුතාදිද්වාදසක යි කලාප දෙකක් එකතුකර ගැණීමෙනි.

ඍතුසමුත්‍ථානරූපකලාප සතරෙකි. සුද්ධට්ඨක - සද්දනවක - ලහුතාදෙකාදසක - සද්දලහුතාදිද්වාදසක කියා.

අවිනිබ්භෝගරූපය ‘ සුද්ධට්ඨකකලාප’ යි කියනලදී. මෙහි ද එසේ ය. එය ම ශබ්දය හා කැටි වූයේ ‘ සද්දනවකකලාප’ නම් වේ. ලහුතා, මුදුතා, කම්මඤ්ඤතා තුන සමග කැටි වූයේ ‘ ලහුතාදෙකාදසකකලාප’ නම් වේ. සද්ද, ලහුතා, මුදුතා, කම්මඤ්ඤතා යන සතර සමග කැටි වූයේ ‘ සද්දලහුතාදිද්වාදසකකලාප’ නම් වේ.

ආහාර සමුත්‍ථානරූපකලාපදෙකෙකි. සුද්ධට්ඨක - ලහුතාදෙකාදසක කියා.

අවිනිබ්භෝගරූපය ‘ සුද්ධට්ඨකකලාපය’ යි පෙරසේ මෙහිදී ද සැලකිය යුතුයි. ලහුතා, මුදුතා, කම්මඤ්ඤතා තුන සමග ඒ යෙදූනේ ‘ ලහුතාදෙකාදසකකලාප’ නම් වේ.

මෙයින් සුද්ධට්ඨක - සද්දනවක යන ඍතුජකලාප දෙක බාහිර වස්තුන්හි ද ලැබේ. මේ හැර අනික් සියලු කලාපයෝ අද්ධ්‍යාත්මයෙහි ලැබෙත්. සංග්‍රහය මෙසේ ය:-

ආකාසධාතුරූපය, කලාපයන්ගේ පිරිසිඳීම් මාත්‍රයක් ම කරණ බැවින් ද උපචය, සන්තති, ජරතා, අනිච්චතාරූප, රූප පිළිබඳ උත්පාදාදි ලක්‍ෂණමාත්‍රයක් බැවින්ද කලාපාඞ්ග නො වේ.

රූපසකන්ධයෙහි ගැණෙන රූප පිළිබඳ ව මෙහි කියන ලද්දී ඉතා කෙටි කථාවෙකි. විස්තරය පිණිස විසුද්ධිමග්ග - සම්මෝහවිනොදනී විඝඞ්ගට්ඨකථාදිය බලනු.

වෙදනා නම්, වෙදයිතලක්‍ෂණයෙන් යුක්ත වූ ගති ය යි. අරමුණු රස අනුභව කිරීම් ආකාරයෙන් පැවැත්ම වෙදයිත නමි. ‘වින්දන්ති එතාය සත්තා සාතං වා අසාතං වා ලභතීති = වෙදනා’ සත්වයෝ යහපත් වූ හෝ අයහපත් වූ හෝ මිහිරි නො මිහිරි අරමුණු රස යම් ස්වභාවධර්‍මයක් කරණ කොට විඳිත් ද, ලබත් ද ඒ ධර්‍මස්වභාවය වේදනා නමැ යි කීහ.

අරමුණුරස විඳින ස්වභාවලක්‍ෂයෙන් එක්වැදෑරුම් වූවා ද කුසල් - අකුසල - අබ්‍යාකත යන ජාති වශයෙන් වේදනාව තෙවැදෑරුම් ය. කුසල් වශයෙන් හෝ අකුසල් වශයෙන් නො කියනලද විපාකක්‍රියා චිත්තචෛතසිකයෝ අබ්‍යාකත වශයෙන් හැඳින්වෙති.

කාමාවචර සෝමනස්ස උපෙක්ඛා ඤාණ සඞ්ඛාර භේදයෙන් අට වැදෑරුම් ය, යන ආදික්‍රමයෙන් කුසලවිඤ්ඤාණය හා යෙදුනී කුසලවෙදනා ය. අකුසලවිඤ්ඤාණය හා යෙදුනී අකුසලවෙදනා ය. විපාක ක්‍රියා යි කියන අබ්‍යාකතචිත්තය හා යෙදුනී අව්‍යාකතවෙදනා යි දතයුතු ය.

වේදනා තොමෝ ස්වභාව වශයෙන් සුඛවෙදනා-දුක්ඛවෙදනා-සොමනස්සවෙදනා-දොමනස්සවෙදනා-උපෙක්ඛාවෙදනා යි පස්වැදෑරුම් ය.

එහි කුසලවිපාකකායවිඤ්ඤාණය හා යෙදුනී සුඛවෙදනා ය. අකුසලවිපාකකායවිඤ්ඤාණය හා යෙදුනී දුක්ඛවෙදනා ය. කාමාවචරවිඤ්ඤාණයන් කෙරෙන් සිවුවැදෑරුම් වූ සොම්නස් සහගියා වූ කුසල චිත්තයන් සමග ද, සිවුවැදෑරුම් වූ සොම්නස් සහගිය සහේතුක විපාකචිත්තයන් සමග ද, අහේතුකවිපාක වූ සොම්නස් සහගිය සන්තීරණ චිත්තය සමග ද, සිවුවැදෑරුම් වූ සොම්නස් සහගිය සහේතුක ක්‍රියා චිත්තයන් සමගද, එක් ම සොම්නස් සහගිය අහේතුක ක්‍රියා චිත්තය සමග ද, සිවු වැදෑරුම් සොම්නස් සහගිය අකුශල චිත්තයන් සමග ද, රූපාවචර විඤ්ඤාණයන් කෙරෙහි පංචමධ්‍යානික කුසලවිපාකක්‍රියාචිත්තයන් හැර අනික් ඉතිරි වූ සිවුවැදෑරුම් වූ කුසල විඤ්ඤාණයන් සමග ද, වතුර්විධ විපාකයන් සමග ද චතුර්විධ ක්‍රියාවිඤ්ඤාණයන් සමග ද, (ධ්‍යානවශයෙන්) සතළිසකට බෙදී යන ලෝකෝත්තර සිත් අතර පංචමධ්‍යානික සිත් අට හැර අනික් දෙතිසක් ලොකුත්තරවිපාක විඤ්ඤාණ සමග දැ යි යන දෙසැටක් විඤ්ඤාණයන් හා යෙදුනු වේදනා තොමෝ සොමනස්සවෙදනා ය. දොම්නස් සහගිය අකුසල් සිත් දෙක හා යෙදුනී දොමනස්සවෙදනා ය. අනික් පස්පණස් චිත්තයන් හා යෙදුනු වේදනා තොමෝ උපෙක්ඛාවෙදනාය. ^[45]

සුඛවේදනා තොමෝ ඉෂ්ට වූ ස්ප්‍රෂ්ටව්‍යයන් අනුභවකිරීම ලකුණු කොට සිටියා ය. කෘත්‍යය තමන් හා යෙදුනු ධර්‍මයන්ගේ වැඩීම ය. පච්චුපට්ඨානය කායිකසුඛවේදනාව විඳගැණීම ය. පදට්ඨානය කායෙන්ද්‍රිය යි. “ඉට්ඨඵොට්ඨබ්බානුභවනලක්ඛණා සුඛ වෙදනා, සම්පයුත්තානං උපබ්‍රෑහණරසා, කායිකඅස්සාදපච්චුපට්ඨානා, කායින්‍ද්‍රියපදට්ඨානා” යනු පාළි යි.

දුක්ඛවේදනා තොමෝ අනිෂ්ට වූ ස්ප්‍රෂ්ටව්‍යයන් අනුභවකිරීම ලකුණු කොට සිටියා ය. කෘත්‍යය තමන් හා එක් ව උපදනා ධර්‍මයන් මලානිකභාවයට පැමිණවීම ය. පච්චුපට්ඨානය කායිකාබාධය යි. කායෙන්ද්‍රිය පදට්ඨානය යි. “අනිට්ඨඵොට්ඨබ්බානුභවනලක්‍ඛණා දුක්ඛවෙදනා, සම්පයුත්තානං මිලාපනරසා, කායිකාබාධපච්චුපට්ඨානා, කායින්ද්‍රියපදට්ඨානා” යනු පාළි යි.

සෝමනස්සවේදනා තොමෝ ඉෂටාලම්බනානුභවය ලකුණු කොට සිටියා ය. කෘත්‍යය ස්වභාවවශයෙන් හෝ වරදවා කල්පනා කිරීමෙන් කැමැති ලෙසකින් අරමුණුරස අනුභව කිරීම ය. පච්වුපට්ඨානය චෛතසිකආස්වාදය යි. සංසිදීම පදට්ඨානය යි. “ඉට්ඨාරම්මණානුභවනලක්ඛණා සොමනස්සවෙදනා, යථාතථා වා ඉට්ඨාකාරසම්භොගරසා, චෙතසිකඅස්සාදපච්චුපට්ඨානා, පස්සද්ධිපදට්ඨානා” යනු පාළි යි.

දෝමනස්සවේදනා තොමෝ අනිෂ්ටාලම්බනානුභවය ලකුණු කොට සිටියා ය. කෘත්‍යය ස්වභාවවශයෙන් හෝ අයථාකල්පනයෙන් අනිෂට ලෙසින් අරමුණුරස අනුභවකිරීම යි. පච්චුපට්ඨානය චෛතසික ග්ලානත්‍වය යි. පදට්ඨානය හදයවත්ථුව යි. “අනිට්ඨාරම්මණනුභවනලක්ඛණා දොමනස්සවෙදනා, යථාතථා වා අනිටඨාකාරසම්භොගරසා, කායිකාබාධපච්චුපට්ඨානා, එකන්තෙනෙව හදයවත්ථුපදට්ඨානා” යනු පාළි යි.

උපෙක්ඛාවේදනා තොමෝ මැදහත් ආකාරයෙන් අරමුණුරස අනුභව කිරීම ලකුණු කොට සිටියා ය. කෘත්‍යය සම්ප්‍රයුක්තධර්‍මයන් මැදහත් අයුරෙන් පැවැත්වීම ය. සංසුන්බව පච්චුපට්ඨානය යි. පදට්ඨානය ප්‍රීතිරහිතචිත්තය යි. “මජඣත්තවෙදයිතලක්ඛණා උපෙක්ඛා, සම්පයුත්තානං නාතිඋපබ්‍රෑහණමිලාපනරසා, සන්තභාවපච්චුපට්ඨානා, නිප්පීතිකචිත්තපදට්ඨානා” යනු පාළි යි.

වෙදයිතලක්‍ෂණවශයෙන් එක් වැදෑරුම් වූ වේදනා තොමෝ කුසල, අකුසල, අබ්‍යාකතවශයෙන් හා සුඛ-දුක්ඛ-සෝමනස්ස-දෝමනස්ස-උපෙක්ඛා වශයෙන් භේදයට ගියා, චිත්තවිභාග වශයෙනි. එහෙයින් වේදනාවගේ විස්තරාවබෝධය පිණිස චිත්තවිභාගය දතයුතු ය. චිත්තවර්‍ගයෙහි ඒ දැක්වින. එහෙයින් ඒ මෙහි නො ආයේය. ඒ බලා දතයුතු යි.

සංඥා නම්, නීල-පීතාදීවශයෙන් වෙනස් වෙනස් වූ අරමුණු සලකුණු කොට හැඳිනීම ය. “සඤ්ජානාති සඤ්ජානාතීති ඛො භික්ඛවෙ! තස්මා සඤ්ඤාති වුච්චති, කිං ච සඤ්ජානාති නීලම්පි පීතම්පි ලොහිතකම්පි ඔදාතම්පි සඤ්ජානාති” යනු දේශනා ය. මේ නිසාම සිත අරමුණු හඳුනා ගනියි. සිත අරමුණු සිතතත්, සිතට අරමුණු හඳුනාගත නො හැකි ය. සිත අරමුණු හඳුනා ගන්නේ සංඥාවගේ ශක්තියෙන් ම ය. සංඥාව පෙර ගන්නා ලද සලකුණක් අනු ව යෑමෙන් ම පසු ව ලැබෙන අරමුණ හඳුනා ගණියි. මෙසේ අරමුණු හැඳින ගැණීමේ ලක්‍ෂණයෙන් ඕ එක් වැදෑරුම් වූවා ද, කුශල-අකුශල-අව්‍යකෘත යන ජාති වශයෙන් තෙපරිදි ය.

එහි කුශලවිඥාන සම්ප්‍රයුක්ත වූවා කුශලසඥා යි. අකුශල විඥාන සම්ප්‍රයුක්ත වූවා අකුශලසංඥා යි. අව්‍යකෘතවිඥානයන් හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවා අව්‍යකෘතසංඥා යි. සංඥාවෙන් තොර වූ විඥානයෙක් නැත. එහෙයින් විඥානයාගේ භේද යම් පමණ වේ ද, සංඥාවගේ භේදත් එ පමණ ය.

සංඥා තොමෝ විඥානය හා සම වූ භේද ඇත්තී නමුත් ලක්ඛණ-රස-පච්චුපට්ඨාන-පදට්ඨාන වශයෙන් හැඳිනීම ලකුණු කොට ඇත්තී ය. කෘත්‍යය, ඒ මෙසේ ය යි නැවැත හැඳිනීමට උපකාර වූ නිමිති කිරීම ය. දැවදඬු ආදියෙහි වඩුවන්ගේ දැලිනූල් හෙලීම මෙනි. පච්චුපට්ඨානය, ඇතුන් දක්නා දැස් නැත්තවුන් මෙන් වැටහී ගිය පරිදි අරමුණු ගැණීම් වශයෙන් බැස සිටීම ය. උත්පතියෙන් ම දෑස් නැති බැවින් ඇතකු නො දුටු අන්ධයන් සමුහයකට ඇතකු දැක් වූ කල ඇත් පා අතගා බැලූ අන්ධයා ඇතා වංගෙඩියක් බඳුය යි කියාද කණ පමණක් ඇල්ලූ අන්ධයා කුල්ලක් බඳුය යි කියාද, වලිගය පමණක් ඇල්ලූයේ රැහණක් බඳුය යි කියා ද, එ මෙන් මේ සංඥාව තමන් ගත් පරිදි ම ඒ ඒ අරමුණුවලට බැස ගන්නී ය. තෘණපුරුෂයන් (පඹයන්) සජීවපුරුෂයනැ යි මුවපැටවුනට උපන් සංඥාව මෙන් එළඹ සිටි අරමුණ ම පදට්ඨාන යි. ‘ සඤ්ජානනලක්ඛණා සඤ්ඤා, තදෙවෙතන්ති පුනසඤ්ජානනපච්චයනිමිත්තකරණ රසා, යථාගහිතනිමිත්තවසෙන අභිනිවෙසකරණපච්චුපට්ඨානා’ යනු පාළියි.

සංස්කාර නම්, කුශලාකුශල කර්‍මයන් රැස්කිරීම ලකුණු කොට සිටි ධර්‍මසමූහය යි. “සඞ්ඛතං අභිසඞ්ඛරොතීති ඛො භික්ඛවෙ! තස්මා සංඛාරාති වුච්චන්ති, කිං ච සඞ්ඛතං අභිසඞ්ඛරොන්ති? රූපං රූපත්තාය, වෙදනං වෙදනත්තාය, සඤ්ඤං සඤ්ඤත්තා ය, සඞ්ඛාරෙ සඞ්ඛාරත්තාය, විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණත්තාය, සඞ්ඛතං අභිසඞ්ඛෙරාන්ති” යනු දේශනා යි.

රැස්කිරීම ලකුණු කොට ඇති මේ ධර්‍මසමූහයෙහි චේතනාව ම අභිසංස්කරණාර්‍ත්‍ථයෙන් ප්‍රධාන වේ. එහි වු ස්පර්‍ශාදී වූ අනික් ධර්‍මයෝ අප්‍රධානයහ. එහෙත් ස්පර්‍ශාදිධර්‍මයන් චේතනාව ප්‍රධාන කොට පවත්නා බැවින් ඔවුහු ද සංස්කාරැ යි කියනු ලැබෙති.

සංස්කාරයෝ රැස්කිරීම ලකුණු කොට ඇත්තාහ. කෘත්‍යය එක්රැස් කොට ගැණුම ය. ඵල සකස්කිරීමේ උත්සාහය හෙවත් ව්‍යාපාරසහිතබව පච්චුපට්ඨාන යි. සෙසු ස්කන්ධතුන පදට්ඨාන යි. “ අභිසඞ්ඛරණලක්ඛණා සඞ්ඛාරා, ආයූහනරසා, විප්ඵාරපච්චුපට්ඨානා, සෙසඛන්ධත්තයපදට්ඨානා” යනු පාළියි.

මෙසේ ලක්‍ෂණ වශයෙන් එක්වැදෑරුම් වූවාහු ද, සියලු සංස්කාරයෝ කුශල-අකුශල-අව්‍යකෘත යි ජාතිවශයෙන් තුන්වැදෑරුම් වෙති. එක්විසි කුසල්සිත් සමග යෙදුනු සංස්කාරයෝ, කුසල් නම් වෙති. අකුසල්සිත් දොළොස සමග යෙදුනෝ, අකුසල් නම් වෙති. විපාකසිත් සතිසත්, ක්‍රියා සිත් විස්සත් සමග යෙදුනෝ, අව්‍යකෘත නම් වෙත්.

සංස්කාර අතුරෙහි පළමු කොට ප්‍රථමකාමාවචරකුශලවිඥානය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සංස්කාරයෝ, ස්වකීය නාමයෙන් ම ඒ සිතෙහි යෙදුනෝ සත්විසි දෙනෙකි. ස්වකීයනාමයෙන් නො ආ ‘යෙවාපනකා’ යන්නෙහි වූ අනියමාර්‍ත්‍ථවාචීවූ යශබ්දයෙන් ගැණෙන්නෝ සිවුදෙනෙකි. එසේ ම අනියතයෝ පස්දෙනෙකැ යි ප්‍රභේද වශයෙන් සතිස් දෙනෙක් වෙති. මේ නියත-යෙවාපනක-අනියත යන කොටස් තුනෙන් ඵස්ස - චේතනා - විතක්ක - විචාර - පීති - විරිය - ජීවිත - සමාධි - සද්ධා - සති - හිරි - ඔත්තප්ප - අලෝභ - අදෝස - අමෝහ - කායපස්සද්ධි - චිත්තපස්සද්ධි - කායලහුතා - චිත්තලහුතා - කායමුදුතා - චිත්තමුදුතා - කායකම්මඤ්ඤතා - චිත්තකම්මඤ්ඤතා - කායපාගුඤ්ඤතා - චිත්තපාගුඤ්ඤතා - කායුජ්ජුකතා - චිත්තුජ්ජුකතා, යන සවිසි දෙන ස්වකීය නාමයෙන් ම පූර්‍වොක්තචිත්තයෙහි යෙදුනු නියත සංස්කාරයෝ ය. සිත උපදනා කල්හි මේ සවිසිදෙන ද ඒකාන්තයෙන් හටගන්නා බැවින් නියතය යි කියත්.

ඡන්ද - අධිමොක්ඛ - මනසිකාර - තත්‍රමජ්ඣතතා යන සිවුදෙන අනියමින් යෙදුනු සංස්කාරයෝ ය. එහෙයින් ඔවුහු දෙවන කොටස වූ යෙවාපනකයෝ ය.

කරුණා - මුදුතා - කායදුච්චරිතවිරති - වචීදුච්චරිතවිරති - මිච්ඡාජීවවිරති, යන පස් දෙන නියතයෝගීන් මෙන් නිතර නො යෙදෙති. ඇතැම් කලෙකමය යෙදෙන්නෝ. එක් ම චිත්තයෙහි එකවිටත් නො උපදිති. අට මහකුසල්සිත්හි උපදනාවිට එක් එක් චිත්තවීථියක එකෙක් එකෙක් ම උපදියි. එසේ වන්නේ ආරම්මණයන්ගේ වෙනස්බව නිසා ය. මහද්ගතචිත්තයෙහි ශීලවිශුද්ධියට ඇතුළත් වූ දුශ්වරිතදුරාජීවයන් නො ලැබිය යුතු බැවින් විරති තුන කොයි ලෙසකිනුදු නො ලැබේ. අප්පමඤ්ඤාවෝ ද අරමුණු වෙනස්බව නිසා එකක් එකක් වශයෙන් ම එක් එක් ධ්‍යානචිත්තයෙහි ලැබෙති. සබ්බචිත්තසාධාරණ - පකිණ්ණක - අකුසල - සොභන - විරති- අප්පමඤ්ඤා - පඤ්ඤා යන චෛතසිකයන් පිළිබඳ තොරතුරු යටැ කියන ලද්දේ ය. සියලු චෛතසිකයන් පිළිබඳ කෙටිකතාවක් ද යට දැක්වින. මේ මතු කියන්නී එයට දික් වූ කතාවකි.

‘ඵුසතීති = ඵස්සො, ඵුසන්ති සම්පයුත්තධම්මා එතෙනාති වා = ඵස්සො, ඵුසනමත්තං වා = ඵස්සො’ යම් ඒ ස්වභාව ධර්‍මයෙක් තෙමේ අරමුණු පහදා ද, ඒ පැහැසීම ඵස්ස නම් වේ. අරමුණට වැදගන්නේ ය ඵස්ස. අරමුණෙහි පවත්නා ධර්‍මයෝ වැද ගැනීම් ලක්‍ෂණ වූ යම් ශක්තියකින් අරමුණු ස්පර්‍ශ කෙරෙත් ද, ඒ ඵස්ස නම් වේ. සිත හා එක් ව යෙදුනා වූ වේදනාදීචෛතසිකයෝ අරමුණෙහි පවත්නාහු, ඒ අරමුණ ස්පර්‍ශකරන්නන් වැනි වෙති. අරමුණට වැද ගැණීම් මාත්‍රය හෝ ඵස්ස නම් වේ. චක්‍ෂුරාදිද්වාරයකින් යම්කිසි රූපාදී වූ අරමුණක් වැදුනු විට ඒ අරමුණෙහි උපදනා සිත හා එක් ව ඉපැදෙමින්, ඒ සිතත් ඒ හා යෙදුනු අනික් චෛතසිකත් අරමුණෙහි හපන්නාක් මෙන් පවත්නා ධර්‍මශක්තිය ඵස්ස නැමැ යි කීහ. එය තවත් විස්තර කරන්නට ‘ඵුසනං චෙත්ථ ආරම්මණස්ස ඉට්ඨානිට්ඨරසං ආහච්ච උපහච්ච ගහනං දට්ඨබ්බං’ යනු කීහ. ඵුසන නම්, අරමුණ පිළිබඳ යහපත් අයහපත් රසය හැපී ගැණීමය යි මෙයින් අදහස් කෙරෙති.

මෙසේ මේ ඵස්සශබ්දය කර්‍තෘ-කරණ-භාව සාධන විසින් විස්තර කරණ ලද්දේ ද, භාවසාධන වාක්‍යය ම නිෂ්පර්‍ය්‍යාය වන්නේය. හෙවත් ප්‍රධාන වේ. කර්‍තෘ-කරණ සාධන වාක්‍යයෝ පර්‍ය්‍යාය කථාවෝ ය. ඔවුහු අප්‍රධාන වෙති. පරමාර්‍ත්‍ථ ධර්‍ම විෂයයෙහි භාවසාධන ය ම ප්‍රධාන බැවිනි.

ස්පර්‍ශය, අරමුණු වැළඳ ගැණීමක් නො කරයි. එහෙත් චක්ඛුප්පසාදය හා රූපය සේ ද, සෝතප්පසාදය හා ශබ්දය සේ ද, සිතත් අරමුණත් දෙ දෙනා ගැටීම කරයි. යම්සේ එක් අල්ලක් අනික් අල්ලෙහි ගැටීමට විශේෂ කාරණ වූ වායෝධාතු අධික වූ රූපධර්‍මයෝ වෙත් ද, එ මෙන් සිත අරමුණෙහි ගැටීම ඊට විශේෂ වූ එක් චෛතසිකධර්‍මයෙකැ යි දත යුතු ය.

මෙකී ස්පර්‍ශයාගේ හටගැනීම වන්නේ චක්‍ෂුසත්, රූපයත්, චක්‍ෂුර්විඥානයත් යන තිදෙනාගේ එක් තැන්වීමෙනි. එය වදාළෝ මෙසේ ය:- ‘චක්ඛුං ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං තිණ්ණං සඞ්ගති ඵස්සො’ යි. මේ ධර්‍ම තුන එක් තැන් වීමෙහිදී පෙර පසු නො වී ස්පර්‍ශයාගේ පහළවීම වන්නේ ය. එය අරූපධර්‍මයෙකි. එහෙයින් කිසිවක්හට අරූපධර්‍මයන්ගේ හැපීම් ස්වභාවයෙක් නැත්තේ නො වේ දැ, යි ඇසිය හැකි ය. ඒ එසේ ය. ස්පර්‍ශය අරූප වූයේ නමුත්, රූපාදී වූ අරමුණුවල වැගැණීම් හැපීම් ආකාරයෙන් පවත්නේ ය. එක් ව යෙදුනු සම්ප්‍රයුක්තධර්‍මයන් ද අරමුණුවල හැපීම් ආකාරයෙන් පවත්ව යි. අරමුණෙහි වැද ගන්නාක් මෙන් උපදනා මේ ස්පර්‍ශය, ඇඹුල් අනුභව කරණ එකකු දුටුකල ඒ දුටු තැනැත්තහුගේ මුඛයෙහි ඇඹුල් නො වැද ම ඇඹුලෙහි හැපී ගියාසේ කෙල උනායාමෙක් වේ ද, එමෙන් අරමුණෙහි වැද ගන්නා ආකාරයෙන් පැවැත්මය යි දතයුතු ය.

චක්ඛු - සෝත - ඝාණ - ජිවහා - කායවිඤ්ඤාණ සිත්හි යෙදුනේ චක්ඛුසම්ඵස්ස - සෝතසම්ඵස්ස - ඝාණසම්ඵස්‍ස - ජිවහාසම්ඵස්ස - කායසම්ඵස්ස යි ද, සෙසු තන්හි යෙදුනේ මනෝසම්ඵස්ස යි ද කියනු ලැබේ. සියලු සිත්හි සාධාරණ ව යෙදෙන බැවින් සර්‍වචිත්ත සාධාරණයෙකි.

ඵස්සය, අරමුණට වැදගැන්ම ලකුණු කොට සිටියේය. කෘත්‍යය මනෝද්වාරයෙහි ආරම්මණ - චිත්ත දෙ දෙනාගේ හැපීම යි. පච්චුපට්ඨානය-වස්තු-ආලම්බන-විඥාන යන ති දෙනාගේ සන්නිපාතය යි. ආපාථගත වූ අරමුණ පදට්ඨානය යි. ‘ඵුසන ලක්ඛණොඵස්සොසංඝට්ටනරසො, සන්නිපාතපච්චුපට්ඨානො, ආපාථගතවිසයපදටඨානො’ යනු පාළියි.

‘චෙතයතීති-චෙතනා’ තමා හා යෙදෙන, සම්ප්‍රයුක්ත ධර්‍මයන් අරමුණෙහි යොදවා නු යි චේතනා නම. රූපාදී වූ අරමුණුවල සිතත් ඒ හා උපන් ඵස්සවේදනාදී වූ චෛතසිකධර්‍මත් යොදා චිත්ත -චෛතසිකයන්ට අයත් කටයුතු කරණ කරවන ශක්තිමාත්‍රය චේතනා යි කීහ. ආයූහනකෘත්‍යය වශයෙන් චේතනාව හටගන්නා කල්හි සියලු සම්ප්‍රයුක්තධර්‍මයෝ ද තම තමන් අයත් කටයුතුවල යෙදෙත්. මෙසේ චේතනාව ස්වකෘත්‍යය හා පරකෘත්‍යය සිදු කරණ හෙයින් ස්වපරකෘත්‍යයන් සිදු කරන ප්‍රධාන ශිෂ්‍යයා සේ ද, මහ වඩුවා සේ ද දතයුතු ය. ප්‍රධාන ශිෂ්‍ය තෙමේ අනික් බාල ශිෂ්‍යයන් අධ්‍යයනාදී වූ කාර්‍ය්‍යයන්හි යොදවමින්, තමා ද අධ්‍යයනාදී වූ කාර්‍ය්‍යයන්හි යෙදෙයි. මහවඩුවා තමන් වැඩ කරමින්, සෙසු වඩුවන් ද ඒ ඒ කර්‍මාන්තයෙහි යොදාලයි. එ පරිද්දෙන්, මේ චේතනා තොමෝ තමන් අයත් කෘත්‍යයෙන් අරමුණෙහි යෙදෙමින්, අනික් සෙසු චිත්ත-චෛතසිකධර්‍මයන් ද උන් උන් අයත් කෘත්‍යයන්හි යොදාලන්නී ය. චේතනාව තමන් අයත් කටයුතු පටන් ගත් කල්හි සෙසු චිත්ත-චෛතසිකයෝ ද තම තමන් අයත් කටයුතු පටන් ගණිත්. ‘සකිච්චපරකිච්චසාධකා ජෙට්ඨසිස්සමහාවඩ්ඪකී ආදයො විය’ යනු කීයේ එහෙයිනි. චේතනාව ම, සිතට අනුකූලව පවතිමින් අරමුණු බර උසුලන්නී කටයුතු පිණිස ඉදිරිපත් වේ.

කාමාවචර-රූපාවචර-අරූපාවචර, යන ත්‍රෛභූමිකකුශලාකුශලචිත්තයන් හා යෙදෙන චේතනාචෛතසිකය, පුණ්‍යාභිසංස්කාර - අපුණ්‍යාභිසංස්කාර - ආනෙඤ්ජාභිසංස්කාර යි හඳුන්වනු ලැබේ. මෙය කර්‍මය යි ගැණෙනුයේ රැස්කරණ ශක්තිය එහි ඇති බැවිනි. බිම සිටුවන ලද බීජයට, කරණු ලබන දිය ඉසීම්, බෙහෙත් දැමීම්, පෝර යෙදීම් ආදිය ඒ බිජුවටින් හටගත් ගසෙහි හෝ වැලෙහි විශේෂඵල හටගැන්මට උපකාර වන්නා සේ චිත්ත-චෛතසිකයන් එකතුව උපදවා ගත් කර්‍මය, අවිද්‍යා-තෘෂ්ණාවන්ගේ මහිමයෙන් උපච්ඡෙදක-උපඝාතක-අහොසිකර්‍මහාවයට නො පැමිණියේ නම්, මේ භවයෙහි හෝ නැත, අනික් භවයක දී විපාකදානය කරන්නේ ය. සර්‍වචිත්තසාධාරණයෙකි.

චේතනාව, චිත්ත-චෛතසිකධර්‍මයන් තම තමන්ට අයත් අරමුණෙහි සම්බන්ධකිරීම ලකුණු කොට සිටියා ය. කෘත්‍යය සම්ප්‍රයුක්ත ධර්‍මයන් තම තමන්ගේ කටයුත්තෙහි මෙහෙයීම හෙවත් යෙදවීම ය. මේ කෘත්‍යය, කුශලාකුශලක්‍රියාජවනසම්ප්‍රයුක්ත චේතනාව පිළිබඳ වේ. පච්චුපට්ඨානය නියෝග කිරීම යි. සහජාතධර්‍මපදස්ථාන යි. ‘චෙතනාභාවලක්ඛණා චෙතනා, ආයූහනරසා, සංවිදහනපච්චුපට්ඨානා, සහජාතධම්මපදට්ඨානා’ යනු පාළි යි.

‘ආරම්මණං විතක්කෙති සම්පයුත්තධම්මෙ අභිනිරොපෙතීති = විතක්කො’ චිත්ත-චෛතසික ධර්‍ම, යම් ස්වභාවශක්තියකින් අරමුණට නැගේ ද, ඒ ස්වභාවශත්තිය විතක්ක නම් වේ. එය අරමුණට නැගෙන කල්හි සම්ප්‍රයුක්තධර්‍මයෝ ද අරමුණට නැගෙත්. එසේ වන්නේ විතර්‍කයාගේ සහායභාවය ලැබීමෙනි. එහෙයින් විතර්‍කය, චිත්ත-චෛතසික ධර්‍මයන් තෙමේ ම අරමුණට නංවන්නේ ය. පිටිසර ගම්වැසියෙක් රජගෙය දක්නට පැමිණියේ, රාජ වල්ලභයකුගේ සහායයෙන් ම එහි පිවිස බලන්නේ ය. එ මෙන් විතර්‍කයාගේ සහායභාවය ලබා ම, චිත්ත-චෛතසිකධර්‍මයෝ අරමුණට නගිති. මෙහි චිත්ත-චෛතසික ධර්‍ම පිටිසර ගම්වැසියා මෙනි. විතර්‍කය රාජවල්ලභයා මෙනි. අරමුණ රජගෙය මෙනි.

විතර්‍කබලයෙන් චිත්ත-චෛතසිකධර්‍මයෝ අරමුණට නගිත් නම්, විතර්‍කරහිත වූ සිත අරමුණට නගින්නේ කෙසේ දැ යි මෙහිලා ප්‍රශ්නයෙක් වෙයි. ස්වභාවයෙන් ම අවිතර්‍ක වූ ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණය හැර සෙසු අවිතර්‍ක සිත් සපණස, සවිතර්‍කචිත්තසන්තානයෙහි විතර්‍කය සමග පැවැති පුරුද්දේ (භාවනා) බලයෙන් ම අරමුණට නගී ය යනු පිළිතුරුයි. යට කියූ පිටිසර ගම්වැස්සාට රජගෙට පිවිසීම පුරුදුවූවාට පසු ඔහු රාජවල්ලභයාගෙන් තොරව ද රජගෙට පිවිසෙයි. එ පරිද්දෙන් සවිතර්‍කචිත්තසන්තානයෙහි නිරතුරු හටගත් පුරුද්දෙන්, විතර්‍කයෙන් තොර ව ද, අවිතර්‍කධ්‍යාන චිත්තය අරමුණට නගියි. මෙය ඝන්ටාවට ගැසූ කල්හි නගිනා පළමු පහර සේ අහසට නගිනා පක්‍ෂියකුගේ පියා පැහැරීමක් සේ පියුමක් බලා බස්නා බමරකුගේ පහත බැස්මක් ලෝබඳුන මදිනා කල්හි ඒ බඳුන එක් අතකින් අල්වා ගැණීමක් සේ දතයුතු ය.

විතර්‍කය, දවිපඤ්චවිඤ්ඤාණය හැර අනික් කාමාවචර සිවුසාළිස් සිත්හි හා ප්‍රථමධ්‍යානසිත් එකොළොසෙහි යෙදෙන්නේ ය. සොභන සිත්හි මෙන් අහේතුකසිත්හි ද, අහේතුකසිත්හි මෙන් සොභන සිත්හි ද මිශ්‍රව ලැබෙන හෙයින් ප්‍රකීර්‍ණකය, යි කියනු ලැබේ.

විතර්‍කය, අරමුණට සිත නැංවීම ලකුණු කොට සිටියේ ය. කෘත්‍යය, අරමුණ තැලීම් පෙළීම් ස්වභාවය යි. පච්චුපට්ඨානය, සිත අරමුණ කරා ගෙණ යෑම යි. ආපාථගත වූ අරමුණ පදට්ඨානය යි. ‘ආරම්ම‍ණෙ චිත්තස්ස අභිනිරොපණලක්ඛණො විතක්කො ආහනනපරියොහනනරසො, ආරම්මණෙ චිත්තස්ස ආනයන පච්චුපට්ඨානො, ආපාථගතවිසයපදට්ඨානො’ යනු පාළි යි.

‘ආරම්මණං විචාරෙතීති = විචාරො’ විතර්‍කය විසින් අරමුණට නැගූ සිත අරමුණෙහි තතු දැන ගන්නාතුරු එහි චිත්ත-චෛතසික ධර්‍මයන් හසුරුවන ස්වභාවය තෙමේ විචාර නම් වේ. විතර්‍ක-විචාර දෙක එකවිට ම සිතෙහි යෙදෙන්නේ ය. එහෙත් විතර්‍කය ඔළාරිකය. ඝණ්ටාවට ගැසූවිට නගිනා පහර සේ ය. විචාරය සියුම් ය. එය ඝණ්ටාවට ගැසූ පහරින් පසුව නගිනා දෝංකාරය සේ ය. පියා පත් පැහැර, අහසට නැගුනු පක්‍ෂියාගේ පියාපත් නිශ්චලව තබා ගෙණ, අහස පියාඹීම සේ ය. පියුමකරා පැමිණි බමරා ඒ සිසාරා කැරකීම සේ ය.

විචාරය, විතර්‍කය යෙදුනු පස් පණස් සිත්හි හා ද්වීතීයද්ධ්‍යාන සිත් එකොළොසෙහි ද යෙදෙන්නේ ය. මෙ ද ප්‍රකීර්‍ණයෙකි.

විචාරය, සසම්ප්‍රයුක්තචිත්තය ලැබූ අරමුණ පිරිමැදීම ලකුණු කොට සිටියේ ය. අරමුණෙහි සහජාතධර්‍මයන් අනුකූලව යෙදීම කෘත්‍යය කොට සිටියේ ය. අරමුණෙහි චිත්තයාගේ නො සිඳී පැවැත්ම පච්චුපට්ඨානය යි. ආපාථගත වූ අරමුණ පදට්ඨානය යි. ‘ස්වායං ආරම්මණානුමජ්ජනලක්ඛණො, ආරම්මණෙ සහජාත ධම්මානුයොජනරසො, චිත්තස්ස අනුප්පබන්ධපච්චුපට්ඨානො ආපාථගත විසයපදට්ඨානො’ යනු පාළියි.

‘පීණයති කායචිත්තං න තප්පෙති වඩ්ඪෙතීති ච = පීති’ යම් ධර්‍ම ස්වභාවයෙක් තෙමේ, කයත් සිතත් දෙක පිණවා ද, තර්‍පණය කෙරේද, වඩා ද ඒ ධර්‍මස්වභාවය පීති නම් වේ. ඛුද්දිකා-බණිකා-ඔක්කන්තිකා-උබ්බෙගා-ඵරණා යි ඕ පස්වැදෑරුම් ය. මෙසේ කීහ. ඒ:-

විස්තර යට කියූ සේය.

සොම්නස් සහගිය ලෝභසිත් සතරෙහි, සොම්නස් සහගිය සන්තීරණහසිතුප්පාද දෙ සිතෙහි, සොම්නස් සහගිය සහේතුක කාමාවචර සිත් දොළොසෙහි හා ප්‍රථම-ද්විතීය තෘතීයද්ධ්‍යාන තෙතිස් සිත්හි ද යෙදේ. මෙ ද ප්‍රකීණියෙකි.

ප්‍රීතිය, තමා හා සම්ප්‍රයුක්තධර්‍මයන් පිණවීම ලකුණු කොට සිටියෝය. කෘත්‍යය, කයත් සිතත් පිණවීම ය. චිත්තජරූපයන්ගෙන් කය පැතිරවීම හෝ මෙහි කෘත්‍යය වේ. ඔදවැඩිබව පච්චුපට්ඨානය යි. ප්‍රමෝදය පදට්ඨානය යි. ‘සා සම්පියායනලක්ඛණා, කායචිත්තපීණනරසා, ඵරණරසා වා, ඔදග්‍යපච්වුපට්ඨානා, පාමොජ්ජපදටඨානා’ යනු පාළියි.

‘වීරස්ස භාවො = විරියං, වීරානං කම්මං වා = විරීයං, විධිනා ඊරයිතබ්බං පවත්තෙතබ්බන්ති වා = විරියං’ වීරපුරුෂයා යි ව්‍යවහාරයට යම් භාවයෙන් කරුණු වී නම්, ඒ වීර්‍ය්‍ය යි ද, එබඳු භාවයකින් යුත් පුරුෂයාගේ කර්‍මය හෝ වීර්‍ය්‍යය යි ද, විධි වූ පරිදි පැවැත්විය යුත්ත හෝ වීර්‍ය්‍යය යි ද මෙයින් කියැ වේ.

දිරා ගිය ගෙයක් පිටතින් දුන් කණුවකින් හෝ කණුවලින් ලත් රුකුලින් බිමැ ඇද නො වැටී සිටින්නා සේ යෝගී පුද්ගල තෙමේ යම්කිසි ධර්‍මශක්තියකින් ලත් රුකුලින් ධ්‍යානකර්‍මාදියෙන් නො ගිලිහී සිටී ද, ඒ ධර්‍මශක්තිය වීර්‍ය්‍යය, යි කියති. වීර්‍ය්‍යය, තෙමේ තමන් සමග උපදනා චිත්ත-චෛතසිකධර්‍මයන්ට අරමුණු ගැන් මෙහි පසු බස්නට නො දී අනුබල දෙන්නේ ය. ඒ පිණිස උනන්දු කරන්නේ ය. වීර්‍ය්‍යයයෙන් ලැබූ උපස්තම්භනය ඇති කුශලධර්‍මයෝ නො පිරිහී සිටින්නෝ ය.

දොළොස් අකුසල් සිත්හි, මනෝද්වාරාවජ්ජන-හසිතුප්පාද දෙ සිත්හි, සහේතුකකාමාවචර සූවිසි සිත්හි, පසළොස් රූපාවචර සිත්හි, දොළොස් අරූපාවචර සිත්හි හා, අටවැදෑරුම් ලෝකෝත්තර සිත්හි දැයි තෙසැත්තෑ සිත්හි මේ යෙදේ. මෙ ද ප්‍රකීර්‍ණයෙකි.

වීර්‍ය්‍යය, ඒ ඒ කටයුතු මොනවට නිපදවීමෙහි උත්සාහ කිරීම හෝ අතිශයින් උත්සාහ වැඩීම ලකුණු කොට සිටියේ ය. කෘත්‍යය, තමන් හා එක් ව උපදින ධර්‍මයන්ට රුකුල් දීම ය. සම්ප්‍රයුක්ත ධර්‍මයන්ගේ නො පසුබටබව පච්චුපට්ඨානය යි. සංවේගඥානය පදට්ඨානය යි. ‘උස්සහනලක්ඛණං විරියං, සහජාතානං උපත්ථම්භනරසං, අසංසීදනපච්චුපට්ඨානං, සංචෙගපදටඨානං’ යනු පාළියි.

‘ජීවන්ති සම්පයුත්තධම්මො එතෙනාති = ජීවිතං’ යම් ස්වභාව ශත්තියක් කරණ කොට තමා හා එක් ව යෙදුනු ධර්‍මයෝ ජීවත් වෙත් ද, සම්ප්‍රයුක්තධර්‍මයන්ගේ ඒ ජීවනයට කරුණු වන ස්වභාව ශක්තිය ජීවිත නම් වේ. නාමජීවිත-රූපජීවිත යි මේ දෙ පරිදි ය. මෙහි ලා ගැණෙනුයේ නාමජීවිතය යි. රූපජීවිතය රූපස්කන්ධ විභාගයෙහි දැක්වින. නාම-රූපජීවිත දෙක්හි විශේෂය නම්, නාම ජීවිතය අරූපධර්‍මයන්ගේ ජීවත්වීමට කරුණුවීමත්, රූපජීවිතය කර්‍මජරූපයන්ගේ ජීවත්වීමට කරුණුවීමත් ය. අරූපධර්‍මයන්ගේ ජීවිතය නාමජීවිත, ය කර්‍මජරූපයන්ගේ ජීවිතය රූපජීවිත’ යි දතයුතු ය.

සංසාරයෙහි පැවැත්මට ප්‍රධාන වනුයේ ජීවිතය යි. එහෙයින් ජීවිතය පවත්නා ස්කන්ධසන්තතීන්හි අධිපතිබව ඇත්තේ ජීවිතය ට ම ය. නෙළුම් මහනෙල් පාලනය කරණ ජලය මෙනැ’ යි කියන ලද්දේ එහෙයිනි.

ස්ථාවර ව පවත්නා ජීවිතයක් නැති වුව ද, පරම්පරාවශයෙන් ගලායන මහාගංවතුරක් සේ ක්‍ෂණයක් පාසා ඇති ව නැතිවෙමින් පෙළ සැදී පවත්නා මේ ජීවිතය, චිත්ත-චෛතසිකධර්‍මයන් පාලනය කරමින් ස්කන්ධපරිනිර්‍වාණය දක්වා පවතී. ජීවිතයාගේ ශක්තියෙන් ම සිත හා චෛතසික ධර්‍මයෝ ජීවත් වෙති. සිතෙහි ජීවිතය නැත්තේ නම්, ඔවුන්ගේ එසේ ජීවත්වීමෙක් නැත. සර්‍වචිත්තසාධාරණයෙකි.

ජීවිතය සමග උපන් චෛතසික ධර්‍ම පාලනය කිරීම ලකුණු කොට සිටියේ ය. කෘත්‍යය, සමග උපන් නාමධර්‍මයන් ගේ පැවැත්වීම යි. සහජාතධර්‍මයන් තැබීම පච්චුපට්ඨානය යි. පැවැත්වියයුතු ධර්‍ම පදස්ථානය යි. ‘සහජාතධම්මානුපාලනලක්ඛණං ජීවිතං, සහජාතධම්මපවත්තනරසං, සහජාතධම්මපච්චුපට්ඨානං, යාපයිතබ්බධම්මපදට්ඨානං’ යනු පාළියි.

‘චිත්තං සමං ආධීයති සම්මා වා ආධියති සමාධානමත්ත මෙව වා සමාධි’ යම් ස්වභාවශක්තියක් අරමුණෙහි සිත සමව තබයි ද, ඒ මොනවට තබනු ලබා හෝ, අරමුණහි සිත පෙර පසු නො වී මනාකොට තැබීමනුයි හෝ සමාධි නම් වේ.

සුළඟ නැති තැන දැල් වූ පහන්සිළෙක් නො සැලී පවත්නේ යම් සේ ද, එමෙන් චිත්තයාගේ නො සැලීසිටීම සමාධිය, යි දත යුතු ය. අරමුණ එකක් වුව ද, එහි නොයෙක් ගතිවිශේෂ ඇති විය හැකි ය. අරමුණ පිළිබඳ ඒ ගතිවිශේෂයන්හි විසිරැ නො ගොස් එක් ම ස්වභාවයෙක්හි ක්‍ෂණයක් වුවත් සිතෙහි ඇතිවන නො සැලී පැවැත්ම සමාධි නමි. තමා හා සම්ප්‍රයුක්තධර්‍මයන්ට නානාරම්මණයන්හි විසිරැ යෑමට මෙයින් ඉඩෙක් නො ලැබේ. කොකුම් සුණු ආදී වූ යමක් පිඩු කිරීමට ජලය යම්සේ උපකාර වේ ද එමෙන් චිත්තචෛතසික ධර්‍මයන් සමාධිය කරණ කොට අරමුණහි නො විසිරැ පවත්නාබව සැලකිය යුතු ය.

සිත හා චෛතසිකයෝ එක් අරමුණක් ම ගෙණ සිටින්නෝ මේ සමාධියේ බලයෙනි. සමාධිය ශක්තිමත් නො වේ නම් සිතටත් චෛතසිකයන්ටත් එක් අරමුණක් ගෙණ සිටිය නො හැකි ය. සර්‍වචිත්තසාධාරණයෙකි.

සමාධිය, චිත්ත-චෛතසිකධර්‍මයන් නානාරම්මණයන්හි නො විසිරිම ලකුණු කොට සිටියේ ය. කෘත්‍යය, සහජාතධර්‍මයන් රැස් කිරීම හෝ පිඩුකිරීම ය. පච්චුපට්ඨානය, සම්ප්‍රයුක්තධර්‍මයන් සන්සිඳවීම ය. පදට්ඨානය, සුඛවේදනා ය. “අවිසාරලක්ඛණො සමාධි, අවික්ඛෙපලක්ඛණො වා, සහජාතානං සම්පිණ්ඩනරසො, උපසම්පච්චුපට්ඨානො, සුබපදට්ඨානො” යනු පාළි යි.

‘සද්දහති එතාය, සයං වා සද්දහති, සද්දහනමත්තං වා සද්ධා’ යම් ධර්‍මහාවයක් කරණ කොට තමා හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ධර්‍මයෝ නොහොත් ශ්‍රද්ධාවත් පුද්ගලයෝ බුදුගුණ අදහත්නුයි හෝ තොමෝ ම අදහා නුයි හෝ, ඇදහීම් මාත්‍රය නුයි හෝ සද්ධා නම් වේ. බුධ-ධම්ම-සඞ්ඝ යන රත්නත්‍රයත් කුශලාකුශලයන්ගේ ඉෂ්ටානිෂ්ට විපාකයත් යන පස්වැදෑරුම් වූ ධර්‍මයෙහි විශ්වාසය තැබීම ශ්‍රද්ධා යි. පූරණකාශ්‍යපාදි අන්‍යශාස්තෘන් කෙරෙහි ඇදහීම ශ්‍රද්ධා නම් නො වේ. ඒ වනාහි මිථ්‍යාධිමෝක්‍ෂය යි. යම් කිසිවකුගේ යම් කිසි කාරණයක් සලකා ඇදහීම, ශ්‍රද්ධා යි නො ගත යුතු ය. බුධාදිරත්නත්‍රය අරමුණු කොට සම්ප්‍රයුක්තධර්‍මයන් පහදවන ගති විශේෂය ශ්‍රද්ධා යි කිහු. මේ හේතු කොට සසම්ප්‍රයුක්තචිත්තයෙහි පවත්නා මෝහාදික්ලිෂ්ටධර්‍ම පහව ගොස්, සිත පැහැදීම් ස්වභාවයට පත් වේ. සක්විති රජක්හුගේ මාණික්‍යරත්නය කැලැති දියෙහි බැහූ කෙණහි ජලයෙහි පැහැදීම සේ ය. අත නැති කල කිසිවක් ගත නො හැකි ද, ධනය නැති කල භෝගයෝ සමෘද්ධ නො වෙත් ද, බිජුවට නැතිකල සස්‍යාදීහු නො වෙත් ද, එමෙන් ශ්‍රද්ධාව නැති කල පුණ්‍යක්‍රියාවස්තුන්ගේ සමෘද්ධවීමෙක් නැත. එහෙයින් ශ්‍රද්ධාව අතත්, ධනයත්, බිජුවටත් වැනිය යි කියනලදී.

ශ්‍රද්ධාව, කාමාවචරකුශලවිපාක්‍රියා සූවිසි සිත්හි, පසළොස් රූපාවචර සිත්හි, දොළොස් අරූපාවචර සිත්හි හා අටවැදෑරුම් ලෝකෝත්තර සිත්හි දැ යි එකුන්සැටක් සොහනසිත්හි පවතී.

ශ්‍රද්ධාතොමෝ, බුද්ධ-ධම්ම-සඞ්ඝ යන රත්නත්‍රය හා කර්‍මඵලයන් ඇදහීම ලකුණු කොට සිටියා ය. කෘත්‍යය, චිත්තචෛතසික ධර්‍මයන් පැහැදවීම යි. චිත්ත-චෛතසිකධර්‍මයන්ගේ නො කිලිටිබව පච්චුපට්ඨාන යි. රත්නත්‍රය හා කර්‍ම-කර්‍මඵල යන ඇදහිය යුතු වසතු පදස්ථාන යි. ‘සද්දහනලක්ඛණා සද්ධා, ඔකප්පනලක්ඛණා වා, සම්පසාදනරසා, අකාලුසියපච්චුපට්ඨානා, සද්ධෙය්‍ය වත්ථුපදටඨානා’ යනු පාළි යි.

‘සරතීති=සති, සරන්ති සම්පයුත්තධම්මා එතායාති වා=සති, සරණමත්තමෙව වා=සති, සිහි කෙරේ නු යි හෝ, මේ ධර්‍මශක්තිය කරණ කොට තමා හා යෙදුනු චෛතසිකධර්‍මයෝ පෙර කළ යම් ක්‍රියාදියක් සිහි කෙරෙත් නු යි හෝ, සිහිකිරීම්මාත්‍රය නු යි හෝ සති නම් වේ. සිත හා සම්ප්‍රයුක්තධර්‍මයන් සිහි කරවන ස්වභාව ශක්තිය සති යි කීහ. ශෝභනචෛතසිකයෙකි. ශ්‍රද්ධාව මෙන් මෝ එකුන් සැටක් සොභනසිත්හි යෙදේ.

සතිය, තමා හා යෙදුනු චෛතසිකධර්‍මයන්ට, දියමතුපිට ඉල්පී සිටින ලබුකබල් සේ ඉල්පෙන්නට නො දී ඔවුන් ගල් පුවරුවක් සේ අරමුණහි ස්ථිරව පිහිටුවීම ලකුණු කොට සිටියා ය. කෘත්‍යය, නො මුළාබව යි. චිත්තාරක්‍ෂාව පච්චුපට්ඨාන යි. ස්ථිරසංඥාව පදස්ථාන යි. මෙය අරමුණෙහි සිත දැඩිව පිහිටු වන හෙයින් එලිපත නො සැලෙනු පිණිස සිටුවනලද එලිපත් කණුවක් මෙනැ යි ද, චක්‍ෂුර්ද්වාරාදිය රක්නා හෙයින් දොරටුපාලයකු වැනි, ය යි ද දත යුතු ය. ‘අපිලාපනලක්ඛණා සති, අසම්මොහරසා, ආරක්ඛපච්චුපට්ඨානා, ථිරසඤ්ඤාපදට්ඨානා, කායාදිසතිපට්ඨානපදට්ඨානා වා’ යනු පාළි යි.

‘කායදුච්චරිතාදීහි හිරීයතීති=හිරි’ කායදුච්චරිතාදියෙන් පිළිකුල් කෙරේ නු යි හිරි නම් වේ. කායදුච්චරිතාදිය කරණ කොට සිතෙහි ඇතිවන ලජ්ජාස්වභාවයට හිරි යනු නමෙකි. ඒ මේ හිරි තොමෝ ප්‍රාණඝාතාදි අකුශලධර්‍මයන් අසූචියක් සේ සලකා පිළිකුල් කෙරෙයි. තමා ම ගරු කොට උපදින ආත්මගෞරවයෙක් වේ නම්, ඒ වන්නේ ද මේ හිරිබලයෙනි. මිථ්‍යාචාරයෙන් වෙන් ව සිටි කුල කාන්තාවක සේ ය. ශොභනචෛතසිකයෙකි.

හිරි තොමෝ, පාපයෙන් වන පිළිකුල්බව ලකුණු කොට සිටියාය. කෘත්‍යය, ලජජාවීම් ආකාරයෙන් පව් නො කිරීම ය. පච්චුපට්ඨානය පාපයෙහි සිත හැකිළී සිටීම ය. පදට්ඨානය, ආත්ම ගෞරවය යි. ‘පාපතො ජිගුච්ඡනලක්ඛණා හිරි, ලජ්ජාකාරෙන පාපානං අකරණරසා, පාපතො සඞ්කොචනපච්චුපට්ඨානා, අත්තගාරවපදට්ඨානා” යනු පාළියි.

‘පාපතො ඔත්තප්පතීති=ඔත්තප්පා’ කායදුච්චරිතාදියෙන් ත්‍රස්ත වන්නා වූ ස්වභාවය ඔත්තපප නම් වේ. මේ ස්වභාවධර්‍මය උපදනේ කායදුශ්චරිතාදිය ආත්මඝාතකවහ්නියක් සේ සලකන්නන්ටය. කායදුශ්චරිතාදිය නිසා සිතෙහි හටගන්නා භයගතිය ඔත්තප්පය යි සැකෙවින් දත යුතු ය. මේ, අන්හු ගරු තැනැ තබා දුශ්චරිතයෙන් වෙන් වන වෙසඟනක සේ ය. ශොභනචෛතසිකයෙකි.

ඔත්තප්පය, පාපයෙන් තැති ගන්නාබව ලකුණු කොට සිටියේය. කෘත්‍යය, තැති ගැණීම් ආකාරයෙන් පව් නො කිරීම ය. පච්චුපට්ඨානය, පාපයෙන් හැකිළී සිටීම ය. පදට්ඨානය, පරහට ගෞරවකිරීම ය. ‘පාපතො උත්තාසලක්ඛණං ඔත්තප්පං, උත්තසාකාරෙන පාපානං අකරණරසං, පාපතො සඞ්කොචනපච්චුපට්ඨානං, පරගාරවපදටඨානං’ යනු පාළියි.

‘න ලුබ්භන්ති තෙන, සයං වා න ලුබ්භති, අලුබ්භනමත්ත මෙව වා තන්ති-අලොභො’ අලෝභ නම් ධර්‍මශක්තිය හේතුකොට සෙසු චෛතසිකධර්‍මයෝ රූපාදී වූ අරමුණුවල නො ඇලෙත් නු යි හෝ, තෙමේ රූපාදී වූ අරමුණුවල නො ඇලේ නු යි හෝ, රූපාදී වූ අරමුණුවල නො ඇලීම්මාත්‍රයෙක් නු යි හෝ අලෝභ නම් වේ. ‘ලොභ පටිපක්ඛො අලොභො’ ලෝභයාගේ ප්‍රතිපක්‍ෂධර්‍මය අලෝභය වන හෙයින් අලෝභය හා සම්ප්‍රයුක්තධර්‍මයෝ ද, අලෝභය හා යෙදුනු පුද්ගලයා ද අලෝභහේතුවෙන් රූපාදී වූ අරමුණෙහි නො ඇලෙත් ද තෙමේත් කිසිවිටෙකත් රූපාදී වූ අරමුණෙහි නො ඇලේ ද, ඒ මේ චෛතසිකශක්තිය රූපාදී වූ අරමුණෙහි නො ඇලෙනාකාරයෙන් පවත්නා හෙයින් අලෝහ නමැ යි දත යුතු ය. මෙය බලවත් කුශලයෙකි. කුශලමූලයෙක් ද වේ. ශොභන චෛතසිකයෙකි.

අලෝභචෛතසිකය, රූපාදී වූ අරමුණෙහි ලා සිතෙහි අගෙධ ස්වභාවය ලකුණු කොට සිටියේ ය. නෙළුම්පතෙහි දියබිඳු නො ඇලීම සේ ය. කෘත්‍යය, යම්කිසි වස්තුවක් මම ය මාගේ ය යි දැඩි වශයෙන් ලං කොට නො ගැණීම යි. රාගාදී වූ හැම ක්ලේශයන් කෙරෙන් සමුච්ඡේදප්‍රහාණවශයෙන් මිදී සිටි රහත් කෙනකු මෙනි. රූපාදී වූ අරමුණෙහි නො ඇලෙනු කැමැති බව පච්චුපට්ඨාන යි. අසුචිවළෙක හුනු පුරුෂයකුගේ ඒ අශුචියෙහි නො ඇලෙනු කැමැති බව මෙනි. ප්‍රහීණ කළ ලෝභය පදට්ඨාන යි. ‘අලොභො ආරම්මණෙ චිත්තස්ස අගෙධලක්ඛණො, අලග්ගභාවලක්ඛණො වා අපරිග්ගහරසො, අනල්ලීනභාවපච්චුපටඨානො, පහීනලෝභ පදටඨානො’ යනු පාළියි.

‘න දුස්සති, සයං වා න දුස්සති, අදුස්සනමත්තමෙව වාතන්ති=අදොසො’ යම් ධර්‍ම ශක්තියකින් චෛතසික ධර්‍මයෝ අරමුණුවල දූෂිත නො වෙත් ද, තෙමේ හෝ අරමුණුවල දූෂිත නො වේ ද, අරමුණුවල දූෂිත නො වීම්මාත්‍රයෙක් නු යි හෝ අදෝස නම් වේ, සිත යෙදෙන අරමුණෙහි දූෂ්‍ය නො වන ගතිය අදෝස නමැ යි කී සේ යි. මේ වනාහි තමහට අහිත වූ අරමුණුවල පැවැති ද්වේෂය නැති කිරීමෙන් දුටු දුටු සත්වයන් විෂය කොට සෞම්‍ය වූ චිත්ත සන්තානයන් උපදවමින් පවත්නේ ය. අද්වේෂය තෙමේ දුශ්ශීලකමට විරුද්ධ ය. ශීලයට හේතු ය. ඇති ගුණය ගුණ වශයෙන් ම පිළිගණියි. බලවත් කුශලයෙකි. කුශල මූලයෙක් ද වේ. ශෝභන චෛතසිකයෙකි.

අද්වේෂය, සැඩපරුෂ නො වීම ලකුණු කොට සිටියේ ය. විරුද්ධ නො වන බව හෝ ලක්‍ෂණ යි. අනුකූල මිත්‍රයකු සේ ය. කෘත්‍යය, වෛර සන්සිඳවීම යි. චිත්තචෛතසිකදාහය දුරු කිරීම හෝ කෘත්‍යය යි. ගොසීසචන්දනාලේපයක් සේ ය. සෞම්‍යහාචය පච්චුපට්ඨාන යි. පහකළ ද්වේෂය පදට්ඨානය යි. ‘චිත්තස්ස අචණ්ඩික්කලක්ඛණො අදොසො, අවිරොධලක්ඛණො වා, ආඝාතවිනයරසො, පරිළාහවිනයරසො වා, සොම්මහාව පච්චුපටට්ඨානො, පහීණදෝසපදටඨානො” යනු පාළියි.

‘න මුය්හන්ති, සයං වා න මුය්හති, අමුය්හනමත්තමෙව වා තන්ති = අමොහො’ යම් ධර්‍මශක්තියක් කරණ කොට චෛතසික ධර්‍මයෝ අරමුණුවල නො මුළා වෙත් ද, තෙමේ හෝ නො මුළා වේ ද, නො මුළාවීම් මාත්‍රයෙක් නු යි හෝ අමෝහ නම් වේ. සිත යෙදෙන අරමුණුවල ඇති තතු දැන නො මුළාවන ස්වභාවය, අමෝහ නැමැ යි කීහ. මේ කරණ කොට හැම අරමුණෙක ම යථා ස්වභාවය වැටහෙයි. බලවත් කුශලයෙකි. කුශල මූලයෙක් ද වේ. ශෝභනචෛතසිකයෙකි. අමෝහ නාමයෙන් ගැණෙන්නී ප්‍රඥා තොමෝ ය.

අමෝහය, අනිත්‍ය-දුඃඛ-අනාත්ම යන සියලු ධර්‍මයන්ට සාධාරණ වූ ලක්‍ෂණත්, කර්‍කශභාව, ඵුසනහාව යන විශේෂ ලක්‍ෂණත් පිළිවිද දැනීම ලකුණු කොට සිටියේය. ඒ ඒ ධර්‍මයන්ගේ තත්ත්‍වඥානයෙහි නො පැකිළපැවැත්ම හෝ ලක්‍ෂණ යි. දක්‍ෂ වූ ධනුශ්ශිල්පියකු විසින් හරණලද ශරවේධයක් මෙනි. කෘත්‍යය, රූපාදී වූ සියලු අරමුණු ආලෝක කිරීම යි. ප්‍රදීපයක් මෙනි. නො මුළාබව පච්චුපට්ඨාන යි. වනයෙහි හැසිරෙන යහපත් මාර්‍ගදේශකයකු මෙනි. පහකළ මෝහය පදට්ඨාන යි. ‘අමොහො යථා සශාවපටිවෙධ ලක්ඛණො, අක්ඛලිත පටිවෙධලක්ඛණො වා, විසයොභාසනරසො, අසම්මොහපච්චුපට්ඨානො, පහීණමොහ පදට්ඨානො’ යනු පාළියි.

‘පස්සමහනං=පස්සද්ධි’ සන්සිඳීම පස්සද්ධි නම්, ‘කායස්සපස්සද්ධි=කායපස්සද්ධි’ ඵස්සවේදනාදීචෛතසිකධර්‍මයන්ගේ දරථ සන්සිඳවීම කායපස්සද්ධි නම්. සක්විති රජක්හුගේ පංච කල්‍යාණයෙන් යුත් බිසවගේ සිරුර වැළඳ ගැණීමෙන් රජුගේ විඩා සන්සිඳුමමෙන් මේ ධර්‍මශක්තිය කරණ කොට නාමස්කන්ධ තුනෙහි කෙලෙස්විඩා සන්සිදී යන්නේ ය. කාය යි කීයේ වේදනාදි ස්කන්ධත්‍රය යි. යමක්හු පිළිබඳ කායපස්සද්ධිය දුර්‍වල වේ ද, ඔහු චිත්තසුඛයක් නො ලබයි. රත් වූ ගලෙක ලූ දිවි ඇති මසකු මෙන් කායපස්සද්ධියෙන් තොර වූයේ, අරමුණෙහි නො සන්සුන් වන්නේ ය. මේ ඇතිවිට ම සිහිල්දියෙහි ලූ මසකු මෙන් ශාන්ත වන්නේ ය. මෙය උද්ධච්චාදික්ලේශයන්ට ප්‍රතිවිරුද්ධ ය.

කායපස්සද්ධිය, කායදාහය සන්සිඳවීම ලකුණු කොට සිටියේ ය. කෘත්‍යය, කය පිළිබඳ විඩාව නැසීම ය. විඩාව හා සැලෙනබව දුරුකිරීමෙන් වන සිහිල් බව පච්චුපට්ඨාන යි. කය, පදට්ඨාන යි. ‘කායදරථවූපසමලක්ඛණා කායපස්සද්ධි, කායදරථනිමද්දනරසා, කායස්ස අපරිඵන්දනසීතිභාවපච්චුපට්ඨානා, කාය පදට්ඨානා’ යනු පාළියි.

‘චිත්තස්ස පස්සද්ධි=චිත්තපස්සද්ධි’ සිතෙහි සන්සිඳීම චිත්ත පස්සද්ධි නම් වේ. විඥානස්කන්ධය චිත්ත යන්නෙන් ගැණේ. ශෝභනචිත්තයෝ ම මෙහි ලා ගත යුත්තාහ. චිත්තපස්සද්ධිය දුර්‍වල වූ කල්හි පින්කම් කිරීමෙහි දී සිත සැපවත් නො වේ. මෙ ද විඥාන ස්කන්ධය නො සන්සුන් කරණ ඖද්ධත්‍යාදික්ලේශයන් දුරු කෙරේ.

චිත්තපස්සද්ධිය, චිත්තදාහය සන්සිඳවීම ලකුණු කොට සිටියේ ය. කෘත්‍යය, සිත්විඩාව නැසීම ය. විඩාව හා සැලෙනබව දුරු කිරීමෙන් වන සිහිල්බව පච්වුපට්ඨාන යි. චිත්තය, පදට්ඨාන යි. ‘චිත්තදරථ වූපසමලක්ඛණා චිත්තපස්සද්ධි, චිත්තදරථ නිම්මද්දනරසා, චිත්තස්ස අපරිඵන්දනසිතිභාවපච්චුපට්ඨානා, චිත්තපදට්ඨානා’

‘ලහුභාවො=ලහුතා, කායස්ස ලහුතා, කාය ලහුතා, චිත්තස්ස ලහුතා, චිත්තලහුතා, කය-සිත දෙක්හි සැහැල්ලුබව මෙ දෙකින් ගැණේ. මේ ධර්‍මශක්තිදෙක, කය - සිත දෙක්හි බරබව ඇති කරණ ථීනමිද්ධාදික්ලේශධර්‍මයන්ට ප්‍රතිපක්‍ෂ වේ.

මේ දෙක, කය-සිත දෙක්හි බරබව සන්සිඳවීම ලකුණු කොට සිටියේ ය. කෘත්‍යය, එ දෙකෙහි ගරුභාවය දුරු කිරීම යි. නො බරබව පච්චුපට්ඨාන යි. කායචිත්තපදට්ඨාන යි. ‘කායචිත්ත ගරුභාව වූපසමලක්ඛණා කායලහුතාචිත්තලහුතායො, කායචිත්තගරුභාවනිම්මද්දනරසා, කායචිත්තානං අදන්‍ධතාපච්චුපට්ඨානා, කායචිත්තපදටඨානා’

‘මුදුභාවො=මුදුතා, කායස්ස මුදුතා, කායමුදුතා, චිත්තස්ස මුදුතා චිත්තමුදුතා’ කය-සිත දෙන්හි මොළොක්බව කායමුදුතා - චිත්තමුදුතා නම් වේ. වේදනාදිස්කන්‍ධත්‍රයයාගේ මොළොක් බව කායමුදුතා නමි. විඥානස්කන්ධයාගේ මොළොක් බව චිත්තමුදුතා නමි. මොවුහු කය-සිත දෙකේ තදබව ඇති කරණ ක්ලේශධර්‍මයන්ට ප්‍රතිපක්‍ෂ වෙති. ශොභනචෛතසිකයෝ ය.

මෙ දෙක, කය-සිත දෙක්හි තදබව සන්සිඳවීම ලකුණු කොට සිටියේ ය. කෘත්‍යය, කය - සිත දෙක්හි තදබව දුරු කිරීම යි. කිසිත් අරමුණෙක නො ගැටීම පච්චුපට්ඨාන’ යි. කායචිත්තපදට්ඨාන යි. ‘තා කායචිත්තථද්ධභාවවූපසමලක්ඛණා, කායචිත්තථද්ධභාවනිම්මද්දනරසා, අප්පටිඝාතපච්චුපට්ඨානා, කායචිත්තපදට්ඨානා”

‘කායස්ස=කම්මඤ්ඤතා, කායකම්මඤ්ඤතා, චිත්තස්ස=කම්මඤ්ඤතා, චිත්තකම්මඤ්ඤතා, වේදනාදිස්කන්ධත්‍රයයාගේ හා විඥානස්කන්ධයාගේ ඒ ඒ කටයුත්තෙහි සුදුසු බව කායකම්මඤ්ඤතා-චිත්තකම්මඤතා නම් වේ. කාය-චිත්තකර්‍මණ්‍යයන්ගෙන් තොරවූවහුට පින්කම් කිරීමෙහි ලා ඉදිරිපත්විය නො හැකි ය. කය-සිත දෙක එයට වුවමනා පරිදි පිළියෙල කර ගත නො හැක්කේ ය. උඩු සුළඟට දැමු දැහැවියාමිටක් මෙනි. කායචිත්තකර්‍මණ්‍යයෝ, කායචිත්තයන්ගේ සත්ක්‍රියාවිෂයයෙහි අනුකූල නො වන බව ඇති කරණ නීවරණාදික්ලේශධර්‍මයන්ට ප්‍රතිවිරුද්ධ ව නැගී සිටිති. කෙලෙස් දුරු කොට පැහැදිය යුතු තැනැ පැහැදීම ඇති කරන්නාහ. ගින්නෙහි ලා පිරිසිදු කරගත් ස්වර්‍ණය, කටකනූපුරාදිආභරණ සෑදීමෙහි සුදුසු වන්නාක් මෙනි. මේ ධර්‍මශක්තිය කරණ කොට නාමස්කන්ධ, අරමුණුගැනීමට සුදුසු වේ. ශොභනචෛතසිකයෝ ය.

මෙ දෙක, කාය චිත්තදෙදෙනාගේ අකර්‍මණ්‍යභාවය සන්සිඳවීම ලකුණු කොට සිටියේ ය. කෘත්‍යය, කාය-චිත්තදෙදෙනාගේ අකර්‍මණ්‍යභාවය දුරු කිරීම යි. කාය-චිත්තදෙදෙනාගේ කර්‍මණ්‍යභාවයෙන් ම සම්පූර්‍ණ වූ සුදුසු ආකාරයෙන් අරමුණුගැණීම පච්චුපට්ඨාන යි. කායචිත්තපදට්ඨාන යි. ‘තා කායචිත්තාකම්මඤ්ඤභාවවූපසමලක්ඛණා, කායචිත්තාකම්මඤ්ඤභාවනිම්මද්දනරසා, කායචිත්තානං ආරම්මණකරණසම්පත්තිපච්චුපට්ඨානා, කායචිත්තපදට්ඨානා’

‘කායස්ස=පාගුඤ්ඤතා, කායපාගුඤ්ඤතා, චිත්තස්ස=පාගුඤ්ඤතා, චිත්තපාගුඤ්ඤතා, වේදනාදිස්කන්ධත්‍රයයාගේ හා විඥාන ස්කන්ධයාගේ අරමුණු ගැණීමෙහි පුහුණුබව මෙ දෙකින් කියැ වේ. ගැඹුරුදියෙහි ලූ වඳුරකු සේ මේ ධර්‍මශක්ති දෙකෙහි දුර්‍වලබව හේතුකොට පුණ්‍යකර්‍මවිෂයයෙහි සිත කය දෙක දැඩි ව කම්පිත වෙයි. බලවත් වූ මේ දෙක පින්කම් කිරීමෙහි අකම්පිත වේ. ගැඹුරු දියෙහි ලූ කිඹුලකු සේ ය. කාය-චිත්ත දෙක්හි ගිලන්බව ඇති කරණ අශ්‍රද්ධාදීන්ට ප්‍රතිපක්‍ෂ ව නැගී එයි. ශොභනචෛතසික යි.

කායපාගුඤ්ඤතා-චිත්තපාගුඤ්ඤතා දෙක, කාය-චිත්ත දෙක්හි නො ගිලන් බව ලකුණු කොට සිටියේ ය. කෘත්‍යය, කාය-චිත්ත දෙක්හි ගිලන්බව දුරු කිරීම යි. නිරාදීනභාවය පච්චුපට්ඨානය වේ. කාය-චිත්ත දෙක පදට්ඨාන යි. ‘තා කායචිත්තානං අගෙලඤ්ඤ භාවලක්ඛණා, කායචිත්තගෙලඤ්ඤමද්දනරසා, නිරාදීනව පච්චුපට්ඨානා, කායචිත්තපදට්ඨානා’

‘කායස්ස=උජුකභාවො, කායුජ්ජුකතා, චිත්තස්ස=උජුකභාවො, චිත්තුජ්ජුකතා’ කාය-චිත්ත දෙක්හි ඇද නැති බව කායුජ්ජුකතා-චිත්තුජ්ජුකතා නම්. මෙ දෙකින් තොර වූයේ පින්කම් කිරීමෙහි විෂම වූ ස්වභාව ඇත්තේ වේ. ඔහු කිසි කලෙක පහත්වූවෙක් වෙයි. කිසිකලෙක උඩඟුවූවෙක් වෙයි. බේබද්දකු සේ ය. මේ දෙක, කය සිත දෙක්හි කුටිලබව කරණ මායාසාඨෙය්‍යාදීන්ට විරුද්ධ ව නැගී එයි. ශොභනචෛතසික යි.

කායුජ්ජුකතා-චිත්තුජ්ජුකතා දෙක, චිත්ත-චෛතසිකයන්හි නො ඇදබව ලකුණු කොට සිටියේ ය. කෘත්‍යය, කය සිත දෙක්හි. ඇද බව දුරු කිරීම යි. නො ඇදබව පච්චුපට්ඨාන යි. කාය-චිත්ත පදට්ඨාන යි. ‘තා කායචිත්තඅජ්ජවලක්ඛණා, කායචිත්ත කුටිලභාවනිම්මද්දනරසා, අජිම්භතාපච්චුපට්ඨානා, කායචිත්ත පදට්ඨානා’

‘ ජන්‍දනං=ඡන්‍දො’ අරමුණු ගැණීමෙහි කැමැතිබව ඡන්ද නම්. ඒ වනාහි අරමුණුගැණීමෙහි කැමැතිබවට කියන නමෙකි. කත්තුකම්‍යතාඡන්දය-තෘෂ්ණාඡන්දය යි. ඒ දෙ පරිදි ය. මෙහි ලා ගැණෙනුයේ කත්තුකම්‍යතාඡන්දය යි. ඒ නම්, කරණු කැමැති බව යි. අරමුණක් ලැබුනු විට එහි ඇලීම් වශයෙන් ගැලී පවත්නේ තෘෂ්ණා ඡන්දය යි. කුශලපක්‍ෂයෙහි වූයේ කත්තුකම්‍යතාඡන්දය යි. අකුශල පක්‍ෂයෙහි වූයේ තෘෂ්ණාඡන්දය යි. කත්තුකම්‍යතාඡන්දය මහනෙල් මලෙහි ඇති ජලය මෙනැ යි ද, තෘෂ්ණාඡන්දය කොහොල්ලෑවල ඇලෙන මැස්සා මෙනැ යි ද කීහ.

මේ වනාහි, තෘෂ්ණාඡන්දය සේ ඇලුම් ගැලුම් බැඳුම් පිණිස අරමුණු කැමැති වන්නේ නො වේ. ඒ ඒ අර්‍ත්‍ථයන් සිදු කරණු පිණිස ම අරමුණුගැණීමෙහි කැමැත්තේ වේ. රාජසේවක වූ ධනුර්‍ධරයෝ ධනයත් යසසත් ප්‍රයෝජන කොට ඇත්තාහු, රජුගේ ප්‍රතිපාක්‍ෂිකයනට විදීම් වශයෙන් හැරිය යුතු වූ ඊතල කැමැති වෙත් ද, එමෙන් මේ ඡන්දයත් තෙමේ ද අනුන්ට දිය යුතු වූ දානවසතුවත් තමන් නො ලැබූ දානවස්තුවත් ලබන්නට කැමැති වන්නේ ය. මේ, කත්තුකම්‍යතාඡන්දය, තෘෂ්ණාවට වඩා බලවත්තර හෙයින් ඡන්දාධිපති වෙයි. ඡන්දිද්ධිපාදත් වෙයි.

මොමූහ සිත් දෙක හැර, අකුසල්සිත් තුදුසෙහි, සහේතුක කාමාවචර සූවිසි සිත්හි හා රූපාවචර- අරූපාවචර-ලෝකෝත්තර පන්තිස් මහග්ගත සිත්හි ද යන එකුන් සැත්තෑවක් සිත්හි යෙදේ.

ඡන්දය, අරමුණු කරණු කැමැති බව ලකුණු කොට සිටියේ ය. කෘත්‍යය, අරමුණු සෙවීම යි. අරමුණු කැමැති බව පච්චුපට්ඨාන යි. කැමැති වන ලද අරමුණ ම පදට්ඨාන යි. ‘කත්තුකාමතාලක්ඛණො ඡන්දො, ආරම්මණපරියෙසනරසො, ආරමණෙන අත්‍ථි කතා පච්චුපට්ඨානො, තදෙවස්ස පදට්ඨානො’

‘අධිමුච්චනං = අධිමොක්ඛො’ අරමුණ සනිටුහන් කිරීම අධිමොක්ඛ නම්. නුවරදොර එලිපත සවිකරණු පිණිස පිහිටුවන ලද එලිපත් කණුවක් සේ අරමුණෙක සසම්ප්‍රයුක්තචිත්තය තහවුරු ව පිහිටුවීම ස්වභාවය කොට ඇති චෛතසිකයෙකි, මේ. අරමුණෙහි. සැකය දුරුවීමෙන් මේ, මේ මැ යි නිශ්චයට බැස ගන්නේ මේ ධර්‍මයාගේ බලයෙනි. අරමුණෙහි සිත සැලීම මෙයින් දුරු වේ.

විචිකිච්ඡාසම්ප්‍රයුක්ත සිත හැර, එකොළොස් අකුසල් සිත්හි ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණය හැර, අහේතුක සිත් අටෙහි, සහේතුක කාමාවචර සූවිසි සිත්හි, පසළොස් රූපාවචර සිත්හි හා දොළොස් අරූපාවචර සිත්හි ද යන අටසත්තෑ සිත්හි යෙදේ.

අධිමෝක්‍ෂය, අරමුණ සනිටුහන් කිරීම ලකුණු කොට සිටියේ ය. කෘත්‍යය, නො සැලීම යි. ආරම්මණනිශ්චය පච්චුපට්ඨාන යි. නිශ්වය කළ යුතු අරමුණ පදට්ඨාන යි. ‘සන්නිට්ඨානලක්ඛණො අධිමොක්ඛො, අසංසප්පනරසො, නිච්ඡයපච්චුපට්ඨානො, සන්නිට්ඨෙය්‍යධම්මපදට්ඨානො’

‘කරණං=කාරො, මනම්හි කාරො=මනසිකාරො’ අරමුණ සිතෙහි කිරීම මනසිකාර නම්. සිත අරමුණට හැරවීම යි. ‘පුරිම මනතො විසදිසං මනං කරෝතීතිපි = මනසිකාරො’ පුර්‍ව භවාඞ්ගයෙන් වීථිචිත්තජවනචිත්තයන් කෙරේනුයි ද මනසිකාර නම් වේ. මේ මනසිකාරය, වීථිපටිපාදක-ජවනපටිපාදක-ආරම්මණ පටිපාදක, යි තෙ වැදෑරුම් ය. එහි වීථිපටිපාදකමනසිකාරය යි කීයේ, පංචද්වාරාවජීනචිත්තය යි. පංචද්වාරිකචිත්තපරම්පරාව අරමුණෙහි යොදන්නා ඔහු බැවිනි. මනෝද්වාරාවර්‍ජනචිත්තය, ජවනපටිපාදකමනසිකාරය යි කීහ. මනෝද්වාරිකචිත්තපරම්පරාව අරමුණෙහි යොදන්නා ඔහු බැවිනි. මෙ දෙක කුශලාකුශලවීථිසම්පාදකකාලයෙහි ද, කුශලාකුශලජවනසම්පාදකකාලයෙහි ද යෝනිසෝමනසිකාර-අයෝනිසෝමනසිකාර නමින් කියැ වේ. සම්ප්‍රයුක්තධර්‍මයන් අරමුණෙහි යොදවන්නේ, ආරම්මණපටිපාදකමනසිකාරය යි. මේ ම මෙහිලා ගැණේ. හැම සිතක් පාසා චිත්තචෛතසිකයන් ඉදිරිපත් වූ අරමුණෙහි යොමු කරවන්නේ මේ මනසිකාර ය යි. සර්‍වචිත්තසාධාරණයෙකි.

මනසිකාරය, සිතට අරමුණු එළවාලීම ලකුණු කොට සිටියේ ය. කෘත්‍යය, චිත්ත-චෛතසිකයන් අරමුණෙහි යෙදවීම යි. අරමුණට අභිමුඛවීම පච්චුපට්ඨාන යි. පදට්ඨානය, අරමුණ යි. ‘චෙතසො ආරම්මණෙ සමන්තාහාරලක්ඛණො මනසිකාරො, ආරම්මණෙ සංයොජනරසො, ආරම්මණාභිමුඛභාවපච්චුපට්ඨානො, ආරමණපදට්ඨානො’

‘මජ්ඣෙ ඨිතො අත්තා සභාවො යස්සාති = මජ්ඣත්තො’ සිතේ පසු බැස්මැ යි කියන ථීනයටත්, නො සන්සුන්බවැ යි කියන උද්ධච්චයටත් මැද සිටි පුද්ගල තෙමේ මජ්ඣත්ත නමි. ඔහුගේ ස්වභාවය හෙවත් මජ්ඣත්ත යි කීමට කරුණු වූ ගතිවිශේෂය මජඣත්තතා නමි. ‘මජඣත්තස්ස=භාවො මජඣත්තතා’ යනු වාක්‍ය යි. ‘තෙසු ධම්මෙසු මජ්ඣත්තතා = තත්‍රමජ්ඣත්තතා’ ඒ ඒ චිත්ත-චෛතසිකසම්ප්‍රයුක්තධර්‍මයන් කෙරෙහි මැදහත් ව බලන්නහුගේ ස්වභාවය තත්‍රමජ්ඣත්තතා නම් වේ. ආජානීය අශ්වයන් දෙදෙනකු යෙදූ රථයෙහි රියැදුරු ඒ අසුන් සමව යන කල මැදහත් වන්නේ යම් සේ ද, එ මෙන් මේ ස්වභාවධර්‍මය තෙමේ අරමුණු පිළිබඳ වූ චිත්ත-චෛතසිකයන් ගැණ මැදහත් වන්නේ ය. උපේක්‍ෂා යනු මෙයට ම නමෙකි. ශෝභනචෛතසිකයෙකි.

තත්‍රමජ්ඣත්තතා තොමෝ, චිත්ත-චෛතසිකධර්‍මයන් තමතමන් අයත් ක්‍රියාවන්හි සමව පැවැත්වීම ලකුණු කොට සිටියා ය. ප්‍රජා පාලක තෙමේ නිශ්ශබ්ද ව සිටියේ ද, අර්‍ත්‍ථසාධනයෙහි තත්පර වූ රාජපුරුෂයන් තම තමන් අයත් රජය පිළිබඳ කටයුතුවල යුහුව යෙදී සිටින්නවුන් මෙන්, තත්‍රමජ්ඣත්තතාව ද උදාසීනභාවයෙන් පවත්නී නමුදු, සම්ප්‍රයුක්තධර්‍මයන් තම තමන් අයත් කටයුතුවල පවත්ව යි. කෘත්‍යය, පක්‍ෂපාතබව සිඳ හැරීම යි. මැදහත්බව, පච්චුපට්ඨාන යි. පදට්ඨානය, යෝනිසෝමනසිකාරය යි. ‘චිත්තචෙතසිකානං සමවාහිතලක්ඛණා තත්‍රමජ්ඣත්තතා, පක්ඛ පාතුච්ඡෙදනරසා, මජ්ඣත්තතාභාවපච්චුපට්ඨානා, යොනිසොමනසිකාරපදට්ඨානා’

‘පරදුක්ඛෙ සති සාධූනං හදයකම්පනං කරොතීති = කරුණා, කිණාති වා පරදුක්ඛං හිංසති වා විනාසෙතීති = කරුණා, කිරීයති වා දුක්ඛිතෙසු ඵරණවසෙන පසාරීයතීති = කරුණා’ අනුන් විඳින දුක් දුටු කල සත්පුරුෂයන්ගේ ලයෙහි වන කම්පනය හෙවත් සැලීම කරුණා නම්. දුක් විඳින්නකු දුටු කල සිතේ හටගන්නා අනුකම්පාගතිය කරුණා යි කී සේ ය. නැවත මෙරමා දුක පහකෙරේ නු යි ද කරුණා නමි. තවත් ලෙසකින් කියතොත් දුඃඛිතයන් කෙරෙහි දුක් දුරුකිරීම් ආකාරයෙන් පැතිරීම් වශයෙන් පවත්නා චිත්ත ගතිය කරුණා නැමැ යි කිය යුතු ය. ශොභනචෛතසිකයෙකි.

කරුණා ව මෙරමා දුක් පහකිරීම් ආකාරයෙන් පැවැත්ම ලකුණු කොට සිටියා ය. කෘත්‍යය, අනුන්ගේ දුක නො ඉවසීම යි. පච්චුපට්ඨානය, අවිහිංසාව යි. පදට්ඨානය, දුකින් මැඩුනවුන්ගේ අනාථභාවය දැකීම යි. ‘පරදුක්ඛාපනයනාකාරප්පවත්තිලක්ඛණා කරුණා, පරදුක්ඛාසහනරසා, අවිහිංසා පච්චුපට්ඨානා, දුක්ඛාභි භූතානං අනාථභාවදස්සනපදට්ඨානා’

‘මොදන්තිතාය තං සමඞ්ගිනො, සයං වා මොදති, මොදනමත්තමෙවවාති = මුදිතා’ සත්වයන්ගේ හා සම්ප්‍රයුක්තධර්‍මයන්ගේ සන්තෝෂයට කරුණු වන ධර්‍මශක්තිය මුදිතා නම්. ඒ කරණ කොට සත්වයෝ හෝ සම්ප්‍රයුක්තධර්‍මයෝ සතුටු වෙත් නු යි කීවෝ. එහෙයිනි. සත්වයන්ගේ හෝ සම්ප්‍රයුක්තධර්‍මයන්ගේ මෝදනය මින් කිය වේ. තොමෝ සතුටු වේ නු යි සතුටු වීම් මාත්‍රය ම නු යි හෝ මුදිතා නැමැයි ද කීහ.

මුදිතාවගේ ලක්‍ෂණය, සත්වයන් කෙරෙහි සතුටුවීම යි. කෘත්‍යය, ඊර්‍ෂ්‍යා නො කිරීම යි. පච්චුපට්ඨානය, ගෙහසිතප්‍රීතිය විනාශ කිරීම යි. පදට්ඨානය, සත්වයන්ගේ සම්පත්දැකීම යි. ‘පමොදලක්ඛණා මුදිතා, අනිස්සායනරසා, අරතිවිඝාතපච්චුපට්ඨානා සත්තානං සම්පත්තිදස්සනපදට්ඨානා’

කරුණා - මුදිතා දෙක ප්‍රමාණයක් කළ නො හැකි සත්වයන් අරමුණු කොට පවත්නා බැවින් අප්පමඤ්ඤා යි කියනු ලැබේ. තව ද පඨම - දුතිය - තතිය - චතුත්ථජඣානකාමාවචරක්‍රියා සිත් දොළොස ය, කාමාවචර කුසල් සිත් අට ය, සහේතුක කාමාවචර ක්‍රියා සිත් අට ය, යන අටවිසි සිත්හි මේ යෙදේ. එහෙත් කරුණාව ඇතිවිට මුදිතාවත්, මුදිතාව ඇතිවිට කරුණාවත් එකවිට නො යෙදේ. අනියතයෝගී බැවිනි.

කරුණා - මුදිතා දෙක්හි විස්තරය සුදුසු තැන මතු එන්නේ ය. එහෙත් මෙහිලා කියයුතු විශේෂයෙක් තිබේ. එ නම් මෙ දෙක බ්‍රහ්මවිහාර යන නාමයෙන් ගැණෙන බවත්, එවිට රූපාවචර අර්‍පණාබවට පැමිණි මහද්හතධර්‍මය යි සලකන බවත්, මෙහි කාමාවචර ධර්‍ම දෙකක් වශයෙන් ආ බවත්, බ්‍රහ්මවිහාරකරුණා-මුදිතාවන්, රූපාවචර බවත් ය.

‘කායදුච්චරිතතො විරති = කායදුච්චරිතවිරති’ ප්‍රාණඝාතය අදත්තාදානය - කාමමිත්‍ථ්‍යාචාරය යන කායික දුරාචාරයන්ගෙන් වැළක්ම හෝ, වැළැක්මට කාරණය හෝ, වැළකීම්මාත්‍රය හෝ කාය දුච්චරිතවිරති නම්, ප්‍රාණඝාතාදි කායික දුරාචාරයන් යට කියන ලදී.

කායදුච්චරිතවිරතියගේ ලක්‍ෂණය, කායදුශ්චරිතවස්තුන්ගේ නො ඉක්මවීම යි. කෘත්‍යය, කායදුශ්චරිතවස්තූන් කෙරෙන් සිතේ හැකිළීම යි. පච්චුපට්ඨානය, කායදුශ්චරිත නො කිරීම යි. පදට්ඨානය, සද්ධා - හිරි - ඔත්තප්ප - අප්පිච්ඡතා යනාදි ගුණ සමූහය යි. ‘කායදුච්චරිතවත්ථූනං අවීතික්කමලක්ඛණා කායදුච්චරිත විරති, කායදුච්චරිතවත්ථුතො සංකොචනරසා, තස්ස අකිරිය පච්චුපට්ඨානා, සද්ධාහිරිඔත්තප්පඅප්පිච්ඡතාදිගුණපදට්ඨානා’

‘වචීදුච්චරිතතො විරති=වවීදුච්චරිතවිරති’ මුසාවාද-පිසුණවවන-ඵරුසවචන-සම්ඵප්පලාප යන වාචසිකනින්දිතාචාරයන්ගෙන් වැළකීම වචීදුච්චරිතවිරති නම්. විස්තරය යට කියන ලද්දේය.

මෙහි ලක්‍ෂණය, වචීදුශ්චරිතවස්තූන්ගේ නො ඉක්මවීම යි. කෘත්‍යය, වචීදුශ්චරිතවස්තුන්ගෙන් සිතේ හැකිළීම යි. පච්චුපට්ඨානය, වචීදුශ්වරිත නො කිරීම යි. පදට්ඨානය, සද්ධාගුණ යි. ‘වචීදුච්චරිතවත්ථූනං අවීතික්කමලක්ඛණා වචීදුච්චරිතවිරති, වචීදුච්චරිතවත්ථුතො සංකොචනරසා, තස්ස අකිරියපච්චුපට්ඨානා, සද්ධා හිරි ඔත්තප්ප අප්පිච්ඡතාදිගුණපදට්ඨානා”

‘මිච්ඡාජීවතො විරති = මිච්ඡාජීවවිරති’ මිථ්‍යාආජීවය යි කියූ සතුන් මැරීම් ආදිය, සත්වවෙළඳාම් ආදිය, කුහනා ලපනා ආදිය යන මෙයින් කෙරෙණ ජීවත්වීමෙන් වැළක්ම මිච්ඡාජීව විරති නම්.

ත්‍රිවිධකායදුශ්චරිත-චතුර්විධවාග්දුශ්චරිතවස්තුන් නො ඉක්මවීම, මෙහි ලක්‍ෂණය වේ. එයින් සිත හැකිලීම, කෘත්‍යය වේ. ඒ දුශ්චරිතයන්ගේ නො කිරීම, පච්චුපට්ඨානය වේ. සද්ධාදිගුණ, පදට්ඨානය වේ. ‘තිවිධකායදුච්චරිතචතුබ්බිධවචීදුච්චරිතවත්ථූනං අවීතික්කමලක්ඛණා මිච්ඡාජීවවිරති, තතො එව සංකොචනරසා, තෙසං දුච්චරිතානං අකිරියපච්චුපට්ඨානා, සද්ධාහිරිඔත්තප්ප අප්පිච්ඡතාදිගුණ පදට්ඨානා’

ඵස්සය පටන්, මිච්ඡාජීවවිරතිය තෙක් කියූ මේ සතිස් වැදෑරුම් වූ සංස්කාරයෝ ප්‍රථමකාමාවචරකුශලවිඥානයෙහි යෙදෙත් යි යට කියන ලදී. ප්‍රථමකාමාවචරකුශලවිඥානයෙහි යම් සේ මොවුහු යෙදෙත් ද, දෙවන කාමාවචරකුශලවිඥානයෙහි ද එසේ යෙදෙති. සසඞ්ඛාරභාවමාත්‍රය, මේ දෙවන කුශල විඥානයෙහි ලා ලැබෙන වෙනස යි. අමෝහය හැර, අනික් පන්තිස් සංස්කාරයෝ තුන්වන කාමාවචරකුශලවිඥානය සමග යෙදෙති. සතර වැන්නෙහි ද මෙකී පන්තිස ම යෙදේ. මෙහි වෙනස සසඞ්ඛාරික භාවය යි. ප්‍රීතිය හැර, අනික් පන්තිස, පස්වැන්නෙහි යෙදේ. කරුණා-මුදිතා දෙදෙනා අර්‍පණාභාවයට පැමිණීමට පූර්‍වභාගයෙහි ම උපේක්‍ෂාසහගත චිත්තයෙහි යෙදෙති යි කීහ. යම් සංස්කාර කෙනෙක් පස් වැන්නෙහි යෙදෙත් ද, ඔවුහු ම සවැන්නෙහි ද යෙදෙත්. සසඞ්ඛාරභාවමාත්‍රය වෙනසි. සත් වැන්නෙහි යෙදෙන්නෝ, අමෝහය හැර, සවැනි සිතෙහි යෙදුනෝ ම ය. අටවැන්නෙහි ඔවුහු ම යෙදෙත්. වෙනස සසඞ්ඛාරිකභාවමාත්‍රය යි.

පළමුවන කාමාවචරමහාකුසලචිත්තයෙහි කියන ලද සතිස් සංස්කාරයන් අතුරෙහි විරති තුන හැර, අනික් තෙ තිස් සංස්කාරයෝ පළමුවන රූපාවචරකුශලවිඥානයෙහි යෙදෙත්. දෙවන සිතෙහි විතර්‍කය හැර, අන්‍යයෝ යෙදෙති. තෙවන සිතෙහි විචාරයත් හැර, අනික් තිස යෙදේ. පස් වැන්නෙහි කරුණා - මුදිතා දෙකත් හැර, අටවිසි සංස්කාර කෙනෙක් යෙදෙති.

පස්වන රූපාවචරකුශලවිඥානය හා යෙදුනු අටවිසි සංස්කාරයෝ ම අරූපාවචරකුශලවිඥාන සතරෙහි ද යෙදෙති.

පළමුවන රූපාවචරකුශලවිඥානයෙහි කියන ලද සංස්කාරයෝ ලෝකෝත්තරකුශලවිඥානයන් අතුරෙහි පළමු කොට ප්‍රථමද්ධ්‍යානික මාර්‍ගවිඥානයෙහි යෙදෙත්. ද්විතීයද්ධ්‍යානිකාදිභේද ඇති මාර්‍ග විඥානාදියෙහි දවිතීයාදිරූපාවචරවිඥානයන්හි කියන ලද ක්‍රමයෙන් සංස්කාරයන්ගේ යෙදීම දතයුතු ය. එහි එන විශේෂය කරුණා-මුදිතාවන්ගේ අභාවයත් නියතවිරතීන්ගේ අභාවයත් ලෝකෝත්තරභාවයත් යන මේ ය.

මෙතෙකින් මෙහි සැකෙවින් කියූ කුශලසංස්කාරයන්ගේ ලක්‍ෂණාදිස්වභාවයත් ඒ ඒ කුශලවිඥානයන් හා යෙදීමත් හොඳින් උගත යුතු ය.

අකුශලවිඥානයන් අතුරෙහි වනාහි ලෝභමූලිකප්‍රථම අකුශල විඥානයෙහි සංස්කාර සතළොසෙක් යෙදේ. ඵස්ස-චේතනා-විතක්ක-විචාර-පීති-විරිය-ජීවිත-සමාධි-අහිරික-අනොත්තප්ප-ලෝභ-මෝහ-මිච්ඡාදිට්ඨි යි ස්වරූපයෙන් ආ නියතසංස්කාර තෙළස ද, ඡන්ද-අධිමොක්ඛ-උද්ධච්ච-මනසිකාර යි යෙවාපනක, වශයෙන් ආ සතර දැ යි යන මොවුහුය එහි යෙදුනාහු.

‘න හිරීයති කායදුච්චරිතාදීහි, න ලජ්ජති, න ජිගුච්ඡතීති=අහිරිකො’ යම් ස්වභාවගතියක් තොමෝ කායදුශ්චරිතාදියෙන් ලජ්ජිත නො වේ ද, කායදුශ්චරිතාදිය පිළිකුල් නො කෙරේ ද, ඒ ගතිය අහිරික නම්. එසේ වූ පුද්ගලයා හෝ ධර්‍මසමූහය මෙයින් ගැණේ. ‘අහිරිකස්ස=භාවො, අහිරිකං’ ඒ පුද්ගලයාගේ හෝ ධර්‍මසමූහයාගේ ස්වභාවය අහිරික නැමැ යි කියන ලදී. කොටින් කිය යුත්තේ, පව්කම් කිරීමෙහි ලජ්ජා නැති බව අහිරිකය කියා ය. අශූචියෙහි පිළිකුල්බැව් නැති ගම්හූරකුට මෙන් මෙයට පව්කම් කිරීමෙහි ලා පිළිකුල්බවෙක් නො උපදියි.

අහිරිකය, කායදුශ්චරිතාදියෙන් පිළිකුල් නො වීම හෝ ලජජිත නො වීම ලකුණු කොට සිටියේ ය. කෘත්‍යය, ලජ්ජිත නො වන සැටියෙන් අකුසල් කිරීම යි. පව් කිරීමෙන් නො හැකිළීම, පච්චුපට්ඨාන යි. පදට්ඨානය, ආත්මගෞරවය නැති බව යි. ‘කාය දුච්චරිතාදීහි අජිගුච්ඡනලක්ඛණං අහිරිකං, අලජ්ජාලක්ඛණං වා, අලජ්ජාකාරෙන පාපානං කරණරසං, පාපතො අසංකොචන පච්චුපට්ඨානං, අත්තගාරවපදට්ඨානං’

‘න ඔත්තප්පතීති=අනොතප්පං’ පාපයෙන් තැතිගත්තේ නො වේ නු යි අනොත්තප්ප නම්. පාපයට භය නො වන ගතිය අනොත්තප්ප නැමැයි කීහ. සැකෙවින් කියයුත්තේ පව්කිරීමෙහිලා ඇතිවන නිර්‍භයභාවය, අනොත්තප්පය කියා ය. ගින්නට බිය නො වන පලඟැටියකු සේ ය.

අනොත්තප්පය, කායදුශ්චරිතාදියෙන් බිය නො වීම ලකුණු කොට සිටියේ ය. නොහොත් පාපධර්‍මයන් හේතුකොට නො තැති ගන්නා බව ලකුණු කොට ඇත්තෙකි. කෘත්‍යය, බිය නැති ලෙසින් පව්කිරීම යි. පවෙන් තැති නො ගැන්ම, පච්චුපට්ඨාන යි. අනුන් කෙරෙහි අගෞරවය, පදට්ඨාන යි. ‘කායදුච්චරිතාදීහි අසාරජ්ජ ලක්ඛණං අනොත්තප්පං, අනුත්තාසලක්ඛණං වා, නිබ්භයාකාරෙන පාපානං කරණරසං, පාපතො අනුත්තාසපච්චුපට්ඨානං, පරඅගාරවපදටඨානං’

අහිරික-අනොත්තප්පයෝ, හිරි ඔත්තප්පයන්ට ප්‍රතිපක්‍ෂ වෙති.

‘ලුබ්භන්ති තෙන, සයං වා ලුබ්භති, ලුබ්භනමත්තමෙවවාති=ලොභො’ ඒ කරණ කොට තමා හා යෙදී සිටි ධර්‍මයෝ අරමුණෙහි ගිජු වශයෙන් ඇලෙද්ද, තෙමේ හෝ ඇලෙන්නේ වේ ද, අරමුණෙහි ඇලීම් මාත්‍රයෙක් හෝ වේ ද, ඒ ලෝභ නම්. විස්තර යට කියන ලදී.

ලෝභය තෙමේ මම ය, මාගේ ය යි අරමුණු අල්වා ගැණී ම ලකුණු කොට සිටියේ ය. වඳුරු ලහටුව සේ ය. කෘත්‍යය, රත් කළ කබලෙක්හි දමන ලද මස්වැදැල්ල, එහි ඇලී යන්නා සේ අරමුණුවල දැඩිව ඇලීම යි. පච්චුපට්ඨානය, අරමුණු අත් නො හැර පැවැත්මයි. තෙල් සහිත සායම සේ ය. සංයෝජනයන්ට අරමුණු වන්නා වූ කාම සම්පත්තියෙහි ආස්වාදයක් ඇතැ යි දැකීම, පදට්ඨාන යි.

‘මුය්හන්ති තෙන, සයං වා මුය්හති, මුය්හනමත්ත මෙවවාති=මොහො’ ඒ කරණ කොට අරමුණෙහි මුළා වෙත් නු යි හෝ, තෙමේ මුළා වේ නු යි හෝ, මුළාවීම් මාත්‍රයෙක් නු යි හෝ මෝහ නම්.

මෙය, ධර්‍මවශයෙන් සෝතාපත්තිමාර්‍ගචිත්තයට පූර්‍වභාගයෙහි ගෝත්‍රභූචිත්තය දක්වා ද, පුද්ගලවශයෙන් අනාගාමීපුද්ගලයා දක්වා ද, භූමිවශයෙන් නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය දක්වා ද පැතිර පවතී. සියලු දුකට මූලකාරණ වන්නේ ද, දුඃඛසත්‍යාදි සකලධර්‍මයන් වසා ලන්නේ ද මෝහය යි.

මෝහය, ධර්‍මස්වභාවයන් තත් වූ පරිදි දක්නා ප්‍රඥාචක්‍ෂුස්හි අන්ධභාවය කිරීම, ලකුණු කොට සිටියේ ය. නොහොත් ප්‍රඥාවට ප්‍රතිපක්‍ෂභාවය, ලකුණු කොට ඇත්තේ ය. කෘත්‍යය, පිළිවිද දැනීමෙහි අපොහොසත්බව යි. නැත, ආරම්මණස්වභාවය වසා දැමීම යි. දුෂ්ප්‍රතිපත්තියට අභිමුඛවීම හෝ ප්‍රඥාචක්‍ෂූසෙහි අන්ධභාවයකිරීම, පච්චුපට්ඨාන යි. අයෝනිසෝමනසිකාරය, පදට්ඨාන යි. ‘චිත්තස්ස අන්ධභාවලක්ඛණො මොහො, අඤ්ඤාණලක්ඛණො වා, අසම්පටිවෙධරසො, අසම්මාපටිපත්තී පච්චුපට්ඨානො, අන්ධකාරපච්චුපට්ඨානො වා, අයොනිසො මනසිකාරපදටඨානො’

‘මිච්ඡා පස්සති තාය, සයං වා මිච්ඡා පස්සති, මිච්ඡා දස්සන මත්තමෙවවාති=මිච්ඡාදිට්ඨි’ තමන් හා, යෙදී සිටියා වූ ධර්‍මයෝ ඒ කරණ කොට නියම තත්ත්‍වය වූ අනිත්‍යාදිධර්‍මතත්ත්‍වයන් නිත්‍යාදි ස්වභාවයෙන් දකී ද, තෙමේ වරදවා දකිත් ද, නිත්‍යාදිආකාරයෙන් වරදවා දැකීම් මාත්‍රයෙක් වේ ද, ඒ මිත්‍ථ්‍යාදෘෂ්ටි නම්. විස්තර යට කියන ලදී.

මෝ තොමෝ, නුනුවනින් අරමුණු දැඩි කොට ගැණීම, ලකුණු කොට සිටියා ය. කෘත්‍යය, ධර්‍මස්වභාවය ඇති තතු ඉක්මවා විපරීත වූ අවිද්‍යමාන වූ නිත්‍යාදිස්වභාවය දැඩි කොට අල්වා ගැණීම යි. විපරීත වශයෙන් ‘මේ ම සත්‍ය ය, අනික අසත්‍ය ය’ යි මෙනෙහි කිරීම, පච්චුපට්ඨාන යි. බුද්ධාදිආර්‍ය්‍යයන් නො දක්නා කැමැතිබව, පදට්ඨාන යි. ‘අයොනිසො අභිනිවෙසලක්ඛණා මිචඡාදිට්ඨි, පරාමාසරසා, මිච්‍ඡාභිනිවෙසපච්චුපට්ඨානා, අරියානං අදස්සනකාමතාදි පදට්ඨානා.’

‘උදධරතීති=උදධටං’ යම් ස්වභාවධර්‍මයෙක් තෙමේ, අරමුණු වලින් නිතර උඩ නගී ද, ඒ ස්වභාවධර්‍මය උද්ධටැ යි කියන ලද්දේය. ඒ නම් චිත්තය යි. එසේ උඩුකුරුව යන්නා වූ සිතෙහි සැලීම හෝ, සම්ප්‍රයුක්තධර්‍මයන්ගේ නො සන්සුන් ආකාරයෙන් පැවැත්ම හෝ උද්ධච්ච නම්. ‘උද්ධටස්ස භාවො=උද්ධච්චං’ විස්තර යට කියන ලදී.

මේ වනාහි, සිතේ නො සන්සිඳුම, ලකුණු කොට සිටියේ ය. කෘත්‍යය, එක් අරමුණක නො පිහිටීම යි. පච්චුපට්ඨානය, සැලීම යි. පදට්ඨානය, අයෝනිසෝමනසිකාරය යි. ‘අවුපසමලක්ඛණං උද්ධච්චං, අනවට්ඨානරසං, භන්තත්තපච්චුපට්ඨානං, අයොනිසො මනසිකාරපදට්ඨානං’

සෙස්සෝ කී ලෙසින් දතයුත්තාහ. ඒ ඒ අකුසලචිත්තයෙහි යෙදුනු සංස්කාරයන්ගේ අකුසලභාවයත්, අකුසල් බැවින් ම වන ලාමකභාවයත් කුසල සංස්කාරයන්ට වඩා දක්නා වෙනස යි.

යට කියූ ලෙසින් මේ සතළොස් සංස්කාරයෝ ප්‍රථම අකුශල විඥානයෙහි යෙදී ගණිත්. දෙවන අකුශලවිඥානයෙහි ද යෙදෙන්නෝ ය මොවුහු, අනුන් හෝ තමන් පිළිබඳ වූ පුර්‍වප්‍රයෝගය යි කියන සංස්කාරිකභාවයත්, ථීනමිද්ධ දෙක්හි අනියතභාවයත් මෙහි දෙවන අකුශලවිඥානයෙහි ලා දක්නා ලැබෙන වෙනස යි.

‘ථිනනතා=ථීනං’ එහි හැසුනු බව, ථීන නම්. ‘මිද්ධනතා=මිද්ධං’ කලකිරෙණබව, මිද්ධ නම්. සිත අරමුණු නො ඉවසනබව හා හැකිළෙන බව ථීන යි ද, වේදනාදිනාමස්කන්ධයන්ගේ අරමුණු ගැණීමෙහි අසමත්බච මිද්ධ යි ද කියන ලද්දේ ය.

ථීනය, උත්සාහයට ප්‍රතිපක්‍ෂභාවය ලකුණු කොට සිටියේ ය. කෘත්‍යය, චෛතසිකවීර්‍ය්‍යය විනාශ කිරීම යි. පච්චුපට්ඨානය, සම්ප්‍රයුක්තධර්‍මයන් පසුබට කිරීම යි. පදට්ඨානය, විවේකසෙනසුන් ආදියෙහි නො ඇලීම, ඇඟමැලිකැඩීම ආදී වූ අලසබැව්හි අනුවණින් මෙනෙහි කිරීම යි. ‘අනුස්සාහලක්ඛණං ථීනං, විරියවිනොදනරසං, සංසීදනපච්චුපට්ඨානං, අරතිවිජම්භිකාදීසු අයොනිසො මනසිකාරපදට්ඨානං’

මිද්ධය, කටයුතුවල නො සමබව ලකුණු කොට සිටියේ ය. කෘත්‍යය, සම්ප්‍රයුක්තධර්‍මයන් මුවහ කිරීම යි. පච්චුපට්ඨානය, හැකුළුනු බව යි. නිදාවැටීම හෝ පච්චුපට්ඨාන යි. පදට්ඨානය, විවේක සෙනසුන් ආදියෙහි නො ඇලීම, ඇඟමැලිකැඩීමාදී වූ අලසබැව්හි අනුවණින් මෙනෙහි කිරීම යි. ‘අකම්මඤ්ඤතාලක්ඛණං මිද්ධං, ඔනහනරසං, ලීනතාපච්චුපට්ඨානං, පචලායිකානිද්දාපච්චුපට්ඨානං වා, අරතිවිජම්භිකාදීසු අයොනිසොමනසිකාරපදට්ඨානං’ සෙස්ස පෙර කී සේ ය.

ප්‍රථම අකුශලවිඥානයෙහි කියූ සතළොස් සංස්කාරයන් අතුරෙහි මිථ්‍යාදෘෂ්ටිය හැර, අනික් සොළොස් සංස්කාරයෝ තුන්වන අකුශලවිඥානයෙහි යෙදෙති. සෙස්සෙහි ද යෙදීම මෙසේ ය. එහෙත් තුන්වන අකුශලවිඥානයෙහි මානය අනියතවශයෙන් යෙදෙන්නේ ය. එහෙයින් එහි අනියතවශයෙන් යෙදෙන්නා වූ මානය සමග සතළොස් ධර්‍මකෙනෙක් වෙති යි දතයුතු ය. සෙස්ස යට කියන ලදී.

මානය, උඩඟුබව ලකුණු කොට සිටියේ ය. කෘත්‍යය, අනුග්‍රහ කිරීම යි. පච්චුපට්ඨානය, කොඩියක් මෙන් තමා උසස් තන්හි තබා පෙන්වීම යි. පදට්ඨානය, මිථ්‍යාදෘෂ්ටියෙන් තොරවූ ලෝභය යි. ‘උන්නතිලක්ඛණො මානො, සම්පග්ගහරසො, කෙතුකම්‍යතා පච්චුපට්ඨානො, දිට්ඨිවිප්පයුත්තලොභපදට්ඨානො’

දෙවන අකුශලවිඥානයෙහි කියූ සංස්කාරයන් අතුරෙහි මිත්‍ථ්‍යාදෘෂ්ටිය හැර, අනික් සොළොස් සංස්කාරයෝ සතරවන අකුශල විඥානයෙහි යෙදීමට යන්නෝ ය. මෙහි ද මානය අනියත වේ. පළමුවන අකුශලවිඥානයෙහි කියන ලද්දවුන් අතුරෙහි ප්‍රීතිය හැර, අනික් සොළොස, පස්වන අකුශලවිඥානයෙහි යෙදී ගන්නෝ ය. එ පරිද්දෙන් ම ස වැනි වූ අකුශලවිඥානයෙහි සොළොස් සංස්කාර කෙනෙක් සම්ප්‍රයෝගයට යන්නාහ. එහි විශේෂය වන්නේ, සවැනි වූ විඥානයාගේ සංස්කාරිකභාවය හා ථීනමිද්ධයාගේ අනියතභාව මාත්‍රය යි. පස්වැනි වූ විඥානයෙහි කියන ලද්දවුන් අතුරෙහි මිත්‍ථ්‍යා දෘෂ්ටිය හැර, අනික් සොළොස් සංස්කාරයෝ සත්වැන්නෙහි යෙදෙති. මෙහි මානය අනියත වේ. සවැනි වූ අකුශලචිඥානයෙහි කියනලද්දවුන් අතුරෙහි මිත්‍ථ්‍යාදෘෂ්ටිය හැර, අනික් සංස්කාරයෝ අටවැන්න හා යෙදෙති. මෙහි දී මානය අනියත වේ. නියත වූ ස්වරූපවශයෙන් ආ ඵස්ස - වේදනා - විතක්ක - විචාර - විරිය - ජීවිත - සමාධි - අහිරික - අනොත්තප්ප - දෝස - මෝහ, යන එකොළොස ද, යෙවාපනක’ වශයෙන් ආ ඡන්ද-අධිමොක්ඛ-උද්ධච්ච-මනසිකාර, යන, සතර ද, අනියත වශයෙන් ආ ඉස්සා-මච්ඡරිය- කුක්කුච්ච, යන තුන දැ යි අටළොස් සංස්කාරයෝ දෝසමූලිකඅකුශලවිඥානයන් දෙදෙනා අතුරෙහි ප්‍රථමවිඥානයෙහි සම්ප්‍රයෝගයට යෙති.

‘දුස්සන්ති තෙන, සයං වා දුස්සති, දුස්සනමත්තමෙවවාති=දොසො’ යම් ධර්‍මශක්තියකින් තමාත් තමන් හා යෙදුනු ධර්‍මයෝත් අරමුණුවල දූෂිත වෙත් ද, ඒ දූෂණයට හේතු වූ ධර්‍මශක්තිය දෝස නම්. දූෂිතවීම් මාත්‍රය හෝ දෝස නමි. යටැ කියන ලද ය.

දෝසය තෙමේ, කිපීම ලකුණු කොට සිටියේ ය. හෙවත් මහත් සැඩබව ලකුණු කොට ඇත්තේ ය. දඬු මුගුරු ආදියෙන් පහර කෑ සර්‍පයකු මෙනි. කෘත්‍යය, අනිෂ්ටරූපයන් ඉපදවීම් වශයෙන් ශරීරයාගේ කම්පනය යි. සර්‍පවිෂ පැතිරීම මෙනි. හෘදයවස්තුව දැවීම හෝ කෘත්‍යය යි. ලැව්ගින්නක් මෙනි. පච්චුපට්ඨානය, තමන් හා අනුන් දූෂණය කිරීම යි. ලැබූ ඉඩපහසුකම ඇති සතුරකු මෙනි. පදට්ඨානය, ආඝාතවස්තු යි. විස හා මුසු වූ පූතිමුත්‍රය මෙනි. “චණ්ඩික්ක ලක්ඛණො දොසො පහටාසිවිසො විය, විසප්පනරසො විසනිපාතො විය, අත්තනොනිස්සයදහනරසො වා දාවග්ගි විය, දූසන පච්චුපට්ඨානො, ල‍ද්ධොකාසො විය සපත්තො, ආඝාතවත්ථුපදට්ඨානො විසංසට්ඨපූතිමුත්තං විය”

‘ඉස්සායනා = ඉස්සා’ පරසම්පත්තිය නුරුස්නා බව ඉස්සා නම්. ඕ පහළ වන්නී අනුන් අයත් සම්පත් දැකීමෙන් හා අනුන් ගුණ ඇසීමෙන් ය. ඊර්‍ෂ්‍යාව සත්වයා සංසාර නැමැති රථයෙහි යොදවන්නා වූ සංයෝජනසඞ්ඛ්‍යාත වූ රැහැණක් බඳුය යි ද, යමකුගේ සිහි ඊර්‍ෂ්‍යා නැමැති ගිනිදැල දැල් වේ නම්, හෙතෙමේ බුද්ධාදි ආර්‍ය්‍යයන් විසින් විඳිනු ලබන සතුටක් නො ලබා යි ද කීහු.

ඊර්‍ෂ්‍යාව, අනුන් අයත් සම්පත් නො ඉවසීම ලකුණු කොට සිටියා ය. කෘත්‍යය, අනුන් අයත් සම්පත්තියෙහි නො ඇල්ම යි. පච්චුපට්ඨානය, පරසම්පත්තිය දකිනු නො හැකිව මුහුණ හකුළුවා ගැණීම හෝ ඉවත බැලීම යි. පදට්ඨානය, පරසම්පත්තිය යි. ‘පරසම්පත්තීනං උසූයනලක්ඛණා ඉස්සා, තත්‍ථෙව අනභිරතිරසා තතො විමුඛභාවපච්චුපට්ඨනා, පරසම්පත්තිපදට්ඨානා’

‘මච්ඡරති අත්තසම්පත්තිං නිගූහතීති = මච්ඡෙරො’ යමෙක් ස්වසම්පත්තිය සඟවා ද, හෙතෙමේ මච්ඡෙර නම්. එබන්දකුගේ ස්වභාවය හෙවත් මසුරා යි කීමට යම් ධර්‍මශක්තියක් උපකාර වේ ද, ඒ ධර්‍මශක්තිය මච්ඡරිය යි කියනු ලැබේ. ‘මච්ඡෙරස්ස = භාවො මච්ඡරියං, මා ඉදං අච්ඡරියං අඤ්ඤෙසං හොතු මමෙව හොතු’ මේ ඓශ්චර්‍ය්‍යය අන්‍යයන්ට නො වේවා, මට ම වේවා යි පැවැති ස්වභාවය හෝ චිත්තාධ්‍යාශය මච්ඡරිය යි දත යුතු ය. මෙය ආවාස කුල-ලාභ-වණ්ණ-ධම්ම’ යි පස් වැදෑරුම් ය.

මච්ඡරිය, ලැබූ ද එසේ ම ලැබිය යුතු වූ ද තම සම්පත්තිය ලකුණු කොට සිටියේ ය. කෘත්‍යය, තමා අයත් ඒ සම්පත්තිය මෙරමා හා සාධාරණබව නො ඉවසීම යි. පච්චුපට්ඨානය, මෙරමා හා සාධාරණ බව නො ඉවසීම නුරුස්නා ආකාරයෙන් සිත හැකිළීම යි. පදට්ඨානය, තමාගේ ආවාසාදී වූ සම්පත් සමූහය යි. ‘ලද්ධානං වා ලභිතබ්බානං වා අත්තනො සම්පත්තීනං නිගූහන ලක්ඛණං මච්ඡරියං, තාසංයෙව පරෙහි සාධාරණභාවඅක්ඛමනරසං, සංකොචනපච්චුපට්ඨානං, අත්තසම්පත්තිපදටඨානං’

‘කුච්ජිතං කතං = කුකතං’ රැස්කළ දුශ්චරිතය හා රැස් නො කළ සුචරිතයත් දෙකම පිළිකුල් කටයුතු බැවින් කුකත නම්. ඒ කුකතය අරමුණු කොට අපායගාමී වූ අකුසල් මා විසින් රැස් කරන ලදැ යි සිතීමෙහි දී හටගැණෙන විපිළිසර වූ චිත්තොත්පාදයත්, ස්වර්‍ගමෝක්‍ෂ දෙකට කරුණු වූ කුසල් මා විසින් නො කරණ ලදැ යි සිතීමෙහි දී නැගෙන විපිළිසර වූ චිත්තොත්පාදයත් යන චිත්තොත්පාද දෙක කුකත යි ගැණේ.. කුකත නම් වූ චිත්තොත්පාද දෙක්හි වූ ස්වභාවය කුක්කුච්ච නම්.

කුක්කුචය, කළ නො කළ විවිධ දුශ්චරිතසුචරිතයන් අනුව ශෝක කිරීම ලකුණු කොට සිටියේ ය. කෘත්‍යය, කළ නො කළ දුශ්වරිත සුචරිතයන් නැවැත නැවැත සිහිකරමින් ශෝක කිරීම යි. පච්චුපට්ඨානය, නැවැත නැවැත ශෝක කිරීමෙන් විපිළිසරවීම යි. පදට්ඨානය, කළ නො කළ දුශ්චරිත සුචරිතය යි. ‘පච්ඡානුතාපන ලක්ඛණං කුක්කුච්චං, කතාකතානුසොචනරසං, විප්පටිරිසාර පච්චුපට්ඨානං, කතාකතපදට්ඨානං’

අන්‍යයෝ යට කීසේ දත යුත්තාහ. මේ අටළොස් සංස්කාරයෝ දෝසමූලික වූ ප්‍රථම අකුශලවිඥානයෙහි යෙදෙති. එමෙන් දෙවන දෝසමූලිකඅකුශලවිඥානය හා ද සම්ප්‍රයෝගයට යෙති. මේ දෙවන සිතෙහි වන්නා වූ විශේෂය නම්, සසංස්කාරිකභාවය හා ඉස්සා-මච්ඡරිය-කුක්කුච්ච, යන නියතයන් කෙරෙහි ථීනමිද්ධයන්ගේ සම්භවයත් ය.

මෝහමූලික අකුශලවිඥාන දෙ දෙනා අතුරෙහි විචිකිච්ඡා සම්ප්‍රයුක්තඅකුශලවිඥානය සමග පළමු කොට ඵස්ස-චේතනා-විතක්ක-විචාර-විරිය-ජීවිත-චිත්තට්ඨිති-අහිරික-අනොත්තප්ප-මෝහ-විවිකිච්ඡා, යන ස්වරූපයෙන් ආවා වූ එකොළස ද, යෙවාපනක’ වශයෙන් ආ උද්ධච්ච-මනසිකාර දෙක ද යන තෙළෙස සම්ප්‍රයෝගයට යන්නේ ය. ‘තත්ථ චිත්තට්ඨීතීතිපවත්තිට්ඨිති මත්තො දුබ්බලො සමාධි’ යන මෙයින් එහි චිත්තට්ඨිති යි කියන ලද්දේ ප්‍රවෘත්තිස්ථිති මාත්‍ර වූ දුර්‍වල සමාධිය, යි කියන ලදී. චිත්තපරම්පරාවගේ නො සැලී සිටීමෙහි ලා උපකාරවීමට, මෙයට ශක්තියක් නැත. මේ වනාහි චිත්තයාගේ පැවැත්මට ප්‍රත්‍යය මාත්‍රයෙක් ම වේ. එහෙයිනි පවත්තිට්ඨිති’ යි කීයේ. දුර්‍වලසමාධිය යි කියේත් එහෙයිනි. මෙය මාර්‍ගාඞ්ගාදිභාවයට නො යයි. අධිමෝක්‍ෂය නැති බැවිනි.

විචිකිච්ඡාව සැකෙවින් යටැ කියන ලද ය. ඕ සැකකිරීම ලකුණු කොට සිටියා ය. ‘මේ වේ ද, මේ නො වේ ද, යනාදීන් සැකකිරීම් වශයෙන් හටගැන්ම හෝ ලක්‍ෂණ යි. කෘත්‍යය, අරමුණෙහි චිත්තයාගේ චංචලභාවය යි. සැලෙනගතිය යි. පච්චුපට්ඨානය, අරමුණෙහි එක් කෙළවරක් නො ගෙණ නොයෙක් ලෙසින් ගැණීම යි. පදට්ඨානය, අනුවණින් මෙනෙහි කිරීමයි. ‘සංසයලක්ඛණා විචිකිච්ඡා, කම්පනරසා, අනිච්ඡයනපච්චුපට්ඨානා, අනෙකසංගාහ පච්චුපට්ඨානා වා, අයොනිසොමනසිකාර පදට්ඨානා’

‘පටිපත්ති අන්තරායකරා එසා’ යි කියූ බැවින් විචිකිච්ඡාව ප්‍රතිපත්තීන්ට අන්තරායකරධර්‍මයෙකැ යි දතයුතු ය.

විචිකිච්ඡාසම්ප්‍රයුක්තචිත්තයෙහි කියූ ධර්‍මයන් අතුරෙහි විචිකිච්ඡාව හැර, අනික් දොළොස් සංස්කාරයෝ උද්ධච්චසම්ප්‍රයුක්ත චිත්තය හා සම්ප්‍රයෝගයට යෙති. මෙහි විෂේශය නම්, විචිකිච්ඡාව නැති බැවින් අධිමෝක්‍ෂයාගේ ලැබීම යි. ඒ හා ම තෙළෙස් සංස්කාර කෙනෙක් ම යෙදෙති. මෙහි අධිමෝක්‍ෂයාගේ ලැබීම කරණ කොට සමාධිය බලවත් වේ. උද්ධච්චසම්ප්‍රයුක්තචිත්තයෙහි උපදින උද්ධච්චය, රූප වශයෙන් ම මෙහි ආයේ ය. අධිමෝක්‍ෂ මනස්කාරයෝ ආවෝ යෙවාපනක වශයෙනි. අකුශලසංස්කාරයන්ගේ හැටි සැකෙවින් මෙසේ ය.

අව්‍යාකෘතසංස්කාරයන් අතුරෙහි පළමු කොට විපාක අව්‍යාකෘතයෝ අහේතුක-සහේතුක වශයෙන් දෙ වැදෑරුම් වෙති. එහි අහේතුක විපාක විඥානයන් හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සංස්කාරයෝ අහේතුකයහ. ඔවුන් අතුරෙහි ද කුශලාකුශල චක්‍ෂුර්විඥානයන් හා සම්ප්‍රයුක්තවූවෝ ඵස්ස-චේතනා-ජීවිත-චිත්තට්ඨිති යි ස්වරූපවශයෙන් ආවා වූ සතරදෙන හා යෙවාපනක වශයෙන් ආ මනසිකාර, යි පස්දෙනෙක් වෙති. සෝතවිඤ්ඤාණ-ඝාණවිඤ්ඤාණ-ජිවහාවිඤ්ඤාණ-කායවිඤ්ඤාණ යන මොවුන් හා සම්ප්‍රයෝගයට ගියෝ මෙකී පස් දෙන ම ය. එස්ස-චේතනා-ජීවිත-චිත්තට්ඨිති-මනසිකාර යන පසත් විතක්ක-විචාර-අධිමොක්ඛ යන තුනත් දෙවැදෑරුම් වූ කුශල විපාක - අකුශලවිපාකමනෝධාතු සඞ්ඛ්‍යාත සම්ප්‍රත්‍යෙෂණ චිත්තයන් හා සම්ප්‍රයුක්ත වෙත්, ඒ අට ම අහේතුක මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතුසඞ්ඛ්‍යාතසන්තීරණ තුන හා ද යෙදේ. විශේෂය නම්, ඒ ත්‍රිවිධ මනෝවිඤ්ඤාණධාතූන් අතුරෙහි සෝමනස්සසහගත සන්තීරණ අහේතුකමනෝවිඤ්ඤාණධාතු චිත්තයෙහි ප්‍රීතිය අධිකවීම යි. එයින් අන්‍ය වූ සහේතුකවිපාකවිඤ්ඤාණය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සංස්කාරයෝ සහේතුකසංස්කාරයෝ ම වෙති. ඔවුන් අතුරෙහි අට වැදෑරු වූ කාමාවචරවිපාකවිඤ්ඤාණයන් හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සංස්කාරයෝ, අට වැදෑරුම් වූ කාමාවචර කුසල-විඤ්ඤාණයන් හා සම්ප්‍රයුක්තවූ සංස්කාරයන් හා සමාන වෙති. විශේෂය නම්, අනියතයන් අතර වූ කරුණා-මුදිතා දෙක සත්වයන් ම අරමුණු කොට ඇති බැවින් විපාකචිත්තයෙහි ඔවුන් නො ලැබීම ය. කාමාවචර විපාකයෝ, ඒකාන්තයෙන් කාමාවචරාරම්මණික වෙති. කරුණා-මුදිතාවන් පමණක් නො ව විරතීහු ද කාමාවචර චිත්තයෙහි නො ලැබෙති.

රූපාවචර-අරූපාවචර-ලොකුත්තර විපාකවිඤ්ඤාණයන් හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සංස්කාරයෝ, ඒ රූපාවචරාදිවිපාකවිඤ්ඤාණයන්ගේ කුසලවිඤ්ඤාණයන් හා යෙදී සිටින සංස්කාර හා සමාන වෙති. ක්‍රියා අව්‍යාකෘතසංස්කාරයෝ ද, අහේතුක-සහේතුක භේදයෙන් දෙවැදෑරුම් ය. ඔවුන් අතුරෙහි අහේතුකක්‍රියා විඤ්ඤාණයන් හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සංස්කාරයෝ අහේතුක වෙති. ඒ අහේතුකක්‍රියාවිඤ්ඤාණයන් හා හා යෙදුනු සංස්කාරයෝ, කුසලවිපාක මනෝධාතු-අහේතුකමනෝවිඤ්ඤාණ ධාතු දෙක හා යෙදෙන සංස්කාර හා සමාන වෙති. ක්‍රියා සංස්කාරයන් අතර අහේතුක ක්‍රියාමනෝධාතුව හා සම්ප්‍රයුක්ත වු සංස්කාරයෝ කුසලවිපාක මනෝධාතුව හා යෙදුනු සංස්කාර හා සමාන වෙති. හසිතුප්පාද මනෝවිඤ්ඤාණධාතුව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සංස්කාරයෝ, සෝමනස්සසහගතසන්තීරණවිඤ්ඤාණය හා යෙදෙන සංස්කාරයන් හා සමානයහ. වොත්ථපනචිත්තයෙහි යෙදෙන සංස්කාර, උපෙක්ඛා සහගතසන්තීරණචිත්තයෙහි යෙදුනවුන් හා සමාන ය. මනෝ විඤ්ඤාණධාතුයුගලයෙහි වීර්‍ය්‍යය අධික වේ. වීර්‍ය්‍යස්වභාවය ප්‍රකට හෙයින් බලප්‍රාප්ත වූ සමාධිය වන්නේ ය. මේ මෙහි වෙනස යි.

සහේතුක ක්‍රියාවිඤ්ඤාණයන්හි වූ සංස්කාර, සහේතුක නම් වේ. කාමාවචරක්‍රියාවිඤ්ඤාණ අට හා යෙදුනු සංස්කාර, විරති තුන හැර, කාමාවචරකුසලවිඤ්ඤාණ අටෙහි වූ සංස්කාර හා සමාන ය. මෙහි විරතීන් හැරය යි කීයේ සමුච්ඡේදවිරති තුන හේතු කොට රහතුන් වහන්සේට විරමණය සිද්ධවන හෙයින් ක්‍රියා සිත්හි විරතීන් නො ලැබෙන බැවිනි. නවවැදෑරුම් රූපාවචර-අරූපාවචරක්‍රියා සිත්හි යෙදෙන සංස්කාරධර්‍ම, ආරම්මණප්‍රවෘත්ති ආකාරයෙන් ඔවුන්ගේ කුසලවිඤ්ඤාණයන්හි යෙදුනු සංස්කාර සමාන වේ. අව්‍යකෘතසංස්කාරැයි සැකෙවින් මේ කීයේ.

‘විජානාතීති ඛො භික්ඛවෙ! තසමා විඤ්ඤාණන්ති වුච්චති කිං ච විජානාති -පෙ- අලොකිතම්පි විජානාති, විජානාතීති ඛො භික්ඛවෙ! තස්මා විඤ්ඤාණන්ති වුච්චති’ යනු දේශනා යි. අරමුණු වෙසෙසින් හඳුනා ද, දැන ගණී ද ඒ අරමුණු හඳුනාගන්නා ශක්තිය විඤ්ඤාණ යි කියනු ලැබේ. අරමුණු ගැණීමෙහි පොහොසත් වූ ධර්‍මශක්තිය, වෙසෙසින් ඉතා හොඳින් අරමුණු දැනීම කෙරේ ය යන අර්‍ත්‍ථයෙන් විඤ්ඤාණ නම් වේ. විඤ්ඤාණං-චිත්තං-මනො යන පදත්‍රය අර්‍ත්‍ථවශයෙන් එකාර්‍ත්‍ථ ඇත්තේ ය. එහෙත් ව්‍යඤ්ජනනානාත්වය මෙන් අර්‍ත්‍ථනානාත්වයෙක් එහි නැත්තේ ද නො වේ.

අරමුණු දැන ගන්නා ලක්‍ෂණයෙන් එක් වැදෑරුම් වූ විඤ්ඤාණය ජාතිවශයෙන්, කුසල-අකුසල-අව්‍යාකත වශයෙන් තෙවැදෑරුම් ය. එහි කුශලාර්‍ත්‍ථයෙන් සමාන වූ ධර්‍මකොට්ඨාසය, කුසලජාති නම් වේ. සෙසු ජාති දෙකත් මෙසේ ය.

කුශලශබ්දය, ආරෝග්‍ය - අනවද්‍ය - ඡෙක - සුඛවිපාක යන අර්‍ත්‍ථසතරෙහි වැටේ. ‘කච්චිනු භොතො කුසලං කච්චිනු භොතො අනාමයං’ යනාදි තන්හි ආරොග්‍යාර්‍ත්‍ථයෙහි ආයේය. ‘කතමො පන භන්තෙ! කායසමාචාරො කුසලො සො ඛො මහාරජ! කායසමාචාරො අනවජ්ජොති ච, පුනචපරං භන්තෙ! එතදනුත්තරියං යථා භගවා ධම්මං දෙසෙති කුසලෙසු ධම්මෙසු’ යනාදි තන්හි අනවද්‍යාර්‍ත්‍ථයෙහි වැටේ. ‘කුසලො ත්‍වං රථස්ස අඞ්ග පච්චඞ්ගානං, කුසලා නච්චගීතස්ස, සික්ඛිතා චාතුරිත්ථියෝ’ යනාදි තන්හි ආයේ දක්‍ෂාර්‍ත්‍ථයෙහි ය. සුඛවිපාකාර්‍ත්‍ථයෙහි ආයේ ‘කුසලානං භික්ඛවෙ! සමාදානහෙතු කුසලස්ස කම්මස්ස කතත්තා උපවිතත්තා’ යනාදි තන්හි ය. මෙහිලා ආරෝග්‍ය - අනවද්‍ය - සුඛවිපාක යන අර්‍ත්‍ථ තුනෙහි කැමතිවනු ලැබේ.

‘කුචඡිතෙ පාපකෙ ධම්මෙ සලයන්ති චලයන්ති කම්පෙන්ති විද්ධංසෙන්තීති = කුසලා, කුච්ඡිතෙන වා ආකාරෙන සයන්තීති = කුසා, තෙ අකුසලසඞ්ඛාතෙ කුසෙ ලුනන්ති ඡින්‍දන්තීති = කුසලා, කුච්ඡිතානං වා සානතො තනු කරණතො ඔසාන කරණතො ඤාණං කුසං නාම, තෙන කුසෙන ලාතබ්බාති = කුසලා, යථා වා කුසා උභයභාගගතං කිලෙස පක්ඛං ලුනන්ති තස්මා කුසා විය ලුනනති ති = කුසලා”

ශ්‍රද්ධාවෙන් අශ්‍රද්ධාවත් අමෝහයෙන් මෝහයත් යනාදි පිළිවෙළින් තදඞ්ගප්‍රහාණයෙන් අකුශලචෛතසිකධර්‍මයන් පහකරණ හෙයින්, නින්දිතලෙසින් සිත්සතන්හි හෝනා අරුතින් රාගාදිපාපධර්‍ම, කුස යි කියනු ලැබේ. ඒ කුස නම් වූ පාපධර්‍මයන් ශ්‍රද්ධාප්‍රඥාදි ගුණධර්‍මයන් විසින් සිඳලන හෙයින්, රාගාදි පාපධර්‍මයන් තුනී කරන හෙයින් ඤාණය කුස යි කියනු ලැබේ, ඒ කුසසඞ්ඛ්‍යාත ඤාණයෙන් ඔවුන් සිඳ අවසන් කරණ හෙයින්, අතට ගත් කුසතණපතින්, අත් දෙ පැත්ත කැපී යන්නාක් මෙන් ශ්‍රද්ධාදි කුශලධර්‍මයන් විසින් උපන්නා වූ ද, උපදින්නා වූ ද සියලු කෙලෙසුන් සිඳලන හෙයින් මෙකී චිත්තජාතිය කුසල නම් වේ.

තවද මේ චිත්තශක්තිය කායවාක්ආදිදුශ්චරිතයන් නසයි. ද්වෙශාදිපාපධර්‍මයන් සිඳලයි. ප්‍රාණඝාතාදිපාපයන් වනසයි.

කු, යි නාමරූපපරම්පරාවට නමෙකි. රාගාදිකෙලෙසුන්ගේ පැවැත්මට ආධාරවන හෙයිනි. එහෙයින් රාගාදී වූ කෙලෙසුන් කුස යි කියති. ඒ ආධාර කොට පවත්නා බැවිනි. ආධාරාධෙය වශයෙන් පවත්නා නාමරූපධර්‍ම හා රාගාදීක්ලේශධර්‍ම සිඳලන මේ චින්තකොට්ඨාසය කුසල යි කියනු ලැබේ.

ආරෝග්‍ය-අනවද්‍ය -සුඛවිපාකාර්‍ත්‍ථයනට ප්‍රතිපක්‍ෂ වූ පටහැනි ව සිටියා වූ ධර්‍ම සමූහය අකුසල නම් වේ.

කුසලභාවයෙන් හෝ අකුසලභාවයෙන් නො වදාළ සමූහය අව්‍යාකත නම් වේ. ඒ මේ අව්‍යාකතයෝ අවිපාකස්වභාවය ලක්‍ෂණ කොට සිටියෝ ය. විපාක උපදවන්නෝ, කුශලාකුශලයෝමය. අව්‍යාකතයෝ විපාක නො උපදවති.

මොවුන් අතුරෙහි කුශලය තෙමේ, කාමාවචර - රූපාවචර - අරූපාවචර - ලොකුත්තර යි භූමිභේදයෙන් සිවු වැදෑරුම් ය. යම්කිසි තැනෙක් යම්කිසි ධර්‍මයක්හුගේ හට ගැණීමට සථාන වේ නම්, ඒ ස්ථානය ඒ ධර්‍මයට භූමි වේ. එය ස්ථානවශයෙන් හා අවස්ථාවශයෙන් ලැබේ. ලෝකෝත්තරධර්‍ම හටගන්නා භූමියක් නැත. ලෝකෝත්තරධර්‍ම යම් අවස්ථාවෙක හට ගණී නම්, ඒ අවස්ථාව ලෝකෝත්තරධර්‍මයන්ගේ භූමිය යි. කාම - රූප - අරූපයන්ට ස්ථානවශයෙන් හා අවස්ථා වශයෙන් භූමිසම්භවය වේ.

අස්සක් මුල්ලක් නො හැර කාමවස්තූන්ගෙන් පිරී සිටි වස්තු කාම ක්ලේශකාමයන්ගෙන් නො තොර වූ ස්ථාන, කාම භූමි නම් වේ. ගණනින් ඒ එකොළොසෙකි. එහි ගැලෙන හැසිරෙන සිත් කොටස කාමාවචර නම් වේ. රූපතෘෂ්ණාවන්ගේ පැවැත්මට ස්ථාන වූයේ රූපභූමි නම් වේ. ගණනින් ඒ සොළොසෙකි. එහි හැසිරෙන ගැලෙන සිත් කොටස රූපාවචර නම් වේ. අරූපරාගයට ස්ථාන වූයේ අරූපභූමි නම් වේ. ගණනින් සතරෙකි. එහි හැසිරෙන සිත් කොටස අරූපාවචර නම් වේ. උපාදානස්කන්ධයෙන් නැගී සිටි සතරමගපලසිත් ලෝකෝත්තර නම් වේ.

එහි ඔවුන් අතුරෙහි කාමාවචරකුසලය තෙමේ, සොමනස්ස-උපෙක්ඛා-ඤාණ-සඞ්ඛාර භේදයෙන් අට වැදෑරුම් ය.

රූපාවචරකුසලය තෙමේ, විතක්ක-විචාර-පීති-සුඛ-එකග්ගතා යන ධ්‍යානාඞ්ගභේදයෙන් පස් වැදෑරුම් ය. එහි පළමු සිතෙහි පසෙක, දෙවැන්නෙහි සතරෙක, තෙවැන්නෙහි තුනෙක, සිවුවැන්නෙහි දෙ කෙක, පස්වැන්නෙහි දෙකෙකැයි මෙසේ ධ්‍යානාඞ්ගයන්ගේ ලැබීම වේ.

අරූපාවචරකුසලය තෙමේ, කිසුණුඉගුළුඅහසය, ඒ අහසෙහි පැවැති විඤ්ඤාණ ය, ඒ විඤ්ඤාණයාගේ අභාව ය, තුන්වන ආරුප්පවිඤ්ඤාණ ය යන ආරම්මණයන්ගේ සමතික්‍රමණයෙන් සිවු වැදැරුම් ය.

ෂට්විශුද්ධීන්ගේ පරම්පරාවශයෙන් පැමිණිය යුතු වූ ලෝකෝත්තරකුශලය තෙමේ චතුර්විධමාර්‍ගයන්ගේ වශයෙන් සිවු වැදෑරුම් ය. විස්තර චිත්තවර්‍ගයෙහි කියන ලද ය. මෙසේ කුසලවිඤ්ඤාණය එක් විසිවැදෑරුම් වේ.

අකුසලය තෙමේ, භූමිවශයෙන් කාමාවචරය. ලොභ-දොස-මොහ මූලයන්ගේ වශයෙන් තෙවැදෑරුම් ය. ලෝභය මුල් කොට උපන්නා වූ සිත සොමනස්ස-උපෙක්ඛා-දිට්ඨිගත-සංඛාර භේදයෙන් අටවැදෑරුම් ය. දෝසය මුල් කොට උපදනා සිත දොමනස්ස-පටිඝ-අසඞ්ඛාර-සසඞ්ඛාර භේදයෙන් දෙ වැදෑරුම් ය. මෝහය මුල් කොට උපදනා සිත උපෙක්ඛා-විචිකිච්ඡා-උද්ධච්ච භේදයෙන් තෙවැදෑරුම් ය. දොමනස්සාදිපද සමග සහගත-සම්පයුත්ත ශබ්දයන් සුදුසු සේ යොදා අරුත් ගත යුතු ය. මෙසේ අකුසල විඤ්ඤාණය දොළොස්වැදෑරුම් ය. විස්තර චිත්තවර්‍ගයෙහි ආයේ ය.

අව්‍යාකෘතය තෙමේ, විපාක-ක්‍රියා යි ජාතිභේදයෙන් දෙවැදැරුම් ය. විපාකය තෙමේ කාමාවචර-රූපාවචර-අරූපාවචර-ලෝකෝත්තර, යි භූමි භේදයෙන් සිවු වැදෑරුම් ය. නැවැත කාමාවචරය, කුසලවිපාක-අකුසලවිපාක වශයෙන් දෙපරිදි ය. එහි ද කුසලවිපාකය, අහේතුක-සහේතුක වශයෙන් දෙවැදැරුම් ය. එහි අලෝභාදිවිපාක හේතූන්ගෙන් තොර වූ කුසලවිපාකවිඤ්ඤාණය තෙමේ, අහේතුක ය. එය චක්ඛු-සෝත-ඝාණ-ජිව්හා-කාය විඤ්ඤාණ පස, සම්ප්‍රත්‍යෙෂණ කෘත්‍යය ඇති මනෝධාතු, සන්තීරණාදි කෘත්‍යය ඇති උපෙක්ඛා සහගත මනෝවිඤ්ඤාණධාතු, සෝමනස්සහගත මනෝවිඤ්ඤාණධාතු යන තුන හා එකතු ව අටෙක් වේ.

චක්ඛුවිඤ්ඤාණය, චක්ඛුප්පසාදය ඇසුරු කොට රූප හැඳින ගැණීම ලකුණු කොට සිටියේ ය. කෘත්‍යය, රූපාලම්බනමාත්‍රයක් අරමුණු කොට ගැණීම යි. පච්චුපට්ඨානය, රූපයට අභිමුඛවීම යි. පදට්ඨානය, රූපය අරමුණු කොට ඇති ක්‍රියාමනෝධාතුචිත්තයාගේ පහවීම යි. ‘චක්ඛුසන්නිස්සිතරූපවිජානනලක්ඛණං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, රූපමත්තාරම්මණරසං, රූපාභිමුඛභාවපච්චුපට්ඨානං, රූපාරම්මණාය ක්‍රියාමනොධාතුයා අපගමපදට්ඨානං’

සෝතවිඤ්ඤාණ - ඝාණවිඤ්ඤාණ - ජිව්හාවිඤ්ඤාණ - කායවිඤ්ඤාණ යන මොවුහු, ඒ ඒ ප්‍රසාද රූපයන් ඇසුරු කොට ශබ්දාලම්බනාදිය දැන ගැණීම ලකුණු කොට ඇත්තාහ. තමතමන්ට ගොදුරු වන ශබ්දාලම්බනාදිය පමණක් ගැණීම කෘත්‍යය කොට සිටියෝ ය. ශබදාලම්බනාදියට අභිමුඛවීම පච්චුපට්ඨාන යි. ශබදාදිය අරමුණු කොට ඇති ක්‍රියාමනෝධාතු චිත්තයන්ගේ පහවීම පදට්ඨාන යි. ‘සද්දාදිවිජානනලක්ඛණානි සොත ඝාණ ජිව්හා කායවිඤ්ඤාණානි, සද්දාදිමත්තාරම්මණරසානි, සද්දාදිඅභිමුඛභාවපච්චුපට්ඨානානි, සද්දාදිආරම්මණාදීනං ක්‍රියාමනො ධාතූනං අපගමපදටඨානානි’

ක්‍රියාමනෝධාතුචිත්තය, චක්‍ෂුර්විඥානාදියට අනතුරුව රූපාදි අරමුණු හැඳිනීම ලකුණු කොට ඇත්තේය. කෘත්‍යය, රූපාදි අරමුණු පිළිගැණීම යි. පච්චුපට්ඨානය, රූපාදි අරමුණු පිළිගන්නා ස්වභාවයෙන් නුවණට අභිමුඛව වැටහීම යි. පදට්ඨානය, චක්‍ෂුර්විඥානාදීන්ගේ පහවීම යි. ‘රූපාදිවිජානනලක්ඛණා මනොධාතු රූපාදිසම්පටිච්ඡනරසා, තථාභාවපච්චුපට්ඨානා, චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදි අපගමපදට්ඨානා”

අහේතුකවිපාක වූ ෂඩාලම්බනයන් හැඳිනීම ලකුණුකොට ඇති දෙවැදෑරුම් වූ සන්තීරණාදි කෘත්‍යය ඇති මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතු තොමෝ, අරමුණු තීරණය කිරීමාදිය කෘත්‍යය කොට ඇත්තී, තථාභාවය පච්වුපට්ඨානය කොට සිටියා. හෘදයවස්තුව පදට්ඨානය කොට ඇත්තීය. සෝමනස්ස-උපෙක්ඛා යෝගයෙන් හා ද්විට්ඨාන පංචට්ඨාන භේදයෙන් ද මෙහි භේදය වේ. මේ දෙදෙනා අතරෙහි එක් සිතෙක් එකාන්ත ඉෂ්ටාලම්බනයෙහි පවත්නා බැවින් සෝමනස්ස වේදනායෙන් යුක්ත ව සන්තීරණ-තදාරම්මණ වශයෙන් පංචද්වාරයෙහි හා ජවනාවසානයෙහි ද පවත්නා බැවින් ස්ථාන දෙකක් ඇත්තේ වේ. අනික් සිත ඉෂ්ටමද්ධ්‍යස්ථාලම්බනයෙහි පවත්නා බැවින් උපෙක්ඛාවේදනාවෙන් යුක්ත ව සන්තීරණ-තදාරම්මණ-පටිසන්ධි-භවඞ්ග-චුති වශයෙන් ස්ථාන පසක් ඇත්තේ වේ.

අට වැදෑරුම් වූ මේ අහේතුක විපාකවිඤ්ඤාණය තෙමේ, නියතාරම්මණ-අනියතාරම්මණ වශයෙන් දෙ පරිදි වේ. උපෙක්ඛා-සුඛ-සෝමනස්ස වේදනාවන්ගේ වශයෙන් තෙ පරිදි වේ. චක්‍ෂුරාදි චිඥානපඤ්චකය, නියතාරම්මණික ය. වක්‍ෂුර්විඥානය රූපයත්, ශ්‍රොත්‍රවිඥානය ශබ්දයත්, ඝ්‍රාණවිඥානය ගන්ධයත්, ජිව්හා විඥානය රසයත්, කායවිඥානය ස්පර්‍ශයත් අරමුණු කරගන්නා බැවිනි. අනික් සිත් තුන අනියතාරම්මණික ය. මනෝධාතුචිත්තය පස්වැදෑරුම් වන රූපාදී වූ අරමුණුවල පවත්නේ ය. මනෝවිඥානධාතු දෙදෙන රූපාදි ෂඩාලම්බනයෙහි පවත්නාහ. මෙහි කායවිඥානය සුඛවේදනාව හා යෙදුනේ ය. ස්ථාන දෙකක් ඇති මනෝවිඥානධාතු තොමෝ සෝමනස්සවේදනාව හා යෙදුනී ය. අනික් සියල්ල උපෙක්ඛාවේදනාවෙන් යුක්ත ය. කුසලවිපාකඅහේතුක අට සැකෙවින් මෙසේ ය. විස්තර අනික් පොතපතින් දතයුතු ය.

අලෝභාදීවිපාකහේතූන් හා යෙදුනේ සහේතුක ය. එය කාමාවචරකුසලචිත්තය මෙන් සෝමනස්ස - උපෙක්ඛවේදනා යෝගයෙන් හා ඤාණසම්පයුත්ත - ඤාණවිප්පයුත්ත - අසඞ්ඛාරික - සසඞ්ඛාරිකයෝගයෙන් අට වැදෑරුම් වේ. මෙහි ඥානසම්ප්‍රයුක්ත විපාක සතර, අලෝභ - අදෝස - අමෝහ යන හේතු තුනකින් ද යුක්ත වන බැවින් සහේතුක යි ද කියත්. මේ වනාහි කාමාවචර භාවයෙනි හීනප්‍රණීතාදී වශයෙන්, ඉපදීම් වශයෙන් මහා කුසලයන්ට සමාන වූයේ ද, ධර්‍මවශයෙන්, අරමුණුවශයෙන්, පවත්නා අයුරෙන් මහා කුසලයන්ට සමාන නො වේ. මහාකුසලය, දන්දීම් ආදි වශයෙන් ස වැදෑරුම් අරමුණුවල පවත්නාක් මෙන් මේ විපාක අටදෙන කාය විඤ්ඤත්තිය නො උපදවන බැවින් එසේ නො පවතිත්. එහෙත් ඔවුහු පටිසන්ධි - භවඞ්ග - චුති - තදාරම්මණ වශයෙන් කාමාවචර ධර්‍මයන්ට ඇතුළත් වූ සවැදෑරුම් අරමුණුවල පවතිත්, මොවුන්ගේ අසංඛාරික - සසඞ්ඛාරිකභාවය ආගමනාදීවශයෙන් දත යුතු ය. සම්ප්‍රයුක්තධර්‍මයන්ගේ විශේෂයක් නැති කල්හි කැටපත් ආදියෙහි පෙණෙන මුඛනිමිත්ත මෙන් විපාකය උත්සාහරහිත ය. කුසලය, මුඛය මෙන් උත්සාහසහිත ය.

අකුසලවිපාකය තෙමේ, අහේතුකම ය. කුසලවිපාකහේතු යි කියූ අලෝභාදීධර්‍මයන් අකුසලවිපාකයන්ට ප්‍රතිපක්‍ෂබැවින් සහේතුක වූ අකුසලවිපාක කෙනෙක් නො ලැබෙති. චක්ඛු-සෝත ඝාණ-ජීවහා-කාය යි කියූ විඥාන පස ය, අරමුණු පිළිගන්නා කෘත්‍යය ඇති බැවින් සම්පටිච්ඡන යි කියූ මනෝධාතුය, අරමුණු තීරණය කරණ බැවින් සන්තීරණ යි කියූ මනෝවිඤ්ඤාණධාතුය, යි ඒ සත් වැදෑරුම් වේ. එය ලක්‍ෂණාදි වශයෙන් කුසලවිපාකාහේතුයෙහි කී පරිදි යි.

හුදෙක් කුසලවිපාකයෝ ඉෂ්ටඉෂ්ටමද්ධ්‍යස්ථාලම්බන ඇත්තෝ ය. අකුසලවිපාකයෝ අනිෂ්ටඅනිෂ්ටමද්ධ්‍යස්ථාලම්බන ඇත්තෝ ය. ඔවුහු උපෙක්ඛා - සුඛ - සෝමනස්සභේදයෙන් තෙපරිදි වෙති. මොවුහු දුක්ඛ - උපෙක්ඛාවශයෙන් දෙපරිදි ය. කායවිඥානය දුඃඛ සහගත ය. සෙස්සෝ උපෙක්ඛාසහගතයහ. ඔවුනතුරෙහි උපෙක්ඛාවේදනා තොමෝ හීන ය. දුක්ඛවේදනා මෙන් ඉතා තියුණු නො වේ. මෙසේ කාමාවචරවිපාකවිඤ්ඤාණය සත් වැදෑරුම් වූ අකුසලවිපාකයන්ගේ ද යට කියූ සොළොස් වැදෑරුම් වූ කුසල විපාකයන්ගේ ද වශයෙන් තෙවිසි වැදෑරුම් වේ.

රූපාවචරවිපාකවිඤ්ඤාණය, කුසලය මෙන් පස්වැදෑරුම් ය. කාමාවචරකුසලය වනාහි සමාපත්තිවශයෙන් ජවනවීථියෙහි පවතී. විපාකවිඤ්ඤාණය, උපපත්තිභූමියෙහි පටිසන්ධි - භවඞ්ග - චුති වශයෙන් පවතී.

අරූපාවචරවිපාකවිඤ්ඤාණය, කුසලය මෙන් සිවුවැදෑරුම් ය. ප්‍රවෘත්තිභේදය, රූපාවචරයෙහි කී පරිදි යි. කුසලය, සමාපත්තිවීථියෙහි ජවන්වශයෙන් ද, විපාකය, පටිසන්ධි-භවඞ්ග-චුතිවශයෙන් ද පවතී.

ලෝකෝත්තරවිපාකය වනාහි, සිවුවැදෑරුම් වූ මාර්‍ගසම්ප්‍රයුක්ත චිත්තයන්ගේ ඵලය බැවින් ඒ විසින් සිවුවැදෑරුම් වේ. ඵලය මාර්‍ග වීථි විසින් ද, සමාපත්තිවීථි විසින් දැ යි දෙපරිද්දකින් පවතී.

මෙසේ සියලු විපාකවිඤ්ඤාණ, තෙවිසිවැදෑරුම් වූ කාමාවචර විපාකවිඤ්ඤාණයන්ගේ වශයෙන් ද, පස්වැදෑරුම් වු රූපාවචර විපාකවිඤ්ඤාණයන්ගේ වශයෙන් ද, සිවුවැදෑරුම් වු අරූපාවචර විපාකවිඤ්ඤාණයන්ගේ වශයෙන් ද, සිවුවැදෑරුම් වූ ලෝකෝත්තර විපාකවිඤ්ඤාණයන්ගේ වශයෙන්දැ යි සතිස්වැදෑරුම් වේ.

ක්‍රියාවිඤ්ඤාණ, කාමාවචර-රූපාවචර-අරූපාවචරභූමිභේදයෙන් තෙපරිදි ය. නැවැත එහි කාමාවචරය, සහේතුක-අහේතුක භේදයෙන් දෙපරිදි වේ. අලෝභාදික්‍රියාහේතුවිරහිතවූයේ අහේතුක ය. එය, මනෝධාතු-මනෝවිඤ්ඤාණධාතු භේදයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. මනෝධාතුව, චක්‍ෂුර්විඥානාදීන්ගේ පෙරමුණෙහි හැසිරෙමින්, රූපාදී වූ අරමුණු හැඳින ගැණීම ලකුණු කොට සිටියා ය. කෘත්‍යය, චිත්තපරම්පරාව අරමුණුවලට නැගීම ය. පච්චුපට්ඨානය, රූපාදී වූ අරමුණුවල අභිමුඛවීම ය. පදට්ඨානය, භවඞ්ග සන්තතිය සිඳීම ය. ‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදි පුරෙචරරූපාදිවිජානනලක්ඛණා මනොධාතු, ආවජ්ජනරසා, රූපාදිඅභිමුඛභාවපච්චුපටඨානා, භවඞ්ගවිච්ඡෙදපදට්ඨානා’ ඕතොමෝ, සියලු අරමුණෙහි උපෙක්ඛා. සහගතම ය.

ක්‍රියාමනෝවිඤ්ඤාණධාතු තොමෝ, සාධාරණ-අසාධාරණ විසින් දෙපරිදි ය. සෙඛ-අසෙඛ-පුථුජ්ජන සියල්ලන්ට උපදනී සාධාරණ ය. හසිතෝත්පාදක්‍රියාචිත්තය, රහතුන් වහන්සේට ලැබෙන්නක් බැවින් ඒ අසාධාරණ ය. සාධාරණ වූ උපෙක්ඛාසහගත අහේතුක ක්‍රියාවිඤ්ඤාණය, සවැදෑරුම් අරමුණු හැඳිනීම ලකුණුකොට සිටියා ය. කෘත්‍යය වශයෙන්, පංචද්වාර මනෝද්වාරයන්හි ව්‍යවස්ථාපිත ආවර්‍ජනකෘත්‍යය ඇත්තේ ය. තථාභාවය පච්චුපට්ඨාන යි. අහේතුක විපාකමනෝවිඤ්ඤාණධාතූන්ගේ ද, යම්කිසි භවාඞ්ගයක්හුගේ ද යන අන්‍යතරයක්හුගේ පහවීම පදට්ඨාන යි. “සාධාරණඋපෙක්ඛා සහගතාහෙතුකකිරියාසළාරම්මණවිජානනලක්ඛණා, කිච්චවසෙන පඤ්චද්වාරමනොද්වාරෙසු වොත්ථපනාවජ්ජනරසා, තථාභාවපච්වුපට්ඨානා අහෙතුකවිපාකමනොවිඤ්ඤාණධාතු භවඞ්ගානං අඤ්ඤතරාපගමපදටඨානා”

හසිතෝත්පාද නම් වූ අසාධාරණසෝමනස්සසහගතාහේතුකක්‍රියාචිත්ත ය, සවැදෑරුම් වූ අරමුණු හැඳිනීම ලකුණු කොට සිටියේ ය. කෘත්‍යය වන්නේ, අට්ඨිසංඛලිකප්‍රේතරූපාදි වස්තුන් කෙරෙහි රහතුන් වහන්සේගේ සිනා පහළකිරීම යි. තථාභාවය පච්චුපට්ඨාන යි. හදයවත්ථු පදට්ඨාන යි. ‘අසාධාරණසොමනස්සසහගතාහෙතුකක‍්‍රියාසළාරම්මණවිජානනලක්ඛණා, කිච්චවසෙන අරහතං අනුළාරෙසු වත්ථුසු හසිතුප්පාදනරසා, තථාභාවපච්චුපට්ඨානා, එකන්තතො හදයවත්ථුපදට්ඨානා’ කාමාවචරඅහේතුකක්‍රියාචිත්තය මෙසේ තුන් වැදෑරුම් ය.

සහේතුකකාමාවචරක්‍රියාචිත්තය ද, අටවැදෑරුම් වූ කුසලචිත්තය මෙන් සොමනස්සාදිභේදයෙන් අටවැදෑරුම් ය. වෙනස වන්නේ, හුදෙක් කුසලචිත්තය සෙඛයන්ට හා පුථුජ්ජනයටත්, ක්‍රියාචිත්තය, රහතුන්. වහන්සේටත් ඉපදීම ය. මෙසේ සහේතුක. වශයෙන් භේද වූ කාමාවචරක්‍රියා එකොළොසෙක් වේ. රූපාවචර අරූපාවචරක්‍රියා, ඒ කුසල්සිත් සේ පස්වැදෑරුම් ද, සිවුවැදෑරුම් ද වේ. මේ කුසල-ක්‍රියා දෙ කොටසෙහි වෙනස වන්නේ, සෙඛ පුථුජ්ජනයන්ට ඉපදීමෙන් විපාක දීමෙහි පොහොසත්බව හා රහතුන් වහන්සේට එසේ නො වන බවත් ය. මෙසේ තුන් බිම්හි සියලු ක්‍රියාවිඥානය විසි වැදෑරුම් වේ.

පටිසන්ධි-භවඞ්ග-ආවජ්ජන-දස්සන-සවන-ඝායණ-සායන-ඵුසන-සම්පටිච්ඡන-සන්තීරණ-වොත්ථපන-ජවන-තදාරම්මණ, චුතිවශයෙන් තුදුස් අයුරකින් පවත්නා වූ විඤ්ඤාණයෝ, එක්විසි කුසලවිඤ්ඤාණය-දොළොස් අකුසලවිඤ්ඤාණය-සතිස් විපාකවිඤ්ඤාණය-විසිවැදෑරුම් වූ ක්‍රියාවිඤ්ඤාණය යි එකුන්අනූවෙක් වෙති. මෙකී විඤ්ඤාණයන් ප්‍රතිසන්ධි ආදී වූ ඒ ඒ කෘත්‍යයන්හි පවත්නා සැටි විසුද්ධිමග්ගාදියෙන් දත යුතු ය. පොත දිග්ගැසෙන බැවින් ඒ මෙහි නො ආයේ ය.

අතීත-අනාගත-ප්‍රත්‍යුත්පන්න-අද්ධ්‍යාත්ම-බාහ්‍ය-ඖදාරික-සූක්‍ෂම-හීන-ප්‍රණීත-දූර-සත්තික යන අවකාශ එකොළොසෙහි ලා බෙදී ගියා වූ රූපරාශිය පිඬු කොට රූපසකන්ධය යි ද, එහි ම වූ වේදනා රාශිය වේදනාස්කන්ධය යි ද, සංඥාරාශිය සංඥා ස්කන්ධය යි ද, චේතනා රාශිය සංස්කාරස්කන්ධය යි ද කියනු ලැබේ.

සකලචතුසමුට්ඨානිකරූපය, රුපස්කන්ධය යි ද, අටවැදෑරුම් වූ කාමාවචර කුසල්සිත් මුල් කොට ඇති එකුන් අනූවක් සමග එක් ව උපන්නා වූ වේදනාව, වේදනාස්කන්ධය යි ද, සංඥාව, සංඥාස්කන්ධය යි ද, ඵස්සාදීහු, සංස්කාරස්කන්ධය යි ද, එකුන් අනුවක් සිත්, විඥාන ස්කන්ධය යි ද, තවත් ක්‍රමයකින් මෙය දැක්විය හැකි ය.

ඛන්ධශබ්දය වනාහි, නොයෙක් අර්‍ත්‍ථයන්හි වැටෙන්නෙකි. ‘සෙය්‍යථාපි භික්ඛවෙ! මහාසමුද්දෙ -පෙ- මහාඋදකක්ඛන්‍ධො ත්‍වෙව සංඛං ගච්ඡති’ යනාදියෙහි ආයේ රාශ්‍යර්‍ත්‍ථයෙහි ය. ‘ගවක්ඛන්‍ධො බලක්ඛන්‍ධො පුඤ්ඤක්ඛන්‍ධො’ යනාදියෙහි ගුණයෙහි වැටේ. ‘අදදසා ඛො භගවා මහන්තං දාරුක්ඛන්‍ධං ගඞ්ගාය නදියා’ යනාදි තන්හි ආයේ ප්‍රඥප්තියෙහි ය. ‘යං චිත්තං මනො -පෙ- විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණක්ඛන්‍ධො’ යනාදි තන්හි රූඪිවශයෙන් ආයේ ය. මෙහි ලා රාශ්‍යර්‍ත්‍ථය යෙදේ. එහෙයින් පඤ්චස්කන්‍ධය, සමූහභාවය ලකුණු කොට සිටියේ ය. කොට්ඨාසාර්‍ත්‍ථය ද මෙහි නො යෙදෙන්නේ නො වේ. රූපකොට්ඨාසය යි කිය හැකි බැවිනි.

ඉතාසැකෙවින්. කියූ මේ ස්කන්ධකථාවෙහි ප්‍රකීර්‍ණකථාව සැකෙවින් මෙසේ ය:- සමුග්ගම - පුබ්බාපර - අද්ධානපරිච්ඡේද - එකුප්පාදනානානිරොධ - නානුප්පාදඑකනිරොධ - එකුප්පාදඑකනිරෝධ - නානුප්පාදනානානිරෝධ - අතීතානාගතපච්චුප්පන්න - අජඣත්තිකබාහිර - ඔලාරිකසුබුම - හීනප්පණීත - දූරසන්තික - පච්චය - සමුට්ඨාන - පරිනිප්ඵන්න - සඞ්බත යි සොළොස් අයුරකින් එය බෙදී ගියා ය.

එහි සමුග්ගම යි කීයේ, පඤ්චස්කන්ධයාගේ හටගැන්ම ය. ගබ්භසෙය්‍යකසමුග්ගමය-ඔපපාතිකසමුග්ගමය යි ඒ දෙපරිදිය. ගැබැ හෝනා සත්වයන් පිළිසිඳ ගන්නා කාලයෙහි ස්කන්ධපංචකය පෙර පසු නො වී එකට හටගණියි. ඒ අවස්ථාවෙහි පහළ වන කලලරූපය, කුඩාමැස්සකු විසින් පිවයුතු බිඳක් පමණ වේ ය යි. මෙහි එක් ආචාර්‍ය්‍යවාදයෙකි. තෙලෙහි ලා නගාගත් ඉදිකටු අගක රැඳීසිටි තෙල්බිඳක් තරම් ය යි අනික් ආචාර්‍ය්‍යවාදයෙකි. තෙලෙහි ලා නගා ගත් කෙස් අගක රැඳි තෙල්බිඳක් පමණය යි තවත් එකෙකි. මේ දිවයිනැ වැසි මිනිසකුගේ කෙස්ගසක් අටට පැළූ කල්හි, ඉන් එක් කොටසෙක් උතුරුකුරුදිවයිනැ වැසි මිනිසකුගේ කෙස්ගසක් පමණ ය යි ද, ඒ කෙසක් තෙලෙහි ලා නගා ගත් කල්හි, එ අගැ රැඳි පහන් තෙල්බිඳ පමණ ය යි තවත් එකෙකි. මෙහිලා ආ මේ හැම ආචාර්‍ය්‍යවාදයක් ම බැහැර කොට, කලලරූපය, හිමාලය වන පෙදෙසැ උපන් ඉතා සියුම් ලොම් ඇති එළුවකුගේ ලොමක්, පහන් තෙලෙහි ලා නගා ගත්විට, එහි අගැ රැඳි තලතෙල්බිඳ තරම් ය යි කියන ලද්දේය. මෙය ඉතා පහන් ය. නො කැළඹුනේ ය. පහන් තලතෙල්බිඳක් බඳු පැහැ ඇත්තේ ය. ඒ මෙසේ වදාළ සේක:-

මෙසේ ස්වල්ප වූ මේ රූප සමූහයෙහි වසතුදශක-කායදශක-භාවදශක යි දශක තුනෙක් ඇත්තේ ය.

එහි වස්තුදශකය, පඨවි-ආපෝ-තේජෝ-වායෝ-වණ්ණ-ගන්ධ-රස-ඕජා-ජීවිතින්ද්‍රිය-හදයවත්ථු යන කොටස් දසයෙන් යුක්ත ය. කායදශකය, වස්තුදශකයෙහි මුලින් කී නව කොටසත් කායප්පසාදයත් යන දස කොටසින් යුක්ත ය. භාවදශකය, ස්ත්‍රීභාව-පුම්භාව යි දෙපරිදි ය. ස්ත්‍රියට ස්ත්‍රීන්ද්‍රියය ගේ වශයෙනුත් පුරුෂයා හට පුරුෂෙන්ද්‍රියයගේ වශයෙනුත් මේ ලැබේ. සත්‍රීභාවය හෝ පුරුෂභාවය පඨවී ආදී වූ නව කොටස හා යෙදී සිටියේ, භාවදශක යි කියනු ලැබේ.

මෙසේ හැබැ හෝනා සත්වයනට පිළිසිඳ ගන්නා අවදියෙහි උඩත් පිරිසයින් කර්‍මජරූප තිසෙක් ලැබේ. මේ තිස ම කර්‍මයෙන් හටගන්නේ, රූපස්කන්ධ යි ද කියනු ලැබේ.

ප්‍රතිසන්ධිචිත්තය හා එක් ව උපදනා වේදනා-සංඥා-සංස්කාර තුන වේදනාස්කන්ධ, සංඥාස්කන්ධ, සංස්කාරස්කන්ධ යි ගැණේ. ප්‍රතිසන්ධිචිත්තය, විඥානස්කන්ධ නම් වේ. ගැබැ හෝනා සත්වයනට පිළිසිඳ ගන්නා කෙණෙහි ම පංචස්කන්ධයෝ පරිපූර්‍ණ ව ලැබෙත්. නපුංසකප්‍රතිසන්ධියෙහි භාවදශකය නො ලැබේ. එහි වන්නේ දශක දෙකක්හුගේ වශයෙන් කර්‍මජරූප විස්සෙකි.

ඔපපාතිකසත්වයනට පිළිසිඳ ගන්නා කාලයෙහි යට කියූ දශක තුන චක්ඛුදසක-සෝතදසක-ඝාණදසක-ජිව්හාදසක යන දශක සතරත් එකතු ව දසක සතෙක් ලැබේ. එහි චක්ඛුදසකය නම්, චක්ඛු-ජීවිත-පඨවි-ආපෝ-තේජෝ-වායෝ-වණ්ණ-ගන්ධ-රස-ඔජා යන මේ දසය යි. චක්ඛු යන්න වෙනුවට ඒ අස් කොට අනික් නවය හා, සෝත-ඝාණ-ජිව්හා යනු යෙදීමෙන් සෝතදසක, ඝාණ දසක, ජිව්හාදසක, යි කියනු ලැබේ. මෙහි ද නපුංසකයාහට භාව දසකය නැත. මෙසේ සම්පුර්‍ණ වූ ආයතන ඇති ඔපපාතික සත්වයන්ට ලැබෙන සම සත්තෑවක් කර්‍මජරූපත් නපුංසක සත්වයාගේ වශයෙන් ලැබෙන සම සැටක් කර්‍මජරූපත් රූපස්කන්ධය යි කියති. වේදනා ස්කන්ධාදීහු ද යටකී සේ වෙති. ප්‍රතිසන්ධික්‍ෂණයෙහි ම ඔපපාතිකයනටත් ස්කන්ධයෝ පරිපුර්‍ණ ව ලැබෙත්. මේ ස්කන්‍ධයන් පිළිබඳ සමුග්ගමය යි.

පුබ්බාපර යන්නෙන් කියැවෙනුයේ නාම-රූප දෙකින් කුමක් පළමු ව හටගණී ද, පසුව හටගන්නේ කුමක් ද යන වග යි.

මවුකුසැ හෝනා සත්වයන්ගේ පෙර පසු නො වී උපන් ස්කන්ධ අතුරෙහි, පළමු කොට රූපය තෙමේ, රූපය පළමු කොට උපදවයි. නාමය තෙමේ, රූපය නො උපදවයි. ‘රූපං රූපමෙම සමුට්ඨාපෙති න අරූපං’ යනු ආචාර්‍ය්‍යවචන යි. පිළිසිඳ ගන්නා වූ සිතට රූප ඉපදවීමෙහි ශක්තියක් නැත්තේ ය. එබැවින් සකල සත්වයන්ගේ ප්‍රතිසන්ධිචිත්තය, රහතුන් වහන්සේගේ චුතිචිත්තය, ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණය හා, අරූපචිපාක සිත් සතරත් යන සොළොස් වැදැරුම් වූ විපාකචිත්තයෝ රූපය නො උපදවති. ඔවුන් අතුරෙහි ප්‍රතිසන්ධි චිත්තය, නිඃශ්‍රය වූ වස්තුරූපයාගේ දුබල බැවින් නො පිහිටි බැවින්, හේතුවිකල බැවින්, ආගන්තුක බැවින් යන මේ කරුණෙන් රූපය නො ද උපදවයි,

ප්‍රතිසන්ධිචිත්තය හා සමග පැවැති හෘදයවස්තුරූපය තෙමේ, පිළිසිඳ ගන්නා ඇසිල්ලෙහි ඉතා දුර්‍වල වේ. හෘදයවස්තුරූපයාගේ ඒ දුර්‍වලත්වය හේතු කොට ප්‍රතිසන්ධිචිත්තයට රූප උපදවනු නො හැකි ය. මහාප්‍රපාතයක වැටෙන පුරුෂයකුට අනිකකුහට උපකාරයක් කළ නො හැක්කේ යම්සේ ද, එ මෙන් ප්‍රතිසන්ධිචිත්තය, කර්‍ම ශක්තියෙන්, බහාලන ලද බැවින් නො පිහිටිය බැවින් එයට රූප ඉපදවීමෙහි ශක්තියක් නැත. ප්‍රතිසන්ධිචිත්තය, හෘදයවස්තුරූපය සමග පෙරපසු නො වී උපන්නේ නමුත් හෘදයවස්තු රූපය පෙරාතු ච ඉපිද එයට ප්‍රත්‍යය වන්නට අසමර්‍ත්‍ථ වේ. ඉදින් සමර්‍ත්‍ථ නම්, ප්‍රතිසන්ධිචිත්තය රූප උපදවන්නේ ය.

ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණයත් පඤ්චවෝකාරභවයෙක රහතුන් වහන්සේගේ චුතිචිත්තයත් පුරෙජාතප්‍රත්‍යය ලද්දේ, කවර හෙයකින් රූප නො උපදවා ද? යනු මෙහි ලා නැගෙන ප්‍රශ්නයෙකි. යම්කිසි පඤ්චවෝකාරභවයෙක හෘදයවස්තුරූපය තෙමේ, පෙරාතු ව ඉපිද ප්‍රත්‍යය වන්නට සමර්‍ත්‍ථ වූයේ ද, එසේ චක්‍ෂුරාදීන්ගේ ප්‍රවෙණිය ගැළපී යේ ද, හෙවත් එකක් ඇතිවිට ම අනිකක්හුගේ නිරෝධය වේ ද, අතර දක්වා සිඳීයාමෙක් නො වේ ද, ඒ පඤ්චවොකාර භවයෙහි ද සිත ධ්‍යානාඞ්ගයන්ගෙන් නො පිරිහුනේ ම රූපය උපදවයි. නො එසේ වූයේ නො උපදව යි යනු එයට පිළිතුරු යි.

ප්‍රතිසන්ධිචිත්තය, උත්පාදක්‍ෂණයෙහි පුරේජාතප්‍රත්‍යය නො ලත් හෙයින් රූප නො උපදවතත්, උත්පාදක්‍ෂණයෙහි වූ හෘදයවස්තුරූපයෙහි ලත් පුරේජාතප්‍රත්‍යය ශක්තිය ඇත්තේ ස්ථිති-භඞ්ගක්‍ෂණ දෙක්හි රූපය උපදවා ද? යනු ප්‍රශ්නයෙකි. ස්ථිති භඞ්ගක්‍ෂණ දෙක්හි සිත රූප උපදවා නම්, ප්‍රතිසන්ධිචිත්තයත් රූප උපදවාය, යි කියයුතු ය. කියයුත්තේ, ඒ ක්‍ෂණදෙක්හි ද සිත රූප නො උපදවන බව යි.

නයිහතුකැකුළෙක් පොළොවෙන් මතු වන්නේ, පස් සුණු ටිකක් ගෙණ ම මතු වන්නේ ය. එ මෙන් සිත ද, පූර්‍වයෙහි හටගත් හෘදයවස්තුරූපය ඇසුරු කොට උත්පාදක්‍ෂණයෙහි පඨවි-ආපෝ- තේජෝ-වායෝ-වණ්ණ-ගන්ධ-රස-ඔජා, යන අවිනිබ්භෝග රූපය ගෙණ ම උපදනේ ය. ප්‍රතිසන්ධිචිත්තයාගේ උත්පාදක්‍ෂණයෙහි හෘදය වස්තුරූපය තෙමේ, පුරෙජාත ව ප්‍රත්‍යය වන්නට අසමර්‍ත්‍ථ වේ. මෙසේ ප්‍රත්‍යයන්ගේ විකලත්‍වයෙන් ද ප්‍රතිසන්ධිචිත්තය රූප නො ද උපදවයි.

නො ගියවිරූ පෙදෙසකට ගිය ආගන්තුකපුරුෂයෙක් එහි වූ අනිකකුහට ‘තොපට බත් පැන් ගඳ මල් ආදිය දෙමි” යි කියන්නට අපොහොසත් වේ. තමන්ට එපෙදෙස විෂය නො වන බැවිනුත්, තමන් එහි අපොහොසත් බැවිනුත් තමන් ආගන්තූක බැවිනුත් ය, එසේ කියන්නට අසමර්‍ත්‍ථ වනුයේ. එමෙන් ප්‍රතිසන්ධිචිත්තය ද, ආගන්තුක වූයේ රූප නො උපදවයි. තවද සමතිස් කර්‍මජරූප, චිත්තජරූපයන්ගේ ස්ථානය ගෙණ සිටි බැවින්, ප්‍රතිසන්ධිචිත්තය රූප නො උපදවයි. රහතුන් වහන්සේගේ චුතිචිත්තය වෘත්තදුඃඛමූලය සන්හුන් කළ බැවින් රූප නො උපදවයි. රහතුන් වහන්සේ ගේ සියලු භවයන්හි වෘත්තදුඃඛමූලය සන්සිඳුනේ වේ. උන්වහන්සේට පුනර්‍භවසන්තතියක් නැත. සෝතාපන්නයාගේ වෘත්තදුඃඛමූලය අත්බැව් සතක් තිබිය දී සන්සිඳෙයි. එහෙයින් ඔහුගේ චුති චිත්තය තෙමේ අත්බැව් සතෙක්හි රූප උපදවයි. සකෘදාගාමී පුද්ගලයාගේ චුතිචිත්තය, අත්බැව් දෙකක රූප උපදවයි. අනාගාමීහුගේ චුතිචිත්තය, රූප උපදවනුයේ එක් අත්බවෙක්හි ය.

ද්විපඤචවිඤ්ඤාණයෙහි ධ්‍යානාඞ්ග - මාර්‍ගාඞ්ගසම්ප්‍රයුක්තහේතු නැත. චිත්තාඞ්ග දුර්‍වල බැවින් ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණය රූප නො උපදවයි. අරූපභවයෙහි ඉපැද වියයුතු වූ රූපයක් නැති බැවින් අරූපාවචරවිපාකයෝ රූප උපදවත්. කාමාවචර වූ කුසල් සිත් අටය, දෝස මූලික දෙ සිත හැර අනික් අකුසල්සිත් දසය, ක්‍රියා සිත් නවය, අරූපාවචර වූ කුසල්සිත් සතර හා ක්‍රියා සිත් සතරය, මාර්‍ග සිත් තුන හා පලසිත් සතරය යන දෙ සාළිස් චිත්තයෝ අරූපභූමියෙහි රූප නො උපදවත්. මෙසේ ප්‍රතිසන්ධිචිත්තය රූප නො උපදවා.

පළමු කොට රූප උපදවනුයේ ඍතුව යි. ඍතු නම් පිළිසිඳ ගන්නා ඇසිල්ලෙහි හටගත් සමතිස් කර්‍මසමුත්‍ථානරූපයන්ගේ අභ්‍යන්තරයෙහි වූ තේජෝධාතුව යි. ඒ තේජෝධාතුව ප්‍රතිසන්ධිය පිළිබඳ ස්ථිතික්‍ෂණයට පැමිණ අට වැදෑරුම් වූ අවිනිබ්භෝගරූපය උපදවයි. ඍතු ව හිමිහිට කෙරෙණ නිරෝධය ඇත්තෙකි. සිත යුහුව කෙරෙණ නිරෝධය ඇත්තෙකි. ඍතු ව තිබියදීම සොළොස් සිත් කෙනෙක් ඉපිද නිරුද්ධ වෙත්. ඒ සොළොස් සිත් අතර පිළිසඳ ගන්නා සිතට අනතුරුවූ ප්‍රථමභවාඞ්ගචිත්තය, උත්පාදක්‍ෂණයෙහි ම අවිනිබ්භෝගරූප අට උපදවයි. ශබ්දය උපදනා කාලයෙහි ඍතු-චිත්තයෝ ශබ්දනවක නම් වූ රූපකලාපය උපදවත්. චිත්තයාගේ ස්ථිතික්‍ෂණයට පැමිණි කබලීකාරාහාරය ද අවිනිබ්භෝග රූපය උපදවයි. මවුගැබ හෝනා සත්වයාට කබලීකාරාහාරය ලැබෙන්නේ මවගෙනි. ඒ කීහ මෙසේ:-

ඔජා තොමෝ, ස්ථිතික්‍ෂණයට පැමිණියා, අවිනිබ්භෝගරූප උපදවා. මව විසින් කන බොන ආහාර පානයන්ගේ ඔජාව මවුකුසැ උපන් සත්වයාගේ සිරුරෙහි පිහිටන්නී, සත්දිනක් හෝ තුදුස් දිනක් ගත වූ පසු ය. යම් දවසෙක ඒ ඔජාව මවුකුසැ උපන් සත්වයාගේ සිරුරෙහි පිහිටා ද, එකල්හි ඕ තොමෝ අවිනිබ්භෝගරූප උපදවයි. ප්‍රකෘතියෙන් කෑම බීම ඇති තැනෙක උපන් කෑ යුතු දෙය කන පිය යුතු දෙය බොන ඕපපාතිකයනට ද ස්ථිතික්‍ෂණයට පැමිණ ඔජා තොමෝ රූප උපදවයි.

කෑම බීම නැති, වන පෙදෙසෙකැ ඉපිද මහත් සාදුකින් පෙළෙන ඔපපාතිකසත්වයකු මුඛයෙහි කෙල පෙරළ පෙරළා ගිලින කල්හි ස්ථිතික්‍ෂණයට පැමිණි ඔජා තොමෝ රූප උපදවා. මෙසේ පස්වැදෑරුම් වූ රූප කොටස් අතුරෙහි තේජෝධාතුවත් කබලීකාරාහාරයත් යන දෙක රූප උපදවයි. රූප-චිත්ත-කර්‍ම-චේතනා, යි. කියන රූපජනක ප්‍රත්‍යයයන් අතුරෙහි රූපය තෙමේ, උත්පාද-භඞ්ගක්‍ෂණ දෙක්හි දුබල වේ. බලවත් වනුයේ සථිතික්‍ෂණයෙහි ය. එහෙයින් ඒ සථිතික්‍ෂණයෙහි රූප ඉපදවීම කරයි. සිත, ස්ථිති භඞ්ගක්‍ෂණ දෙක්හි දුර්‍වල වේ. උත්පාදක්‍ෂණයෙහි බලවත් වේ. සිත රූප උපදවනුයේ ඒ ක්‍ෂණයෙහි ය. කර්‍මචේතනාව, නිරුද්ධවූවා ම ප්‍රත්‍යය වේ. අතීතභවයෙහි කප්කෙළලක්‍ෂයකින් මත්තෙහි ද රැස් කළා වූ කර්‍මය, මේ වර්‍තමානභවයෙහි ප්‍රත්‍යය වේ. වර්‍තමාන භවයෙහි රැස් කළා වූ කර්‍මය, අනාගතභවයෙහි කප්කෙළලක්‍ෂයක්හුගේ අවසන්හි ද ප්‍රත්‍යය වන්නේ ය. මේ ස්කන්ධයන් පිළිබඳ පුබ්බාපර නියමය යි.

අද්ධානපරිච්ඡේද යි කීයේ කාලනියමය යි. රූපය තෙමේ, සෙමින් සෙමින් කෙරෙන බිදීම් ඇත්තේ ය. නාමය තෙමේ, වහා බිඳෙන්නේ ය. රූපධර්‍මයක් පවත්නා කාලය තුළ සිත් සොළසක් ඉපිද නිරුද්ධ වේ. සතළොස්වන සිත සමග ඒ රූපධර්‍මය බිඳී යයි. ‘පල නෙලා ගණිමි’ යි සිතා, යම් කිසිවකු විසින් ගසකට පොලු පහරක් ගැසූ කල්හි ගෙඩිත් කොළත් එකවිට නැටිවලින් ගැළ වී බිම වැටේ. එහිදී බර බැවින් පළමු කොට ගෙඩි බිමැ වැටේ. සැහැල්ලු බැවින් කොළ පසුව බිමැ වැටේ. පොලු පහරින් එකවිට ගෙඩිත් කොළත් නැටිවලින් ගැළවී ගියාක් මෙන් පිළිසිඳ ගන්නා කාලයෙහි රූපාරූපධර්‍මයන්ගේ එකවිට පහළ වීම දත යුතු ය. බර බැවින් පළමු කොට ගෙඩි බිම වැටෙන්නා සේ රූපය පවත්නා කල්හි ම සොළොස්වැදෑරුම් වූ චිත්තයන්ගේ ඉපිද නිරුද්ධවීම සැලකිය යුතු ය. රූපය සතළොස්වන සිත සමග නිරුද්ධ වී යෑම, සැහැල්ලු බැවින් කොළ පසුව බිම හෙන්නා සේ ය. එහෙත් රූපය තෙමේ, නාමය හැර, නාමය තෙමේ රූපය හැර, පවතින්නට අසමර්‍ත්‍ථ වේ.

නාමරූපධර්‍මයන්ගේ පැවැත්ම සම පමණ වේ. කොට පා ඇති පුරුෂයකු හා දිග් පා ඇති පුරුෂයකු එකතුව යන කල්හි දිග් පා ඇති පුරුෂයා යම් තරම් කලකින් එක් පියවරක් නගා තබා ද, කොට පා ඇති පුරුෂයාත් එතරම් කලකින් ම පියවර ලඟ පියවර නගා තබා සොළොස් පියවරකින් ගමන් කෙරෙයි. දිග් පා ඇති පුරුෂ තෙමේ, කොට පා ඇති පුරුෂයාගේ සොළොස් පියවර, තමාගේ පිය ඇද නගා එක් ම පියවරක් කෙරෙයි. මෙසේ ඇතිවිට එකෙක් අනිකා ඉක්මවා යන්නට අසමර්‍ත්‍ථ වේ. දෙදෙනාගේ ම ගමන සම ප්‍රමාණ වේ. මෙ ද එ පරිදි ය. නාමය කොට පා ඇති පුරුෂයා සේ ද, රූපය දිග් පා ඇති පුරුෂයා සේ ද දත යුතු ය. දිග් පා ඇති පුරුෂයා එක් පියවරක් නගා තබන කාලයෙහි කොට පා ඇති පුරුෂයා සොළොස් පියවරක් නගා තැබීම මෙන් රූපය පවත්නා කල්හි ම නාමධර්‍මයන් කෙරෙහි ඇතුළත් සොළොස් වැදෑරුම් වූ චිත්තයන්ගේ ඉපිද බිඳී යෑම ද, කොට පා ඇති පුරුෂයාගේ සොළොස් පියවරෙහි, දිග පා ඇත්තහු තම පිය ඇද නගා එක් පියවරක් කිරීම මෙන් රූපය සතළොස්වන සිත සමග බිඳී යෑම ද, උන් දෙන්නා උනුන් නො හැර පියා සම සේ ගමන් කිරීම මෙන් නාමය රූපයත්, රූපය නාමයත් නො හැර පියා සම පමණින් පැවැත්ම ද දත යුත්තේ ය. මේ අද්ධානපරිච්ඡේදය යි.

එකුප්පාදනානානිරෝධ යි කීයේ, එක් ව ඉපදීම හා වෙන් ව මිදීයෑම ය. පළමු කොට උපදිනුයේ ප්‍රතිසන්ධි චිත්තය යි. අනතුරුව දෙවැන්න පටන් සොළොස්වැන්න තෙක් උපදින්නෝ භවාඞ්ගචිත්තයෝ ය. ඒ එක් එක් සිතකට උත්පාද-ස්ථිති-භඞ්ග වශයෙන් ක්‍ෂණ තුන තුන ඇත්තේ ය. ඒ සොළොස් සිතෙහි තුන් තුන් ක්‍ෂණයන්හි සමතිස් සමතිස් කර්‍මජරූපයෝ හට ගණිති. සමතිස් කර්‍මජරූපයන් අතුරෙහි ප්‍රතිසන්ධිචිත්තයාගේ උත්පාදක්‍ෂණයෙහි පහළ වූ කර්‍මජරූපය සතළොස් වැනි වූ භවාඞ්ගචිත්තයාගේ උත්පාද ක්‍ෂණයෙහි ම බිඳී යයි. ප්‍රතිසන්ධිචිත්තයාගේ ස්ථිතික්‍ෂණයෙහි පහළ කර්‍මජරූපය, සතළොස්වන චිත්තයාගේ ස්ථිතික්‍ෂණයෙහි ම බිඳෙයි. ප්‍රතිසන්ධිචිත්තයාගේ භඞ්ගක්‍ෂණයෙහි පහළ වූ කර්‍මජරූපය සතළොස්වන චිත්තයාගේ භඞ්ගක්‍ෂණයෙහි ම නිරුද්ධ වෙයි. මෙ පරිද්දෙන් දෙවන භවාඞ්ගචිත්තය පටන් තම තමන් අයත් සතළොස්වන සිත හා යොදා මේ ක්‍රමය දතයුතු ය. මේ තික සොළොසෙහි තික අටසාළිසෙක් වේ. මේ කියන ලද්දී අටසාළිස් කර්‍මජ රූපයන්ගේ ප්‍රවේණිය යි. මෝ රෑ දාවල් දෙක්හි ගලා බස්නා මහාගංවතුරක් සේ හැම දෙනකු පිළිබඳ ව නො සිඳ පවතී. මේ එකුප්පාදනානානිරෝධය යි.

නානුප්පාදඑකනිරෝධ යි කීයේ, වෙන් ව ඉපැත් ම හා එක් ව මිදී යෑම යි. නානුප්පාදඑකනිරෝධයෙහි ආයුසංස්කාරයාගේ අවසානයෙහි ෂොඩශචිත්තයන්ගේ වාරය පැමිණි කල්හි යට සොළොස ය, මත්තෙහි සොළොස ය යි ෂොඩශක දෙකක් එකතු කළ යුතු ය. යට සොළොසෙහි ප්‍රථමචිත්තයාගේ උත්පාදක්‍ෂණයෙහි පහළ වූ සමතිස් කර්‍මජරූපය තෙමේ, මත්තෙහි වූ සොළොසෙහි ප්‍රථම චිත්තයාගේ උත්පාදක්‍ෂණයෙහි ම නිරුද්ධ වේ. ස්ථිති ක්‍ෂණයෙහි හටගත් සමතිස් කර්‍මජරූපය තෙමේ, ඒ මතු සොළසෙහි වූ ප්‍රථමචිත්තයාගේ ස්ථිතික්‍ෂණයෙහි නිරුද්ධ ව යයි. භඞ්ගක්‍ෂණයෙහි හටගත් සමතිස් කර්‍මජරූපය තෙමේ, ඒ මතු සොළොසෙහි වූ ප්‍රථමචිත්තයාගේ භඞ්ගක්‍ෂණයෙහි නිරුද්ධ වේ. යට සිටි සොළසෙහි වනාහි, එසේ ම දෙවන චින්තයාගේ -පෙ- සොළොස්වන චිත්තයාගේ උත්පාදක්‍ෂණයෙහි පහළ වූ සමතිස් කර්‍මජරූපය තෙමේ, චුති චිත්තයාගේ උත්පාදක්‍ෂණයෙහි ම නිරුද්ධියට පැමිණේ. යට සිටි සොළසෙහි සොළොස්වන චිත්තයාගේ ස්ථිතික්‍ෂණයෙහි හටගත් සමතිස් කර්‍මජරූපය තෙමේ, චුතිචිත්තයාගේ ස්ථිතික්‍ෂණයෙහි ම බිඳී යයි. භඞ්ගක්‍ෂණයෙහි පහළ වූ කර්‍මජරූපය තෙමේ, චුතිචිත්තයාගේ භඞ්ගක්‍ෂණයෙහි ම නිරුද්ධ වෙයි. එතැන් පටන් කර්‍මජරූපයන්ගේ පරම්පරාවක් නො පවත්නී ය. කර්‍මජරූපපරම්පරාවක් ඉන් ඔබ්බෙහි පවතී නම්, සත්වයෝ ජීවිතක්‍ෂයට පත් නො වෙති. නො දිරන්නෝ නො මැරෙන්නෝ වෙති. ‘සතතරසමස්ස භවඞ්ගචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙයෙව නිරුජ්ඣති’ යනාදි නයින් ‘එක් සිතක්හුගේ උත්පාදක්‍ෂණයෙහි උපන්නා වූ රූපය තෙමේ, අන් සිතක උත්පාදක්‍ෂණයෙහි නිරුද්ධ වේ’ යි අටුවායෙහි ආයේ ය, එහෙත් මේ අටුවාව “යස්ස කායසඞ්ඛාරො නිරුජ්ඣතී තස්ස චිත්තසංඛාරො නිරුජ්ඣතී ති ආමන්තා’ යන යමකප්‍රකරණ පාලිය හා විරුද්ධ වන්නී ය. කායසංස්කාරය නම්, සිත හේතු කොට හටගන්නා ආශ්වාසප්‍රශ්වාස වාතය යි. සිත හේතු කොට හටගන්නා රූපය, චිත්තයාගේ උත්පාදක්‍ෂණයෙහි ඉපිද යම්තාක් කල් අනික් සිත් සොළොසෙක් උපදී ද, ඒතාක් පවතී.

ඒ සොළොස් සිත් අතුරෙන් සියලු සිත්වලට පසුව උපන් සිත ඒ සමග නිරුද්ධ වේ. මෙසේ යම් සිතක් සමග උපදී ද, ඒ සිතෙහි පටන් සතළොස්වන සිත සමග නිරුද්ධියට පැමිණේ. කිසියම් සිතක උත්පාදක්‍ෂණයෙහි හෝ, ස්ථිතික්‍ෂණයෙහි හෝ නිරුද්ධ නො වේ. එසේ ම කිසියම් සිතෙක ස්ථිතික්‍ෂණයෙහි හෝ භඞ්ගක්‍ෂණයෙහි හෝ නො උපදියි. චිත්තසමුත්‍ථානරූපයන්ගේ මේ ස්වභාවධර්‍මය යි. මෙ පරිද්දෙන් නියම වශයෙන් චිත්තසංස්කාරය සමග කායසංස්කාරය එකවිට නිරුද්ධ වේ ය යි වදාළ සේක. චිත්තසමුත්‍ථානරූපයාගේ හා අනික් කර්‍මාදිසමුත්‍ථානරූපයාගේ ද ක්‍ෂණ නියමය සමාන වේ. දෙකෙහි ම ක්‍ෂණ නියමය එක හැටි ය. ක්‍ෂණ නියමය සමාන බැවින් ප්‍රතිසන්ධිචිත්තය සමග උපන් කර්‍මජරූපය එතැන් පටන් සතළොස්වන සිත සමග නිරුද්ධ වේ. පිළිසිඳ ගන්නා සිතෙහි ස්ථිතික්‍ෂණයෙහි උපන් කර්‍මජරූපය තෙමේ, අටළොස්වන සිතේ උත්පාදක්‍ෂණයෙහි නිරුද්ධ වේ. ප්‍රතිසන්ධිචිත්තයාගේ භඞ්ග ක්‍ෂණයෙහි උපන් කර්‍මජරූපය තෙමේ, අටළොස්වන සිතෙහි ස්ථිති ක්‍ෂණයෙහි නිරුද්ධියට යන්නේ ය. පශ්චිම වූ කර්‍මජරූපයාගේ බිඳීයෑමෙන් මත්තෙහි ඍතුජරූපපරම්පරාව ඉතිරි වේ. නානුප්පාද එකනිරෝධය මෙසේ ය.

එකුපපාදෙකනිරොධ යි කීයේ, එක් ව ඉපැත්ම හා එක් ව බිඳීයෑම ය. රූපය වනාහි රූපය හා සමාන ඉපදුම් ඇත්තේ ය. එසේ ම සමාන වූ බිඳුම් ඇත්තේ ය. නාමය, නාමය සමාන ඉපැදුම් බිඳුම් ඇත්තේ ය. මේ හැටියෙන් එකුප්පාදෙකනිරෝධය දතයුතු ය.

නානුපපාදනානානිරොධ යි කීයේ, වෙන් ව උපදින වෙන් ව බිඳෙනබව ය පාතලින් උඩ කෙස්අගින් යට හම කෙළවර කොට ඇති මේ සිරුරෙහි ඒ ඒ තැනැ චතුර්විධසන්තතිරූපය තෙමේ, ඝන වූ සමූහයක් සේ පවත්නේ ය. මෙසේ පවත්නා සන්තතිරූපයාගේ එකොත්පාදාදිභාවය ගණන් ගත යුතු නො වේ. ගමන් ගත් වේයන් රැසක් හෝ කුහුඹුවන් රැසක් දකින්නකුට ඒ වේරැස හෝ කුහුඹු රැස එකාබද්ධ වූ සේ පෙණේ. එහෙත් එකාබද්ධ වූයේ නො වේ. එ පරිද්දෙන් චතුසන්තතිරූපයන්ගේ ද අනික් රූපයක්හුගේ උත්පාදක්‍ෂණයෙහි අනික් රූපයකගේ ඉපදීම ද, පැවැත්ම ද, බිඳී යෑම ද වේ. අනික් රූපයකගේ ස්ථිතික්‍ෂණයෙහි අනික් රූපයකගේ ඉපදීම ද, පැවැත්ම ද, බිඳී යෑම ද වේ. අනික් රූපයකගේ භඞ්ගක්‍ෂණයෙහි අනික් රූපයකගේ ඉපදීම ද, පැවැත්ම ද, බිඳී යෑම ද වේ. මේ නානුප්පාදනානානිරෝධය යි.

අතීතානාගතපච්චුප්පන්න යන මෙයින් කියනුයේ, ගිය කාලය, එන කාලය, පවත්නා කාලය, යන කාලතුනය. ඒ වශයෙනුදු පංචස්කන්ධය දත යුත්තේ ය.

පිළිසඳ ගත් තැන් පටන් ඉකුත් වූ භවයන්හි උපන් රූපය, අනතුරු ඉකුත් වූ භවයෙහි උපන්නේ හෝ කප්කෙළසිය දහසකින් මත්තෙහි උපන්නේ හෝ අතීත වේ. චුතිය පටන් නො පැමිණි භවයන්හි මතු උපදින රූපය, අනාගතයට ආසන්න භවයෙහි උපදින්නේ හෝ කප්කෙළසියදහසකින් මත්තෙහි උපදින්නේ හෝ අනාගත වේ. චුති - පටිසන්ධි දෙකට අතර පවත්නා රූපය, පච්චුප්පන්න වේ. මෙහිලා තවත් ක්‍රමයෙක් වේ. උත්පාද-ස්ථිති-භඞ්ග වශයෙන් රූපයෙහි ක්‍ෂණ තුනෙක් වේ. මේ ක්‍ෂණ තුනට පැමිණ නිරුද්ධ වූ රූපය, ඉතා ආසන්න කාලයෙහි නිරුද්ධ වූයේ හෝ අතීත කාලයෙහි කප්කෙළ සිය දහසකින් මත්තෙහි නිරුද්ධ වුයේ හෝ අතීත නම්. මෙ ක්‍ෂණයන්ට නො පැමිණියා වූ රූපය, එක් චිත්තක්‍ෂණමාත්‍රයෙක්හි නො පැමිණියේ හෝ, අනාගත නම්. මේ ත්‍රිවිධ ක්‍ෂණයට පැමිණියා වූ රූපය තෙමේ, පච්චුප්පන්න නම්. තවත් ක්‍රමයෙක් එහි ම. අධාන-සන්තති-සමය-ඛණ වශයෙන් අතීත වේ. එමෙන් අනාගතය හා පච්චුප්පන්නය ද ලැබේ.

එක් සත්වයකු පිළිබඳ එක් ආත්මභාවයෙක ප්‍රතිසන්ධියෙන් පුර්‍වයෙහි උපන් රූපය අතීත නම්. චුතියෙන් මත්තෙහි උපන් රූපය අනාගත නම්. පටිසන්ධි-චුති දෙදෙනාතර උපන් රූපය, පච්චුප්පන්න නම්. සමානස්වභාව ඇති එක් ඍතුවකින් හටගන්නා වූ රූපය ද එක් ආහාරහේතුවකින් හට ගන්නා වූ රූපය ද පූර්‍වාපරකාලයන්හි ප්‍රවෘත්තිවශයෙන් පවත්වන්නේ නමුත් පච්චුප්පන්න නම් වේ. ඒ පච්චුප්පන්නකාලයෙන් පෙර විසභාග ඍතු ආහාරයෙන් හටගන්නා රූපය අතීත නම්. පසුව හටගන්නා රූපය අනාගත නම්, එක් චිත්තවීථියක එක් ජවනවාරයෙක්හි හා සමාපත්තිවාරයෙක්හි උපදනා චිත්තජරූපය, පච්චුප්පන්න නම්. ඒ පච්චුප්පන්නයා කෙරෙන් පෙර උපන් චිත්තජරූපය අතීත නම්. පසුව උපදනේ අනාගත නම් කර්‍මයෙන් උපදනා රූපයෙහි මෙන් සන්තතිවශයෙන් කිය යුතු වූ අතීතාදිභේදයෙක් නැත්තේ ය. ඍතු-ආහාර-චිත්තසමුත්ථාන වූ රූපයන්ට ම අනුබල දිම්වශයෙන් කර්‍මසමුත්‍ථාන රූපයාගේ අතීතාදිභේදය දත යුතු ය. මොහොත, පෙරවරු, පස්වරු, රෑ දාවල් යනාදී වූ කාලයන් අතුරෙහි පෙළ සෑදීම් වශයෙන් පවත්නා ඒ ඒ කාලය පච්චුප්පන්න නම්. එයින් පෙර පැවැති කාලය අතීත නම්. පසුව පවත්නා කාලය අනාගත නම්. උත්පාදාදික්‍ෂණ තුනට ඇතුළත් රූපය පච්චුප්පන්න නම්. එයින් පෙර උපන් රූපය අතීත නම්. පසුව උපන් රූපය අනාගත නම්. මේ එහි තවත් ක්‍රමයෙන් වේ. ඉක්මවා සිටි හේතුකෘත්‍යය හා ප්‍රත්‍යයකෘත්‍යය ඇති රූපය, අතීත නම්. නිමකරණලද හේතුකෘත්‍යය හා නිම නො කළ ප්‍රත්‍යය කෘත්‍යය ඇති රූපය, පච්චුප්පන්න නම්. හේතුකෘත්‍යයට හා ප්‍රත්‍යය කෘත්‍යයට නො පැමිණි රූපය අනාගත නම්. ස්වකීය කෘත්‍යය හා පවත්නා ක්‍ෂණයෙහි උපදනා රූපය පච්චුප්පන්න වේ. ඒ ස්වකීය කෘත්‍යක්‍ෂණයෙන් පෙර උපන් රූපය, අතීත වේ. පසුව උපදනේ අනාගත වේ.

අජඣත්තික-බාහිර යන්නෙන් ගැණෙන්නෝ ස්වපරසන්තානයන්හි වූ ස්කන්ධයෝ යි. චක්ඛු-සෝත-ඝාණ-ජිව්හා-කාය, යන පස්වැදෑරුම් රූපය, ආත්මභාවය අධිපති කොට පවත්නා බැවින් අජ්ඣත්තික නම් වේ. එයින් අන්‍ය වූ තෙවිසි රූපය, එයින් පිටත්හි වූ බැවින් බාහිර නම් වේ.

ඔළාරික-සුඛුම යනු, මහත්බව හා සියුම් බව ය. පඤ්චප්‍රසාදරූපය හා සප්තවිෂයරූපය, ස්වභාවයෙන් ස්ථුල බැවින් හා වස්තු ආරම්මණයන්ගේ ඝට්ටනය මහත් බැවින් ඔළාරික නම්. ආපෝධාතු -භාව-හෘදයවස්තු- ජීවිතෙන්ද්‍රය-ආහාර-ආකාශ-විඥප්ති-විකාර-ලක්‍ෂණ යන රූප සමූහය, සුඛම නම්.

හීනප්පණීත යන මෙය, රූපයෙහි උස් පහත් බව කියාලයි. ලාමක වූ සිත් නො ගත් රූපකොටස් හීන නම් උසස් වූ සිත්ගත් රූපකොටස් පණීත නම්.

මෙහි තවත් ක්‍රමයෙක් වේ. සම්පත්තියෙන් තොර බැවින් අනිෂ්ට වූ රුචි නො වන අරමුණ, කර්‍මහේතුවෙන් හටගන්නා රූප අතුරෙහි අකුශලකර්‍මසමුත්‍ථානරූප ය යි කියනු ලැබේ. ඒ වනාහි සැපයට කරුණු නො වන හෙයින් අනිෂ්ට වේ. දුකට හේතු බැවින් මන නො වඩන්නේ වේ. අකුශලකර්‍මසමුත්‍ථානරූපයාගේ වශයෙන් අනිෂ්ට වූ රුචි නො වූ පංචකාමකොට්ඨාසයෝ ද මෙහි ලා ගණු ලැබෙති. කුශලකර්‍මසමුත්‍ථානරූපය අනිෂ්ට වූයේ නො වේ. එය ඉෂ්ට වූයේ ම වෙයි. ඒ වශයෙනුදු පඤ්චකාමගුණයෝ බෙදන ලදහ. කර්‍මසමුත්‍ථාන රූපයන්හි ඉටු අනිටු බව යම්සේ වේ ද, ඍතුසමුත්‍ථාන රූපාදියෙහි ද ඉටු අනිටුබව එසේ ය.

සත්වප්‍රඥපතිවශයෙන් ද, පරමාර්‍ත්‍ථවශයෙන් ද, ද්වාරවශයෙන් ද, රූපධර්‍මයන්ගේ ඉටු අනිටුබව කිය යුතු ය. එහෙත් පොත දිග් ගැස්සෙන බැවින් ඒ මෙහි නො දැක්වින.

දූර-සන්තික යන මෙයින්, දූරස්ථරූපය හා සමීපස්ථරූපය කියත්. දුරස්ථරූපය නම් සුඛුමරූපය යි. අරුත් පිරිසිඳගැණීමත් ලක්‍ෂණාවබෝධයත් නො පහසු බැවිනි. යම් රූපයක අර්‍ත්‍ථාවබෝධය හා ලක්‍ෂණාවබෝධය පහසු වේ ද, ඒ මේ ඔළාරිකරූපය, සමීපස්ථ රූප නම්. තව ද දසවැදෑරුම් වූ ඖදාරිකරූපය, ලක්‍ෂණ හෙයින් සන්තිකෙරූප යි ද පසළොස් වැදෑරුම් වූ සූක්‍ෂමරූපය, අවකාශහෙයින් සන්තිකෙරූප යි ද කියනු ලැබේ. ප්‍රකෘතිගතිය නොයික්මවා කතා කරන්නන් පිළිබඳ දොළොස් රියනකින් මෙපිට පැවැති රූපය, සන්තිකෙරූප යි ගැණේ. එයින් ඔබ්බෙහි වූ රූපය, දූරෙරූප නම් වේ. ලක්‍ෂණ වශයෙන් හා අවකාශ වශයෙන් සූක්‍ෂම රූපය දූරයෙහි වන්නේ ය. අවකාශවශයෙන් සමීපයෙහි වන්නේ සන්තිකෙරූප නම් වේ. ලක්‍ෂණ වශයෙන් සන්තිකෙරූප නො වේ. ඖදාරිකරූපය, සමීපයෙහි වූයේ, ලක්‍ෂණ හෙයින් හා අවකාශ හෙයින් ය. එහෙයිනි, සන්තිකෙරූප යි කියනු. දූරස්ථානයෙහි වන්නේ, අවකාශවශයෙන්ම ය. එහෙයින් දූරෙරූප යි කියති. ලක්‍ෂණ වශයෙන් දූරෙරූප නො වේ.

මෙහි ලා වදාළ මේ ක්‍රමය ද සිත තබා ගත යුතු ය. තමාගේ රූපය, සන්තික ය. තමාගේ කුසතුළ හොත්තාවූ ද මෙරමාගේ රූපය, දූර ය. තමාගේ කුසතුළ හොත්තහුගේ රූපය, සන්තික ය. පිටත සිටියහුගේ රූපය, දූර ය. එක් ඇඳෙහි හොත්තහුගේ රූපය, සන්තික ය. පිටත පිළෙහි සිටියහුගේ රූපය, දූර ය. පිරිවෙණ තුළ සිටියහුගේ රූපය, සන්තික ය. පිරිවෙණෙන් පිටත සිටියහුගේ රූපය, දූර ය. සඞ්ඝාරාමය තුළ සිටියහුගේ රූපය, සන්තික ය. සඞ්ඝාරාමයෙන් පිටත සිටියහුගේ රූපය, දූර ය, යනාදි ලෙසිනි. ඒ වදාළ ක්‍රමය:

පච්චයසමුට්ඨාන රූපධර්‍මසමූහය, ප්‍රත්‍යය-සමුත්‍ථාන දෙකින් වෙන් කරණු සඳහා මේ කියන ලද්දේ ය. එහි චක්‍ෂුස්ප්‍රසාදාදී වූ අෂ්ටවිධරූපය, හෘදයවාස්තුව සමග වූයේ කර්‍මජ වේ. කෙස් රැවුල් ඇත්දත් අස්ලොම් ආදීහු කර්‍මප්‍රත්‍යයයෝ වෙති. චක්‍රරතන දිව්‍ය විමානාදීහු කර්‍මප්‍රත්‍යයඍතුසමුත්ථානයෝ ය. ආහාරයෙන් හටගන්නා ශුද්ධාෂ්ටකරූපය, ආහාරසමුත්‍ථාන වේ. ආහාරසමුත්‍ථානරූප හා කර්‍මජරූප යන දෙවැදෑරුම් වූ රූපසන්තතීන්ට ආහාරය ප්‍රත්‍යය වේ. ආහාරසමුත්‍ථානරූපය උපදවමින් කර්‍මජරූපය පාලනය කරමින් ඒ දෙකට ප්‍රත්‍යය ව සිටියේ ය. මෙහි මෙසේ ආහාරයෙන් පාලනය කෙරෙන මේ කර්‍මජරූපය, ආහාරප්‍රත්‍යය නම් වේ. විසම වූ ආහාර සේවනය කොට අව්වෙහි යන්නහුට හටගන්නා තල කැලල් කාලකුෂ්ඨාදීහු, ආහාරප්‍රත්‍යයඍතුසමුත්‍ථාන වෙති. ඍතුවෙන් උපන් ශුද්ධාෂ්ටකය, ඍතුසමුත්‍ථාන වේ. ඍතුව එහි අනික් ශුද්ධාෂ්ටකයක් ද උපදවයි. එය ඍතුප්‍රත්‍යය නමි. ඍතුව, එහි ද අනික් අටක් උපදවයි. එය ඍතුප්‍රත්‍යය ඍතු සමුත්ථාන වේ. වලා කූට ඍතුසමුත්‍ථාන යි. වර්ෂාධාරාවෝ ඍතුප්‍රත්‍යයහ. වැස්ස ඇතිකල බීජ හටගණියි. පෘථිවිගන්ධය නික්මේ. කඳු නිල්වන් වූවාක් මෙන් පෙණේ. මුහුද වැඩේ. මේ ඍතුප්‍රත්‍යය සෘතුසමුත්‍ථාන යි. සිතින් හටගත් ශුද්ධාෂ්ටකය, චිත්තසමුත්‍ථාන නමි. පසුව හටගත් චිත්ත චෛතසිකධර්‍මයෝ පළමු හටගත් මේ කයට පච්ඡාජාතප්‍රත්‍යය වශයෙන් ප්‍රත්‍යයයෝ වෙති යි කී බැවින් මෙය චිත්තප්‍රත්‍යය වේ. අහසෙහි දක්වන ඇත්රූ-අස්රු-රියරූ-සේනාරැස්වීම් චිත්තප්‍රත්‍යයඍතුසමුත්‍ථාන යි. මේ සැකෙවින් කීයේ රූපධර්‍මයන්ගේ පච්චයසමුට්ඨානය යි.

පරිනිප්ඵන්ත යන මෙයින් රූපවේදනාදිස්කන්ධපඤ්චකය, ප්‍රත්‍යයයන් විසින් පිරිසිඳිනා ලදු ව නිපද වූ බව කිය වේ. ‘පංචාපි පන ඛන්‍ධා පරිනිප්ඵත්තාව හොන්ති’ යනු කීයේ එහෙයිනි. පඤ්චස්කන්ධයෝ වනාහි, ප්‍රත්‍යයයන් විසින් නිපදවන ලද්දෝ ම ය. එසේ ම සඞ්ඛත ද වෙති. ප්‍රත්‍යයයන් විසින් සකස් කොට කරණලද බැවින් පඤ්චස්කන්ධය සඞ්ඛත වේ.

මෙසේ ප්‍රකීර්‍ණකවශයෙන් ද පඤ්චස්කන්ධය දැන නැවැත, ස්කන්ධයන් කෙරෙහි ඤාණභේදය පිණිස ක්‍රම විසින්, විශේෂ විසින්, අනූනාධික විසින්, උපමා විසින්, දෙයාකාරයකින් දැක්ක යුතු විසින්, අර්‍ත්‍ථසිද්ධි විසින්දෑ යි මෙසේත් ස්කන්ධවිභාගය දතයුතු බැවින් එහිලා ද කෙටි කතාවක් මෙහි දක්වනු ලැබේ.

උත්පත්තික්‍රම-ප්‍රහාණක්‍රමාදීන්ගේ වශයෙන් මෙහි ක්‍රමය නන් වැදැරුම් ය. ඔවුන් අතුරෙන් මෙහි ලා ගැණෙන්නේ දේශනා ක්‍රමය යි. භාග්‍යවත් බුදුරජානන් වහන්සේ සාමාන්‍යයෙන් පඤචස්කන්ධය ආත්මභාවය දැඩි ව ගන්නා විනෙයජනසමූහයා ස්කන්ධයන් ගේ ඝනබහලභාවය වෙන් කොට දැක්වීමෙන් ආත්ම දෘෂ්ටිග්‍රහණයෙන් මුදනු කැමැති සේක්, සුවසේ දැන ගැණීම පිණිස චක්‍ෂුරාදීන්ට ගොදුරු වූ ඖදාරිකරූපරාශිය පළමු කොට වදාළ සේක. අනතුරුව ඉෂ්ටානිෂ්ටරූපය විඳ ගන්නා වූ වේදනා රාශිය, අනතුරු ව වේදනාවට ගොදුරු වූ ඉෂ්ටානිෂ්ටාලම්බනයාගේ ආකාරය ගත් වන්නා වූ සංඥාරාශිය, අනතුරුව සංඥාවශයෙන් සකස් කරන්නා වූ සංස්කාර රාශිය, අනතුරු ව වේදනාදීන්ට නිඃශ්‍රය වූත් අධිපති වූත් විඥාන රාශිය දේශනා කෙරෙති’ යි දත යුතු ය.

විශේෂ විසින් යනු, ස්කන්ධයන්ගේ හා උපාදානස්කන්ධයන්ගේ විශේෂය ගෙණ කීහ. ස්කන්ධයන්ගේ හා උපාදානස්කන්ධයන්ගේ විශේෂය මෙසේ ය:- ස්කන්ධයෝ, පළමු කොට ආශ්‍රව සහිත ය, උපාදානයන්ට හිතය, යි වෙනස් නො කිරීමෙන් ද, උපාදානස්කන්ධයෝ ආශ්‍රවයන්ට හා උපාදානයන්ට අරමුණු වීම් වශයෙන් වෙනස් කිරීමෙන් ද දේශනා කරණ ලදහ. ස්කන්ධ යන්නෙන් නිවන තොර කොට ඇති සියලු ලෞකික ලෝකෝත්තරධර්‍මත්, උපාදාන ස්කන්ධ යන්නෙන් ලෞකිකචිත්තචෛතසිකධර්‍ම හා රූපධර්‍මත් ගන්නා ලැබෙති. “පඤ්චි මෙ භික්ඛවෙ! බන්ධෙ දෙසිස්සාමි, පඤ්චුපාදානක්ඛන්‍ධෙ, තං සුණාථ, කතමෙ ච භික්ඛවෙ! පංචක්ඛන්ධා? යං කිඤ්චි රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං -පෙ- සන්තිකෙ වා අයං වුච්චති භික්ඛවෙ! රූපක්ඛන්‍ධො. යා කාචි වෙදනා -පෙ- යා කාචි සඤ්ඤා -පෙ- යෙ කෙචි සඞ්ඛාරා -පෙ- යං කිඤ්චි විඤ්ඤාණං -පෙ- සන්තිකෙ වා අයං වුච්චති භික්ඛවෙ! විඤ්ඤාණක්ඛන්‍ධො ඉමෙ වුච්චන්ති භික්ඛවෙ! පංචක්ඛන්ධාති, කතමෙ ච භික්ඛවෙ! පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා, යං කිඤ්චි භික්ඛවෙ! රූපං -පෙ- සන්තිකෙ වා සාසවං උපාදානීයං, අයං වුච්චති රූපූපාදානක්ඛන්ධො. යා කාචි වෙදනා -පෙ- යා කාචි සඤ්ඤා -පෙ- යෙ කෙචි සඞ්ඛාරා -පෙ- යං කිඤ්චි විඤ්ඤාණං -පෙ- සන්තිකෙ වා සාසවං උපාදානීයං, අයං වුච්චති විඤ්ඤාණූපාදානක්ඛන්ධො, ඉමෙ වුච්චන්ති භික්ඛවෙ! පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධාති” යන මේ දේශනා පාලියෙන් මොවුන් පිළිබඳ අවිශේෂකථනය හා විශේෂකථනය මොනවට පැහැදිලි වේ.

ආශ්‍රවධර්‍මයන්ට අරමුණු වූත් අරමුණු නො වූත් ස්කන්ධයෝ පංචස්කන්ධයෙහි ද, ආශ්‍රව සහිත වූ ස්කන්ධයෝ උපාදානස්කන්ධයෙහි ද ඇතුළත් වෙති. චතුර්විධඋපාදානයන්ට අරමුණු වූ ස්කන්ධයෝම උපාදානස්කන්ධ යි ගැණෙත්.

සියලු සංස්කාරයන් සභාගවශයෙන් එක් කොට සඞ්ග්‍රහ කිරීමෙන් ද, මම ය, මාගේ ය, යි ගැණුමට වස්තූන් මෙ පමණක් ම බැවින් ද, සෙසු ශීලස්කන්ධාදියත් මෙහි ම ඇතුළත් වන බැවින් ද ස්කන්ධ පසක් ම වදාළ සේක.

නොයෙක් ප්‍රභේද ඇති සංස්කාරධර්‍මයන් සමාන කොට්ඨාශ වශයෙන් සංග්‍රහ කරණ කල්හි, රූපය, විනාශවීම්ලක්‍ෂණයෙන් සමාන වූ කොටස් එක් තැන් කොට ගැණීමෙන් එක් ස්කන්ධයෙන් වේ. වේදනාව අරමුණු රස විඳ ගැණීම ය යි කියන වෙදයිතස්වභාවයෙන් සමාන වූ කොටස් එක් තැන් කොට ගැණීමෙන් එක් ස්කන්ධයෙක් වේ. සංඥා-සංස්කාර-විඥානයන් පිළිබඳ ක්‍රමය ද මෙසේ ය. එහෙයින් ස්කන්ධ පසෙක් ම වදාරණ ලද්දේ ය. මේ රූපාදි ස්කන්ධ පස, මම ය, මාගේ ය, යි ආත්මදෘෂ්ටියෙන් ගැණීමට කරුණු වූ රූපාදිස්කන්ධපංචකය පමණ කොට ඇත්තේ ය. ‘මහණෙනි! රූපය ඇති කල්හි රූපය නිසා රූපයට ඇතුල්ව හෙවත් රූපය ලෙහි පිහිටුවීමෙන් මේ රූපය මාගේය, මේ රූපය මම වෙමි, මේ රූපය මාගේ ආත්මය වේ, යි මිත්‍ථ්‍යාදෘෂ්ටියක් උපදියි. වේදනාදීන් ඇති කල්හි ද එසේ මිත්‍ථ්‍යාදෘෂ්ටියක් උපදි’ යි වදාළ බැවින් පංචස්කන්ධය ආත්මආත්මීයාභිනිවේශයට කාරණය බව පැහැදිලි ය. ඒ මේ ආත්ම ආත්මීයාභිනික්වෙශයෙහි කාරණය, පංචස්කන්ධය ප්‍රමාණය කොට ඇති බැවින් ස්කන්ධ පසක් ම වදාළ සේක. ශීලස්කන්ධාදී වූ ස්කන්ධපංචකයත් සංස්කාරස්කන්ධයෙහි ඇතුළත් බැවින් මේ ස්කන්ධ පසෙහි ම සංග්‍රහයට පැමිණේ. එ ද ස්කන්ධ පසක් දේශනා කිරීමට කරුණු විය.

“අනෙකප්පභෙදෙසු හි සඞ්ඛතධම්මෙසු සභාගවසෙන සඞ්ගය්හමානෙසු රූපං රූපසභාගෙකසඞ්ගහවසෙන එකො ඛන්ධො හොති. වෙදනාසභාගෙකසඞ්ගහවසෙන එකො ඛන්‍ධො හොති. එසනයො සඤ්ඤාදීසු. තස්මා සබ්බසඞ්ඛතසභාගෙකසඞ්ගහතො පඤ්චෙව වුත්තා. එතපරමඤ්චෙතං අත්තත්තනිය ගාහවත්ථු යදිදං රූපාදයො පඤ්ච. වුත්තංහෙතං:- රූපෙ ඛො භික්ඛවෙ සති රූපං උපාදාය රූපං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති, එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තාති, වෙදනාය -පෙ- සඤ්ඤාය -පෙ- සඞ්ඛාරෙසු -පෙ- විඤ්ඤාණෙ සති විඤ්ඤාණං උපාදාය විඤ්ඤාණං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති, එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තාති, තස්මා අත්තත්තනියගාහවත්ථුස්ස එතපරමතොපි පඤ්චෙව වුත්තා. යෙපි චඤ්ඤෙ සීලාදයො පඤ්ච ධම්මක්ඛන්ධා වුත්තා, තෙපි සඞ්ඛාරක්ඛන්ධපරියාපන්නත්තා එත්‍ථෙව අවරෝධං ගච්ඡන්ති” යනු මෙහි ලා අටුවායෙහි ආයේය.

රූපොපාදානස්කන්ධය ගිලනකු සමාන වූ විඥානොපාදානස්කන්ධයට වාස්තුද්වාරආරම්මණ විසින් වාසස්ථාන වන බැවින් ගිලන් හලක් සමාන වේ. දැඩි කොට පෙළෙන බැවින් වෙදනොපාදානස්කන්ධය, ගිලන්බව හා සමාන ය. කාමසංඥාදීන්ගේ වශයෙන් රාගාදිය හා එක් වූ වේදනාවගේ හටගැණීම වන හෙයින් සංඥොපාදාන ස්කන්ධය ගිලන්බව හටගැණීමට කරුණු වූ තුන් දොස් හා සමාන ය. වේදනා නැමැති ගිලන්බවට ප්‍රධාන හේතුව වන බැවින් සංස්කාරොපාදානස්කන්ධය නො සැප වූ ආහාර විහරණාදිය සේවනය කිරීමක් බඳු ය. වේදනා නැමැති ගිලන් බැවින් නො මිදුන බැවින් විඥනොපාදානස්කන්ධය ගිලනකුට බඳු උපමා ඇත්තේ ය.

මෙය මෙසේ කීහ අටුවාවෙහි:- “ගිලානසාලූපමො රූපූපාදානක්ඛන්ධො, ගිලානූපමස්ස විඤ්ඤාණූපාදානක්ඛන්ධස්ස වත්ථුද්වාරාරම්මණවසෙන නිවාසට්ඨානතො. ගෙලඤඤූපමො වෙදනූපාදානක්ඛන්ධො, ආබාධකත්තා. ගෙලඤ්ඤසමුට්ඨානූපමො සඤ්ඤූපාදානක්ඛන්‍ධො, කාමසඤ්ඤාදිවසෙන රාගාදිසම්පයුත්තවෙදනාසබ්භාවා. අසප්පායසෙවනූපමො සඞ්ඛාරුපාදානක්ඛන්ධො, වෙදනාගෙලඤ්ඤස්ස නිදානත්තා. ගිලානූපමො විඤ්ඤාණූපාදානක්ඛන්ධො, වෙදනාගෙලඤ්ඤෙන අපරිමුත්තත්තා” යි.

තව ද සිරගෙය, කම්කටොලුය, කම්කටොලු කරන්නාය, අපරාධ කළහුය යන මොවුන් හා ද, බඳුනය, බතය, ව්‍යඤ්ජනය, බත් කරන්නාය. අනුභව කරන්නාය යන මොවුන් හා ද සමානොපමා ඇත්තෝ ය, පිළිවෙළින් පංචෝපාදානස්කන්ධයෝ.

මේ අටුවා:- ‘චාරක - තාරණ - අපරාධ - කාරණකාරක - අපරාධිකූපමා එතෙ භාජන - භොජන - බ්‍යඤ්ජන - පරිවෙසක භුඤ්ජකූපමා චාති’ යි.

සැකෙවින් පංචෝපාදානස්කන්ධය ඔසවා ගත් කඩු ඇති පස මිතුරකු සේ, මහත් බරක් සේ, මනුෂ්‍යමාංසානුභවයෙහි ගිජු වූ යක්‍ෂයකු සේ දැන අනිත්‍ය-දුඃඛ-අනාත්මවශයෙන්, ප්‍රත්‍යයොත්පන්න ධර්‍මයන්ගේ වශයෙන් හා වධකයකු වශයෙන් ද දත යුතු ය. විස්තර විසින් වනාහි, රූපස්කන්ධය පෙණපිඩක් සේ, වේදනාව දියබුබුලක් සේ, සංඥාව මිරිඟුදියක් සේ, සංස්කාරස්කන්ධය කෙසෙල්කඳක් සේ, විඥානස්කන්ධය ඉන්ද්‍රජාලයක් සේ ද දැක්ක යුතු ය.

මේ අටුවා:- “සඞ්ඛෙපතො පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධො ආසීවිසූපමෙ වුත්තනයෙන උක්ඛිත්තාසිකපච්චත්‍ථිකො, භාරසුත්තවසෙන භාරතො, තජ්ජනීයපරියායවසෙන ඛාදකතො, යමකසුත්තවසෙන අනිච්චදුක්ඛානත්තසඞ්ඛතවධකතො දට්ඨබ්බං, විත්‍ථාරතො පනෙත්ථ ඵෙණපිණ්ඩො විය රූපං, පරිමද්දනාසහනතො. උදකබුබ්බුලං විය වෙදනා, මුහුත්ත රමණීයතො. මරීචිකා විය සඤ්ඤා, විප්පලම්බනතො, කදලික්ඛන්ධො විය සඞ්ඛාරා, අසාරකතො. මායා විය විඤ්ඤාණං වඤ්චකතො” යි.

පෙණපිඩ හර නැත්තේ ය. පාත්‍රතලුතැටි ආදී කිසිවක් ඉන් නො කොට හැකි ය. ගත්තැන ම බිඳෙ යි. එ මෙන් රූපය ද නිත්‍ය ය, මම ය, මාගේ ය, යි නො ගත හැකි ය. ඒ අනිත්‍ය ය. දුක් ය. අනාත්ම ය. අශුභයෙකි. පෙණපිඩෙහි සිදුරු බොහෝ ය. නොයෙක් සන්ධිස්ථානයෝ ය දියනයි ආදී වූ සතුන්ට වාසස්ථාන වේ. එ මෙන් රූපයෙහි ද කුදුමහත්සිදුරු බොහෝ ය. නොයෙක් සන්‍ධි ස්ථානයෙන් ගැළපින. අසූකුලයෙක පණුවෝ වාසය කෙරති. මෙය ඔවුන්ට වැදුම්ගෙයත් මල මූ හෙලන තැනත් ගිලන්හලත් සොහොන්බිමත් වේ. මුල දී පෙණපිඩ ඩෙබරගෙඩිය පමණැති ව හටගෙණ ක්‍රමයෙන් පර්‍වත ශිඛරයක් පමණට වැඩී යයි. එ මෙන් රූපය ද මුලින් කලලරූපයක් ව හටගැණී පිළිවෙළින් බඹයක් පමණ ව ද, පර්‍වතකූටයක් පමණ ව ද මහත් ව යයි. මහාසත්වයන්ගේ වශයෙන් යොදුන් සියගණන් මහත් වන්නේ ද වෙයි. පෙණ පිඩ නැගුනු තැනමත් බිඳෙයි. මඳතැන් ගොසිනුත් බිඳෙයි. කො තැන නො බිඳුන ද මුහුදට පැමිණ නම් බිඳෙයි. රූපය ද කලලාවස්ථාවෙහි නැත, අර්බුදාවස්ථාවෙහි බිඳෙයි. සියක් අවුරුද්ද අතර නො බිඳුන ද සියක් අවුරුද්දට පැමිණ නම් බිඳේ ම ය.

දියබුබුල අසාර සේ වේදනාවත් අසාර ය. එයින් පුවරුවක් අස්නක් නො කොට හැකි ය. ගත් ගත් තැන ම බිඳෙයි. වේදනාචත් එබඳු ය. පල නැත්තී ය. නො ගතයුතු වන්නී ය. නිත්‍යය. ශාස්වත ය’ යි ගනට නො හැකි ය. දියබුබුල හටගන්නේත් බිඳෙන්නේත් වෙයි. කල් නො ද පවතී. වේදනාවත් එබඳු ම ය. උපදින්නීත් වෙයි. බිඳෙන්නීත් වෙයි. කල් නො ද පවතී. එක් අසුරක් ගසන කාලය තුළ කෙළලක්‍ෂගණන් වේදනාවෝ ඉපිද නිරුද්ධ වෙති. දියබුබුල, ජලතලාවත් දියබිඳුත් දියමිදුලුත් කැටි කොට ගන්නා සුළඟත් යන කරුණු සතර දියෙහි කැටි ව පොළක් ව හටගන්නේ යම්සේ ද, එ මෙන් වේදනාවත් වස්තු රූපයත් අරමුණත් කෙලෙස්මලත් ස්පර්‍ශයාගේ ඝර්‍ෂණයත් යන කරුණු සතර නිසා උපදියි.

සංඥාව නිසරු ය. මිරිඟුදිය වැනි ය. මිරිඟු දිය බොන්නට නාන්නට බඳුන් පුරවන්නට නො ගත හැකි ය. සැලෙන්නේ ය. හට ගත් රැළපකුල් මෙන් වැටහෙන්නේ ය. එ මෙන් නීලසංඥාදි ප්‍රභේද ඇති සංඥාව ද නීලාදී වූ අරමුණු රස විඳගනු පිණිස සැලෙන්නේ ය. මිරිඟුදිය, දියපිරිවැවක සේ දියපිරිගඟක සේ මහාජනයා පොළොඹවයි. එ මෙන් සංඥාවත් නිල් පැහැ ඇති මේ අරමුණු ශුභ ය, සුඛ ය, නිත්‍යය, යි මහාජනයා පොළොඹව යි.

සංස්කාරයෝ ද නිසරු ය. නිත්‍ය ය, සාර ය, යි ගන්නට නො සුදුස්සෝ ය. එහෙයින් කෙසෙල්කඳක් බඳු ය. කෙසෙල් කඳින් කිසිවක් ගෙණ කිසි වැඩක් සදහා යොදනු බැරි ය. එ මෙන් සංස්කාරයෝත් නිත්‍ය වශයෙන් ගන්නට නො හැක්කෝ ය. කෙසෙල්කඳ පතුරු රැසක් වූ සේ, සංස්කාරස්කන්ධයත් චෛතසිකරාශියක් වන්නේ ය. කෙසෙල්කඳ ලක්‍ෂණවත් ය. පිටපතුරු එක් පැහැයකිනුත්, ඇතුල්පතුරු අනික් අනික් පැහැයෙනුත් යුක්ත ය. සංස්කාරස්කන්ධයත් එමෙන් නානා ලක්‍ෂණයෙන් යුක්ත ය. පහසෙහි ලක්‍ෂණ එකෙක, චේතනාවගේ ලක්‍ෂණ අනිකෙක, යනාදී විසින් නොයෙක් නොයෙක් ස්වභාවයෙන් යුක්ත ය.

විඥානය නිසරු ය. ඒ අරුතෙන් ඉන්ද්‍රජාලමායාවක් බඳු ය. නිත්‍යාදිවශයෙන් ඇදහීම සුදුසු නො වේ. ඉන්ද්‍රජාලය ලාමක ව වහා වැටහෙන්නා සේ, විඥානය ද එයට ද වඩා ලාමක ව වහා වැටහෙන්නේ ය. ඊම, යෑම, සිටීම, හිඳීම එක සිතකින් ම කරන්නා සේ පෙනෙතත්, ඊම එක සිතකින් ද, යෑම අනික් සිතකින් දැ යි ඒ ඒ අවස්ථාවන්හි අනික් අනික් සිතෙක් ම විය. ඉන්ද්‍රජාලය යමක් ගෙණ මේ රන් ය, මේ රිදී ය යනාදී වශයෙන් ගන්වමින් මහජනයා මුළා කරන්නා සේ විඥානයත් එක සිතින් ම එන්නකු සේ යන්නකු සේ හුන්නකු සේ පෙන්වමින් මහාජනයා මුළා කරන්නේය.

විශේෂවශයෙන් වනාහි ඖදාරික වූ ස්වසන්තානගතරූපය තෙමේ ශුභාලම්බනයක් වුව ද අශුභ ය, යි කියා ම ගත යුතු ය වේදනාව දුක්ඛදුක්ඛ ය, සඞ්ඛාර දුක්ඛ ය, විපරිණාමදුක්ඛ ය යන ත්‍රිවිධ දුක්ඛයෙන් නො මිදුනු බැවින් දුකැ යි දත යුතු ය. සංඥා සංස්කාරස්කන්ධද්වය තමා වශයෙහි පවත්වන්නට නො හැකි බැවින් අනාත්ම යි ද, විඥානස්කන්ධය ඉපදීම, නැසීම යන දෙකින් යුක්ත බැවින් අනිත්‍ය, යි ද දත යුතු ය. මෙසේ නුවණැසින් බලන්නාහට ම අර්‍ත්‍ථසිද්ධිය වේ. එ ද සංක්‍ෂේප විස්තර දෙකින් ම වන්නේ ය.

උපාදානස්කන්ධ පස ඔසවා ගත්කඩු ඇති වධකයකු සේ සැකවින් බලන්නා වූ යෝගාවචර තෙමේ ස්කන්ධයන් හේතු කොට වෙහෙසට නො පැමිණේ.

‘සඞ්ඛෙපතො තාව:- පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ උක්ඛිත්තාසික පච්චත්‍ථිකාදිභාවෙන පස්සන්තො බන්ධෙහි න විහඤ්ඤති’ යන අටුවාය.

විස්තර වශයෙන් වනාහි රූපාදීන් පෙණපිඩුආදිය හා සමානත්වයෙන් දක්නේ නිස්සාර වූ ස්කන්ධයන්හි සාරය යි වරදවා ගත්තෙක් නො වන්නේ ය. ආද්ධ්‍යාත්මිකරූපය, අශුභවශයෙන් දක්නේ කබලිංකාරාහාරය පිරිසිඳ දනියි. අශුභයෙහි ශුභ ය යන විපර්‍ය්‍යාසය දුරු කරයි. කාමොඝය එතෙර කෙරෙයි, කාමයෝගය හා නො යෙදෙ යි. කාමාශ්‍රවරහිත වේ. අභිජ්ඣාකායගන්‍ථය බිඳියි. කාමොපාදානය දැඩි කොට නො ගණියි.

“විත්‍ථාරතො පන රූපාදීනි. ඵෙණපිණ්ඩාදිසදිසභාවෙන පස්සන්තො න අහාරෙසු සාරදස්සි හොති, විසෙසතො ච අජඣත්තිකරූපං අසුභතො පස්සන්තො කබලීකාරාහාරං පරිජානාති, අසුභෙ සුභන්ති විපල්ලාසං පජහති, කාමොඝං, උත්තරති, කාමයොගෙන විසංයුජ්ජති, කාමාසවෙන අනාසවො හොති, අභිජ්ඣාකායගන්‍ථං භින්‍දති, කාමූපාදානං න උපාදියති” යනු අටුවා.

වේදනාව දුක්වශයෙන් දක්නේ ස්පර්‍ශාහාරය පිරිසිඳ දනියි. දුකෙහි සැපය යන විපර්‍ය්‍යාසය බැහැරලයි. භවෝඝය තරණය කෙරෙයි. භවයෝගය හා නො යෙදෙයි. භවාශ්‍රවරහිත වේ. ව්‍යාපාදකායගන්‍ථය බිඳියි. සීලබ්බතූපාදානය දැඩි කොට නො ගණියි.

“වෙදනං දුක්ඛතො පස්සන්තො ඵස්සාහාරං පරිජානාති, දුක්ඛෙ සුඛන්ති විපල්ලාසං පජහති, භවොඝං උත්තරති, භවයොගෙන විසංයුජ්ජති, භවාසවෙන අනාසවො හොති, ව්‍යාපාදකායගන්‍ථං භින්‍දති, සීලබ්බතූපාදානං න උපාදියති” යනු අටුවා.

සංඥාස්කන්ධය හා සංස්කාරස්කන්ධය අනාත්ම වශයෙන් දක්නේ මනෝසඤ්චේතනාහාරය දැන අනාත්මයෙහි ආත්මය යන විපර්‍ය්‍යාසය දුරු කරයි. දෘෂ්ටිඔඝය තරණය කරයි. දෘෂ්ටියෝගය හා නො යෙදෙයි. දෘෂ්ටිආශ්‍රවරහිත වේ. ඉදංසච්චාභිනිවෙසකායගන්‍ථය බිඳියි. අත්තවාදූපාදානය දැඩි කොට නො ගණියි.

“සඤ්ඤෙ සඞ්ඛාරෙ ච අනත්තතො පස්සන්තො මනොසඤ්චෙතනාහාරං පරිජානාති, අනත්තනි විපල්ලාසං පජහති, දිට්ඨොඝං උත්තරති, දිට්ඨියොගෙන විසංයුජ්ජති, දිට්ඨාසවෙන අනාසවො හොති. ඉදං සච්චාභිනිවෙසකායගන්‍ථං භින්‍දති, අත්තවාදූපාදානං න උපාදියති” යනු අටුවා.

විඥානය අනිත්‍යවශයෙන් දක්නේ විඥානාහාරය පිරිසිඳ දැන අනිත්‍යයෙහි නිත්‍යය යන විපර්‍ය්‍යාසය දුරු කරයි. අවිද්‍යාඔඝය තරණය කරයි. අවිද්‍යාශ්‍රව රහිත වේ. අවිද්‍යායෝගය හා නො යෙදෙයි. සීලබ්බතපරාමාසකායගන්‍ථය බිඳියි. දිට්ඨුපාදානය දැඩි කොට නො ගණියි.

“විඤ්ඤාණං අනිච්චතො පස්සන්තො විඤ්ඤාණාහාරං පරිජානාති, අනිච්චෙ නිච්චන්ති විපල්ලාසං පජහති, අවිජ්ජොඝං උත්තරති, අවිජ්ජායොගෙන විසංයුජ්ජති, අවිජ්ජාසවෙන අනාසවො හොති, සීලබ්බතපරාමාසකායගන්‍ථං භින්‍දති, දිටඨුපාදාන න උපාදියති” යනු අටුවා.

මෙසේ මෙහි සැකෙවින් කියන ලද පඤ්චස්කන්ධය වධකාදි උපමාවනට සුදුසු සේ නගා බලා දැන ස්කන්ධධීරයන් ව ස්කන්ධභාරය බහා තැබීමෙහි උත්සාහවත් විය යුතු ය.

යනු මෙහිලා දත යුතු ය.

ධම්මපද ගාථාවෙහි ‘පඨවී’ යි වදාළෝ මෙහි ඉතා සැකෙවින් කියූ පංචස්කන්ධය යි. ආත්මභාවය යි කීයේ ද මේ ම ය. පඨවීත් මේ ය.

විචෙස්සති = වෙසෙසින් දනියි. ප්‍රතිවේධ කරයි. ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කරයි. මෙහි අර්‍ත්‍ථය මෙසේ පද කිහිපයකින් විවෘත වුව ද, අදහස් විසින් එකෙක් ම ය. ආත්මභාවය යි කියූ පොළොව නාම-රූප-ස්කන්ධ-ධාතු-ආයතනාදි වශයෙන් හා අනිත්‍ය, දුඃඛ, අනාත්ම වශයෙන් බෙදා බලන නුවණින් ද, සංස්කාරයන් අනිත්‍ය වශයෙන් ලක්‍ෂණට නගා බලන විදසුන් නුවණින් ද වෙසෙසින් දැනීම මෙයින් කියන ලද්දේ ය. පංචස්කන්ධය මේ දෙ නුවණින් ම පිරිසිඳ දත යුතු ය.

යමලොකං ච = යමලෝකය ද.

සතර අපාය යමලෝක යන්නෙන් ගැනේ. විස්තර කී සේ ය.

ඉමං සදෙවකං = දෙව්ලොව සහිත වූ මේ මිනිස්ලොව.

සදෙව්ලොව හා මිනිස්ලොවත් කාමස්වර්‍ග බැවින් සත් තැන ම එක් කොට මෙසේ වදාළ සේක.

ධම්මපදං සුදෙසිතං = මොනවට දෙසූ ධර්‍ම කොට්ඨාසය.

තේරුම්ගැණීමේ දී ‘ සුදෙසිතං’ යන්න මුල යොදා ගත යුතුය. එය ‘ ධම්මපදං’ යන්නට විශේෂණ බැවිනි.

බෝපැකිදම් මෙයින් කියැ වේ. සිවුසස්දම් අවබෝධ කරන්නා හෝ මාර්‍ගචිත්තොත්පාදය බොධි නම් වේ. සිවුසස්දම් අවබෝධ කරන්නාහට ඒ පිණිස උපකාර වූ ද එසේ ම මාර්‍ගචිත්තොත්පාදයට අනුගුණභාවයෙන් සිටියා වූ ද සමෘති ආදි ධර්‍ම තුදුස, බෝපැකිදම් නම් වේ. පූර්‍වභාගප්‍රතිපත්තික්‍ෂණයෙහි හා ලෝකෝත්තර ප්‍රතිපත්තික්‍ෂණයෙහි සමෘති ආදී වූ ඒ ඒ ධර්‍මයන් සතිපට්ඨාන - සම්මප්පධානාදි ක්‍රමයෙන් වඩා යෝගාවචර තෙමේ චතුස්සත්‍යය අවබෝධ කරයි. ඔහුට ඒ පිණිස මේ තුදුස් වැදෑරුම් වූ ධර්‍මයෝ උපකාර වෙති. එසේ ම ලෝකෝත්තරමාර්‍ගචිත්තයෙහි නිවන් අරමුණ එල්බ ගෙණ එකවිට යෙදෙන බැවින් මාර්‍ගචිත්තොත්පාදයාගේ බෝධන ක්‍රියාවට අනුගුණභාවයෙන් සිටිති. විස්තර කී සේ ය.

කුසලො පුප්ඵං ඉව පචෙස්සති = මල් කඩා රැස් කරණ දක්‍ෂ මාලාකාරයකු සේ ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කරන්නේ ද?

මේ වනාහි ප්‍රථම ගාථාවෙහි අවසාන කොටස ය. ගාථාපාදය මෙසේ වුව ද, අරුත්ගැණීමේ දී ‘පුප්ඵං විවිනන්තො කුසලා ඉව කො සුදෙසිතං ධම්මපදං පචෙස්සති’ යි. පදාන්‍වය ගත යුතු ය. විචිනන්තො” යනු අතින් හෙලා ගත් පදයෙකි. එසේ කරණ ලද්දේ මෙහිලා ඒ අවශ්‍ය බැවිනි. ක’ යන්නත්, සුදෙසිතං ධම්මපදං, යන්නත් තෘතීයපාදයෙන් ඇදගත් පද දෙකෙකි. මෙ කී පද මෙසේ යෙදූවිට ‘මල් කඩා රැස්කරණ දක්‍ෂමාලාකාරයකු සේ කවරෙක් මොනවට දෙසූ ධර්‍මකොට්ඨාසය ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කරන්නේ ද’ යන තේරුම ලැබෙන්නේ ය. පචෙස්සති’ යන්න ‘විචිනිස්සති - විජානිස්සති - උපපරික්ඛිස්සති - පටිවිජ්ඣිස්සති - සච්ඡිකරිස්සති’ යි පැහැදිලි කළහ.

සෙඛො පඨවිං විචෙස්සති = ශෛක්‍ෂ තෙමේ පොළොව දන්නේ ය.

මේ වනාහි දෙවන ගාථාවේ ප්‍රථමපාදය යි. සෝවන්මග සිටියහු පටන් රහත්මගට පැමිණියහු තෙක් වූ ආර්‍ය්‍යයෝ සත් දෙන සෙඛ නම් වෙත්. කිනම් අරුතකින් මෙතෙමේ සෙඛ නම් වේ ද? යත්:- ශෛක්‍ෂ්‍ය වූ සම්‍යක්දෘෂ්ටි ආදියෙන් යුක්ත බැවිනි. ‘කිත්තාවතා නු ඛො භන්තෙ! සෙඛො හොතීති? ඉධ භික්ඛවෙ! භික්ඛු සෙඛාය සම්මාදිට්ඨියා සමන්නාගතො හොති -පෙ- සෙඛෙන සම්මාසමාධිනා සමගන්නාතො හොති, එත්තාවතා ඛො භික්ඛු සෙඛො හොති’ යි ඒ අරුත පැහැදිලි කළ සේක, බුදුරජානන් වහන්සේ. ප්‍රධාන වශයෙන් මෙසේ වදාළෝ.

මාර්‍ග-ඵලචිත්තයන්හි යෙදෙන සම්මාවාචා-සම්මාකම්මන්ත-සම්මාආජීව යන විරතිචෛතසික තුන අධිශීල යි ද, එසේ ම මාර්‍ගඵල සිත්වල යෙදෙන සම්මාවායාම-සම්මාසති-සම්මාසමාධි යන තුන සමාධිපාක්‍ෂික හෙයින් අධිචිත්ත යි ද, මාර්‍ගඵල සිත්වල යෙදෙන සම්මාදිට්ඨි-සම්මාසඞ්කප්ප යන දෙක අධිපඤ්ඤා යි ද, ශෛක්‍ෂ්‍ය වූ සම්මාදිට්ඨි ආදී වූ මාර්‍ගාඞ්ග අට, තුනක් කොට ඒ තුනෙහි හික්මෙන්නා සෙඛ, යි වදාළ සේක. ‘සික්ඛති සික්ඛතීති ඛො භික්ඛු තස්මා සෙඛොති වුච්චති, කිඤ්ච සික්ඛති? අධිසීලම්පි සික්ඛති අධිචිත්තම්පි සික්ඛති අධිපඤ්ඤම්පි සික්ඛති, සික්ඛති සික්ඛතීති ඛො භික්ඛු තස්මා සෙබොති, වුච්චති’ යි ඒ අර්‍ත්‍ථය ම අන්ලෙසකින් මේ වදාළ සැටි යි. ‘හික්මේ නු යි සෙඛ’ නම් වේ, කිමෙක හික්මෙන්නේ ද? අධිශීල-අධිචිත්ත-අධිප්‍රඥාවන්හි හික්මෙන්නේ ය, එහෙයින් එසේ හික්මෙන්නා සෙඛ, යි කියනු ලැබේ.” යනු එහි සිංහල ය.

අප්‍රධානවශයෙන් පංචශීලය හා දශශීලය ශීල නම් වේ. මේ වනාහි සියලු කල්හි ම ලොවැ පවතී. බුද්ධෝත්පාදකාලයන්හි බුදුවරුත් ශ්‍රාවකයෝත් මහාජනයා එහි පිහිටුවති. අබුද්ධොත්පාදයන්හි පසේ බුදුවරු කර්‍මවාදී වූ දැහැමි මහණ බමුණෝ, සක්විතිරජහු මහාබොධිසත්වයෝ සමාදන් කරවති. නුවණැති මහණ බමුණෝ තුමූ ද සමාදන් වෙති. සිල් පුරා දිව්‍යලෝක-මනුෂ්‍යලෝකයන්හි ඉපිද සම්පත් විඳින්නෝ ය ඔවුහු.

පංචසීලයට අට සීලය, අට සීලයට දසසීලය, දසසීලයට පාතිමොක්ඛසංවරසීලය, පාතිමොක්ඛසංවරසීලයට මාර්‍ගඵලසම්ප්‍රයුක්ත ශීලය අධිශීල වේ.

ප්‍රදීපයන් අතර හිරු, පර්‍වත අතර, මහමෙර, අධිකත් උත්තමත් වන්නා සේ සකතලෞකිකශීලයන් අතර පාතිමොක්ඛසංවරසීලය ම අධිකත් වේ. උත්තමත් වේ. එය බුද්ධොත්පාදකාලයෙහි ම ලැබිය යුතු ය. බුදුවරයෝ ම ඒ පණවති. ඒ පිණිස දිව්‍යබ්‍රහමාදී වූ කිසි කෙනෙක් පොහොසත් නො වෙති. පාතිමොක්ඛසංවරසීලයට, වඩා අධික වන්නේත් උත්තම වන්නේත් මාර්‍ගඵලසම්ප්‍රයුක්ත ශීලය යි.

කාමාවචරචිත්තයට රූපාවචරචිත්තය, රූපාවචරචිත්තයට අරූපාවචරචිත්තය, අරූපාවචරචිත්තයට ලෝකෝත්තර චිත්තය අධිචිත්ත වේ.

තවත් ක්‍රමයකින් අෂ්ටවිධකාමාවචරකුසලචිත්තය හා ලෞකික අෂ්ටසමාපත්තිචිත්තය ද චිත්ත යි කියනු ලැබේ. අබුද්ධෝත්පාදයෙහි ද ඒ පවතී. සමාදානය පෙර කී සේ ය. විදර්‍ශනාපාදකඅෂ්ටසමාපත්තිචිත්තය, සකලලෞකික සිත් අතර අධිකත් උත්තමත් වේ. බුද්ධොත්පාදයෙහි ම ඒ ලැබේ. මෙයට වඩා මාර්‍ගඵලචිත්තය ම අධික ද උත්තම ද වේ.

කාමාවචරප්‍රඥාවට රූපාවචරප්‍රඥාව, රූපාවචරප්‍රඥාවට අරූපාවචරප්‍රඥාව, අරූපාවචරප්‍රඥාවට ලෝකෝත්තරප්‍රඥාව අධිප්‍රඥා වේ.

තවද ‘දෙනලද්ද විපාක ඇත්තේ ය’ යනාදී විසින් පැවැති කම්මස්සකතාඥාණය ප්‍රඥා නමි. ඒ වනාහි බුද්ධෝත්පාද-අබුද්ධොත්පාද දෙක්හි ම ලැබේ. සෙස්ස අධිශීලයෙහි කී සේ ය.

අඞ්කුර තෙමේ අවුරුදු බොහෝ ගණනක් මහදන් දුන්නේ ය. වෙස්සන්තරාදිපණ්ඩිතයෝ ද මහදන් දුන්හ. ඒ කුශලකර්‍ම ශක්තියෙන් ඔවුහු දෙව්ලෝ මිනිස්ලෝ දෙක්හි ඉපිද වින්දෝය නොයෙක් සැප සම්පත්, මේ මෙයට නිදසුනෙකි.

තිලකුණු පිරිසිඳින්නා වූ විදර්‍ශනාඥානය අධිප්‍රඥා නමි. එය අධිශීල-අධිචිත්තයන් සේ සකලලෞකිකප්‍රඥාවන්ට අධික ද උත්තම ද වේ. එයිනුදු මාර්‍ගඵලසම්ප්‍රයුක්තප්‍රඥාව ම අධිප්‍රඥා වන්නී ය.

‘සික්ඛනං=සික්ඛා, සා එතස්ස සීලන්ති සෙබො’ අධිශීල අධිචිත්ත අධිප්‍රඥා යන ශික්‍ෂාවන්හි හික්මීම ශික්‍ෂා නමි. ඒ ශික්‍ෂාව හෙවත් හික්මීම මොහුගේ ස්වභාවය නු යි සෙඛ නම් වේ, ඒකාන්තයෙන් හික්මුණු ගති ඇත්තේ සෙඛ යි කී සේ ය මේ.

ශීල සමාධි ප්‍රඥාවෝ සියසතන්හි උපදවා ගැණුම්වසයෙන් හික්මිය යුතු බැවින් ශික්‍ෂා නම් වෙති. මෙ කී ශික්‍ෂාත්‍රයයෙහි හික්මෙන්නේ, ආවර්‍ජනය කරන්නේ, මෙ නම් ශික්‍ෂා යි දන්නේ, දැන නැවැත නැවැත එසේ දක්නේ, දක්නාලද පරිදි ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කරන්නේ, එහි ම සිත නො සැලෙන සේ පිහිටුවන්නේ, ශ්‍රද්ධා, වීර්‍ය්‍යය, සමෘති, ප්‍රඥාවන්ගෙන් ඒ ඒ ශික්‍ෂාවන් අයත් කෘත්‍යය කරන්නේ දතයුත්ත මොනවට දන්නේ, දුරුකළයුත්ත දුරු කරන්නේ, වැඩිය යුත්ත වඩන්නේ, ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කටයුත්ත ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කරන්නේ හික්මෙන්නේ ය. ඒ මෙසේ කීහ:-

“ඉමායො තිස්සො සික්ඛායො ජානන්තො-ආවජ්ජෙන්තො-පස්සන්තො-පච්චවෙක්ඛන්තො-චිත්තං අධිට්ඨහන්තො සික්ඛති, සද්ධාය අධිමුච්චන්තො සික්ඛති, විරියං පග්ගණ්හන්තො සතිං උපට්ඨපෙන්තො-චිත්තං සමාදහන්තො පඤ්ඤාය පජානන්තො සික්ඛති, අභිඤ්ඤෙය්‍යං අභිජානන්තො සික්ඛති, පරිඤ්ඤෙය්‍යං පරිජානන්තො - පහාතබ්බං පජහන්තො - භාවෙතබ්බං භාවෙන්තො - සචඡිකාතබ්බං සචඡීකරොන්තො සික්ඛති, ආවරති සමාචරති සමාදාය සික්ඛති, තං කාරණා වුච්චති සෙබො සච්ජිකරොන්තො සික්ඛති” යි.

ශෛක්‍ෂ තෙමේ හික්මෙනුයේ අධිශීල අධිචිත්ත අධිප්‍රඥා ශික්‍ෂාවන්හි ය. ඒ බවට මේ සාධක:-

‘සෙඛො විනයාය පටිවිනයාය පහානාය වූපසමාය පටිනිස්සග්ගාය පටිප්පස්සද්ධියා අධිසීලම්පි සික්ඛෙය්‍ය අධිචිත්තම්පි සික්ඛෙය්‍ය අධිපඤ්ඤම්පි සික්ඛෙය්‍ය’ යනු.

යම් කල්‍යාණපෘථග්ජනයෙක් තෙමේ අනුලෝමප්‍රතිපදාව සම්පූර්‍ණ කරණුයේ, ශීලයෙන් සම්පූර්‍ණ වූයේ, චක්‍ෂුරාදි ඉන්ද්‍රියයන්හි වැසූ දොර ඇත්තේ බොජුනෙහි පමණ දන්නේ, නිදි දුරුකිරීමෙහි යෙදුනේ, පූර්‍වාපර රාත්‍රීන්හි බෝධිපාක්‍ෂිකධර්‍මභාවනාවෙහි යෙදුනේ අද හෝ, හෙට හෝ, එක්තරා ශ්‍රාමණ්‍යඵලයකට පැමිණෙන්නෙමි, යි වාසය කෙරේ ද, හෙතෙමේ ද සෙඛ, යි කියනු ලැබේ.

“යොපිකල්‍යාණපුථුජ්ජනො අනුලොමපටිපදාය පරිපූරකාරී සීලසම්පන්නො ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරො භොජනෙ මත්තඤ්ඤූ ජාගරියානුයොගමනුයුත්තො පුබ්බරත්තාපරරත්තං බොධි පක්ඛියානං ධම්මානං භාවනානුයොගමනුයුත්තො විහරති අජ්ජ වා ස්වෙ වා අඤ්ඤතරං සාමඤ්ඤඵලං අධිගමිස්සාමීති සොපි වුච්චති සෙඛොති” යනු එහි ලා සාධක ය.

එහෙත් ප්‍රධාන වශයෙන් සෙඛ යන්නෙන් ගැණෙන්නෝ සප්තවිධ ආර්‍ය්‍යයන් වහන්සේ ය. ‘අරියාය ජාතියා තීසු සික්ඛාසු ජාතො තත්‍ථ වා භවො ති සෙඛො’ යන මෙයින් ඒ පැහැදිලි ය.

මේ සප්තවිධආර්‍ය්‍යයන් වහන්සේ පතිලීනචර, යි ද නමෙක් වේ. ඒ ඒ අරමුණුවලින් සිත හකුළුවා ගෙණ නොහොත් චක්ඛු, සෝත, ඝාණ, ජිව්හා, කාය, මන යන ද්වාරයන්හි සිත හකුළුවා ගෙණ වාසය කෙරෙත් ද, එහෙයින් පතිලීනචර යි කියනු ලැබෙති, සප්තවිධආර්‍ය්‍යයෝ.

“පතිලීනචරා වුච්චන්ති සත්ත සෙඛා, තෙ තතො තතො චිත්තං පතිලීනන්තා පතිකුට්ටෙන්තා පතිවට්ටෙන්තා සන්නිරුම්හෙන්තා සන්නිග්ගණහන්තා සන්නිවාරෙන්තා රක්ඛන්තා ගොපෙන්නා චරන්ති විහරන්ති ඉරීයන්ති වත්තෙන්ති පාලෙන්ති යපෙන්ති යාපෙන්ති. චක්ඛූද්වාරෙ චිත්තං පතිලීනෙන්තා පතිකුට්ටෙන්තා පතිවට්ටෙන්තා සන්නිරුම්හෙන්තා සන්නිග්ගණ්හන්තා සන්නිවාරෙන්තා රක්ඛන්තා ගොපෙන්තා චරන්ති විහරන්ති ඉරීයන්ති වත්තෙන්ති පාලෙන්ති යපෙන්ති යාපෙන්ති. සොතද්වාරෙ චිත්තං-ඝානද්වාරෙ චිත්තං-ජිව්හාද්වාරෙ චිත්තං-කායද්වාරෙ චිත්තං-මනොද්වාරෙ චිත්තං පතිලීනෙන්තා පතිකුට්ටෙන්තා පතිවට්ටෙන්තා සන්නිරුම්හෙන්තා සන්නිග්ගණ්හන්තා සන්නිවාරෙන්තා රක්ඛන්තා ගොපෙන්තා චරන්ති විහරන්ති ඉරීයන්ති වත්තෙන්ති පාලෙන්ති යපෙන්ති යාපෙන්ති යථා කුක්කූටපත්තං වා නහාරුදද්දුලං වා අග්ගිම්හි පක්ඛිත්තං පතිලීයති පතිකුට්ටති පතිවට්ටති න සම්පසාරීයති, එවමෙවං තෙ තතො තතො චිත්තං පතිලීනෙන්තා -පෙ- යාපෙන්ති’ යනු මෙහිලා නිද්දේසයෙහි ආයේ ය.

ශෛක්‍ෂ තෙමේ කුමක් වලඳම් ද, කොතැනක හෝ වලඳම් ද මේ රෑ එකාන්තයෙන් දුකසේ හොවීමි, අද රෑ කොතැනක හොවිම් ද, යන වැලපිය යුතු වූ මේ සතර විතර්‍කයන් පළිබෝධ රහිත ව හැසිරෙන සුලු වූයේ දුරු කරන්නේ ය, යනු සෙඛයන්ගේ ගතිය යි.

මේ ඒ නිර්දේශය:

යමලොකඤ්ච=සතර අපාය ද

ඉමං සදේවකං=දෙව්ලෝ සහිත වූ මේ මිනිස්ලොව ද,

සෙඛො ධම්මපදං සුදෙසිතං කුසලො පුප්ඵං ඉව පචෙස්සති=ශෛක්‍ෂ තෙමේ මනාකොට දෙසූ ධර්‍මකොට්ඨාසය, දක්‍ෂ මාලාකාරයකු සේ ප්‍රතිවේධ කරන්නේ ය.

සත්වැදෑරුම් වූ සෙඛපුද්ගල තෙමේ, මේ ආත්මභාවපෘථිවියත් යමලොවත් දෙව්ලෝ සහිත වූ මිනිස්ලොවත්, දක්‍ෂ වූ මාලාකාර තෙමේ මල්උයනක් තුළට වැද, ලාමොට්ටුත් පණුවන් කෑ මලුත් පරවී ගිය මලුත් ගැට ගැසුණු මලුත් හැරදමා මැනැවින් වැඩි පිපී ගිය මල් කඩා රැස් කරන්නේ යම්සේ ද, එසේ මොනවට වදාළ බෝපැකිදම්කොටස නුවණින් පිළිවිද දැන ගන්නේ ය’ යි බුදුරජානන් වහන්සේ විසඳූ සේක ඒ ප්‍රශ්නය මෙසේ.

මේ ධර්‍මදේශනාවගේ අවසානයෙහි පන්සියයක් භික්‍ෂූන්වහන්සේලා සිවුපිළිසැඹියාවන් ලබා රහත්බවට පැමිණියෝ ය. දේශනාව, මහජනයාට වැඩ සහිත වූ ය.

මිරිඟුකමටහන් වැඩූ භික්‍ෂූන්වහන්සේ

සම්මා සම්බුදු රජානන් වහන්සේ වෙතින් කමටහන් ගෙණ මහණදම් පුරන්නෙමි’ යි වන වැද උත්සාහ කොට ද රහත්බවට පැමිණෙන්නට නො හැකි වූ එක්තරා භික්‍ෂුන් වහන්සේ නමක් නැවැත ද කමටහන් කියවා ගන්නෙමි, යි බුදුරජුන් වෙත එනුවෝ අතරමග දී මිරිඟුවක් දැක ‘ග්‍රීෂ්මකාලයෙහි හටගත් මේ මිරිඟුව ඈත සිටියවුනට රූවත් එකක් සේ පෙණෙතුදු, ලඟ සිටියවුනට එසේ නො පෙණේ, මේ ආත්මහාවයත් ඉපදීමෙන් හා විනාශවීමෙන් මෙබඳු ස්වභාව ඇත්තකැ’ යි මිරිඟුකමටහන් වඩ වඩා ම ආවෝ ය. ඒ අතර ගමන් විඩා දුරු කරණු පිණිස අචිරවතී ගංගාවට බැස නා ඉන් නැගී ගංඉවුරෙහි හිඳ දියපහරින් නැගි මහත් පෙණපිඩු බිඳි බිඳී යනු දැක ‘මේ ආත්මභාවයත් ඉපිද බිඳී යන බැවින් මේ පෙණ පිඩු වැනි ය’ යි අරමුණු ගත්හ. ඒ වේලෙහි බුදුරජානන් වහන්සේ ගඳකිළියෙහි වැඩහුන් සේක්, මේ තෙරුන් දැක ‘මහණ! ඒ එසේ ය, ආත්මභාවය පෙණපිඩක් සේ ද, මිරිඟුදියක් සේ ද ඉපැදෙන බිඳෙන ස්වභාව ඇත්තකැ’ යි වදාරා මේ ධර්‍මදෛශනාව කළ සේක:-

‘මේ කය පෙණපිඩක් බඳු ය’ යි විදර්‍ශනාඥානයෙන් දැන ‘මිරිඟුවක් වැනි ය’ යි ද සලකන මහණ තෙමේ, කෙලෙස් මරහුගේ පපුප්ඵක යි නම් කරණ ලද ත්‍රෛභූමිකවෘත්තයන්, නොහොත් පංචකාම ගුණයන් සිඳ හැර මරරජුට විෂය නො වූ නිවනට යන්නේ ය.

ඵෙණූපමං කායං ඉමං විදිත්වා = මේ සිරුර පෙණපිඩක් බඳු උපමා ඇත්තකැ යි දැන.

‘ඉමං කායං ඵෙණුපමං විදිත්වා’ යි යොදා ගත්කල්හි ඉතා පහසුවෙන් මේ අර්‍ත්‍ථය වැටහේ. කය පෙණපිඩක් බඳු ය, යි වදාළෝ කයෙහි හා පෙණපිඬෙහි ඇති සමානකම් සලකා ගැණීමෙනි. පෙණපිඩ අබල ය. දුබල ය. කල් නො ද පවතී. තාවකාලික වේ. දියනයි ආදී සතුන්ට වාසස්ථාන ද වේ. කය ද එසේ අබල ය. දුබ ල ය. කල් නො ද පවතී. තාවකාලික වේ. නන්වැදෑරුම් පණුකුලයන්ට වාසස්ථාන ද වේ. පෙණපිඬෙහි හා කයෙහි ඇති ඒ මේ නිස්සාර භාවය දත හැක්කේ විදර්‍ශනාඥානයෙනි. ඒ බව විදිත්වා’ යන ක්‍රියා පදයෙන් වදාළ සේක. බාහිරධර්‍මශාස්ත්‍රඥානයෙන් වැඩී ගිය නුවණින් ඒ කළ නො හැකිබව, ඒ අතින් දියුණු වූ සාමාන්‍ය මහාජනයාගෙන් පැහැදිලි වේ. කෙශාදිසමූහසඞ්ඛ්‍යාත වූ ශරීරය හත්ථිකාය, රථකාය යනාදිය මෙන් කාය නම් වේ. ^[46]

මරීචිධම්මං = මිරිඟුදිය වැනි ස්වභාව ඇත්තෙක.

මිරිඟුදිය දුරැ සිට බලන්නවුන්ට රූවත් වූවක් සේ ද, ගතයුතු දෙයක් සේ ද වැටහේ. එහෙත් සමීපයෙහි සිටියවුන්ට සිස්දෙයක් නො ගතයුතු දෙයක් ලෙස වැටහේ. එ මෙන් මේ සිරුර ද නුවණින් නො බලන්නවුන්ට ගත යුතු දෙයක් සේ පෙණේ. එහෙත් නුවණ යොදා බලන්නවුන්ට පෙණෙනුයේ නො ගතයුතු හළයුතු දෙයක් සේ ය. තිරිසන් ගිය සතුන්, මිරිගුව ජලයැ යි වරදවා ගෙණ වැනසෙන්නා සේ මුග්‍ධයෝ ද මේ සිරුර නිත්‍ය සුභ සුඛ යි වරදවා ගෙණ විනාශයට යන්නෝ ය. ශරීරය මිරිඟුවක් වැන්නැ’ යි වදාළෝ එහෙයිනි.

‘මීය්‍යන්තෙ ඛුද්දඡන්තවො අනෙනා ති = මරීචි’ යනු අර්‍ත්‍ථ සමර්‍ත්‍ථනය යි.

අභිසම්බුධානො = සලකනුයේ.

‘බුජඣන්තො ජානන්තො’ යි අටුවා කළ බැවින් සිරුර පෙණ පිඩක් බඳු කොට, මිරිඟුවක් වැනි කොට දැන ගන්නා, මෙයින් කියැ වේ. මේ දැන ගැණීම විදර්‍ශනාඥානයෙන් වන බව අභි, සං, යන උපසර්‍ගපද දෙකකින් ව්‍යක්ත කළහ.

ඡෙත්‍වන = සිඳ.

‘ගච්ඡෙ’ යන අවසානය බලා මේ සිටියේ ය. මේ දෙක ම සිදු කරණුයේ අභිසම්බුධානො’ යන්නෙන් කියැවෙන යෝගාවචර ශ්‍රමණ තෙමේ ය. ඔහු පළමු ව සිඳීම ද නැවැත ගමන ද කෙරෙයි. නො සිඳ, යනු බැරි ය. එහෙයින් ක්‍රියා දෙක ම ඔහු පිළිබඳ ය. සිඳ යන අර්‍ත්‍ථය දෙන ඡෙත්‍වාන’ යනු පූර්‍වක්‍රියා ය. ‘ගච්ඡෙ’ යනු අවසානක්‍රියා ය. කුමකින් සිඳැ ද? යත්: ආර්‍ය්‍යමාර්‍ගඥානයෙන් ය. ^[47]

පූර්‍වක්‍රියාවගේ සිද්ධිය චනුයේ කර්‍තෘසාධනයෙහි ය. පූර්‍ව ක්‍රියාවකින් වාක්‍යයක් අවසන් නො කළ හැකි ය. වාක්‍යයෙහි ලා එය අප්‍රධාන බැවිනි. මෙහි වාක්‍යය අවසන් වනුයේ ‘ගච්ඡෙ’ යන ආඛ්‍යාත ක්‍රියාවෙනි. ඕ ක්‍රියා තොමෝ මෙහි ප්‍රධාන ව සිටුනී ය. අන් තන්හි ද මෙසේ ය.

මාරස්ස = මාරයාගේ.

කිලේසමාර - ඛන්ධමාර - අභිසංඛාරමාර - මච්වුමාර - දේවපුත්තමාර, යි මරහු පස් දෙනෙකි. මොවුනතුරෙහි දිව්‍යපුත්‍රමාර තෙමේ, වසවර්තී දිව්‍යලෝකයෙහි එක් පෙදෙසක තම පිරිසට ඉසුරුබැව් පවත්වමින් දාමරිකරාජපුරුෂයකු සේ වාසය කෙරෙයි. සත්වයන් අනර්‍ත්‍ථයෙහි යොදමින් මරා, නු යි හේ මාර නම් විය. මෙතෙමේ, චතුර්විධවිපර්‍ය්‍යාසයන්ගෙන් මැඩුනවුන්ගේ සිතට ආවිෂ්ට ව භීෂණ රූපාරම්මණයන් හා ශබ්දාරම්මණයන් දක්වයි. අස්වයි. එයින් ඔවුහු සිහි විකලබවට පැමිණෙති. මේ පස් දෙනා අතර කිලේසමාර-අභිසඞ්ඛාරමාර-දේවපුත්තමාර, යන මොවුහු ආර්‍ය්‍යමාර්‍ගය ලබත් ම ලබන්නහු කෙරෙහි ක්‍රියාවිරහිත වෙති. ඒ ඒ භව පිළිබඳ අවසාන චිත්තක්‍ෂණය පැමිණෙත් ම ඛන්ධමාර- මච්චුමාරයෝ ද ඒ භවය සම්බන්ධයෙන් අවසානයට යෙති. පුනර්‍භවයෙහි දී නැවැත ඔවුන්ගේ පැමිණීම වන්නේ ය. එසේ පැමිණෙනු ක්ලේශමාරාදීන් නො නැසූ බැවිනි.

“සම්පති ආයතිං ච අනත්‍ථාවහත්තා මාරණට්ඨෙන විබාධනට්ඨෙන ඛන්‍ධාව මාරො ති ඛන්ධමාරො, යථාහ, වධකං රූපං වධකං රූපං ති යථාභූතං නප්පජානාතීති ආදි, ජාතිජරාදිමහාව්‍යසනනිබ්බත්තනෙන අභිසඞ්ඛාරො ව මාරො ති අභිසඞ්ඛාරමාරො, සත්තානං ජීවිතස්ස ජීවිතපරික්ඛාරානං වා ජානිකරණෙන මහාබාධරූපත්තා මච්චු එව මාරොති මච්චුමාරො, සංකිලෙස නිමිත්තං හුත්‍වා ගුණමාරණට්ඨෙන දෙවපුත්තො ව දෙවපුත්තමාරො” යනු එහි ලා දතයුතු ය.

මෙහි එන මාරස්ස, යන්නෙන් ගැණෙනුයේ ඒ මරුන් අතරෙහි වූ ක්ලේශමාර තෙමේ ය.

පපුප්ඵකානි=ත්‍රෛභූමකවෘත්තයන් නොහොත් පංචකාම ගුණයන්

කර්‍ම-ක්ලේශ-විපාක වෘත්තත්‍රයට හා, රූප-ශබ්ද-ගන්ධ-රස-ස්ප්‍රෂ්ටව්‍ය යන පංචකාමයට මේ නමෙකි. ^[48] පපුප්ඵකානි, යනු ඡෙත්‍වාන, යන පූර්‍වක්‍රියාපදයෙහි කර්‍ම යි.

අදස්සනං = නිවනට.

මරණයට විෂය නො වන හෙයින් නිවන අදස්සන, නම් වේ. ^[49] අදස්සනං මච්චුරාජස්ස ගච්ඡෙ, යන සම්පුර්‍ණ පාදයෙන් වදාළෝ ‘මරරජුට විෂය නො වූ නිවනට යන්නේ ය’ යනුයි.

ධර්‍මදේශනාවගේ අවසානයෙහි ස්ථවිර තෙමේ පිළිසැඹියාවන් සමග රහත්බවට පැමිණ බුදුරජුන්ගේ රන්වන් සිරුරට ස්තුති කරමින් වැඳ වැඳ ඉදිරියට ආයේ ය.

විඩූඩභ කුමාරයෝ

මහකොසොල්රජුගේ පුත් පසේනදිකුමාර, මහාලිලිච්ඡවි කුමාර, මල්ලරජුගේ පුත් බන්ධුලකුමාර යන තිදෙන දිසා පාමොක් ගුරුන් වෙත ශිල්ප ඉගෙණුම සඳහා තක්සලාවට ගියහ. යන්නෝ අතරමගැ අම්බලමෙක හිඳ උනුන් ආ කරුණු හා නම් ගොත් අසා දැන යහළු ව එක් ව ගුරුන් වෙත ගොස් වැඩි දවස් නො යාදී ම ශිල්ප උගත්හ. ඉක්බිති ඔවුහු, ගුරුන් වෙත ගොස් වැඳ ගම් රට බලා යන්නට අවසර ගෙණ එ තැනින් නික්ම තම තමන්ගේ ගම් රට බලා ආවෝ ය.

පසේනදි කුමාරයෝ පියානන් ඉදිරියෙහි දැක් වූ ශිල්ප ඇත්තෝ පියානන් විසින් රාජ්‍යයෙහි අභිෂේක කරණ ලදහ. මහාලි කුමාරයෝ මහත් වෙහෙස ගෙණ ලිච්ඡවිනට ශිල්ප උගන්වනුවෝ අන්ධ වූහ. එකල ලිච්ඡවීහු ‘අනේ! අපගේ ගුරුදෙවියන්ගේ දෑස් නො පෙණී ගියේ ය, වූයේ මහත් හානියෙකැ’ යි කම්පිත ව ‘ගුරුන් නො හැර පිළිදැගුම් කරන්නෙමු’ යි ලක්‍ෂයක් අයබදු උපදනා එක් වාසලක් ඔහුට දුන්හ. එයින් ලැබෙන අයෙන් දිවි යවන ඔහු, පන්සියයක් පමණ ලිච්ඡවිකුමරුන්ට ශිල්ප උගන්වමින් කල් යැවූයේ ය. මල්ලරජදරුවෝ එකි එකී මිටියට උණ ගස් සැට සැට එකතු කොට. උණ මිටි සැටක් බැඳ, ඒ හැම එකෙක මැද යකඩ කූර කුර ද බහා ඔසවා තබා, ‘මේ උණ මිටි සැට කෑලි කෑලි කොට කපා සිඳ හරු ව’ යි බන්ධුලයන්ට දැන්වූහ. බන්ධුලකුමාර තෙමේ, අසූ රියනක් පමණ අහසට නැග උණමිටි කපා හරිණුයේ, අවසන් උණමිටියට. කඩුපහර දුන් විට එහි තුබූ යකඩ කූරෙහි කඩුව ගැටීමෙන් හට ගත් ‘කිනී’ යන හඬ අසා, හැම උණමිටියෙක යකඩකූරු බහා ඇති බව දැන, කඩුව බිමැ දමා හඬමින් ‘මාගේ නෑයන් අතර එකෙක්වත් මට මේ කාරණය නො කීයේ ය, මා මේ දන්නා ලද නම් හඬ නො නඟවා ම උණමිටි කපා හරින්නෙමි, දැන් සියලු නෑයන් මරා රජය ගන්නෙමි’ යි මවුපියන්ට දන්වා සිටියේ ය. ‘පුත්‍රය! මේ වනාහි පරපුරෙන් පරපුරට එන රාජ්‍යයෙකි, තා කියන ලෙසට ඒ නො ගත හැකි ය’ යි කියා ඔවුහු එය වළකාලූහ. ‘එසේ නම්, මම මාගේ යහළුවා වෙතට යමි’ යි ගෙන් පිටත් ව සැවැත්නුවරට ගියේ ය. පසේනදි කොසොල් රජ ඔහු එනු අසා, මහත් සත්කාර ඇති ව ඉදිරියට ගොස් පිළිගෙණ නුවරට ඇතුල් කරවා සෙනෙවි තනතුරෙහි තැබුයේ ය. බන්ධුල ඉන් පසු මවුපියන් ද එහි ගෙන්වා ගත්තේ ය.

දිනක් උඩු මහලෙහි සිටි රජ තෙමේ, අනාථපිණ්ඩික, චූලඅනාථපිණ්ඩික, විසාඛා, සුප්පවාසා යන මහාබෞද්ධොපාසක උපාසිකාවන්ගේ ගෙට දානය පිණිස වඩින්නා වූ දහස්ගණන් භික්‍ෂූන් වහන්සේලා දැක ‘මුන් වහන්සේලා කො තැනකට වඩනාහුදැ’ යි ඇසුයේ ය ‘දේවයන් වහන්ස! අනාථපිණ්ඩික සිටානන්ගේ ගෙට දිනපතා ම නිතිබත් ගිලන්බත් ආදිය පිණිස දෙ දහසක් සඞ්ඝයා වහන්සේ වැඩම කරන්නාහ, චූලඅනාථපිණ්ඩිකයන්ගේ ගෙට පන්සියයක් දෙනා වහන්සේ වඩින්නෝ ය, විසාඛාවන්ගේ ගෙට පන්සියයක් දෙනා වහන්සේ ද, සුප්පවාසාවන්ගේ ගෙට පන්සියයක් දෙනා වහන්සේ ද වැඩම කරති’ යි එහි සිටියෝ කීහ. එවිට රජ තෙමේ තමන් විසින් ද සංඝයා වහන්සේට උපස්ථාන කළයුතු ය’ යි සිතා විහාරයට ගොස්, පන්සියයක් භික්‍ෂූන් හා බුදුරජුන්ට ආරාධනා කොට, සත් දිනක් දන් දී සත්වන දිනයෙහි ‘භික්‍ෂූන් පන්සියයක් දෙනා වහන්සේ සමග දිනපතා මාගේ දන් පිළිගනු මැනැවැ’ යි බුදුරජුන් වැඳ ඇයැද සිටියේ ය. එකල බුදුරජානන් වහන්සේ ‘මහරජ! බුදුවරු වනාහි, එක් තැනෙක නිතර දන් නො පිළිගණිති, බොහෝ දෙනෙක් බුදුවරුන්ගේ පැමිණීම බලාපොරොත්තු වෙති’ යි වදාළ සේක. ‘එසේ නම් ස්වාමීනි! දිනපතා එක් නමක්වත් එවනු මැනැවැ’ යි ආරාධනා කළවිට එය බුදුරජානන් වහන්සේ ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේට භාර කළහ. දානය පිණිස භික්‍ෂුන් රජගෙට වැඩම කළ කල්හි පාත්‍ර ගෙණ මුන්වහන්සේ වලඳවන්නැ’ යි අනුනට නියම නො කොට රජ තෙමේ ම සත් දිනක් උන්වහන්සේ වැලඳ වීය. එහෙත් අටවන දිනයෙහි රජහට ඒ අමතක ව ගියේ ය. රජගෙයි අණ නො ලද්දන්ට අසුන් පණවා, භික්‍ෂුන් වඩා හිඳුවා දන් වළඳවන්නට ඉඩ නැත. දානය පිණිස එහි වැඩියා වූ භික්‍ෂුන් වහන්සේලා අතුරෙහි බොහෝ දෙනෙක් එහි බලා සිට කල් ඉක්ම ගිය බැවින් ඉන් බැහැර වැඩියහ. පසුදා ද රජහට දානය පිණිස භික්‍ෂුන් පැමිණි බව අමතක විය. එදා ද එහි පැමිණි භික්‍ෂූන් වහන්සේලාගෙන් බොහෝ දෙනෙක් බැහැර වැඩියහ. ඊට පසුදාත් මෙය රජුගේ සිහියට නො ආයේ ය. එ දින ද භික්‍ෂූන් වහන්සේලා ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ පමණක් එහි නවතා බැහැර වැඩියෝ ය. පිණැත්තෝ වනාහි කරුණු සිහිකිරීමෙහි පොහොසත් වෙති. ශ්‍රද්ධාවත් කුලයන්ගේ ප්‍රසාදය. රක්නෝ ය.

ශාරීපුත්‍ර-මෞද්ගල්‍යායන යන අග්‍රශ්‍රාවකයෝ ඛෙමා-උප්පල වණ්ණා යන අග්‍රශ්‍රාවිකාවෝ චිත්තගහපති-හත්ථක-ආලවක යන අග්‍රශ්‍රාවක උපාසකයෝ, වෙලුකණ්ඨකී-නන්දමාතා-ඛුජ්ජුත්තරා යන අග්‍රශ්‍රාවිකා උපාසිකාවෝ යන මේ අට දෙනා ප්‍රධාන කොට ඇති තනතුරු ලත් සියලු ශ්‍රාවකයෝ එක් දෙසකින් දසපැරුම්දම් පිරූ හෙයින් මහපිණැත්තෝ ය. එසේම අභිනීහාර සම්පන්නයෝ ය. ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද කල්පලක්‍ෂයක් පිරූ පැරුම් ඇත්තෝ මහපිණැත්තෝ ය. එ හෙයින් උන්වහන්සේලා කරුණු සිතීමෙහි පොහොසත් බැවින් රාජකුලයාගේ ප්‍රසාදය රකිමින් වැඩ සිටියහ. රාජපුරුෂයෝ එකලා වූ උන්වහන්සේ ම වළඳවාලුහ. රජ තෙමේ, භික්‍ෂුන් බැහැර වැඩිකල එහි පැමිණ පිළියෙල කොට තුබූ ආහාර. පානාදිය දැක ‘සංඝයා වහන්සේ නො වැඩියෝ දැ’ යි ඇසී ය. ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ පමණක් වැඩි සේකැ’ යි කී කල්හි ‘මොවුහු මෙ පමණ ගොඩක් ආහාරපානාදිය විනාශ කළහ’ යි භික්‍ෂූන්ට කිපී බුදුරජුන් වෙත ගොස් ‘ස්වාමීනි! මා විසින් පන්සියයක් දෙනා වහන්සේට දන් පිළියෙල කරණ ලද්දේ ය, එහෙත් එහි වැඩියෝ ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ පමණක් ය, පිළියෙල කළ දානය එසේ ම තිබේ, පන්සියයක් දෙනා වහන්සේම මා ගැන නො සිතූහ, එයට හේතු කිමැයි ඇසී ය.

එවිට බුදුරජානන් වහන්සේ භික්‍ෂුන් අත වරදක් නො වදාරා ‘මහරජ! ඔබ කෙරෙහි මාගේ ශ්‍රාවකයන්ගේ විශ්වාසයෙක් නැත, එහෙයින් නො ගියෝ වනැ’ යි වදාළ සේක. එහි දී උන්වහන්සේ ‘මහණෙනි! මේ යට කියන පරිදි සැදෑ නැති නුවණ නැති මිනිසුන් වසන ගෙදරට නො යායුතු ය, හදිසියෙන් ගිය ද, එහි නො හිඳිය යුතු ය, යි භික්‍ෂූන්ට නියම කළහ. ඒ අඞ්ගනවය මෙසේ ය:-

1. දැක තුටුසිතින් හුන් තැනින් නැගී නො සිටීම
2. තුටු සිතින් පසඟ පිහිටුවා නො වැඳීම
3. තුටු සිතින් අසුන් පිළියෙල කොට නො දීම
4. ඇති දෙය දෙන්නට මැලිව නැත කියා සැඟවීම
5. බොහෝ තුබුන ද, පැමිණීම වෙනුවට යන්තමක් දීම
6. මිහිරිදේ තුබුන ද, ඒ සඟවා කටුක දේ දීම
7. සකස් නො කොට දීම
8. අනුමෙවෙනි බණ අසන්නට නො ඉඳීම
9. බණ අසනවිට එහි සිත නො අලවා ඉඳීම.

මතු කියන පරිදි සැදැහැති නුවණැති මිනිසුන් වසන ගෙය, යා යුතු තැන් කොට හිඳිය යුතු තැන් කොට දක්වා වදාළ සේක. ඒ ඒ අඞ්ගනවය මේ:-

1. භික්‍ෂූන් එනු දැක තුටු සිතින් නැගී සිටීම
2. වඩා හිඳුවා තුටු සිතින් පසඟ පිහිටුවා වැඳීම
3. තුටු සිතින් උසසුන් පණවා වඩා හිඳුවීම
4. ඇති දෙය නො සඟවා දීම
5. බොහෝ ඇතිවිට බොහෝ කොට දීම
6. මිහිරි දෙයම සපයා දීම
7. දෙන දෙය සකස් කොට ම දීම
8. අනුමෙවෙනි බණ අසන්නට ලැදිව ලංව හිඳීම
9. බණ අසන විට කන් දී එහි සිත යොදවා ඉඳීම.

නැවැත ‘මහරජ! මාගේ ශ්‍රාවකයෝ, තා හා විශ්වාසයටකට නො පැමිණි බැවින් එසේ ගියෝ නො වන්නාහ, පෙර දවස නුවණැත්තේ විශ්වාසයක් පුරුද්දක් නැත්තකු විසින් කොතරම් උසස් ව සකස් ව උවටැන් කරණු ලබන්නේ ද, මරණාසන්න වේදනාවකට පැමිණ සිටියේ ද, එ ද නො බලා, විසවස් නැත්තහු හැර දමා විස්වස් ඇත්තහු කරා ම ගියේ වනැ’ යි වදාළ විට, රජ තෙමේ ‘ස්වාමීනි! ඒ කවර දවසෙක දැ’ යි ඇසී ය. බුදුරජානන් වහන්සේ ඒ ඉකුත් පුවත මෙසේ වදාළ සේක:-

‘යට ගිය දවස බඹදත් නම් රජකු රජය කරණ කල්හි කෙසව තෙමේ, රජකම් හැර දමා තවුස්පැවිද්දෙන් පැවිදි වූයේ ය, ඔහු හා පන්සියයක් පමණ රාජසේවකයෝ ද පැවිදි වූහ, මගුල්කපුවා ද පැවිදි විය, ඔහු කප්පක නමින් ම මහතවුසාගේ අතැවැසි ද විය. කෙසව තෙමේ, අටමසක් හිමවතෙහි තපස් කොට, වැසි කාලයෙහි ලුණු ඇඹුල් මුසු අහර සෙවුමට සෙසු තවුසන් හා බරණැසට අවුත් එහි පිඬු සිඟා ගියේ ය, බඹදත් රජ දැමුනු ඉඳුරන් ඇති ඔවුන් දැක, පැහැද, වස් සාරමස තමන් වෙත වසන්නට ආරාධනා කොට පොරොන්දු ගන්වා, උයනෙහි වාසය කරවා උදය සවස උපස්ථානයට එහි යයි, අතැවැසි තවුසෝ කිහිප දවසක් එහි වැස, ඇත්අස් ආදීන්ගේ කෑමොරගැසීම් ආදී වූ අරගලින් දැඩිව පෙළුනෝ, කලකිරී ‘ආචාර්‍ය්‍යයන් වහන්ස! මෙ තැනැ වසනට සිත් නැත්තෝ වම්හ, අරගල බොහෝ ය, කිසි පහසුවෙක් මෙහි නැත, අපි කලකිරුණේ වෙමු, යම්හ’ යි කීහ, ‘යන්නෝ කොහිදැ’ යි ඇසූවිට ‘හිමවතටැ’ යි කීහ. රජ තෙමේ, අප ආ දවසේ ම වස් සාරමස මෙහි වසන්නට ආරාධනා කොට අපෙන් පොරොන්දුවක් ගත්තේ නොවේ ද, මසක් විතරවත් මෙහි නො වැස, බැහැර යෑම නොසුදුසු ය, කොතරම් අරගල තිබුණත් මසක් වත් මෙහි හිඳ යා යුතු ය, එසේ නො වේ නම්, රජ තෙමේ කලකිරින්නේ ය’ යි කීය, ‘අපට නො කියා අප නො විචාරා රජු හා පොරොන්දුවට බැඳුනෝ ඔබවහන්සේ ය, එහෙයින් රජුගේ සතුට පිණිස ඔබවහන්සේ නවතිනු මැනැවි, අපට රජුන්ගේ සතුටින් වැඩෙක් නැත, අප යා යුතුම ය, අපි වැඩි ඈත නො යන්නමෝ ය, මෙයින් තරමක් ඈතට ගොස් ඔබවහන්සේගේ තොරතුරු නිතර අසන්නට හැකි නො දුරු තැනෙක වසන්නෙමු’ යි කියා වැඳ නික්ම ගියෝ ය,

ඇදුරු තවුස් තෙමේ කප්පක තවුසා හා එහි නැවතුනේ ය, එහෙත් කප්පකයා ද කලකිරී කල් නො යවා ම ගුරුන් විසින් වළක්වනු ලබන්නේ ද, අනික් තවුසන් වෙත නො ගොස් ගුරුන්ට නො දුරු තැනකට ගොස් හුන්නේ ය, රජ තෙමේ, උපස්ථානයට ගියේ, තවුසන් නො දැක ‘ආර්‍ය්‍යයන් වහන්සේලා කො තැනැ වැඩියෝ දැ’ යි ඇසී ය, ඔවුහු කලකිරී හිමවතට ගියෝ ය’ යි කී ය, නිතර නිතර අතැවැස්සන් ගුණ සිහි කරන්නා වූ තාපසයාහට කල් නො යාදී ම බඩෙහි ලෙඩක් හට ගැණුනේ ය, රජ තෙමේ, වෙදුන් ලවා එයට පිළියම් කරව යි, එහෙත් එය නො සන්සිඳින, දිනක් වෙත පැමිණි රජුගෙන් ‘මහරජ! මාගේ ලෙඩය සන්සිඳෙනු කැමැත්තහු දැ’ යි තවුස් තෙමේ ඇසී ය, රජ තෙමේ ‘ස්වාමීනි! මම එයට පොහොසත් වන්නෙම් නම්, අදම සන්සිඳ වන්නෙමි’ යි කී ය, මහරජ! ඉදින් මාගේ පහසුව කැමැත්තහු නම්, මා මාගේ අතැවැස්සන් වෙතට යවන්නැ’ යි කීවිට ‘යහපත, වහන්සැ’ යි ඇඳක හොවාලා නාරද ඇමැතියා ප්‍රධාන කොට ඇති ඇමැතියන් සතර දෙනකු ‘තෙපිත් ගොස් මුන්වහන්සේගේ ලෙඩෙහි තතු දැන මටත් දන්වා එවවු’ යි තවුසා කැටිව ම පිටත් කොට යැවූයේ ය, කප්පක තවුස් තෙමේ ගුරුවරයා එන බව අසා ඉදිරියට ගියේ ය, තවුස් තෙමේ අනික් අතැවැස්සන් නො දැක ‘අනික් අය කොහි දැ’ යි ඇසී ය, ‘අසුවල් තැනැ’ යි ඔහු පිළිතුරු දුන්නේ ය, සෙසු තවුසෝ ද ගුරුන් ආබව අසා එහි රැස්වී උණුදිය සපයා දෙමින් පලවැල ගෙණවුත් දෙමින් ගුරුවරයාට උවැටන් කළෝ ය, ලෙඩ සන්සිඳින, සිරුර රන්වන් විය,

නාරද:-

තවුස්:-

ඇමැති:-

තවුස් :-

ඉකුත් පුවත මෙසේ වදාළ බුදුරජානන් වහන්සේ ‘එ කල රජ, මෙ කල මෞගල්‍යායන තෙමේ ය, එ කල නාරද, මෙ කල ශාරීපුත්‍ර තෙමේ ය, එ කල කපුවා, මෙ කල ආනන්ද තෙමේ ය, එ කල කෙසව, මෙ කල මමැ’ යි ජාතකය ගළපා, ‘මහරජ! පෙරත් පණ්ඩිතයෝ මරණාසන්නවේදනාවකට පැමිණ සිටියෝ ද විස්වස් ඇත්තන් කරා ම ගියෝ ය, එහෙයින් මාගේ සව්වෝත් ඔබ හා විශ්වාසයක් පුරුද්දක් නැත්තෝ වනැ යි සිතමි’ යි වදාළ සේක.

මේ කතා පුවත ඇසූ කොසොල්රජ තෙමේ ‘භික්‍ෂූන් හා විස්වස් ඇත්තකු විය යුතු ය, ඒ කෙසේ කරන්නෙම් ද, බුදුරජුන්ගේ නෑ දුවක මාගේ ගෙට කැඳවා ගත්තොත් එය පහසුවෙන් කළ හැකි ය, එසේ කළ විට කුඩා මහලු හැම දෙනා වහන්සේ බුදුරජුන්ගේ නෑ රජු’ යි මා කෙරෙහි විස්වස් ඇති කොට නිතර මෙහි පැමිණෙන්නාහ’ යි සිතා ‘මට දුවක සරණ එවන්නැ’ යි කියා ශාක්‍යයන් වෙත දූතයන් යවන්නේ ‘මෙහි එන්නී කවර ශාක්‍යයක්හුගේ දුවක් දැ’ යි දැන එවු’ යි ද අණ කෙළේ ය. දූතයෝ ගොස් ශාක්‍යයන්ගෙන් දැරියක ඉල්ලූහ.

ඔවුහු රැස් ව ‘රජ තෙමේ පක්‍ෂබල ඇත්තෙක, දැරියක නො දුන්නමෝ නම් අප නසන්නේ ය, රජ නම්, අප කුලයට නො ගැළපේ, කුමක් කළ යුතු දැ’ යි එකතුව කතා කළහ. ඒ සමාගමයෙහි හුන් මහානාම ශාක්‍ය තෙමේ ‘මාගේ දාසියකගේ කුසැ උපන් දැරියක් ඇත, ඈ රූපයෙන් අගපත් ය, දාසියක සේ නො පෙණේ, ඈ සරණ දෙම්හ’ යි සිතා ‘හොඳයි, තොපගේ රජුට දැරියක දෙන්නෙමු’ යි කී ය. එකල දූතයෝ ‘ඕ කාගේ දැරියක් වේ දැ’ යි ඇසූහ. ‘බුදුරජානන් වහන්සේගේ කුඩා පිය වූ අමිතොදන ශාක්‍යයන්ගේ පුත්‍ර වූ මහානාමයන්ගේ ය’ යි කීහ. දූතයෝ ගොස් ඒ වග රජුට දැන්වූහ. රජ තෙමේ ‘එසේ නම් වහා ගොස් කැඳවා ගෙණ එවු, ක්‍ෂත්‍රියයෝ බොහෝ මයා දන්නෝ ය, දාසි කෙල්ලක එවන්නටත් බැරි නැත, පියානන් හා එක් පිඟානෙහි බත් කන්නිය දැක ගෙණ එවු’ යි නියම කොට යැවී ය. ඔවුහු ගොස් ‘දේවයන් වහන්ස! රජ තෙමේ බලාපොරොත්තු වනුයේ, ඔබ හා එක් ව ඉඳ එක් පිඟානෙහි බත් කන්නියක ගෙණ ඊම ය’ යි කීහ. ‘හොඳයි! කියා ඇය ඇඳුම් ආයිත්තම් ලා සරසවා තමන් බත් කන වේලෙහි ලඟට කැඳවා ගෙණ ඇය හා එකට හිඳ කන හැටි හඟවා, අප ගේ දුව කැඳවා ගෙණ ගොස් රජුට පාවා දෙවු’ යි දූතයන්ට කී ය. ඔවුහු ඇය. කැඳවා ගෙණ සැවැත්නුවරට ගොස් ඒ පුවත රජුට දැන්වූහ. රජ තෙමේ සතුටු සිත් ඇති ව ඇය පන්සියයක් ස්ත්‍රීන්ට ප්‍රධාන කොට අගබිසෝ තනතුරෙහි තැබී ය. ඕ තොමෝ ද වැඩි කල් නො යා දී ම රන්වන් පුතකු වැදූ ය. ඒ දරුට නම් තබන දිනයෙහි රජුගේ මුත්තනියට, වාසභඛත්තියාව පුතකු වැදූ බව දන්වමින් ‘තැබිය යුතු නම කුමක් දැයි අසා යැවූයේ ය. පණිවිඩය ගෙණ ගිය ඇමැති තෙමේ මඳක් බිහිරි වූ කන් ඇත්තේ ය. හේ ගොස් රජුන්ගේ මුත්තනියට ඒ බව කී ය. ඕ තොමෝ ඒ අසා ‘වාසභඛත්තියාව පුතකු නො වදා ම සියලු දෙනා මැඩ ගත්තා ය, දැන් ඈ රජුට ඉතා වල්ලභ ය, ඉතා ප්‍රිය ය යි කිවූ ය. බිහිරි ඇමැති තෙමේ ‘ වල්ලභ’ යි කියූ වචනය වරදවා ‘විඩූඩභ’ යි අදහා ගෙණ රජු වෙත ගොස් ‘දේවයන් වහන්ස! කුමරුට විඩූඩහ යන නම තබන්නට කීවා ය’ යි දැන්වී ය. ඔහු ‘මෙය අපගේ කුලයට අයත් කුලය පිළිබඳ පැරණි නමක් විය යුතු ය’ යි කුමරුට විඩූඩභ’ යි නම් කෙළේ ය.

නැවැත රජ තෙමේ බුදුරජුන්ගේ නෑකම සලකා ගෙණ ‘බුදුරජුන්ට ප්‍රියයක් කරමි’ යි සිතා ලදරුවියෙහිදී ම ඔහුට සේනාපති තනතුර දුන්නේ ය. එ දරු කුමරපෙරහරින් වැඩෙන්නේ සත් හැවිරිදි කල සෙසු කුමරුන්ට තම මුතුන් මිත්තන් විසින් එවුනු ඇත්රූ අස්රූ මිනිස්රූ ආදී වූ බෝනික්කන් දැක ‘මෑනියෙනි! අනික් කුමරුන්ට ඔවුන්ගේ මුතුන් මිත්තෝ නොයෙක් පඬුරු පාක්කුඩම් එවති, මට කිසිවෙක් කිසිවක් නො එවයි, මොක ද අම්මාට මවුපියෝ නැත් දැ’ යි ඇසී ය. ‘පුතේ! නුඹගේ මුතුන් මිත්තෝ ශාක්‍ය රජදරුවෝ ය, ඔවුහු වසන්නෝ ඉතාදුර ය, ඒ නිසා කිසිවක් නො එවති’ යි කියා ඔහු රැවටුවා ය. මදක් කල් ගිය තැන සොළොසැවිරිදි කාලයෙහි අපගේ මුත්තනු කුලය දකිනු කැමැත්තෙමි’ යි කී විට ද ‘කුමට එහි යන්නෙහි දැ’ යි ඕ තොමෝ වැළකූ ය. එහෙත් ඔහු නැවැත නැවැතත් එහි යන්නට ඕනෑ බව කීයේය. ‘එසේ නම් යව’ යි මව අවසර දුන් විට පියරජුට ද දන්වා මහත් පිරිවරත් ගෙණ, ගෙන් නික්මූණේ ය. වාසභඛත්තියා තොමෝ ද ඔහු එහි ලඟා වන්නට පෙරාතුව ම ලැබෙන්නට ලියුමක් ලියා ශාක්‍යයන් වෙත යැවූ ය.

වාසභඛත්තියාවගේ මේ ලියුමෙන් විඩූඩභයාගේ පැමිණීම නියමයෙන් දැනගත් ශාක්‍යයෝ ‘විඩුඩභයා අප අතින් වැඳුම් ලැබිය යුත්තෙක් නො වේ, ලාබාල වූ කුමරුන් ලවා වන්දවන්නටත් නො සුදුසු ය, එහෙයින් සැලකිලි පමණක් කරමු’ යි සම්මත කොට ගෙණ, ලාබාල සියලු කුමරුන් කිඹුල්වත්පුරයෙන් බැහැරට යචා තුමූ කිඹුල්වත්පුරයෙහි සන්‍ථාගාරශාලාවෙහි රැස්ව හුන්හ. විඩූඩභ එහි පැමිණියේ ය. ශාක්‍යයෝ විඩුඩභහට ‘පුතේ! මේ නුඹගේ මුත්තා, මෝ ගෑණු මුත්තා, මේ මාමා, මේ බාප්පා, මේ මහම්මා, මේ කුඩම්මා යනාදි ලෙසට උනුන් අඳුන්වා දුන්හ. ඔහු එහිදී වැඩිමහලු හැමට පිළිවෙළින් වැන්දේ ය. එහෙත් ඔහුට වඳින්නෝ නො වූහ. එ කල ‘මට වදින්නෝ නැද්දැ’ යි ඔහු ඇසී ය. මෙහි උන් ලාබාල හැම කෙනකු නුවරින් බැහැරට ගොස් ඇති බව කියා ශාක්‍යයෝ ඔහුට උසස් ලෙසින් සැලකිලි කළහ. ඔහු එහි කීපදවසක් නැවතී සිට පෙරළා සිය රට බලා ආයේ ය. දාසියක්, එහි විඩූඩභ උන් පුටුව ගෙන් බැහැරට ගෙණ ‘මේ වාසභඛත්තියාවගේ පුතා හුන් පුටුවය’ යි බැණ බැණ කිරිදියෙන් සෝදන්නට වන. ඒ අතර විඩූඩභයාගේ සේවකයෙක් ආයුධයක් අමතක කොට ගියේ, ඒ ගෙණ යන්නට හැරී ආයේ, විඩූඩභයාහට බණින හඬ අසා තොරතුරු විචාරා වාසභඛත්තියාව මහානාම ශාක්‍යයාහට දාව එක්තරා දාසියකගේ කුසැ උපන්බව දැන පෙරළා ගියේ, මේ තොරතුරු සිය පිරිසට දැන්වී ය. එවිට ‘වාසභඛත්තියාව දාසියකගේ දුවක් ල’ යි එහි මහත් කොලාහලයෙක් විය. විඩූඩභ තෙමේ ‘වේවා, මූලා මා හුන් පුටුව කිරිදියෙන් සෝදති, මට රජකම් ලැබුනු විට මූලාගේ බොටුලෙයින් මාගේ පුටුව සෝද වන්නෙමි, යි සිතා ගත්තේ ය. ඇමැත්තෝ ඔහු සැවැත්නුවරට පැමිණි කල්හි එ පුවත රජුට දැන්වූහ. රජ තෙමේ ‘දාසියකගේ දුවක මට දුන්හ’ යි. ශාක්‍යයන් කෙරෙහි කිපි වාසභඛත්තියාවට හා ඇයගේ පුතුට දුන් තනතුරු පැහැර ගෙණ දැසිදස්සන් විසින් ලැබිය යුතු තරමක් ම දෙවී ය.

කිහිපදවසකට පසු බුදුරජානන් වහන්සේ රජගෙට වැඩි සේක. රජ තෙමේ අවුත් වැඳ ‘ස්වාමීනි! නුඹවහන්සේගේ නෑයන් විසින් දාසියකගේ දුවක මට දීමෙන් කරණ ලද්දේ බලවත් අයුත්තෙක, මම ඇයටත් පුතුටත් දී තුබූ තනතුරු අස් කොට දැසිදස්සන්ට සෑහෙන තරමක් ම දෙවූයෙමි’ යි කීය. ‘මහරජ! ශාක්‍යයන් විසින් කරණ ලද්දේ බලවත් ම අයුත්තෙකැ’ යි මම ද පිළිගණිමි, දෙතොත් සමානජාති ඇති දැරියක් දිය යුතු ය, මහරජ! මම එකක් කියමි, වාසභඛත්තියාව රජදුවක, රජුගේ ගෙයි අභිෂේක ලද්දියක, විඩූඩභකුමරුත් රජකුට ම දාව උපන, එහෙයින් මවුපසින් ඇති තේරුම කුමක් ද, පියපස ම පමණ ය, පෙර විසූ නුවණැත්තෝ දිළිඳු වූ, දර විකොට දිවිපවත් ගෙණ ගියා වූ කෙල්ලකට අගබිසෝ තනතුර දුන්හ, ඈ කුසැ උපන් කුමාරතෙමේ දොළොස් යොදුන් දිග පළල ඇති බරණැස්නුවරැ රජකමට පැමිණ කාෂ්ටවාහන නමින් ප්‍රසිද්ධ වී ය, යි කට්ඨහාරි ජාතකය වදාළ සේක. රජ තෙමේ දහම් අසා ‘පියපරපුර ම පමණ ය’ යි සතුටුව මවටත් පුතුටත් ඒ ඒ තනතුරු නැවතත් දෙවූයේ ය.

බන්ධුලසේනාපතියාහට භාර්‍ය්‍යා වූවා, කුසිනාරානුවරැ මල්ලිකාවගේ දූ ය. ඕ ද නමින් මල්ලිකා ය. කලක් යන තුරු ඇයට දූ පුත් කෙනෙක් නො වූහ. එහෙයින් බන්ධුල තෙමේ ඇය තමන්ගේ කුල ගෙට පිටත් කෙළේ ය. ගෙන් නික්මුනු ඕ තොමෝ ‘බුදුරජුන් දැක වැඳ යා යුතු ය’ යි දෙව්රමට ගොස් වැඳ පසෙක සිටියා ය. එකල ‘තී කොහි යෙහි දැ’ යි බුදුරජුන් ඇසූ කල්හි ‘මා වඳියක බැවින් මාගේ ස්වාමිපුත්‍රයා මට ගෙන් බැහැර යන්නට අණ කළා, එබැවින් මවුපියන් වෙත යන්නෙමි’ යි කිවු ය. එසේ නම් යෑමෙන් වැඩෙක් නැත, පොඩ්ඩක් නවතුව’ යි වදාළ වචනයෙන් සතුටු ව වැඳ පෙරළා ගෙට ගියා ය. බන්ධුල, ගෙදර නො ගොස්, පෙරළා මෙහි ආවා කිමැ’ යි ඇසූවිට බුදුරජුන් ගමන වැළකූබව කිවු ය. බන්ධුල තෙමේ ‘දීර්‍ඝදර්ශී වූ බුදුරජානන් වහන්සේ අපගේ ඉදිරි කාලය දැක වදාළ සේ කැ’ යි සොම්නසට පැමිණ, ‘හොඳයි, නවතුව’ යි ඇය පිළිගත්තේ ය. වැඩි දවස් නො යාදී ම මල්ලිකා තොමෝ දරුගැබ් ඇත්තී වූ ය. ඉන් හටගත් දොළදුක් ඇති ඕ තොමෝ ඒබව සැමියාට දැන් වූ ය. බන්ධුල තෙමේ ‘කෙබඳු දොළදුකෙක් දැ’ යි ඇය විචාළේ ය.

‘විසල්පුරයෙහි ලිච්ඡවිරජුන් සත්දහස් සත් සිය දෙනකුන් හා ඔවුන්ගේ එ පමණ බිසෝවරුන් බැස දිය කෙළනා, ඔවුන්ගේ අභිෂෙකයට, දිය ගන්නා මගුල්පොකුණට බැස නාන්නට හා පැන් බොන්නටය මට උපන් දොළ දුකැ’ යි කිවු ය. එවිට බන්ධුල තෙමේ ‘යහපතැ’ යි කියා දහස් දෙනකුන් විසින් උස් පහත් කළයුතු වූ දුන්න කරත්තයක තබාගෙණ සැවැත්නුවරින් නික්ම කරත්තය දක්කා යනුයේ මහාලිලිච්ඡවිහට දුන් වාසලින් විසල්පුරයට ඇතුල් වූයේ ය. මහාලිලිච්ඡවිහුගේ ගෙය පිහිටියේ ද මේ වාසල අසල ය. කරත්තය. වාසල් එලිපතැ හැපුනු හඬ අසා මහාලි තෙමේ ඒ හඬ බන්ධුලයාගේ කරත්තයෙහි හඩ ය’ යි දැන අද නම් ලිච්ඡවීන්ට නපුරු දවසෙකැ’ යි කීයේ ය. ලිච්ඡවීන්ගේ ඒ මගුල්පොකුණ ඇතුළත පිටත දෙක ම කරණලද රැකවල් ඇත්තේ ය. එහෙයින් ඉතා බලගතු ය. මත්තෙහි ලෝහයෙන් කළ දැලක් ඇත්තේ ය. ඉතා කුඩා කුරුල්ලකුටවත් එහි ඇතුල්වනු බැරි ය. බන්ධුල තෙමේ ඒ කිසිවක් බැරෑරුම් ය’ යි නො සලකා එහි ගොස් රැකවල් ගෙණ සිටියවුන් බස්තමින් ගසා පහර දී බැහැර කොට ලෝදැල කඩා ඇතුළට බැස බිරිද නාවා තෙමේත් නා අවසන් කොට ගොඩැවිත් කරත්තයට නැගී බිරින්දෑත් කැටිව ආ මගින් ම නුවරින් නික්ම ගියේ ය.

රැකවලැ සිටියෝ මේ වගතුග ලිච්ඡවීන්ට දැන්වූහ. ලිච්ඡවීහු කිපීයහ. ‘බන්ධුලයා අල්ලා ගන්නෙමු’ යි රිය පන්සියයෙක නැගී නික්ම ගියහ. එ පුවත මහාලිලිච්ඡවිහට ද ඔවුහු දැන් වූහ. ඔහු, බන්ධුලයා අල්ලා ගන්නට නො යවු, ඔහු තොප සියල්ලන්ගේ ගෙල සිඳින්නේය’ යි කී ය. ඔවුහු එය නො පිළිගත්හ. ‘යන්නෙමු මැ’ යි කීහ. එකල මහාලි තෙමේ ‘යන්නටම නම්, තොපගේ බලාපොරොත්තුව, බන්ධුලයාගේ කරත්යෙහි බොස්ගෙඩිය පොළොවට ගිලී ගන්නා තැන් දක්නා තුරු යවු, එ දැකත් ඉදිරියට යෑමෙහි ම අදහස නම්, හෙණහඬ වැනි හඬක් ඇසෙනතුරු ගොස් නවතිවු, එයිනුත් නො නවතින්නහු නම්, තොපගේ රියහිස්වල සිදුරු දක්නාතුරු ගොස් නවතිවු, එයින් ඉදිරියට නම්, අඩියක්වත් යෑම නො සුදුසු ය’ යි කී ය. ඔවුහු ඒ නො පිළිගෙණ බන්ධුලයා පසුපස එළවා ගියහ. කරත්තයෙහි පසුපස හුන් මල්ලිකා තොමෝ පස්සේ එළවා එන කරත්ත දැක, ඒ බව සිය සැමියාට දැන්නූ ය. ‘එසේ නම් ඒ එන කරත්ත එක් කරත්තයක් ව පෙණෙන විට මට කියව’ යි කී ය. ඕ තොමෝ ඒ සියලු කරත්ත එක් කරත්තයක් ව පෙණන විට ‘ස්වාමීනි! දැන් සියලු කරත්ත. එක් කරත්තයක් ව පෙණේය’ යි කිවු ය.

බන්ධුල තෙමේ තමන් අත තුබූ රැහැන් මල්ලිකා ව අතට දී කරත්තය ඉදිරියට දක්කන්නට කියා, තෙමේ කරත්තයෙහි සිට ම දුන්න උස්සා ගත්තේ ය. එවිට නැගී සිටියා වූ කරත්තයෙහි රෝදය බොස්ගෙඩිය දක්වා පොළොවෙහි එරුණේ ය. ලිච්ඡවීහු එය දැක ද නො නැවත්තාහ. බන්ධුලයා මදක් ඉදිරියට ගොස් එන්නවුන් දැක දුනුදිය පෙළී ය, එහි හඬ හෙණ හඬ වැනි විය. එයිනුදු ඔවුහු නො නැවැත්තාහ. එළවා ගෙණ ම ගියහ. ඉක්බිති බන්ධුල තෙමේ විෂ පෙවූ ඊතලයක් විද්දේ ය. ඒ ඊතලය කරත්තවල මුදුන් සිදුරු කර ගෙණ සන්නාහ ලා සිටියා වූ පන්සියයක් රජුන් පසා කොට පොළොවැ ගිලුනේ ය. එයිනුදු ඔවුහු එහිදී තමන් විත්කෑබව නො දැන ඔහොම සිටුව, ඔහොම සිටුව’ යි කියමින් එළවා දිවූහ. ඒ වේලෙහි බන්ධුල තෙමේ කරත්තය නවතා ගෙණ ‘තෙපි මළහු ය, මළවුන් හා මාගේ සටනෙක් නැත, මළවුන් හා කවුරු සටන් කෙරෙත් දැ’ යි කී ය. ලිච්ඡවීහු එ බසට ‘හා! හා! අප වැන්නෝ මළහු වෙත් දැ’ යි මහා හඬින් මුරගෑහ. ‘තෙපි මළහු ද නො මළහු දැ යි දැන ගැණීමට නම් ඉදිරියෙහි සිටියහුගේ සන්නාහය ගලවා දමවු’ යි කී කල්හි එහි ඉදිරියෙහි සිටියේ සන්නාහ ගලවා පියන්නේ ම මැරී වැටුනේ ය. ‘තෙපිත් මෙබඳු වන්නහු ය, ගෙවලට ගොස් නියම කළයුතු දේ ඇතොත් නියම කොට අඹුදරුවනට කියයුතු දේත් ඇතොත් කියා අනුශාසනා කොට සන්නාහ ලිහා දමවුයි කී කල්හි ඔවුහු ද එසේ කළහ. සියල්ලෝ මැරී වැටුනෝ ය. බන්ධුල තෙමේ මල්ලිකාවන් සමග සැවැත්නුවරට පැමිණියේ ය. ඈ සොළොස්වරකට නිවුන් දරුවන් දෙතිසක් වැදූ ය. සියල්ලෝ ම ශුරයහ. දක්‍ෂයහ. ශක්ති සම්පන්නයෝ ය. සියලු ශිල්පයෙහි කෙළවරට ගියෝ ය. එකෙකාට දහස දහස බැගින් පිරිවර ය. මොවුන් දෙතිස් දෙන දෙතිස් දහස පිරිවරා පියා සමග ගෙට යන විට රජගේ මිදුල ඔවුන්ගෙන් ම පිරී ගන්නේ ය.

එක් දවසක් උසාවියේදී නඩුවකින් පැරදුනු මිනිස්සු කිහිප දෙනෙක් එන්නා වූ බන්ධුලයන් දැක මහහඬින් කෑමොර ගසා විනිසකරුවන් අල්ලස් ගැණිමෙන් කළ අයුත්ත කියා සිටියාහ. ඔහු ඒ අසා නැවැත නඩුව විනිශ්චය කොට හිමියා, හිමියා කොට තීන්දුව දුන්නේ ය. මහාජන තෙමේ මහහඬින් සාධුකාර දුනි. රජ තෙමේ ඒ අසා ‘කිමෙකැ’ යි දැන සතුටු ව සියලු විනිසකරුවන් නිලයෙන් පහ කොට බන්ධුලයන් අධිකරණ නායකධුරයෙහි තැබී ය. එ තැන් සිට අග්‍රවිනිශ්චයකාරධුරයට පත් බන්ධුල, තෙමේ ම සියලු නඩු ඇසී ය. අල්ලස්ගැණිම් ආදියෙන් කූටවිනිශ්චය කළ පුරාණ විනිශ්වයකාරයෝ අල්ලස් නො ලැබීමෙන් පිරිහී ගියෝ ‘බන්ධුලයා රජ කම බලාපොරොත්තුවෙන් ආණ්ඩුවේ කටයුතු කරන්නේ ය’ යි රජුට හඟවා රජු හා භේද කළහ. රජ තෙමේ ද ඔවුන් කී බස් සැබවැ’ යි පිළිගෙණ ‘මොහු මෙහි දී මරවන ලද්දේ නම්, එය මට නින්දා පිණිස වන්නේ ය’ යි සිතා රාජපුරුෂයන් යවා පසල් දනවු පහරවා, නැවැත බන්ධුලයන් ගෙන්වා ‘බන්ධුල! ප්‍රත්‍යන්තය අපට විරුද්ධ ව නැගී සිටියි, කැරලි ගැසී කොලාහල කරයි, පුතුන් සමග එහි ගොස් සොරුන් මැඩ ප්‍රත්‍යන්තය සාදා එව’ යි ඔහු පිටත් කොට යවා ‘එහිදී ම දෙතිස් පුතුන් සමග බන්ධුලයාගේ හිස සිඳ ගෙණෙව’ යි ඔහු සමග ම තවත් මහායොධසමූහයක් පිටත් කර හැරියේ ය. බන්ධුලයා රජ අණින් එහි යත් ම, එහි සිටි රාජපුරුෂයෝ ‘සෙනාපති ඒ ය’ යි පැන ගියහ. බන්ධුල තෙමේ ප්‍රත්‍යන්තය සෙමෙහි තබා එනුයේ, නුවරට නුදුරෙහි අතරමගැ රැක හුන් මහායෝධයන් විසින් රජ අණ ලෙසින් හිස සිඳ මරා දමන ලද්දේ ය. පුතුන්ගේ හිස් ද සිඳලූහ.

මෙ දවස වනාහි පන්සියයක් දෙනා වහන්සේ සමග වූ අග්‍ර ශ්‍රාවක දෙදෙනා වහන්සේ මල්ලිකාවගෙන් ආරාධනාවක් ලබා පෙරවරුයෙහි එහි වැඩම කොට හුන්හ. ඒ වේලෙහි ‘පුතුන්ගේ හා සිය සැමියාගේ හිස් සිඳිනා ලදැ’ යි කියා ලියුමක් මල්ලිකාවට ලැබින. ඒ බලා කිසිවක්හට කිසිවක් නො දන්වා ලියුම ඔඩොක්කුවෙහි තබා මෙහෙකාර සත්‍රීන් සමග සඞ්ඝයා වහන්සේට දන් වැලඳෙව්වා ය. එ වේලෙහි එහි මෙහෙකාරසස්ත්‍රීහු ගිතෙල්සැළක් ගෙණ එන්නෝ, සඞ්ඝයාගේ ඉදිරියෙහි දී බිම හෙලා බිඳ දැමූහ. සැරියුත් මහතෙරුන් වහන්සේ එය දැක ‘බිඳීම සවභාව කොට ඇති සියලු දෙය බිඳෙන්නේ ය, එහෙයින් අමුත්තක් නො සිතිය යුතු’ යි වදාළහ. එ කෙණහි මල්ලිකා තොමෝ තම ඔඩොක්කුවෙහි තුබූ ලියුම ගෙණ කියවූ ය.

‘ස්වාමීනි! මේ ලියුම කියවා බලාත් මට කිසිවක් නො සිතූන් ය, එසේ කල්හි මේ ගිතෙල්සැළක් බිඳුනවිට මම කුමක් සිතම් දැ යි ඕ කිවු ය.

ඉක්බිති දම්සෙනෙවි සැරියුත් මහ තෙරණුවෝ ‘අනිමිත්තං අනඤ්ඤාතං’ යනාදීන් ශෝක තුනී වන්නට බණ දෙසා හුනස්නෙන් නැගිට වැඩි සේක. අනතුරුව ඕ තොමෝ යෙහෙළින් දෙතිස, ලඟට ගෙන්වා ‘තොපගේ හිමියෝ නිරපරාධයෝ ය, පෙර කරණලද බලගතු කර්‍මයක විපාක විසින් මේ විපතට පැමිණියෝ ය, ඒ නිසා ශෝක නො කරවු, රජු කෙරෙහි යමතමකිනුත් සිත් කිලිටක් ඇති නො කරවු’ යි අවවාද කොට සනසාලූ ය. රජුගේ චරපුරුෂයෝ ඒ කතාව අසා රජු කරා ගොස් තමන්ගේ නිර්‍දොෂත්වය කියා සිටියාහ. රජ තෙමේ සංවේගයට පැමිණ බන්ධුලයන්ගේ නිවෙසට ගොස් මල්ලිකාව හා ඇයගේ යෙහෙළියන් කමා කරවා ගෙණ මල්ලිකාවට වරයක් දුන්නේ ය. ඕ තොමෝ ‘මා විසින් ඒ වරය ගන්නා ලද්දේ වේවා’ යි රජු ගිය කල්හි මළවුන්ට පින්පෙත් දීලා නාගෙන ඇඳ පැලඳ රජු කරා ගොස් යෙහෙළියන්ටත් මටත් අපගේ කුලගෙවලට යෑමට අවසර දෙනු මැනැවැ’ යි කිවූ ය. රජු ‘යහපතැ’ යි කී කල්හි ඕ තොමෝ යෙහෙළියන් දෙතිස් දෙන උන්උන්ගේ ගෙවලට යවා තොමෝ කුසිනාරානුවර තම මවුපියන් වෙත ගියා ය. ඉන් පසු රජ තෙමේ බන්ධුලයන්ගේ බෑනනු වූ දීඝකාරායණයාහට සෙනෙවිතනතුර දුන්නේ ය. ඔහු ද ‘මොහු විසින් මාගේ මාමා මරවන ලදැ’ යි සිත සිතා රජුගේ සිදුරක් සොයමින් කල් යැවී ය.

රජ තෙමේ ද නිරපරාධී වූ බන්ධුලයන් මැර වූ දා සිට විපිළිසර ඇත්තේ සිත සැනසුම් නැති ව වෙසෙ යි. රජසැප ද නො විඳියි. මෙ දවස බුදුරජානන් වහන්සේ වැඩ වාසය. කළෝ ශාක්‍යයන්ට ම අයිති වූ උලුම්ප’ නමින් ප්‍රසිද්ධ වූ නියම්ගම ඇසුරු කොට ගෙණ ය. රජ තෙමේ එහි ගොස් බුදුරජුන් වැඩ වසන ආරාමයට නො දුරෙහි කඳවුරු බඳවා ටික දෙනකුන් හා බුදුරජුන් වඳිනු පිණිස විහාරයට ගොස් තමා වෙත තුබූ කකුධ භාණ්ඩයන් දීඝකාරායණයා අතට දී තනිය ම ගඳකිළියට ඇතුල් විය. සෙසු සියලු විස්තර ධම්මචෙතිය සූත්‍රයෙහි කී ලෙසින් දත යුතු ය. රජු ගඳකිළියට වන් ඇසිල්ලෙහි දීඝකාරායණ තෙමේ ඒ කකුධ භාණ්ඩයන් ගෙණ විඩූඩභයා රජ කොට රජුට එක් අසකු හා උවැටනට එක් මාගමකුත් නවතා සැවැත්නුවරට ගියේ ය. රජ තෙමේ බුදුරජුන් හා ප්‍රිය වූ කතා කොට නිමවා පෙරළා ආයේ, සේනාව නො දැක එහි සිටිය මාගම අතින් තොරතුරු දැන බෑනනු වූ අජාසත් රජු කැඳවා ගෙණ අවුත් විඩූඩභයා අල්ලා ගන්නෙමි’ යි රජගහානුවර බලා සිටියේ ය. සවස නුවරදොර වසා තිබූ බැවින් නුවරින් පිටත ශාලාවෙක නිදන්නට වන. ගමන් විඩාවෙන් ක්ලාන්තව සිටි රජ තෙමේ රෑකාලයෙහි එහිදී ම කලුරිය කෙළේ ය. පාන් වූ කල්හි ‘දේවයන් වහන්ස! කොසොල් රජ අනාථ විය, අහෝ! කොසොල් රජ මළේ ය’ යි විලාප කියන ඒ ගැහැණියගේ විලාප හඬ අසා නුවරැ වැස්සෝ ඒ බව අජාසත් රජුට දැන්වූහ. රජ තෙමේ එහි පැමිණ මහත් පෙරහරින් මාමාගේ ආදාහනය කරවී ය.

විඩූඩභ තෙමේ ද රජකම් ලැබ ශාක්‍යරජුන් කෙරෙහි බැඳ තුබූ වෛරය ඉස් මතු කොට ‘පළිගන්නෙමි’ යි මහත් සේනාවක් සරසා ගෙණ කිඹුල්වත් යෑමට නික්මුනේ ය.

එ දවස අලුයම් වේලෙහි ලොව බලා වදාරන මාගේ සවාමිදරු වූ සම්මා සම්බුදුරජානන් වහන්සේට නෑයන්ට වන්නට යන මේ විනාශය දක්නට ලැබින. මා, මේ වේලෙහි නෑයන්ට සංග්‍රහ කරන්නට වටී ය’ යි පෙරවරුයෙහි සිඟා වලඳා අවසන් කොට ගඳකිළියෙහි සැතපී ඉඳ සවස්වේලෙහි අහසින් වැඩ කිඹුල්වත අසල තුනී සෙවන ඇති එක් ගසක්මුල වැඩ හුන් සේක. විඩූඩභයාගේ රාජ්‍ය සීමාව අසල ගනසෙවන ඇති ලොකු නුගගසෙක් ඇත්තේ ය. විඩූඩභයා බුදුරජුන් දැක ලඟට ගොස් වැඳ ‘ස්වාමීනි! මොකද මේ, තද අව්වේ තුනී සෙවන ඇති ගසමුල වැඩහුන් සේක්, මේ හොඳට සෙවන ඇති නුගගසමුල වැඩ හිඳිනු මැනැවැ’ යි කී ය. ‘මහරජ! එසේ වේවා, නෑයන්ගේ සෙවන සිහිල් ය’ යි වදාළ කල්හි ‘නෑයන් රකින්නට වැඩි සේක් වනැ’ යි සිතා බුදුරජුන් වැඳ පෙරළා සැවැත්නුවරට ම ගියේ ය. බුදුරජානන් වහන්සේ ද අහසින් දෙව්රමට වැඩි සේක. නැවැතත් විඩූඩභ තෙමේ ශාක්‍යයන් කළ වරද සිහි කොට දෙවන තෙවනවරත් නික්ම ආයේ ද, බුදුන් දැක පළමු සේ පෙරළා ගියේ ය. එහෙත් සතරවනවර ද නැගී ආයේ ය. එකල බුදුරජානන් වහන්සේ ශාක්‍යයන් පෙර කළ කර්‍ම බලා වදාරන සේක්, ඔවුන් පෙර එක් අත්බවෙක කුඩමස්සන් මරන්නට ගඟක විෂ, වෙඩි බැහූ බවත් එය වළකන්නට බැරි පාපකර්‍මයක් බවත් දැක සතරවනවර එහි නො වැඩි සේක.

විඩූඩභ තෙමේ සතරවන වර ශාක්‍යයන් මරන්නට නැගී ආයේ, මහත් බලසෙනගක් ගෙණ ය. බුදුරජුන්ගේ නෑයෝ, තුමූ මියෙත් නමුත් අනුන් නො මරති. කිසිවකුත් ජීවිතයෙන් තොර නො කරති. එහෙත් ඔවුහු ‘අපි ධනුශ්ශිල්පයෙහි හික්මුනෝ වෙමු, එහි හොඳට පුරුදුකම් ඇත්තමෝ ය අපි, එහි ලා දක්‍ෂගුරුන් ඇසුරුකළෝ අපි ය, එහෙත් අපට අනිකකු මරන්නට නො හැකි ය, අපි අපේ ධනුශ්ශිල්පයෙහි හුරු බුහුටිකම් පෙන්වා ඔවුන් පලවා හරින්නෙමු’ යි සිතූහ. මෙසේ සිතා සියල්ලෝ සන්නාහ ඇඟලා අවුත් යුද්ධයට වන්හ. ශාක්‍යයන් විසින් විදිනා ඊතල විඩූඩභයාගේ මිනිසුන් අතරින් පලිහ අතරින් කන් සිදුරු අතරින් යෙයි. විඩූඩභ තෙමේ ඊතල විදිනු දැක ‘ඇයි! ශාක්‍යයෝ අපි පරපණ නො නසන්නමෝ ය’ යි කියන්නෝ නො වෙත් ද, කතා එසේ වුව ද, ඔවුහු මා ගේ මිනිසුන් නසන්නෝ ය’ යි කී ය. එවිට එහි සිටි එකෙක් ‘ඇයි! ස්වාමීනී! ඔහොම කියන්නහු, බලා වදාරන්න, ඔබවහන්සේගේ මිනිසුන් මරන්නෝ දැ’ යි ශාක්‍යයෝ, නුඹවහන්සේගේ පිරිසෙහි එකෙක්වත් නො මළේ ය, මා කියන්න නො අදහන්නහු නම්, පිරිස ගණන් කරවා බලනු මැනැවැ’ යි කී ය. ගණන් කරවන්නේ එකකුගේ ද අඩුබවක් නො දුටුයේ ය.

එ තැනින් යන්නට ගිය විඩූඩභයා පෙරළා අවුත් ‘යම් යම් කෙනෙක් අපි ශාක්‍යයම්හ’ යි කියත් ද, ඔවුන් සියල්ලන් මරා දමවු, මාගේ මුත්තනු වූ මහානාම ශාක්‍යයන් වෙත සිටියවුන් පමණක් නො මරවු, ඔවුනට ජීවිතය දෙවු’ යි අණ කෙළේ ය. එ වේලෙහි ශාක්‍යයෝ ඇසුරු කළයුතු රැකවලක් නො දැක කෙනෙක් බිම වැතිර තණබිසි ඩැහැ ගෙණ ද, කෙනෙක් හුණදඬු අල්ලා ගෙණ ද සිටියාහ. ‘තෙපි ශාක්‍යයෝ ද නො වහු දැ’ යි ඇසු විට ද මළත් බොරු නො කියන බැවින් තණ පඳුරු ඩැහැ ගෙණ සිටියෝ ‘මේ සාක නො වේ, තණය’ යි කියති. හුණදඬු අල්ලා ගෙන සිටියෝ ‘මේ සාක නො වේ, හුණදඩු’ යි කියති. එහි දී ශාක්‍යයන් අතර දිවි ලැබුවෝ මහානාමයන් වෙත සිටියෝ පමණක් ම වෙති. තණ පඳුරු අල්ලා ගෙන සිටියෝ එ තැන් සිට තෘණශාක්‍යයෝ ද හුණදඬු අල්ලා ගෙන සිටියෝ නළශාක්‍යයෝ ද වූහ. විඩූඩභ තෙමේ මේ ඩබරයේ දී කිරිදරුවන් ද නො හැර හැම ශාක්‍යයා ම මරවමින් ලේ ගඟක් කොට එයින් තම පුටුව සෝදවා මුලින් කළ අදහස ඉටු කර ගත්තේ ය. මෙසේ ශාක්‍යවංශය විඩූඩභයා විසින් සිඳ හරින ලද්දේ ය. ඔහු මහානාමයා රඳවා ගෙණ නැවතුනේ ‘උදෑසන වේලෙහි උදෑසන බත් කන්නෙමි’ යි සිතා ය. බත් එළ වූ කල්හි හිඳගෙණ එකතු ව කන්නෙමි’ යි මුත්තනුවන් කැඳවී ය. ක්‍ෂත්‍රියයෝ දිවි ගිය ද, දාසීපුත්‍රයන් හා කැටිව හිඳ නො කති. එහෙයින් මහානාම තෙමේ විලක් දැක ‘ඇඟ කිලිටිය, කන්නට පළමු ව නෑ යුතු ය’ යි දැන්වී ය. ‘හොඳයි! මුත්තනුවෙනි! නාන්නැ’ යි විඩූඩභ කී ය. මොහු හා කැටි ව හිඳ නො කනවිට මේ තෙමේ මා මරන්නේ ය, මොහුගෙන් මැරුම් කෑමට වඩා තමා ම මැරෙණු යහපතැ’ යි සිතා කාණ්ඩය ලිහා කෙස් අග ගැටයක් ගසා පය මාපටඇඟිල්ල එහි අවුළුවා ගෙණ දියෙහි ගිලුනේ ය. ඒ වේලෙහි ඔහුගේ ගුණතෙදින් නාගභවනය තදින් රත්වී ගියේ ය. එහි වූ නාරජ තෙමේ ‘කිමෙකැ’ යි විමසන්නේ ඔහු වෙතට පැමිණ ඔහු පෙණගොබයෙහි හිඳුවා නාගභවනයට ගෙන ගියේය. මහානාම තෙමේ දොළොස් අවුරුද්දක් එහි විසී ය.

විඩූඩභ තෙමේ ‘මාගේ මුත්තනුවන් දැන් එති, දැන් එතී’ යි හිඳ කල් යත්, ගෙය සොයා බලවා අන් තැන්හි ද සොයවා නො දැක ‘පැන ගියේ වනැ’ යි සිතා එ තැනින් නික්ම ගියේ ය. නැවැත ඔහු රාත්‍රිකාලයෙහි අචිරවතී ගඟබඩට ගොස් එහි කඳවුරු බැන්දේ ය. ඔහුගේ පිරිසෙහි සමහර කෙනෙක් ඇතුළුගඟ වැලිතලා පිට නිදි ගත්හ. තවත් කෙනෙක් ගොඩබිම නිදි ගත්හ. ගඟබඩැ නිදි ගත්තවුන් අතර ද පෙර පව් නො කළ අය සිටියහ. ගොඩැ නිදි ගත්තවුන් අතර ද පෙර පව්කළෝ සිටියහ. උන් නිදා සිටි තැනැ පොළොවෙන් කඩියෝ මතු වූහ. ඔවුහු මා නිදා සිටි තැනැ කඩියෝ ය, මා නිදිගත් තැනැ කඩියෝ ය’ යි කියමින් නැගී අවුත් පව් නො කළ අය ගොඩැ නිදාගත්හ. පව්කළෝ ගඟවැල්ලෙහි ම නිදි ගත්හ. මේ වේලෙහි වලාකුල් නැගී බලගතු ගල් වැස්සෙක් වට. ගඟෙහි ගැලූ මහදියපාර, එයට අසු වූ විඩූඩහයා හා ඔහු පිරිස මුහුදට ඇද ගෙණ ගියේ ය. එහි දී සියල්ලෝ මස් කැසුප් මෝරු තල්මස් ආදී සතුන්ට බත් වූහ. මේ අරගලය මෙසේ අවසන් වූ කල්හි මහාජනයා අතර ‘ශාක්‍යයන්ගේ මරණය අයුතු ය, අය්යෝ! ශාක්‍යයෝ මෙසේ ආයුධවලින් ඇණ කොටා මැරිය යුත්තෝ ද, මෙය ඉතා සැහැසි ය’ යි කතාවක් උපන. එවිට බුදුරජානන් වහන්සේ ‘ඇයි, මහණෙනි! ශාක්‍යයන්ගේ මේ මරණය. අද අයුතු වුවත් පෙර කළ අකුශලකර්‍මයට අනු ව මේ අයුතු ය’ යි නො කිය හැකි ය, ඒ කර්‍මයට අනුව කිය යුත්තේ, මොවුන් විසින් යුත්තක් ම ලැබූබව ය, මොවුහු පෙර එක් අත්බවෙක ගඟක විෂ වෙඩි බැහූහ’ යි වදාළ සේක. ඉන්පසු එක් දවසක ධර්‍මසභාවට රැස් වූ භික්‍ෂූන් අතර ‘විඩූඩභයා මෙතෙක් ශාක්‍යයන් මරා ද තමන් ගේ අදහස මුදුන් පමුණුවා ගත නො හී පරිවාර ජනයාත් සමග මුහුද වැටී මස්කැසුප් ආදීනට බත් වී ය’ යි කතාවක් උපන. ඒ වේලෙහි එහි වැඩම කළ බුදුරජානන් වහන්සේ ‘මහණෙනි! මා ඊමට කලින් තමුසේලා කිනම් කතාවක් කරමින් හුන්නහු දැ’ යි. අසා වදාළ කල්හි ‘මෙ නම් කතාවක් කරමින් හුන්නෙමු’ යි දැන්වූහ. එකල උන්වහන්සේ ‘මහණෙනි! මේ සත්වයන් තමන්ගේ මනදොළ මුදුන් පමුණුවා ගන්නට මත්තෙන් ම මාර තෙමේ නිදි ගත් ගමක් හෙවත් ගම්වැස්සන් යටපත් කොට යන මහත් දිය සැඩපහරක් මෙන් ජීවිතේන්ද්‍රිය සිඳ දමා සතර අපාය නැමැති මහමුහුදෙහි ගල්වා ය’ යි වදාරා මේ ධර්‍මදේශනාව ද කළ සේක:-

මල් කඩා රැස්කරන්නෙකු මෙන් මේ ලෝකයෙහි පස්කම් මල් සොයන්නා වූ පස්කම් ගුණයන්හි තදින් ඇලුනු සිත් ඇති සත්වයා, නිදා සිටි ගමක් මහමුහුදට ගසා ගෙණ යන මහදියපහරක් සේ මෘත්‍යුමාර තෙමේ සිවු අපාය නැමැති මුහුදට ඇද ගෙණ යයි.

පුප්ඵානි ඉහ අව පචිනත්තං = මල්නෙලා රැස් කරන්නකු සේ මෙහි.

මල්නෙලන කා ගැණත් මෙසේ කිය හැකි වුව ද ප්‍රධාන වශයෙන් මාලාකාරයෙක් ම පචිනත්ත ශබ්දයෙන් ගැණේ. මෙහි එන ඉව, යන්න පචිනත්තං, යන්න හා එකතු කළවිට ‘නෙලා රැස් කරණ මල්කරුවකු මෙන්, යන අරුත් මතු වේ. මේ උපමාන පක්‍ෂය යි. ඒ බව ඉව, යන්න ප්‍රකට කරයි. එහෙයින් එය උපමා වාචක නිපාතයෙක් වේ. නෙලා රැස් කරණ, යන අරුත් ඇති පචිනත්ත, යන්නට කර්‍මය වනුයේ පුප්ඵානි, යන පදය යි. පුප්ඵානි යන්නෙන් මල් කිය වේ. පුප්ඵානි, යනු මල් යන අරුත්හි ප්‍රකට වූව ද එයින් මෙහි ගැණෙන්නේ පංචකාමය යි. පචිනත්ත, යන්නෙන් මල්නෙලා රැස් කරන්නාත් පංචකාමයන් සොයන්නාත් කිය වේ. ඒ දෙදෙනාගේ එක්ලෙසකින් සමානධර්‍මත්වය, ඉව, යන්නෙන් වදාළ සේක.

ව්‍යාසත්තමනසං = තදින් ඇලුනු සිත් ඇති.

අතට පත් වස්තුවෙහි ඇලීම් වශයෙන් ද, අතට නො පත් වස්තුවෙහි පැතීම් වශයෙන් ද ගැලෙන බැඳෙන ඇලෙන සිත් ඇත්තේ මෙයින් ගැණේ.

මාලාකාරයෙක් මල් උයනකට වැද ගසකින් මල් කඩාගන්නේ අනික් ගසෙහි මල් මෙයට වඩා පියකරුය, සුවඳ ඇත්තේ ය, අනික් ගසෙහි මල් මෙයටත් වඩා සිත්කලු ය, අගනේ ය, යි මල් උයනෙහි සැම තැන ඇවිදිමින් මල්වලින් සෑහීමකටනො පත් ව පමා වන්නේ යම් සේ ද, එසේ ඇතැම් මිනිහෙක් මල් උයනක් වැනි පස්කම් ගුණ මැදට බැස සිත්කලු වූ රූපාරම්මණයක් ලැබ රස විඳින්නේ ද, සෑහීමකට නො පත් ව අනික් රූපාරම්මණයක් පතයි. එසේ ම ශබ්ද-ගන්ධ-රස-ස්ප්‍රෂ්ටව්‍ය යන මොවුන් ද, පතයි. නිතර නිතර අමුතු අමුතු රූපශබදාදිය සෙවීමට වෙහෙසෙයි. ගොන් මීමුන් දැසි දස් ගම් නියම්ගම් දනවු ආදිය ලබා ද සෑහීමකට නො පත් ව තව තව සොයයි. පතයි. ‘අසුවල් එක හොඳ ය, එයට වඩා අනික හොඳ ය’ යි සිතමින් පතමින් වෙහෙසෙයි. පැවිද්දා ද පිරිවෙන් විහාර. පා සිවුරු ආදිය කොතරම් ලබා ද අළුත් අළුත් වූ මහත් මහත් වූ තව තව පිරිවෙන් විහාර පා සිවුරු ආදිය සොයමින් පතමින් දවස් යවයි. මෙබඳු ගිහි පැවින්දෝ නිතර සිත කෙලෙස්වලින් මැඩ ගත් හෙයින් මරණින් පසු සතර අපායයෙහි උපදිති. මෙබන්දෝ ය පස්කම්හි තදින් ඇලුනු සිත් ඇත්තෝ.

නරං = සත්වයා.

තමා ඇසුරු කරන උසස් තැනට පමුණුවන තැනැත්තේ නර, නම් වේ. ප්‍රථම ප්‍රකෘතිය වූ සත්වයා අනික් ප්‍රකෘතියකට වඩා උසස් බැවින් පුරුෂ, යි කියනු ලබන්නා සේ තමා ඇසුරු කරණ ලොකු කුඩා හැම කෙනෙකුන් උසස් අඩියට පමුණු වන තැනැත් තේ නර, යි කියනු ලැබේ. ‘ආමොදිතා නරමරූ’ යන මෙහි වූ නර සදින් මනුෂ්‍යයා කියනු ලැබේ. ‘නරා ච අථ නාරියො’ යන මෙහි එන්නෙන් කියැවෙනුයේ පුරුෂ තෙමේ ය. ‘සීල පතිට්ඨාය නරො සපඤ්ඤො’ යන මෙහි වූ නර ශබ්දය හෙන්නේ දෙව් මිනිසුන් කෙරෙහි ය. තැනට සුදුසු සේ නරශබ්දයට පුරුෂ-සත්ව-මනුෂ්‍ය යන අර්‍ත්‍ථ කිය හැකි ය. ‘නරීයති සකෙන කම්මෙන නරිය්‍යතීති = නරො’ යනු ද නිරුක්ති යි.

සුත්තං ගාමං = නිදිගත් ගම.

ගමෙක නිදීමෙක් නැත. ‘ගාමස්ස ගෙහභිත්ති ආදීනං සුපවසෙන සුපනං නාම නත්ථි’ යනු ඒ කී සැටි යි. ‘නිදි ගත් ගමැ, ය යි වදාළෝ ගම් වැසියන්ගේ නිද්‍රාප්‍රමාදත්වය කරුණු කර ගැණීමෙනි. ඒ මෙසේ කීහ:- ‘සත්තානං නිද්දාපමත්තං උපාදාය සුත්තො නාම’ යි. මෙහි ගාම යන්නෙන් ගම්වැසියන් ගැනෙන බව අටුවාවෙන් හෙලි වෙයි. ගාම, යන්නට ගම්වැසි යන අරුත් කිය හැක්කේ අභෙදෝපචාරශක්තියෙනි. අභෙදොපචාර, නම් තැනට සුදුසු ලෙස හැසිරීම ය. ගැණීම ය. කිය යුතු ස්වභාවය යමෙක නැත්නම්, ඒ ස්වභාවය, ඒ නැත්තහු කෙරෙහි නගාලීම ය. ඉඳුරු-ගිනි-යම යන තුන දෙවතා නාමයෝ ය. ඒ දෙවතා නාමයන් ඔවුන් අයත් කොට ඇති දිශාවන්ට ද කියති. ඉඳුරු යනු පෙර දිග යි. ගිනි යනු පෙර අනුදිග යි. යම යනු දකුණු අනුදිගයි. එහි විවරණය මෙසේ ය:- ‘අභෙදෙන උපචරණං = අභෙදොපචාරො’ යි. එය සමීප - එකදෙස - සහචරිත - ඨාන - යෙභුය්‍ය - තද්ධම්ම - භේද - ගුණ - ඵල- තාදත්ථ - තංසදිස - සම්බන්ධ - උපමෙය්‍ය යි තෙළෙස් වැදෑරුම් ය. සමහර තැනෙක මෙය දස වැදෑරුම් කොට සමහර තැනක දෙවිසි වැදෑරුම් කොට ද දක්වා තිබේ. මෙහි ස්ථාන නාමයෙන් ස්ථානීන් ගන්නා බැවින් ගාමං, යන්න ඨානොපවාරය යි. ගාම, නාමයෙන් ගැමියන් කීහ.

මහොඝො ඉව = මහදියවතුරක් මෙන්.

ඔඝ ශබ්දය, ‘කාමොඝො’ යනාදී තන්හි කාම-භව-දිට්ඨි-අවිජ්ජා යන මෙහි ද ‘ජනොඝො’ යනාදී තන්හි සමූහයෙහි ද ‘ජලොඝො’ යනාදී තන්හි වේගයෙහි ද ආයේ ය. මෙහිලා ජල වේගය කියැවේ. ‘අවයවං ව්‍යාපීය ගච්ඡතීති=ඔඝො’ යනු වාක්‍ය ය යි. හැම තැනෙක ම හෙවත් එයට අසුවන හැමදෙයක් ම පැතිර ගෙණ යේ නුයි ඔඝ නම් වේ. ඉව, යන්න ගාමං යන්නට එකතු කොට අරුත් ගතයුතු ය.

මච්චු ආදාය ගච්ඡති=මෘත්‍යුමාර තෙමේ ගෙණ යයි.

යම්සේ මහාජලවේගය තෙමේ ගැණු-පිරිමි-ගෙරි හරක්-මීමුන්-කුකුල්-ගස්-කොළන්-ගේදොර යන කිසිවක් ඉතිරි නො කොට සියලු ගම පැහැර ගෙන මුහුදට පමුණුවා මස් කැසුප් ආදීනට බත් කරයි ද, එමෙන් මෘත්‍යුමාර තෙමේ ^[50] ලද නො ලද පස්කම් සැපතෙහි ගැලෙමින් ඒ ම පතමින් ප්‍රමත්ත ව කල් යවන ගිහි පැවිදන් ගේ ජීවිත සිඳ දමා ඔවුන් සතර අපායයෙහි ගිල් වන්නේ ය’ යි මෙයින් වදාළ සේක.

ධර්‍මදේශනාවගේ අවසානයෙහි බොහෝ දෙන සෝවන් ඵලාදියට පැමිණියෝ ය. දේශනාව මහාජනයාට වැඩ සහිත වූ ය.

හිමියා පැතු ස්ත්‍රිය

තව්තිසා දෙව්ලොව මාලභාරී නම් දෙව පුත්‍රයෙක් විය. ඔහු දවසෙක දෙවඟනන් පිරිවරා මල් උයනකට ගියේ ය. ඉන් බොහෝ ගණනක් දෙවඟනෝ ගස් නැගී මල් නෙලා බිම හෙලති. එ පමණක් ම දෙවඟනෝ ඒ මල් ගෙණ දේවපුත්‍රයාට පලඳවති. උන් අතර සිටි එක් දෙව්දුවක් එ වේලෙහි ගස උඩදී ම කලුරිය කළා ය.

දෙව්ලොවින් ගිලහුනු ඕ තොමෝ සැවැත්නුවරැ කුලගෙයක උපන්නා ය. ඒ ඇසිල්ලෙහි ජාතීන් සිහිකළ හැකි නුවණක් ද ඈට ලැබින. එයින් ඕ තොමෝ පෙර අත්බවෙහි තමන් තව්තිසා දෙව් ලොව මාලභාරී දේවපුත්‍රයාගේ බිරිඳ ව වුසූබව දැන නැවැතත් ඔහු වෙත ම උපදින්නට පතා ගෙණ නන් වැදෑරුම් පින්දම් කළා ය. සොළොසැවිරිදි කල සරණ ගියා එහි ද ලහබත් පැකිබත් වස්වැසි බත් දෙමින් ‘මා හිමියා වෙත ඉපදීමට මෙය අත්තිකාරමෙක් වේ වා’ යි කියන්නී ය. භික්‍ෂූන් වහන්සේලා ඈ කියන බස් අසා ‘මෝ තොමෝ නිතර හිමියා ම පතා ය’ යි ඇයට පතිපූජිකා, යි නම් කළහ. බොජුන්හල හැම ද පිළියෙල කරනී ඕ තොමෝ ය. පැන් පෙරා තබන්නීත් අසුන් පණවන්නීත් ඕ ය. මෙ දවස ලහබත් ඈ දෙනු කැමැති අන්‍ය මනුෂ්‍යයෝ ද ‘දුවනිය! මේවා ද පිළියෙල කොට සංඝයාට පිළිගන්වනු මැනැවැ’ යි නොයෙක් දානොපකරණ ගෙණවුත් ඇයට භාර දෙති. මේ සඳහා නිතර විහාරයට යන එන ඇය එක පියවරෙන්හි කුසල්දම් සපණසක් ලබයි.

මෙසේ පින්කම්හි යෙදී සිටි ඇගේ කුසෙහි නිසිකල්හි දරුගැබෙක් හටගත්තේ ය. දස මසක් ගිය තැනැ ඕ පුතකු වැදූ ය. ඒ දරු පා නගා ඇවිදින කාලයෙහි අනික් පුතෙකැ යි මෙසේ පිළිවෙළින් පුතුන් සතර දෙනකු ලැබූ ය. දවසක් දන් දී පුද වෙසෙස් පවත්වා බණ අසා පන් සිල් රැක සවස් ව ගිය කල්හි හදිසියේ හටගත් ලෙඩකින් කලුරිය කොට පෙර අත්බවෙහි තම හිමි ව විසූ මාලභාරී දෙව්පුත් වෙත ම උපන්නා ය. එහි අනික් දෙවඟනෝ දෙව්පුත්හට ඒ තාක් ම මල් පලඳවිමින් හුන්නෝ ය. දේවපුත්‍ර තෙමේ ‘සොඳුර! උදය පටන් තී නො දැක්කෙමි, ගියෙහි කොහි දැ’ යි ඇසී ය. ඕ තොමෝ මම මෙ තැනින් චුත ව ගොස් සැවැත්නුවරැ කුලගෙයක උපන්මි’ යි. කිවු ය. ‘සරණ ගියා දැ’ යි ඇසූ විට ‘ඔව් සරණ ගියෙමි’ යි කිවු ය. ‘කොපමණ කල් එහි විසුවෙහි දැ’ යි ඇසූවිට ‘දස මසක් මවු කුසැ, සොළොස් වියේ දී සරණ ගියා, ඒ සරණයෙන් පුතුන් සතරදෙනකු ලැබුවා’ යි කිවු ය. තව මොක ද කෙළෙහි’ යි ඇසූවිට ඔබ ම පතා ඔබ ගැන ම සිතා දන් පින් කොට එ පිණෙන් නැවැත ඔබ වෙත ම උපන්මි’ යි කීවා ය. දේවපුත්‍ර තෙමේ ‘මිනිසෙකුගේ පරමායුෂය කොතරම් දැ යි ඇසුයේ ය. ‘අයියෝ! බොහොම ටික යි, වැඩිම ගණන අවුරුදු සියයක් පමණැ යි කිය යුතු ය’ යි කී විට ‘ආ! ඇත්ත ද, ඔපමණ ටික දැ’ යි ඇසී ය. ඔව්! හිමියෙනි! බොහො ම ටිකැ’ යි කිවූ. ‘මොක ද, ඔතරම් අඩු දිවිපැවැතුම් ඇති මිනිස්සු නින්දෙන් කෙළිසෙල්ලමෙන් කල් දවස යවත් ද, නැත, දන් පින් කෙරෙත් දැ’ යි ඇසී ය.

‘මොකට අසන්නහු ද, අසඞ්ඛ්‍යයක් ආයු ගෙණ උපන්නවුන් සේ, ජරාමරණ නැත්තවුන් සේ මිනිස්සු වරදෙහි බැඳී අපරාධ කෙරෙමින් සතුන්මැරීම් හොරකම්කිරීම් කාමයෙහි වරදවා හැසිරීම් බොරුකීම් රා අරක්කු බීම් ආදී හැම දුශ්වරිතයක් ම කරමින් අනුන් තළා පෙළා අන්සතු ඉඩ කඩම් පැහැර ගණිමින් බොරු නඩු බොරු සාක්කි කියමින් මානයෙන් අහඞ්කාරයෙන් දරදඬු ව මහණ බමුණන්ට නින්දා පරිභව කරමින් වැඩිහිටියන්ට නිගා කරමින් මවු පියනට හිංසා කරමින් පරලොවක් නැති සේ කර්‍මවිපාකයක් නැති සේ සලකා මසුරුමලෙන් බැදී ජීවත්වෙති, අද මිනිස්ලොව මිනිසුන් නො කරණ පව්කමෙක් නො පණත් කමෙක් නැත, වස්තු තෘෂ්ණාවෙන් බැඳී උනුන් ඇණ කොටා ගණිති, බේබදුකම් කරති, සල්ලාලකම් කරති, ගෙයක් පාසා සූදු පිට්ටනිය, අඹුසැමි දෙපොල ම සූදුපිටියේ ය, පරපුරුෂ සේවන පරසත්‍රී සෙවන ආදී වූ ජඩකම්වල නිමාවක් නැත, මිනිසුන් තුළ විලිබිය ඇත්තේ ම නැත, කුඩා කොළු කෙළි පටන් මහලු මැහැලියන් තෙක් හැම ගෑණු පිරිමි කෙනෙක් ම ලජ්ජාභය දෙකින් තොර ය, ඒ නිසා තිරිසනුන් සේ දිවි යවති’ යි කිවු ය.

එ කල දෙව්පුත් තෙමේ ‘සොඳුර! අවුරුදු සියයක් පරමායුෂය කොට සිටි මිනිස්සු මෙසේ නිදත් නම්, පමාවෙත් නම්, නො පණත් කම් කරත් නම්, කො තරම් අයුතු ද එය, අය්යෝ! ඔවූහු කවදා දුකින් මිදෙත් ද, මිනිස් ලොව අවුරුදු සියයෙක් තව්තිසා වැසි අපට එක් දවසෙක් වෙයි, එ දවසින් තිස් දවසෙක් මසෙක් වෙයි, එ මසින් දොළොස් මසෙක් අවුරුද්දෙක් වෙයි, එ අවුරුද්දෙන් අවුරුදු දහසෙක් අපගේ ආයුකාලය’ යි, එය මිනිස් ගණනින් කෝටි හැට ලක්‍ෂයෙකැ යි කී ය.

දෙවියන්ගේ ආයුෂය මෙසේ බැවින් ඒ දේවපුත්‍රයාහට එක් දවසෙකුදු ඉක්ම නො ගියේ ය. ඒ කාලය මොහොතක් පමණ විය. මඳ ආයු ඇති මිනිසුන් දක්පින්කම් ඈ කිරීමෙහි පමාවීම තමනට කරගන්නා ලොකු නපුරෙකි.

පසුදා ගමට වැඩි භික්‍ෂූන් වහන්සේලා ආසනශාලාව නො හැම ද අසුන් නො පණවා පැන් නො එළවා තිබෙනු දැක ‘පති පූජිකා තොමෝ කොහි දැ’ යි ඇසූහ. ‘ස්වාමීනි! ඈ කොතැන්හි දකින්නාහු ද, ඔබ වහන්සේලා ඊයේ වලඳා වැඩියපසු සවස හදිසියෙන් නැගුනු ලෙඩකින් මළා ය’ යි එහි සිටියෝ කීහ. සාමාන්‍ය භික්‍ෂූන් වහන්සේලා ඈ කළ උවැටැන් සලකා කඳුලු වැගිරවූහ. රහතුන් වහන්සේට ධර්‍මසංවේගය උපන. උන්වහන්සේලා විහාරයට ගොස් බුදු රජුන් කරා පැමිණ ‘ස්වාමීනි! පතිපූජිකාව ඉතාඕනෑකමින් නිතර නොයෙක් පින්දම් කොට තමන්ගේ හිමියා ම පතමින් සිටියා, හදිසියෙන් මළා ය, ඈ කොහි උපන්නී දැ’ යි ඇසූහ. ‘පැතූලෙසට ම හිමියා වෙත උපන්නී ය’ යි වදාළවිට ‘ස්වාමීනි! ඈ එහි නැතැ’ යි කීහ. ‘ඔය ඉන්නා හිමියා පතා, ඈ පින් කළා නො වේ, පෙර ජාතියෙහි. ඈට හිමි වූයේ තව්තිසා දෙව්ලොවැ වැසි මාලභාරී දේවපුත්‍රයා ය, ඔහුට මල් පලඳවන තැනේ දී මෝ තොමෝ එ තැනින් චුත ව මෙහි ඉපිද නැවැත එහි ම උපන්නී ය’ යි වදාළ සේක. ‘එහෙම ද ස්වාමීනි! යි භික්‍ෂූන් ඇසූවිට ‘ඔව්, මහණෙනි!’ යි වදාළ සේක. සත්වයන්ගේ ජීවිතය කොතරම් ටික ද, උදයවේලේ ඕ තොමෝ අප වැලඳෙව්වා ය, සවස් වේලේ මළා ය’ යි භික්‍ෂූන් කතා කරන්නට වූ කල්හි ඒ අසා බුදුරජානන් වහන්සේ ‘ඔව් සත්වයන්ගේ ජීවිතය දිග් එකෙක් නො වේ, එය ඉතා කෙටි ය, ඒ නිසා ම මාර තෙමේ. වස්තුකාම-ක්ලේශකාමයන්ගෙන් සෑහීමට නො පත් මේ සත්වයන් තම යටතට ගෙණ හඬව හඬවා විලාප කියව කියවා ගෙණ යා’ යි වදාරා මේ ධර්‍මදෛශනාව ද කළ සේක:-

මල් කඩා රැස් කරන්නකු මෙන් පංචකාමගුණපුෂ්පයන් සොයන නොයෙක් පරිද්දෙන් පංචකාමගුණයෙහි ඇලුනු සිත් ඇති සත්වයා වස්තුකාම-ක්ලේශකාමයන්හි නො සෑහුනහු ම මාර තෙමේ වසඟ කර ගන්නේ ය.

පුප්ඵානිහෙව පචිනන්තං = මල් කඩා රැස්කරන්නකු මෙන්.

බ්‍යාසත්තමනසං නරං = තදින් ඇලුනු සිත් ඇති සත්වයා.

පංචකාමය දක්වනු ව ‘පුප්ඵානි’ යනු යෙදින. පංචකාමයෙහි, තදින් ඇලුනුහු සඳහා ය ‘බ්‍යාසත්තමනසං නරං’ යෙදුනේ,

අතිත්තං එව කාමෙසු = කාමයන්හි නො සෑහුනහු ම.

අතිත්තං’ යන්නෙහි මූලය තිපි’ හෝ තිස’ යන්න ය. එයින් පිණායෑම හෝ සෑහීම කියැ වේ. යම් දෙයක් කරණ කොට යමක්හුගේ පිණායෑමක් හෝ සෑහීමෙක් නො වේ නම්, ඒ අතිත්ත නම් වේ.

කාම ශබ්දය, ‘කාමා හි චිත්‍රා මධුරා මනොරමා වීරූපරූපෙන මථෙන්ති චිත්තං’ යනාදී තන්හි ආයේ මනවඩන රූප ශබ්දාදී වූ අරමුණු විෂය කොට ය. ‘ඡන්‍දො කාමො, රාගො කාමො’ යනාදි තන්හි ආයේ ඡන්දරාගයෙහි ය. ‘කිලෙසකාමො, කාමූපාදානං’ යනාදි තන්හි ලෝභයෙහි ආයේ ය. ‘අත්තකාම පාරිචරියාය වණ්ණං භාසෙය්‍ය’ යනාදී තහි මෙවුන්දම්හි දක්නා ලැබේ. ‘සන්තෙත්‍ථ තයො කුලපුත්තා අත්තකාමරූපා විහරන්ති’ යනාදියෙහි ආයේ හිත කැමැත්තෙහි ය. ‘අත්තාධීනො අපරාධීනො භුජිස්සො යෙන කාමං ගමො’ යනාදියෙහි දක්නේ ස්වෛරීභාවයෙහි හුනුයේ ය. මෙහි මන වඩන රූප ශබදාදි වස්තු කාමයෙහි හා තද්විෂයකක්ලේශකාමයෙහි ද වැටුනේ ය. ^[51]

මන වඩන රූප-ශබ්ද-ගන්ධ-රස-ස්ප්‍රෂ්ටව්‍ය කාමයෝත් දැසි-දස්-කෙළි-කොළු-ඉඩකඩම්-ගේදොර- හරකබාන-රන්-රිදී-මුතු-මැණික් ඈ කාමයෝත් සත්වලෝකයට හිත පිණිස නො වෙති. එහෙත් අඥයෝ ‘හිතකරයහ’ යි ගණිති. එසේ ගන්නෝ කමනීය වස්තූන්ගේ රස විඳීමෙන් ලැබෙන ක්‍ෂණික වූ සැප සොම්නස් දෙක ස්ථිර එකක් සේ සලකා ගැණීමෙනි. ‘කාමයෝ අහිතකරයහ, බොහෝ ආදීනව ඇත්තෝ ය, මඳ වූ ආස්වාද ඇත්තෝ ය, මෙ ලොව පරලොව දෙක්හි ම දුක් උපදවන්නෝ ය, දැඩි ආයාස ඇත්තෝ ය’ යි බුදුරජානන් වහන්සේ කාමයන්ගේ ඇති තතු පැහැදිලි කළ සේක. තව ද යමෙක් හස්තමුද්‍රා ය, නිරතුරු ගිණීම ය, පිඩුකොට ගිණීම ය, ගොවිතැන් කිරීම ය, වෙළඳාම් කිරීම ය, ගෙරි රැකීම ය, රජුන්ට උවැටැන් කිරීම ය, රාජපුරුෂභාව ය, දාස මෙහෙවර ය යනාදි නොයෙක් උස් පහත් කටයුතුවලින්, සීත-අවු-සුළං නො බලා ඉන් මැඩෙමින්, මැසි-මදුරු-කුරු කුහුඹු-නයි-පොළොන් ආදීන්ගෙන් පීඩා විඳිමින්, බඩගිනි උසුලමින් ධන ධාන්‍යදිය රැස් කෙරේ ද, ඔහුට මේ සියලු දුක් කාමයන් නිසා ම කාමයන් හේතුකොට ම විඳීමට සිදු වන්නේ ය.

“ඉධ මහානාම! කුලපුත්තො යෙන සිප්පට්ඨානෙන ජීවිකං කප්පෙති යදි මුද්දාය යදි ගණනාය යදි සඞ්ඛාතෙන යදි කසියා යදි වණිජ්ජාය යදි ගොරක්ඛෙන යදි ඉස්සත්‍ථෙන යදි රාජපොරිසෙන යදි සිප්පඤ්ඤතරෙන සීතස්ස පුරක්ඛතො උණ්හස්ස පුරක්ඛතො ඩංසමකසවාතාතපසිරිංසපසම්ඵස්සෙහි රිස්සමානො ඛුප්පිපාසාය මීයමානො, අයං මහානාම! කාමානං ආදිනවො සන්දිට්ඨිකො දුක්ඛන්ධො කාමහෙතු කාමනිදානං කාමාධිකරණං කාමානමෙව හෙතු” යනු එහි දෛශනා ය.

මෙසේ දුක් කරදර විඳ ද දවසෙහි දිවි රැකුමට පමණවත් යමක් සපයා නො ගත හැකි වී නම් වැලපෙයි. ලෙහි අත් ගසා හඬයි. උමතු වෙයි. මෙ ද කාම හේතුවෙන් ම වූ විපත් රැසෙකි. දිවි නො තකා කළ උස් පහත් හැම ක්‍රියාවකින් ම යම්කිසි ධනයක් උපයා ගත්තේ නම්, එය සොරුන්ගෙන්, රජුන්ගෙන්, ගින්නෙන්, ජලයෙන්, සතුන්ගෙන් රැකගත යුතු ය. යම් ලෙසකින් එය සොර, සතුරු ආදීනට හසු වී නම්, ඒ තැනදී හඬමින් වැලපෙමින් උමතු බවට ද යෙයි. මෙ ලොව ලැබෙන මේ දුක් රැසට හේතු ද කාමයෝම ය.

තව ද මේ ලෝකයෙහි රජවරු, රජවරු හා ක්‍ෂත්‍රියයෝ, ක්‍ෂත්‍රියයන් හා බ්‍රාහ්මණයෝ, බ්‍රාහ්මණයන් හා ගෘහපතියෝ, ගෘහපතියන් හා මවු, පුතු හා පුතු, මව හා පියා, පුතු හා පුතු, පියා හා, සහෝදරයා, සහෝදරිය හා සහෝදරිය, සහෝදරයා හා යහළුවා, යහළුවා හා වාද කොට කලහ කොට අත්පාවලින් කැටකැබලිතිවලින් ලීපොලුවලින් කඩුකිරිච්චිවලින් තවත් නොයෙක් කුදු මහත් ආයුධවලින් විෂධූමවලින්, ඇණ කොටා ගෙණ එ තැන ම මිය යති. ඉඳුම් හිටුම් නැති ව යෙති. මේ ආදී සියලු බිහිසුණු අපරාධවලට කරුණු වන්නෝ කාමයෝ ම ය. කාමහේතුවෙන් ම මේ අපරාධයෝ සිදු වෙති. තව ද රජහු පස මිතුරන් ජීවගාහයෙන් ගෙණ තළා, පෙළා, අත්පාකන්නාසා සිඳ දම්මවා, එයිනුදු සෑහීමට නො පත් ව, හිස්කබල උපුටවා, ගිනියම් කළ යගුලි ඊ මත තබවා, හිස්මොළ උතුරවා හරවති. ඔලුවෙහි හම ගලවා බොරලුකැට උලවා, එය සකක් මෙන් සුදු කරවති. තෙල්රෙදි ඇතුල් කරවා කටෙහි ගිනි දල්වති. සිරුර මුළුල්ල තෙල් රෙදි වෙළවා, ගිනි තබ්බවති. අත තෙල්රෙදි වෙළවා ගිනි තබ්බවති. බෙල්ලේ පටන් ඉඟටිය දක්වා සම ගලවා පහතට හෙලවා, රෑණකින් බැඳ ඇවිද්දවති. නැවැත වරක් බෙල්ලේ පටන් සම ගලවා ඉඟටියෙහි රඳවා, ඉඟටියෙහි පටන් බොළට දක්වා සම ගලවා රෑණින් බැඳ ඇවිද්දවති. දෙදන, දෙවැලමිට යකඩ හුලින් පොළොවෙහි සවිකරවා, අවට ගිනියම් කරවති. දෙ මුවහත් බිලියෙන් ඇඟ මස් කඩවති. කහවණු පමණට ඇඟ මස් කඩා දමවති. සිරුරෙහි කාරම්දිය ඉස්වති. කණෙහි යවුල් ගසා, පොළොවට සවි කොට, සෙක්කුවක් සේ කරකවවති. ඇට තළා, පිදුරුබිස්සක් සේ කරවති. රත් වූ කකාළතෙල් ඇග ඉස්වති. දරුණු බල්ලන් ලවා කවති. දිවස් හුල හිඳුවා දම්මවති. හිස ගසා දම්මවති. මේ ආදී බිහිසුණු දුක් ද කාමයන් නිසා මෙ ලොවදී ම ලැබෙන්නේ ය. මේ දුක්වලට හේතු වන්නෝ කාමයෝ ම ය. මේ හේතුවෙන් කයින් වචනයෙන් සිතින් හැම පව්කමක් කොට මරණින් මතු සතර අපායයෙහි ඉපිද කප්කෙළ ගණනක් සත්වයෝ දුක් විඳිති. තක්කජාතක-නළිනීජජාතක- මුදුලක්ඛණජාතක-සඞ්කප්පජාතක-ආසංකජාතක-තෙලපත්තජාතක-සමිද්ධිජාතකාදිය බැලිය යුතු ය.

මෙසේ කාමයන් නොයෙක් නපුරෙන් හැසී ගැවසී සිටි බැවින් “අට්ඨිකඞ්ඛලූපමා භික්ඛවෙ! කාමා, මංසපෙසූපමා භික්ඛවෙ! කාමා, තිණූක්කූපමා භික්ඛවෙ! කාමා, අඞ්ගාරකාසූපමා භික්ඛවෙ! කාමා, සුපිනකූපමා භික්ඛවෙ! කාමා, යාචිතකූපමා භික්ඛවෙ! කාමා, රුක්ඛඵලූපමා භික්ඛවෙ! කාමා, අසිසූනූපමා භික්ඛවෙ! කාමා, සත්තිසූලූපමා භික්ඛවෙ! කාමා, සප්පසිරූපමා භික්ඛවෙ! කාමා” යි වදාළ සේක.

මඳ වූ රස විඳීම් ඇති බැවින් කාමයෝ ඇට සැකිල්ලකට බඳු උපමා ඇත්තෝ ය. බොහෝ දෙනකුට සාධාරණ බැවින් මස්වැදැල්ලක් සේ ය. දවන බැවින් තණහුලක් සේ ය. මහත් ව තවන බැවින් අඟුරුවළක් සේ ය. මඳ කලක් ම පවත්නා බැවින් සිහිනයක් සේ ය. තාවකාලික බැවින් ණයට ඉල්ලා ගත්තක් සේ ය. අඟපසඟ බිඳින බැවින් රුක්පලයක් සේ ය. කපන කොටන බැවින් කඩුව හා මස්ළොඹුවක් සේ ය. විනිවිද යන බැවින් සැත්හුලක් සේ ය. බිය සැක සහිත බැවින් නයිහිසක් සේ ය, යනු එහි ඉතා කෙටි තේරුම ය. විස්තර ඉදිරියෙහි එන්නේය.

මෙසේ නොයෙක් නපුරෙන් කිසිවිටෙකත් නො වෙන් ව පවත්නා වස්තුකාම- ක්ලේශකාමයන්හි, සෙවීමෙන්, ලැබීමෙන්, වැලඳීමෙන්, තැන්පත් කර තැබීමෙන් සෑහීමට නො පැමිණියහු ‘අතිත්තංයෙව කාමෙසු, යන මෙයින් දැක්වූහ.

අන්තකො කුරුතෙ වසං=මාර තෙමේ වසඟ කරන්නේ ය.

කවරකු වසඟ කරන්නේ ද, යත්:- යට කී ලෙසින් කාමයන්හි ගැලී සිටියහු ය. කාමයෙහි බැස ගෙණ එයින් ම අන්ධ ව යුතු-අයුතු දැනීමෙහි අපොහොසත් ව වසනා පුද්ගලයා හඬව හඬවා වලප්ව වලප්වා ගෙණ ගොස් තම වසයෙහි කරන්නේ ය. ‘අන්තං විනාසං කරොතීති = අන්තකො’ යනු මෘත්‍යුමාරයා ය.

ධර්‍මදේශනාවගේ අවසානයෙහි බොහෝ දෙන සෝවන්ඵලාදියට පැමිණියෝ ය. දේශනාව මහජනයාට වැඩ සහිත වූ ය.

මච්ඡරියකෝසිය සිටානෝ

රජගහානුවර අසල සක්ඛර, නම් නියම් ගමෙක් විය. එගමැ විසූ මච්ඡරියකෝසිය සිටු තෙමේ මහා ධනවතෙක් වූයේ ය. අසූකෙළක් ධනය ඔහුට තුබුනේ ය. එහෙත් තණ අගැ රැඳි තෙල් බිඳක් පමණවත් දැයක් අනුනට නො දෙයි. තෙමේ ද නො කයි. නො බොයි. නො අඳියි. මේ මහත් ධනයෙන් ඔහුට, අඹුදරුවන්ට මහණබමුණන්ට, රටට, ගමට, අසල්වැසියනට කිසිත් වැඩෙක් නැත. එ හෙයින් මේ ධනරාශිය රකුසන් අරක් ගත් විලක් සේ ප්‍රයෝජන නැත්තේ ය.

දවසෙක සම්මා සම්බුදුරජානන් වහන්සේ අලුයම් වේලෙහි මහකුළුණුසමවතින් නැගී මුළු ලොව බලා වදාරණ සේක්, එයින් පන්සාළිස් යොදුනකින් ඔබ්බෙහි සිටි බිරින් ද සහිත වූ මේ සිටුහට සෝවන් වීමට තුබූ භාග්‍යමහිමය දැක වදාළ සේක.

එයට පළමු දින රජුට උපස්ථානය පිණිස ගොස් එන මොහු අතරමග දී බඩසයින් පෙළුනු පිටිසරමිනිසකු, තිරිඟුපිටියෙන් කළ තලප හා කබලුකැවුම් කනු දැක කැවුම් කෑමෙහි ආශා ඇති ව ගෙට ගියේ ය. ‘කැවුම් කන්නට ඇති ආශාව කීයේ නම්, හැම දෙන ම කැවුම් කන්නට බලාපොරොත්තු වෙති, එකල ගෙයි ඇති තල සහල් ගිතෙල් හකුරු හුඟදුරක් වියදම් වන්නේ ය, ඒ නිසා කැවුම් කන්නට ඇති ආශාව නො හඟවමියි සිතා ඒ ආශාව යටපත් කර ගත්තේ ය. මේ සිතිවිල්ලෙන් ඔහුගේ සිරුර සුදුමැලි විය. සිරුරෙහි නහර ඉල්පින. කැවුම් කෑමේ ආශාව නැග එයි. එය බලවත් ය. එ හෙයින් දවසක් කාමරයකට වැද ඇඳක වැතිර අතපය අකුළුවා ගෙණ නිදන්නට වන. කැවුම් කෑමට ගියොත් මුදල් වියදම් වේ ය යන බියෙන් ඒ අදහස හෙලි නො කර යි. මෙසේ නිදන වේලාවක බිරිඳ කාමරයට ගොස් පිට අතගා ‘හිමියෙනි! මොක ද අසනීපයැ’ යි ඇසූ ය. ‘අමුතු අසනීපයෙක් නැතැ’ යි ඔහු කී ය. ‘එහෙනම් වෙනදා නැති නින්දක්, රජුවත් කිපුනේ දැ’ යි ඇසූ විට ‘නැතැ’ යි කී ය. ‘එහෙනම් දූ පුතුන් අතින් වරදක්, ‘නෑ නෑ, මොක ද ඔවුන් කළ වරදැ’ යි කී ය. වැඩකාරයන් අතින්වත් වරදක් වුනා දැ’ යි ඇසූවිට ද ‘නැතැ’ යි කී ය. එහෙනම් මොකවත් ගැන බලාපොරොත්තුවක් තිබේ දැ’ යි ඇසූ ය. කැවුම් කෑමේ ආශාව කීයේ නම්, මුදල් වියදම් විය හැකි ය, යන බිය නිසා කිසිවක් නො කියා නිහඬ විය.

නැවතත් බිරිඳ ‘ඇත්ත කියන්න! මොකද, මොකවත් ගැණ ආශාවක් තිබේ දැ’ යි ඇසූ ය. ‘මොන ආශාවක් ද, මොකවත් ගැණ ආශාවක් නැතැ’ යි එවර ද කීයේ ය. බිරින් ද එයිනුත් නො නැවතී, නැවැත නැවැතත් ඇත්ත කියන්න, ඇත්ත කියන්නැ යි ඇවිටිලි කළා ය. එවිට ‘සොඳුර! මොකක් ගැණවත් කා ගැණ වත් බලාපොරොත්තුවක් ආශාවක් නැත, මේ ඇත්ත ය, ටික දිනකට උඩදී කැවුම් කන්නට ආශාවක් උපනැ’ යි කී ය. ‘හා! ඕක ද කාරිය, ඔහොම අදහසක් තිබුනා නම් ඇයි, දෙයියනේ කලින් නො කීයේ, ඔබ වහන්සේ දිළිඳු නො වන්නහු ය, හොඳ යි, මම මේ මුළු ගමට ම සෑහෙන්නට කැවුම් උයන්නෙමි, යි අඹුව කිවු ය. ‘මොක ද ඒ, එහෙම වුවමනා නෑ, ඌලා අපට කුමට ද, වුවමනා නම් උන් කැවුම් උයා කනවා ඇති, ඒවා වැඩි වැඩැ’ යි සිටු කී විට, එහෙනම් එක කඩපෙළක ඉන්නා මිනිසුන්ට සෑහෙන්නට උයන්නෙමි’ යි කීවා ය. ‘මම දන්නවා ඔයාගේ පොහොසත් කම, අත ලොකු බව, එයින් වැඩෙක් නැතැ’ යි කීයේ ය.

‘එයටත් අසතුටු නම්, මේ ගෙදර ඉන්නා අයට පමණක් සෑහෙන්නට උයන්න දැ යි ඇසූ ය.’ ‘ඔව්, ඔයා උසස් අදහස් ඇති ගෑණියක බව. මම දන්නවා’ යි එයට පිළිතුරු දුන්නේ ය. ‘එහෙනම්, අපටත් දූලා පුතාලාටත් සෑහෙන්න උයන්න දැ’ යි ඇසූ විට ‘දූලා පුතාලාටත් වුවමනා දැ යි ඇසුයේ ය. එහෙනම්, ඔයාටත් මටත්’ යි. ඇසූවිට ‘ඔහේටත්’ යි සිටු තෙමේ කී ය. ‘හා! හොඳ යි, ඔයාට පමණක් උයන්නෙමි’ යි කී කල්හි කුස්සියේ උයන්නට ගියොත් දකින දකින හැම දෙන ම කැවුම් කන්නට බලාපොරොත්තු වෙති, හොඳ හාල් නො ගෙණ සුන් සාල් ටිකකුත් ලිපත් කබලත් කිරි ගිතෙල් හා හකුරු ටිකකුත් අරගෙණ උඩ ම මාලට ගොස් උයන්න, එහෙම කළා ම මට කැවුම් කෑ හැකි ය’ යි කීයේ ය. අඹුව ද ‘එසේ කරන්නෙමි’ යි ගතයුතු සියල්ල ගන්වා ගෙණ උඩුමාලට නැග වැඩකරුවන් බැහැර කොට සිටානන් ගෙන්වා ගත්තා ය. සිටුතෙමේ පාතමාලයේ පටන් සියලු දොර යතුරු ලා ඉහල මාලයට ගොස් එහි ද දොර වසා හුන්නේ ය. භාර්‍ය්‍යාව ලිප ගිනි මොලවා, කබල ලිප තබා කැවුම් පිසන්නට පටන් ගත්තා ය.

එදා උදය බුදුරජානන් වහන්සේ මහාමෞද්ගල්‍යායන ස්ථවිරයන් වහන්සේට කතා කොට ‘මුගලන! රජගහා නුවර අසල සක්ඛර නම්, නියම්ගම මච්ඡරියකොසිය සිටු තෙමේ කැවුම් කන්නෙමි, යි කියා අනුන් දකිනා බියෙන් උඩුමාලට නැගී බිරින්ඳ ලවා කැවුම් පිසව යි, තමුසේ දැන් එහි යා යුතු ය, සිටු හික්මවා තමන් කෙරෙහි නතු කර ගෙන අඹු සැමි දෙදෙනා ලවා ම කැවුම් කිරි ගිතෙල් මී හකුරුත් ගන්වා ගෙණ මෙහි දෙව්රමට ආ යුතු ය, මම භික්‍ෂූන් සමග මෙහි ඉන්නෙමි, උන් ගෙණෙනා කැවුම්වලින් ම බත් කිසත් කරන්නෙමි’ යි වදාළ සේක. එ කෙණහි ස්ථවිරයන් වහන්සේ ස්වකීය ඍද්ධිබලයෙන් එහි වැඩම කොට ඔහුගේ පහයෙහි සී මැදුරු කවුළුව ලඟ හැඳ පෙරවැ ගෙණ මිණියෙන් කළ රුවක් සේ අහස් කුසැ වැඩ සිටියහ.

තෙරුන් දුටු සිටුගේ ලය දෙදරා ගියේ ය. මම මෙබන්දන්ට ම බියෙන් මෙහි ආමි, මේ තැනැත්තාත් මෙ තැනට ම අවුත් ජනෙල්දොරැ සිටියේ ය’ යි කළයුතු දෙයක් නො දැක ගින්නෙහි ලූ ලුනුකැට සේ තරහයෙන් පිපිරි පිපිරී ‘මහණ! අහසෙහි සිටීමෙන් මොනවා ලැබේ ද, පා නො තැබිය හැකි අහසෙහි පා තබා ඇවිද්දත් කිසිවක් නො ලැබේ ය’ යි සිටු තෙමේ කීයේ ය. ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඒ තැනැ ම එහා මෙහා ඇවිද්දාහ. ‘ඇවිද්දාට කුමක් ලැබේ ද, අහසැ පලක් බැඳ හුන්නත් කිසිවක් ලැබෙන්නේ නැතැ’ යි කීවිට උන්වහන්සේ අහසැ පලක් බැඳ හුන්හ. අහසැ පලක් බැඳ හුන්නාට තබා, මේ ජනෙල් පඩිය ලඟ හුන්නත් මොකවත් ලැබෙන්නේ නැතැ’ යි ඔහු කී ය. එවිට උන්වහන්සේ ජනෙල්පඩිය උඩ සිට ගත්හ. ජනෙල්පඩිය උඩ හුන්නාට ලැබෙන දෙයක් නැත, ඒ තබා ඔබ දුමා ගියත් මෙ තැනින් නම් ඔබට කිසිවක් ලැබෙන්නේ නැතැ’ යි කී කල්හි ස්ථවිරයන් වහන්සේ දුමා ගියහ. මුළු මාලිගාව එක ම දුම්කඳෙක් විය.

සිටානන්ගේ ඇස් ඉදිකටු ඇණෙන්නා සේ විය. ගෙය දා වැටේ ය’ යි බියපත් ව ඔබ ගින්නෙන් ඇවිළ ගත්තත් කිසිවක් ලැබෙන්නේ නැතැ’ යි නො කියා ‘මේ මහණා, කැවුම් කෑමෙහි තද ආශා ඇත්තෙක, එහි තදින් ම ඇලී සිටියි, කැවුම් නො කා ම නො යන හැඬ යි පෙණෙන්නේ, ඒ නිසා එක් කැවුමක් දෙන්නෙමි’ යි සිතා ‘සොඳුර! කැවුමක් කුඩා කොට උයා මේ මහණාට දී ඔහු පිටත් කරව’ යි කීයේ ය. ඈ ද සැන්දට පිටි ටිකක් ගෙණ තෙල් ඇතිලියෙහි වත් කළා ය. ඒ පිටි ටික මහ කැවුමක් ව මුළු තෙල් ඇතිලිය පුරා පිපී සිටියේ ය. මුලින් පිසූ හැම කැවුමකට ම වඩා ඒ කැවුම මහත් විය. එ තැන් සිට යම් යම් කැවුමක් උයා ද, ඒ හැම කැවුම ම මහත් මහත් විය. එවිට සිටු තෙමේ ‘සොඳුර! මොහුට ඔයින් කොයි කැවුමක් නමුත් දී මේ තැනින් වහා පිටත් කරව’ යි කී ය.

ඈ කැවුම්කූඩයට අත බහා එක කැවුමක් ගන්නා විට සියලු කැවුම් එකට ඇලී ආයේ ය. ‘ස්වාමීනි! සියලු කැවුම් එකට යාබද ව සිටියේ ය, වෙන් කොට ගන්නට බැරි ය, එකක් ගන්නා විට සියල්ල ම ඇදී එයි, කුමක් කරම් දැ’ යි ඇසූ විට ‘පොඩ්ඩක් ඉන්න! මම වෙන් කරන්නෙමි’ යි කැවුම් වෙන් කිරීමට ඔහු මහන්සි ගත්තේ ය. එහෙත් වෙන් කරනු බැරි වීය. අඹු සැමි දෙදෙන කැවුම් කොන්වලින් අල්ලා දෙ පැත්තට අදින්නට වූහ. එහෙත් කැවුම් වෙන් නො වී ය. කැවුම් වෙන් කරන්නට මහන්සි ගත් සිටානන්ගේ සිරුරින් ඩහදිය ගලන්නට වන. පිපාසා උපන. එවිට ‘සොඳුර! කැවුම් වලින් මට කම් නැත, කැවුම්කූඩය ම ඔහුට දෙන්නැ’ යි කී ය. ඕ තොමෝ කැවුම්කූඩය ම ගෙණ තෙරුන් වෙත ගියා ය. ස්ථවිරයන් වහන්සේ දෙදෙනාට ම බණ කීහ. තෙරුවන් ගුණ කියා පෑහ. ‘දෙන ලද්ද විපාක ඇත්තේ ය, දානාදීන්ගේ විපාකය අහස්තලයෙහි බබලන සඳ මෙනැ’ යි කීහ. බණ අසා සිටු පහන් විය. ‘ස්වාමීනි! මේ පුටුවෙහි වැඩ හිඳ ගෙණ කැවුම් වලඳනු මැනැවැ’ යි ආරාධනා කෙළේ ය. ‘මහසිට! සම්බුදුරජානන් වහන්සේ කැවුම් වලඳනු පිණිස භික්‍ෂූන් සමග විහාරයෙහි වැඩ හිඳින සේක, ඒ නිසා ඔබගේ කැමැත්ත ලෙස සිටුබිරිඳ ලවා කැවුම් කිරි ගිතෙල් මී හකුරු ගෙන්වා ගෙණ බුදුරජුන් වෙත යමු’ යි කී කල්හි ‘ස්වාමීනි! බුදුරජානන් වහන්සේ මේ දවස්වල කො තැනක වැඩ හිඳිනා සේක් දැ’ යි ඇසී ය. ‘ජෙතවනයෙහි වැඩ හිඳිති’ යි කීහ.

‘ස්වාමීනි! එක්සිය අසූ ගව්වකින් ඔබැ පිහිටි ජෙතවනයට අපි කෙසේ යමු ද, ඔතරම් දිග ගමනක් ටික කලකින් කෙසේ යෑ හැකි දැ’ යි ඇසී ය. ‘හා! මහසිට! එය ඔබ සිතන තරම් දිග ගමනෙක් නො වේ, කැමැත්තහු නම් මම මාගේ සෘද්ධිබලයෙන් ඔබ ජෙතවනයට ගෙණ යන්නෙමි, ඔබගේ මේ පහයෙහි හිණිහිස තමන් සිටින තැන ම වන්නේ ය, හිණි පාමුල දෙව්රම්දොරකොටු ව වන්නේ ය, උඩුමාලෙන් පහත මාලට බස්නා පමණීන් ඔබ ජෙතවනයට ගෙණ යන්නෙමි’ යි කී කල්හි සිටු තෙමේ සතුටු විය. ස්ථවිරයන් වහන්සේ ‘හිණි හිස එහි ම කොට හිණිපාමුල දෙව්රම් දොරකොටුවෙහි වේවා’ යි ඉටූහ. ඒ එසේ විය. සිටුබිරිඳ උඩමාලින් පහත මාලයට බස්නා කලටත් ඉතා අඩු කලකින් ඒ දෙදෙනා දෙව්රමට පැමිණ වූහ. ඔවුහු බුදුරජුන් වෙත ගොස් කල් දැන්වූහ. බුදුරජානන් වහන්සේ භික්‍ෂූන් සමග බොජුන්හලට වැඩ පැණ වූ අසුන්හි වැඩ හුන්හ. සිටු තෙමේ එහිදී බුදුපාමොක් මහ සඟනට පැන් පිළිගැන්වී ය. සිටු බිරිය බුදුරජුන්ගේ පාත්‍රයට කැවුම් ගිතෙල් ඈ බෙදූ ය. උන්වහන්සේ යැපෙන පමණක් ම පිළිගත්හ. පන්සියයක් දෙනා වහන්සේ ද තම තමන්ට යැපෙන සෑහෙන පමණක් ම පිළිගත්හ. සිටු තෙමේ ද කිරි ගිතෙල් මී හකුරු බෙදමින් හැසුරුණේ ය. බුදුරජානන් වහන්සේ. භික්‍ෂූන් සමග දන් වළඳා අවසන් කළහ. සිටු තෙමේත් එහිදී ම භාර්‍ය්‍යයාව හා එක් ව බඩ පුරා කැවුම් කෑයේ ය. කැවුම්වල අවසානයෙක් නො වීය. වෙහෙරැ වැසි අනික් භික්‍ෂූන්ට හිඟන්නන්ට හා පුලන්නන්ටත් දීලා කැවුම් අවසන් නො වී ය.

එකල සිටු තෙමේ ‘ස්වාමීනි! කැවුම් අවසන් වන හැඩෙක් නො පැණේ ය’ යි කී ය. එසේ නම් දෙව්රම්වෙහෙරදොරටුවෙහි බහාලව’ යි වදාළ සේක. එවිට ඔහු කැවුම් ගෙණ ගොස් දොරකොටුව අසල ඉදිරියට නෙරා සිටි ගල්තල්ලක් යට බැහී ය. අදත් එතැන ‘කපල්ලකපූවපබ්භාර’ යි ප්‍රසිද්ධ ව පවතී. සිටු තෙමේ කැවුම් බහා බිරින්ද සමග බුදුරජුන් වෙත ගියේ, එකත් පසෙක හුන්නේ ය. භාග්‍යවත් බුදුරජානන් වහන්සේ ඔවුනට දානානිසංස වදාළ සේක. බණ අවසන්හි දෙදෙන ම සෝවන් ඵලයට පැමිණියෝ, බුදුන් වැඳ දොරකොටුවෙහි වූ පඩිපෙළ මගින් මාලිගාවට ගියහ. එදා පටන් සිටු තෙමේ තමන් සතු ඒ අසූ කෙළක් ධනය සසුන් දියුණුවට යෙදී ය. පසුදා සවස ධර්‍මශාලාවට රැස් වූ භික්‍ෂූන් වහන්සේලා ‘ඇවැත්නි! මහාමෞද්ගල්‍යායන මහාස්ථවිරයන් වහන්සේගේ මහිමය බලනු මැනැව, ශ්‍රද්ධාව නො නසා භෝගයනුත් විනාශ නො කොට මච්ඡරියසිටු මොහොතකින් හික්මවා පහදවා ගෙණ කන්නට පිළියෙල කරවා ගත් කැවුමුත් ඔහු ලවා ම ගෙන්වා ගෙණ දෙව්රමට පැමිණ ඔවුන් බුදුරජුන් ඉදිරියට පමුණුවා සෝවන් ඵලයෙහි ද පිහිටුවා ලූහ, මහතෙරුන් වහන්සේගේ ආනුභාවය ඉමහත් ය’ යි තෙරුන්ගේ ගුණ කතා කරමින් හුන්හ. එවිට බුදුරජානන් වහන්සේ එ තැනට වැඩි සේක. ‘මහණෙනි! මා මෙහි එන්නට කලින් තමුසේලා කළ කතා ව කුමක් දැ’ යි අසා වදාළ කල්හි ‘මෙ නම් කතාවකැ’ යි උන්වහන්සේලා දැන්වූහ. ‘මහණෙනි! කුල පහදවන්නන් විසින් කුලයාගේ ශ්‍රද්ධාව නො නැසෙන සේ සම්පතට හානියක් නො වන සේ කුලය නො වෙහෙසා නො තළා මලින් රොන් පැණි ගන්නා මීමැස්සකු සේ කුලය කරා එළැඹැ බුදු ගුණ කිය යුතු ය, මාගේ පුත්‍ර වූ මෞද්ගල්‍යායන කළේ එසේ ය’ යි තෙරුන්ට තුති කොට එහි දී මේ ධර්‍මදේශනාව. කළ සේක:-

මීමැස්සා මලත් පැහැයත් සුවඳත් නො නසා හැසිරෙමින් මල්පැණි පමණක් හැර ගෙණ යන්නේ යම් සේ ද, එසේ භික්‍ෂු තෙමේ දායකකුලයාගේ ශ්‍රද්ධාවටත් භෝගයන්ටත් හානියක් නො කොට ගමෙහි පිඬු සිඟා යන්නේ ය.

යථා අපි = යම් සේ.

අපි, යනු පදපූරණයෙහි ය. මල්පැණි ගෙණ යන මී මැස්සා ගේ ඒ පිණිස මලෙහි හැසිරීමත්, පිඬු සිඟා යන භික්‍ෂුවගේ ඒ පිණිස ගමෙහි හැසිරීමත් යන දෙකම එක සමානය’ යි මෙයින් කීහ.

භමරො = මීමැස්සා. බමරා.

‘පුප්ඵමත්‍ථකෙ භමතීති = හමරො’ මල් මතුයෙහි හැසිරෙන්නේ භ්‍රමර නම් වේ.

පුප්ඵං = මල.

මෙය කුසුමයෙහි හා ඔසප්ලෙයෙහි වැටේ. ‘පුප්ඵ පූජා ඉදං ඵලං’ යනාදී තන්හි කුසුමයෙහි වැටේ. ‘පුප්ඵංසා උප්පජ්ජී’ යනාදී තන්හි ඔසප් ලෙයෙහි හෙන්නේ ය. තව ද කාමගුණයෙහි හා අශුචියෙහි ද පුප්ඵ ශබ්දය හුනුයේ ය. ‘පුප්ඵානිහෙවපචිනන්තං, පුප්ඵඡඩ්ඪකො’ යනාදිය එයට නිදසුන් ය.

වණ්ණගගන්‍ධං = පැහැය හා ගඳ.

වණ්ණ ශබ්දය වනාහි සංස්ථාන-රූප-ජාති-ඡවි-හේතු-ප්‍රමාණ-ප්‍රශංසා-අක්‍ෂර-කීර්‍තති-ගුණ යන ඇරුත්හි වැටේ. ‘මහන්තං හත්ථි රාජවණ්ණං අභිනිම්මිනිත්‍වා’ යන මෙහි සංස්ථානයෙහි ආයේ ය. ‘පරමායවණ්ණපොක්ඛරතාය සමන්නාගතො’ යනු ආයේ රූපයෙහි ය. ‘චත්තාරො මෙ භො ගොතම! වණ්ණා බ්‍රාහ්මණොව සෙට්ඨො’ යන තන්හි හුනුයේ ජාතියෙහි ය. ‘සුවණ්ණවණ්ණො භගවා’ යනු ඡවියෙහි වැටේ. ‘න හරාමි න භූඤ්ජාමි -පෙ- අථ කෙන නු වණ්ණෙන’ මේ ආදියෙහි ආයේ හේතුයෙහි ය. ‘තයො පත්තස්ස වණ්ණා’ යනු ප්‍රමාණයෙහි ආයේ ය. ප්‍රශංසාවාචක වූයේ ‘වණ්ණාරහස්ස වණ්ණං භාසති’ යනාදියෙහි ය. අක්‍ෂරයෙහි දක්නා ලැබෙනුයේ ‘වණ්ණාගමො වණ්ණවිපරියායො’ යනාදියෙහි ය. ‘කදා සංයූළ්හා පන තෙ ගහපති! ඉමෙ සමණස්ස ගොතමස්ස වණ්ණා’ යන මෙහි ආයේ ගුණවාචකව ය.

යනු කෝෂාගත ය.

මෙසේ ඒ ඒ අරුත්හි පවත්නා වණ්ණශබ්දය මෙහිලා නිල පීතාදිගුණවාචක වේ. මෙහි වණ්ණශබ්දය හා එක් ව තිබෙන ගන්ධශබ්දය, සුගන්ධවාචක ව පවතී. ගන්ධශබ්දය මනාගඳටත් නො මනාප ගඳටත් දෙකට ම සාධාරණ වුව ද, තැනට ඔබින සේ ප්‍රයෝගානුගත ව අර්‍ත්‍ථ ගතයුතු ය. සමහර තැනක සු-දු යන අව්‍යය පදදෙකින් වෙන වෙන ම වැඩී මනාපගන්ධයෙහි හා අමනාප ගන්ධයෙහි යෙදේ. එ දෙකින් තොර ව එනුයේ සුගඳ දුගඳ දෙක්හි ම අවිශේෂ ව පවත්නේ ය. සුගන්ධය සුගන්ධභාවයෙන් දුර්‍ගන්ධයන්, දුර්‍ගන්ධය දුර්‍ගන්ධභාවයෙන් සුගන්ධයන් නසා නුයි, ගන්ධ නම් වේය යි නෛරුක්තිකයෝ කියති. සැඟවී සිටි පුෂ්පඵලාදිය මෙහි ඇතැ යි ද ගන්ධ නම් වේ යනුත් ගන්ධ ශබ්දයෙහි තවත් තේරුමකි.

පලෙති = යෙයි.

රසං = මල් පැණි.

රස ශබ්දය වනාහි, ද්‍රව-ආචාර-වීර්‍ය්‍ය-ෂට්රස-රසදිය-ශෘඞ්ගාරාදිය-ධාතු භේදය-කෘත්‍ය- සම්පත්තිවාචක වේ. මෙහිලා මූලරස-ඛන්ධරස-තචරස-පත්තරස-පුප්ඵරස-ඵලරස යන මොවුන් පිළිබඳ කසට-තිත්ත-මිහිර-ලුණු-ඇඹුල්-කුළු යන රස අතුරෙහි මිහිර ම ගැණේ. ‘දෙවමනුස්සාදයො සත්තා යස්මා රමමානා නං ධම්ම ජාතං අසන්ති භක්ඛන්ති තස්මා තං රසො නාම’ යනු පාළියෙහි ආයේ ය. සත්වයෝ යමක් විඳ ගණිත් ද ඒ විඳගන්නා දෙය රස නම් වේ. ‘රසන්ති තං සත්තා අස්සදෙන්තීති = රසො’ යනු නිරුක්ති.

කෝෂග්‍රන්ථයෙහි මෙසේ කී ය:-

එවං = එසේ.

අර්‍ත්‍ථවශයෙන් නොයෙක් අරුත් ඇත්තේ ය. ‘එවං ජාතෙන මච්චෙන කත්තබ්බං කුසලං බහුං’ යන තන්හි මෙන් මෙහි ආයේ උපමායෙහි ය.

ගාමෙ = ගමෙහි.

යම් කිසි බිම්පෙදෙසෙක් ගඩොල් කටු අතු ආදී යමකින් වට කරණ ලද්දේ හෝ නො වට කරන ලද්දේ මිනිසුන්ට වසන තැන් වූයේ ද, එ තැන ගාම නාමයෙන් හඳුන්වනු ලැබේ. යටත් පිරිසයින් යම්කිසි පෙදෙසක මිනිසුන් වසන එක් කිළියක් පමණකුදු තිබේ නම්, ඒ පෙදෙස ගාම යන්නෙන් කියැ වේ. තව ද වෙළඳ සමුහයෙක් යම් තැනෙක කූඩාරම් පිහිටුවා සාරමසක් පමණ කල් නැවතී සිටියෝ නම්, එ තැන ද ගාම නම් වේ.

“ගාමා නාම එකකුටිකොපි ගාමො දිකුටිකොපි ගාමො තිකූටිකොපි ගාමො චතුකුටිකොපි ගාමො සමනුස්සොපි ගාමො අමනුස්සොපි ගාමො පරික්ඛිත්තොපි ගාමො අපරික්ඛිත්තොපි ගාමො ගොනිසාදිනිවිට්ඨොපි ගාමො යො පි සත්‍ථො අතිරෙකචාතුමාසනිවිට්ඨො සොපි වුච්චති ගාමො” යනු විනයයෙහි එය දැක් වූ සැටියි. තවත් විස්තර ඉදිරියෙහි එන්නේ ය.

මුනි - භික්‍ෂු තෙමේ.

භික්‍ෂු තෙමේ මුනි’ යි හඳුන්වන ලද්දේ කරුණු ඇතිව ය. එ හෙයින් මුනි යනු ද අන්වර්‍ත්‍ථ නාමයෙකි. මොන’ යි නම් ලද මාර්‍ග ඥානයෙන් යුත් තැනැත්තේ මුනි නම් වේ ය යි කීහ. ‘මොනං වුච්චති ඤාණං, යා පඤ්ඤා පජානනා -පෙ- ධම්මවිචයො සම්මා දිට්ඨි’ තෙන ඤාණෙන සමන්නාගතො මුනි’ යනු දේශනා ය.

ත්‍රිවිධකායදුශ්චරිතයන්ගේ ප්‍රහාණිය, ත්‍රිවිධකායසුචරිතය, කය අරමුණු කොට අනිත්‍යාදිවශයෙන් පැවැති කායාරම්මණඤාණය කය, ඤාත - තීරණ - පහාන පරිඥාශක්තියෙන් දැනීම් වශයෙන් පැවැති කායපරිඤ්ඤාව, ආද්ධ්‍යාත්මිකකය, සම්මර්‍ශනය කොට උපදවන ලද පරිඤ්ඤාසහගත වූ මාර්‍ගය, කායිකඡන්දරාගප්‍රහාණිය, අස්සාසපස්සාස කායයන්ගේ ආවරණය, හෙවත් චතුත්ථජ්ඣාන සමාපත්තියට සමවැදීමැ යි කියූ කායපාරිශුද්ධියට ද,

චතුර්විධවාක්සුවරිතය, වචනය අරමුණු කොට පැවැති ඤාණය, වචනය, ඤාතපරිඤ්ඤාදීන්ගේ ශක්තියෙන් දැනීම් වශයෙන් පැවැති ඤාණය, පරිඤ්ඤාසහගත වූ මාර්‍ගය, වාචසිකඡන්දරාගප්‍රහාණිය, වචීසඞ්ඛාරනිරෝධය හෙවත් දුතියජ්ඣානසමාපත්ති යි කියූ වාක්පාරිශුදධියට ද,

ත්‍රිවිධමනෝදුශ්චරිතයන්ගේ ප්‍රහාණිය, ත්‍රිවිධමනස්සුචරිතය, චිත්තාරම්මණඤාණය, චිත්තපරිඤ්ඤාව, පරිඤ්ඤාසහගත වූ ඤාණය, චෛතසිකඡන්දරාගප්‍රහාණිය, චිත්තසඞ්ඛාරනිරෝධය, හෙවත් සඤ්ඤාවෙදයිත නිරෝධැ යි කියූ චිත්තපාරිශුද්ධියට ද පැමිණියේ මුනි නම් වේ.

“තිවිධානං කායදුච්චරිතානං පහානං කායමොනෙය්‍යං තිවිධං කායසුචරිතං කායමොනෙය්‍යං කායාරම්මණෙ ඤාණං කායමොනෙය්‍යං කායපරිඤ්ඤා කායමොනෙය්‍යං පරිඤ්ඤා සහගතො මග්ගො කායමොන්‍යෙයං කායෙ ඡන්දරාගස්ස පහානං කායමොනෙය්‍යං කායසඞ්ඛාර නිරොධො චතුත්‍ථජ්ඣාන සමාපත්ති කායමොනෙය්‍යං, ඉදං කායමොනෙය්‍යං. චතුබ්බිධානං වචීදුච්චරිතානං පහානං වචීමොනෙය්‍යං චතුබ්බිධං වචීසුචරිතං වචීමොනෙය්‍යං වාචාරම්මණෙ ඤාණං වචීමොන්‍යෙං වාචාපරිඤ්ඤා වචීමොනෙය්‍යං පරිඤ්ඤාසහගතො මග්ගො වචීමොනෙය්‍යං වාචාය ඡන්දරාගස්ස පහානං වචීමොනෙය්‍යං. වචීසඞ්ඛාරනිරොධො දුතියජ්ඣානසමාපත්ති වචීමොනෙය්‍යං, ඉදං වචීමොනෙය්‍යං. තිවිධානං මනොදුච්චරිතානං පහානං මනොමොනෙය්‍යං. තිවිධං මනොසුචරිතං මනොමොනෙය්‍යං චිත්තාරම්මණෙ ඤාණං මනොමොනෙය්‍යං චිත්තපරිඤ්ඤා මනොමොනෙය්‍යං පරිඤ්ඤාසහගතො මග්ගො මනොමොනෙය්‍යං චිත්තෙ ඡන්දරාගස්ස පහානං මනොමොනෙය්‍යං. චිත්තසඞ්ඛාර නිරොධො සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධසමාපත්ති මනොමානෙය්‍යං ඉදං මනොමොනෙය්‍යං” යනු එහි සූත්‍ර යි.

මෙසේ කායද්වාරාදියෙන් සිදුවන අකුශලයන් මුළුමනින් හැරලීමෙන් පිරිසිදු වූ මොනෙය්‍යසඞ්ඛ්‍යාතමාර්‍ගඥානයෙන් නැසිය යුතු කෙලෙස් නසා සිටි, එ හෙයින් ම ආස්‍රවරහිතවූවහු, සියලු කෙලෙස් හැර සිටියහු මුනි යි කියත්. තව ද අජ්ඣත්තබහිද්ධාරම්මණ වශයෙන් උත්පත්තිය ගෙණ දෙන සියලු පව් මගනැණින් නසා සිටි බැවින් මෙ තෙමේ නින්හාතපාපක, යි ද හඳුන්වනු ලැබේ.

යනු දේශනා ය.

මුනිවරයෝ, අගාරියමුනි - අනගාරියමුනි - සෙඛමුනි - අසෙඛමුනි - පච්චෙකමුනි - මුනිමුනි’ යි සදෙනෙක් වෙති. එහි සීසෑම් ගෙරි රැකීම් ආදිය කරමින් ගිහිගෙයි වසන දක්නාලද නිර්‍වාණය ඇති ශික්‍ෂාත්‍රය සඞ්ඛ්‍යාතශාසනය ඇත්තෝ අගාරියමුනි නම් වෙත්. ‘යෙ තෙ අගාරිකා දිට්ඨපදා විඤ්ඤාතසාසනා ඉමෙ අගාරිය මුනිනො’ සීසෑම් ගෙරිරැකීම් ආදියෙන් තොර ව පැවිදිබවට පැමිණියෝ අනගාරියමුනි නම් වෙත්. ‘යෙ තෙ පබ්බජිතා දිට්ඨ පදා විඤ්ඤාතසාසනා ඉමෙ අනගාරිය මුනිනො’ සෝවන්මගට පැමිණියහු පටන් රහත්මගට පැමිණීයහු තෙක් ඇති ශෛක්‍ෂ පුද්ගලයෝ සත් දෙන සෙඛමුනි නම් වෙත්. ‘සත්තසෙඛා සෙඛ මුනිනො’ රහත්ඵලයට පැමිණීමෙන් ආස්‍රවධර්‍මයන් මුළුමනින් දුරු කොට සිටි ආර්‍ය්‍යයන් වහන්සේ අසෙඛමුනි නම් වෙත්. ‘අරහන්තො අසෙබමුනිනො’ ඒ ඒ කාරණය ඇසුරු කොට එකලාව අනාචාර්‍ය්‍යක ව චතුස්සත්‍යධර්‍මය අවබෝධ කොට සිටි ප්‍රත්‍යෙක බුදුරජානන් වහන්සේ පච්චෙකමුනි නම් වෙත්, ‘පච්චෙක සම්බුද්ධා පච්චෙකමුනිනො’ තථාගත සම්බුදුරජානන් වහන්සේ මුනිමුනි නම් වෙත්. ‘මුනිමුනිනො වුච්චන්ති තථාගතො අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා’ යනු දේශනා ය.

රික්තස්වභාවය ඇති අඤ්ජන තෙමේ නිශ්ශබ්දව හිඳීම් පමණකින් මුනි නො වේ. තරාදියක් ගෙණ සිටියේ, එහි ලූ දෙය පමණට වඩා අධික වේ නම්, ඒ අධිකය බැහැර කෙරෙයි. අඩුවූයේ නම්, අතින් බහා ඒ අඩු ව පිරිමසයි. එ මෙන් යමෙක් අධිකය බැහැර කරන්නා සේ පව් දුරු කෙරේ ද, අඩු ව සම්පුර්‍ණ කරන්නා සේ කුසල් සම්පුර්‍ණ කෙරේ ද, මෙසේ කරමින් ශීල-සමාධි-ප්‍රඥා-විමුක්ති- විමුක්තිඥානදර්‍ශනසඞ්ඛ්‍යාත වූ උත්තමධර්‍මය ගෙණ ලාමක අකුශල ධර්‍මයන් දුරු කෙරේ ද, හෙතෙමේ මුනි නම් වේ.

යමෙක් මේ ස්කන්ධාදිලෝකයන් තුලාවට නගා කිරන්නකු මෙන් ‘මොවුහු ආද්ධ්‍යාත්මිකස්කන්ධයෝ ය, මොවුහු බාහිරස්කන්ධයෝ ය’ යි යනාදි ලෙසින් මෙ දෙක මනී ද, ඔහු මුනි යි කියනු ලැබේ.

යමෙක් කුශලාකුශලප්‍රභේද ඇති සත් අසත් ධර්‍මය අජ්ඣත්තික-බාහිර යි පවිචයඥානයෙන් දැන රාගාදී වූ සත් වැදෑරුම් වූ සඞ්ගයන් ද තෘෂ්ණාදෘෂ්ටිභේදයෙන් දෙ වැදෑරුම් වූ ජාලය ද ඉක්මවා සිටියේ නම්, හෙතෙමේ ඒ මොනසඞ්ඛ්‍යාතපවිචයඥානයෙන් යුක්ත බැවින් මුනි වූයේ දෙව්මිනිසුන් විසින් පුදන ලද්දේ වෙයි. මේ කීහ:-

චරෙ = හැසිරෙන්නේ ය.

මෙසේ සෙඛාසෙඛභේද ඇති අගාරියමුනි තෙමේ ගෙපිළිවෙළින් උස්පහත්කම් නො සලකා මාලිගාවෙන් පැල්පතට, පැල්පතින් මාලිගාවට යමින් පිඬු සිඟා යන්නේ ය යි මින් වදාළ සේක.

මොහුගේ මේ ගමෙහි පිඬුසිඟීමෙන් එ ගම්වැස්සන්ගේ ශ්‍රද්ධාවට භෝගයට හානියක් නො වේ. ගෙපිළිවෙළින් පිඬු සිඟා හැසිර ලත් අහර, ඉන් නික්ම ගමින් පිටත පහසු තැනෙක හිඳ අක්ඛ භඤ්ජන, වණපටිච්ඡාදන, පුත්තමංසයන් හා සමකොට ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කරමින් වලඳා මහණකමට සුදුසු වනලැහැබකට ගොස් ආධ්‍යාත්මිකකර්‍මස්ථාන වඩන්නේ, මගපල අත්පත් කෙරෙයි. අසෙඛමුනි තෙමේ දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරයෙහි යෙදෙයි. මුනිහුගේ මේ ගම්හැසිරීම බමරාගේ මී බැඳීම හා සමානැ යි වදාළෝ බමරා ද මල් උයනට වැද මලට පැහැයට සුවඳට කිසිත් හානියක් නො කොට මල්පැණි පමණක් ගෙණ රුක්බිලයෙක රොන්මුසු මල්පැණි තබා පිළිවෙළින් මීවද බඳින බැවිනි. බමරාගේ මල්උයනෙහි හැසිරීමෙන් මලට පැහැයට සුවඳට කිසිත් හානියක් නො වූ ය.

සම්මා සම්බුදුරජානන් වහන්සේ මේ ධර්‍මදේශනාව කොට තව තවත් තෙරුන් වහන්සේගේ ගුණ කියනු පිණිස ‘මහණෙනි! මෞද්ගල්‍යායන තැන විසින් මච්ඡරියසිටු දමනය කරණලද්දේ අද පමණක් ම නො වේ, පෙරත් ඔහු දමනය කොට කර්‍මඵල සම්බන්ධය කියා දෙන ලදැ’ යි වදාරා:-

යන මේ ඉල්ලීසජාතකය වදාළ සේක. ඒ බලනු.

පාඨිකාජීවකයා

සැවැත්නුවර ගෘහපතිභාර්‍ය්‍යාවක් තොමෝ පාඨික නම්, ආජීවකයකු, පුත් තනතුරේ තබා වඩයි. දවසක අසල්වැසි මිනිස්සු විහාරයට ගොස් බුදුරජුන්ගෙන් බණ අසා අවුත් ඈ ඉදිරියෙහි ‘බුදුරජුන්ගේ බණකීම ඉතා පුදුමැ’ යි නොයෙක් අයුරින් බුදුගුණ කියන්නට වූහ. ඈ ඒ අසා පුදුමයට පැමිණ විහාරයට ගොස් බණ අසනු කැමති බව ආජීවකයාට කිවු ය. හෙතෙමේ ‘නො යව’ යි ගමන වැළකූයේ ය. එහෙත් ඕ තොමෝ නැවැත නැවැතත් යායුතු බව ම දැන් වූ ය. ආජීවකයා, ඒ හැමවර ම ඇගේ ගමනට බාධා කෙළේ ය. ‘මොහු විහාරයට ගොස් බණ අසන්නට ඉඩ නො දෙන බැවින්, බුදුරජුන් වැඩමවා ගෙණ මෙහිදී ම බණ අසන්නෙමි’ යි සිතා සවස් වේලෙහි සියපුතු ගෙන්වා ‘පුත! විහාරයට ගොස් බුදුරජානන් වහන්සේට හෙට මෙහි වඩින්නට ආරාධනා කොට එන්නැ’ යි ඔහු පිටත් කළා ය.

විහාරයට යන ගමනේ දී ඔහු පළමු ව ආජීවකයා ලඟට ගොස් වැඳ පසෙක හුන්නේ ය. එවිට ‘කොහි යෙහි දැ’ යි ආජීවකයා ඇසී ය. ‘හෙට අප ගෙට වඩින්නට බුදුරජුන්ට ආරාධනා කරන්නැ’ යි අම්මා කිව්වා, ඒ නිසා මම විහාරයට යන්නෙමි’ යි කී ය. ‘එහි යන්නට වුවමනා නැතැ යි ආජීවකයා කී කල්හි ‘ස්වාමීනි! මා එහි යා යුතුම ය, මම අම්මාට බය යි, යන්නට ම ඕනෑ ය’ යි කීයේ ය. එවිට ආජිවකයා ‘ඔය බුදුන්ට දෙන දෙය අප දෙදෙනාට කෑ හැකි ය, යන්නට එපා ය’ යි නැවැත ද කී ය. ‘මට කොයිහැටියකින්වත් ඒ ආරාධනාව නො කොට බැරි ය, ආරාධනා නො කොට ගියොත් අම්මාගෙන් බේරුමක් නැතැ’ යි කී කල්හි ‘හා! ආරාධනා නො කොට ම බැරි නම්, එහි ගොස් ආරාධනා කොට අපේ ගේ අසුවල් තැන ය, අසුවල් කඩපේළියේ ය, අසුවල් පාරෙන් යා යුතු ය, යනාදී කිසිවක් නො කියා, ලඟ සිටියකු සේ අන් මගකින් යන්නකු සේ පැනලා එව’ යි කී ය. ඔහු ද මේ කතාව අසා බුදුරජුන් වෙත ගොස් කී පරිද්දෙන් සියල්ල කොට ආජීවකයා වෙත ගියේ ය. ‘කොහොම ද, මා කියූ සැටි කෙළෙහි දැ’ යි ඇසූ කල්හි ‘ඔව්, ස්වාමීනි! එසේ කෙළෙමි’ යි පිළිතුරු දුන්නේ ය. ‘එහෙනම් ඔහුට දෙන දෙය අප දෙදෙනාට කෑ හැකි ය’ යි පසුදා උදෑසනින් ම ඔහු එහි ගියේය.

ගෘහපති භාර්‍ය්‍යයා තොමෝ ආජීවකයා ගෙයි පිටිපසැ කාමරයෙක හිඳුවා මිනිසුන් ලවා ගෙයත් පිරිබඩ කරවා ලදපස්මල් ඉස්සවා බුදුරජුන්ට හිඳින්නට එහි මාහැඟි අසුනක් පැණවූවාය. බුදුරජුන් වෙත ගොස් පුරුදුකම් නැති මිනිස්සු බුදුරජුන්ට අසුන් පැනවීම නො දනිති. මග කියන්නකුගෙන් බුදුරජුන්ට වැඩෙක් නැත. බෝමැඩැ වැඩ හිඳ බුද්ධඥානය ලත් වේලේ ‘මේ නරකයට යන මග ය, මේ මග තිරිසන් අපායට ය, මේ ය ප්‍රේත ලෝකයට යන මග, මිනිස්ලොවට යන්නේ මේ මගින් ය, මේ දෙව්ලොවට මගය, මේ මග නිවන් පුරයටැ’ යි උන්වහන්සේට සියලු මග එලිපෙහෙලි වී ය. ගම් නියම්ගම් යන මං ගැණ කිය යුත්තෙක් ම නැත. එ හෙයින් බුදුරජානන් වහන්සේ උදෑසන ම පාසිවුරු ගෙණ උපාසිකාවගේ ගෙට වැඩි සේක. ඕ බුදුරජුන් දැක යුහු ව ගෙන් පිටතට බැස පසඟ පිහිටුවා වැඳ ගේ තුළට වැඩම කරවා අසුන්හි වඩා හිඳුවා පැන් පිළිගන්වා ඉතා රසැති කැම්බීම්වලින් බුදුන් වැලඳෙව්වා ය.

උපාසිකා තොමෝ වලඳා අවසන් කළ බුදුරජානන් වහන්සේ ලවා අනුමෙවෙනි බණ කරවනු කැමැත්තී පාත්‍රය ගත්තා ය. උන්වහන්සේ මිහිරි හඬින් බණ දෙසූ සේක. උපාසිකා තොමෝ සාධුකාර දි දී බණ ඇසූ ය. ඇතුල් කාමරයෙහි හුන් ආජීවක තෙමේ සාධුකාර දෙමින් බණ ඇසූ උපාසිකාවගේ කට හඬ අසා ඉවසාගත නො හී ‘මෝ දැන් මාගේ දායිකාවක් නො වේ’ යි කියමින් ‘කාලකණ්ණි තැනැත්තිය! තී නටුවා වෙහි, මොහුට මේ සත්කාර කුමට කරණු ලැබේ දැ’ යි බුදුරජුන්ට හා උපාසිකාවට බැණ වදිමින් පලා ගියේ ය. ඉන් ලජ්ජාවට පැමිණි උපාසිකා තොමෝ අන් අතකට නතු වූ තම සිත, දේශනානුසාරයෙන් නුවණට යොමු කරන්නට අපොහොසත් වූ ය. එවිට බුදුරජානන් වහන්සේ ‘උපාසිකා! බණට සිත යොමු කරන්නට අපොහොසත් දැ යි අසා වදාළ සේක. ‘ස්වාමීනි! මොහුගේ කතාවෙන් මා සිත අන් අතකට පෙරළිනැ’ යි කිවු ය. ‘විසභාග මනුෂ්‍යයන්ගේ කතාවනට කන් දීම නො සුදුසු ය, මෙබඳු දේට කන් නො දී එ ගැන නො සිතා නො විමසා තමන් කළ නො කළ දේ ගැණ සිතා මතා බැලීම ය කළයුතු’ යි වදාළ බුදුරජානන් වහන්සේ මේ ධර්‍මදේශනාව ද කළ සේක:-

අනුන්ගේ බැණුම් දෙඩුම් මෙනෙහි නො කළ යුතු ය. අනුන් කළ නො කළ දේ මෙනෙහි නො කළ යුතු ය. තමන් කළ දුශ්චරිත හා නො කළ සුචරිත ගැන සිතා මතා බැලිය යුතු ය.

න පරෙසං විලොමානි = අනුගේ ඇණුම් බැණුම් මෙනෙහි නො කරන්නේ ය.

‘පරෙසං විලොමානි ඵරුසානි මමච්ඡෙදකවචනානි න මනසිකාතබ්බානි’ යනු අටුවා ය. අනුන් කියන පරුෂ වූ මර්‍මඡෙදකවචන මෙනෙහි නො කටයුතු ය, යනු එහි තේරුම යි. ලෝකයා විසින් අනුන්ට ගටා බිණීමට ජාති-ගෝත්‍ර-නාම කර්‍ම-ශිල්ප-ආබාධ-ලිඞ්ග-ක්ලේශ-ආපත්ති-ආක්‍රෝශ යන මේ දශය ඇද ගණු ලැබේ. එ තෙක් ‘තාගේ ජාතිය හීන ය, ලාමක ය, තෝ හීන ජාති ඇත්තෙහි, ලාමක ජාති ඇත්තෙහි’ යනාදී ලෙසින් අනිකක්හට ජාතියෙන් ගටා බණියි. සෙස්ස ද මේ නයින් සැලකිය යුතු ය. තව ද ඔටුවෙක-එළුවෙක-ගොණෙක-තිරිසනෙක-නිරිසතෙක-ශ්‍රමණයෙක් නො වෙහි ය, තම ධනධාන්‍ය නැත, තා දුගතිය කැමැති විය යුතු ය’ යන මේ ඈ ලෙසිනුදු එකෙක් අනිකාට ගරහයි. බණියි. මේ කඨොරවචන අසන්නහුගේ මර්‍මච්ඡෙදය කරණ බැවින් ‘විලෝම වචනැ’ යි කියති.

න පරෙසං කතාකතං = අනුන්කළ නොකළ දෙය නො බලන්නේය.

‘අසුවල් උපාසක තෙමේ ශ්‍රද්ධාව නැත්තෙක, පැහැදීම් නැත්තෙක, ඔහුගේ ගෙයි ලාබත් සැඳිබත් ආදී වූ කිසිත් දානයෙක් නැත, චීවර-පිණ්ඩපාත-සෙනාසන-ග්ලානප්‍රත්‍යය යන සිවුපසයෙන් කිසිත් නො දෙන් ය, අසුවල් උපාසිකා තොමෝ ශ්‍රද්ධාව නැත්තියක, පැහැදීම් නැත්තියක, දන් නො දෙන්නී ය. අසුවල් භික්‍ෂුව ශ්‍රද්ධාව නැත්තෙක, පැහැදීම් නැත්තෙක, උපාද්ධ්‍යාය ආචාර්‍ය්‍ය ආගන්තුකවත් නො කරන්නේ ය, හොජනශාලා ජන්තාඝරවත් නො කරන්නේ ය, ධුතාඞ්ග නො රකින්නේ ය, භාවනානුයෝගයෙහි උත්සාහ නො කරන් ය’ යනාදි ලෙසින් අනුන් කළ නො කළ දේ ගැණ නො සිතිය යුතු ය, යනු කී සේ ය ඒ.

අත්තනො එව අවෙක්ඛෙය්‍ය කතානි අකතානිච = තමන් කළ දේත් නො කළ දේත් බලන්නේ ය.

සැදැලෙන් පැවිදි වූ කුලපුතුන් විසින් මාගේ රෑදාවල ගෙවෙනුයේ වත්පිළිවෙත් පිරීමෙන් ද, බුදුවදන් හැදෑරීමෙන් ද, තිලකුණු මෙනෙහි කිරීමෙන් ද, යෝනිසෝමනසිකාරයෙහි යෙදීමෙන් ද, නැත, දඬුමොරොන්කමින් ද නිදීමෙන් ද, වාචාල කමින් ද, සඞ්ගණිකාවෙහි යෙදීමෙන් ද, වත්පිළිවෙත් නො පිරිමෙන් ද, බුදුවදන් නො හැදෑරීමෙන් ද, යෝනිසෝමනසිකාරයෙහි නො යෙදීමෙන්දැ’ යි. නිතර සිහිකළ යුතු ය. මෙසේ කරන්නේ නම්, ඕහට අප්‍රමාද පදය පිරෙන්නේ ය. එහෙත් කළ නො කළ දේ ගැණ පසුතැවිලි නො විය යුතු ය. එය ප්‍රමාදයට කරුණු වන බැවිනි.

ධර්‍මදේශනාවගේ අවසානයෙහි උපාසිකා තොමෝ සෝවන් ඵලයෙහි පිහිටියා ය. දේශනාව මහාජනයාට වැඩ සහිත වූ ය.

ඡත්තපාණි උපාසකතුමා

අප බුදුරජුන් දවස සැවැත්නුවර ත්‍රිපිටකධර වූ අනාගාමී උපාසකයෙක් විසී ය. ඔහු අතැ නිතර කුඩයක් විය. එහෙයින් ඔහු ‘ඡත්තපාණී, නමින් ප්‍රසිද්ධ වූයේ ය. ඔහු උදෑසනින් ම පෙහෙව ගෙණ බුදුරජුන්ට උවැටන් කරණු පිණිස යයි. අනාගාමී ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවකයන්ට සමාදානවශයෙන් පෙහෙව ගැණීමෙක් නැත. මාර්‍ගඥානලාභය සමග ම ඔවුනට බ්‍රහ්මචරියවාසය හා එකහත්තික භාවය සිදු වේ. බුදුරජානන් වහන්සේ ‘ඝටීකාරො ඛො මහාරාජ! කූම්භකාරො එකභත්තිකො බ්‍රහ්මචාරී සීලවා කල්‍යාණ ධම්මො’ යි වදාළ සේක් එහෙයිනි. අනාගාමීහු ප්‍රකෘතියෙන් ම එකභත්තික වෙති. ඡත්තපාණී තෙමේ ද එ පරිද්දෙන් උපොසථික ව බුදුරජුන් වෙත ගොස් වැඳ බණ අසමින් හුන්නේ ය. එ දවස, පසේනදි කොසොල්රජ තෙමේ ද බුද්ධෝපස්ථානයට එහි ගියේ ය. උපාසක තෙමේ එන්නා වූ රජු දැක ‘හුන් තැනින් නැගී සිටිය යුතු දැ’ යි සිතා මම ඉන්නෙම් අග්‍රරාජන් වූ බුදුරදුන් වෙත ය, එ හෙයින් පෙදෙසිරජකු දැක මේ තැන නැගී සිටීම යුතු නො වේ, නො නැගිට්ටොත් රජු මට කිපෙන්නේ ය, කිපුනත් නැගී සිටීම නම් යුතු නැත, රජු දැක නැගී සිටියොත් රජ තෙමේ ගරුකරන ලද්දේ වෙයි, එය බුදුරජානන් වහන්සේට ගරු නො කිරීමක් සේ පෙණේ, එහෙයින් නො නැගිටින්නෙමි’ යි සිතා හුන් තැන ම හුන්නේ ය. නුවණැත්තෝ තමනට වඩා ගරු කළයුත්තන් ඉදිරියෙහි දී නො නැගිටින්නකු දැක නො කිපෙති. රජ තෙමේ නො නැගිටි උපාසකයා දැක කිපුනේ බුදුරජුන් වැඳලා පසෙකට වී හුන්නේ ය. බුදුරජානන් වහන්සේ රජු කිපිබව දැක ‘මහරජ! මේ උපාසක තෙමේ පණ්ඩිතයෙකි, දක්නා ලද චතුස්සත්‍යධර්‍මය ඇත්තෙකි, සාමාන්‍යයෙක් නො වේ, ත්‍රිපිටකධරය, වැඩ නො වැඩ දැනීමෙහි පොහොසතෙකැ’ යි උපාසකයාගේ ගුණ කීහ. ඒ අසා සිටි රජුගේ සිත මොළොක් විය.

පසුදින උඩුමහලෙහි සිටි රජ තෙමේ කුඩය අතට ගෙණ වහන් පයැ ලා රජගේ මිදුලෙන් යන උපාසකයා දැක අඬගා යැවී ය. ඔහු කුඩය හා වහන් පසෙක තබා රජු වෙත ගොස් වැඳ සිටියේ ය. ‘උපාසකය! අතැ තුබූ කුඩය, පය ලා තිබු වහන් කුමක් හෙයින් පසෙක තබා ආවහු දැ’ යි රජ තෙමේ ඇසී ය. ‘දේවයන් වහන්සේ මා කැඳ වූ නිසා ඒවා පැත්තක දමා ආමි’ යි කීවිට ‘උපාසකය! ඔබ මා රජුබව දැන ගත්තහු අද දැ’ යි විචාළේ ය. ‘නැත, දේවයන් වහන්ස! හැම කල්හි ම දේවයන් වහන්සේ රජබව දනිමි’ යි කී ය. ‘එසේ නම් ඔබ ඊයේ බුදුරජුන් ඉදිරියේ දී කුමක් නිසා මා දැක හුන් තැනින් නො නැගිට්ටහු දැ’ යි ඇසූවිට ‘මහරජ! එතැන දී මම නො නැගිට්ටෙම් අමුත්තකට, නො සැලකිල්ලකට නො වෙමි, අග්‍රරාජන් වූ බුදුරජුන් ඉදිරියේ පෙදෙසිරජකු දැක නැගී සිටීම ඒ බුදුරජානන් වහන්සේට කරණ අගෞරවයක් සේ මට ඒ තැන දී පෙණී ගියේ ය, දේවයන් වහන්සේ දැක මම නැගී සිටියෙම් නම්, එය බුදුරජුන්ට කළ අපරාධයෙක් අගෞරවයෙක් වන්නේ ය, එහෙයින් නො නැගිට්ටෙමි’ යි කීයේ ය. ‘හා! එය තුබුනා වේ, ඔබ එලොවැ මෙලොවැ දෙක්හි වැඩ අවැඩ දන්නහු ය, ත්‍රිපිටකධර වහු ය, මාගේ අන්තඃපුරයෙහි වසන්නන්ට බණ උගන්වන්නට ඔබට ඉඩ පහසුකම් තිබේ දැ’ යි ඇසී ය. ‘දෙවයෙනි! ඉඩ පහසු නැතැ’ යි ඔහු කී ය. ‘මොක ද ඒ’ යි රජු ඇසී ය. ‘රජගේ මහා කරදර ඇති තැනෙකි, බිය ඇති තැනෙකි, කටයුතු ද ඉතා බරපතල ය, එ හෙයින් ඒ වැඩේ බාර ගැණීමට මට නො පිළිවනැ’ යි කී විට ‘එසේ නො කියව, ඊයේ මා දැක නො නැගිටීම ගැන කුකුසක් නො කර ව, ඒ ගැණ මාගේ අමනාපයෙක් නැතැ’ යි කී ය. ‘දේවයන් වහන්ස! ඒ නිසා නො වේ, මෙබඳු තැනෙක ගිහින්ගේ හැසිරීම සුදුසු නැත, එයින් වැරදි සිදු විය හැකි ය, භික්‍ෂු නමක් ගෙන්වා බණ කියවා ගැණුම සියල්ලට ම වඩා හොඳ ය’ යි උපාසකයා කී විට ‘හා හොඳයි, ඔබ යන්නැ’ යි කී ය. එවිට ඔහු රජගෙයින් නික්ම ගියේ ය.

ඉන් පසු රජ තෙමේ බුදුරජුන් වෙත ගොස් වැඳ පසෙක හිඳ ‘ස්වාමීනි! මල්ලිකාවත් වාසභඛත්තියාවත් බණ ඉගෙන ගන්නට වුවමනා ය’ යි කියති, එහෙයින් පන්සියයක් දෙනා වහන්සේ සමඟ එහි වැඩම කොට ඈලාට බණ උගන්වනු මැනැවැ’ යි දන්වා සිටියේ ය. ‘මහරජ! මට දිනපතා එක තැනකට නො යා හැකි ය, එබන්දක් බුදුවරුන් අතැ නැතැ’ යි වදාළ විට අන් භික්‍ෂු නමක් එවනු මැනැවැ’ යි ඉල්ලී ය. බුදුරජානන් වහන්සේ එය ආනන්ද සථවිරයන් වහන්සේට බාර කළහ.

උන් වහන්සේ එ තැන් පටන් එහි ගොස් ඈලාට බණ උගන්වති. මල්ලිකාව එ බණ සකසා ඉගෙණ සිත්හි දරා කඩපාඩම් කොට පාඩම් දෙන්නී ය. වාසභඛත්තියාව සකසා ඉගෙණීම නො කරයි. සිත්හි ද නො දරයි. කටපාඩම් ද නො දෙයි. දවසක් බුදුරජානන් වහන්සේ ‘කොහොම ද! ආනන්ද උපාසිකාවෝ හොඳට ඉගෙණීම කරත් දැ’ යි ඇසූහ. ‘එසේ ය, ස්වාමීනි!’ යි පිළිතුරු දුන්හ. හොඳට ඉගෙණ ගන්නී මල්ලිකා ද, නැත, වාසභඛත්තියා දැ’ යි. නැවැත විවාළ සේක. ‘ස්වාමීනී! මල්ලිකා හැම දා හොඳට ඉගෙණ ගණියි, හොඳට පාඩම් කොට පාඩම් ද දෙයි, බුදුරජානන් වහන්සේගේ නෑ දුවනිය මේ කිසිවක් හොඳින් නො කරති’ යි කීවිට ‘ආනන්ද මා දෙසූ මාගේ ධර්‍මය හොඳින් ඉගෙණ පුහුණු නො කරන්නා හටත් ඒ දහම් මැනැවින් නො දෙසන්නාහටත් පැහැයෙන් පමණක් සිත් ගන්නා සුවඳ නැති මලක් සේ ප්‍රයෝජන රහිත ය, එයින් වැඩෙක් නැත්තේ ය, එයට ලැදි ව කන් දී හොඳින් ඉගෙණ පුහුණුකොට කියන අසන හැම දෙනහට ම මහත්පල දෙන්නේ ය, එහි අනුසස් ඉමහත් ය’ යි වදාළ බුදුරජානන් වහන්සේ මේ ධර්‍ම දේශනාව කළ සේක:-

සිත්කලු පැහැයෙන් හා සටහනින් යුත් සුවඳ නැති මල යම්සේ වේ ද, එසේ සුභාෂිතවචනය ඉගෙණ එ ලෙස පිළිවෙත් නො පුරන්නහුට නිෂ්ඵල වේ.

සිත්කලු පැහැයෙන් හා සටහනින් යුත් සුවඳ ඇති මල යම් සේ ද, එසේ සුභාෂිතවචනය ඉගෙණ පිළිවෙත් පුරන්නහුට ඵල සහිත වේ.

මල්, පැහැයෙන් හා සටහනින් කොතරම් සිත්කලු වුව ද, සුවඳ නැත්තේ නම්, ඒ මල් පලඳින්නහුගේ සිරුර සුවඳවත් නො කෙරේ. එ මෙන් සුභාෂිතවචනය පරතෙරට උගන්නා ලද්දේ ද, ඒ අනු ව නො පිළිපදින්නහුට එය ප්‍රයෝජන රහිත වේ.

පැහැයෙන් හා සටහනින් සිත් ගත් සුවැඳැති මල් පලඳින්නහු ගේ සිරුර සුවඳවත් කරන්නා සේ බුදුවදන් ඉගෙණ එ ලෙස පිළිපදින්නහුට එය ප්‍රයෝජන සහිත වේ.

යථාපි = යම් සේ.

රුචිරං = සිත්කලු වූ.

යමෙක් මැනැවින් බබලා නම් සිත් ගන්නේ නම් ඒ රුචිර’ යි කියනු ලැබේ. සිත් ගන්නේ ද, ඒ ඒ වස්තූන්ගේ ශෝභනත්වය යි. සිතට සුදුසු බව සිත්කලු යි කියති.

පුපථං = මල.

සියලු ම මල් මෙහිලා නො ගැණේ. එය මෙයට විශේෂණව සිටි ‘වණ්ණවන්තං, අගන්‍ධකං’ යන දෙ පදින් පැහැදිලි ය. එරබදු-ගිරිතිල්ල-බඳුවද-කෑල යනාදි පැහැයෙන් හා සටහනින් පමණක් සිත් ගන්නා සුවඳ නැති මල් පමණක් ම මේ පුප්ඵ ශබ්දයෙන් කිය වේ. දෙවන ගාථාවෙහි එන පුප‍්‍ඵ ශබ්දයෙන් පැහැයෙන් සටහනින් සුවඳින් සිත් ගන්නා මල් ගැණේ. සපු - දුනුකේ - එරහැඳි ආදිය ය ඒ.

වණ්ණවන්තං - පැහැ ඇති.

අගන්ධකං - සුවඳ නැති.

එවං - එසේ.

සුභාසිතා වාචා - සුභාෂිතවචනය.

එ ලොවැ මෙ ලොවැ වැඩ සලසන අමතදායක වූ නිවන් රස කැවුනු වචනය සුභාෂිත නම්. බුදුදහමය ඒ.

සමාස-ව්‍යාස-සාකල්‍ය ආදියෙන් හා එකත්ව-නානාත්ව යනාදි වශයෙන් ද, දශවිධව්‍යංජනයන්ගේ වශයෙන් ද නො අඩු ව මනාකොට දෙසූ බැවින් ඒ සුභාසිතවාචා නම් වේ.

අඵලා හොති අකූබ්බතො = නොකරන්නහුට වැඩෙක් නොවේ.

ශ්‍රවණ-ධාරණ-ප්‍රතිපත්ති වශයෙන් ධර්‍මය ඉගෙණ ඒ අනුව නො පිළිපදින්නහුට, වත්පිළිවෙත් නො පුරන්නහුට වැඩෙක් ප්‍රයෝජනයෙක් නො වේ ය, යි වදාළෝය.

සසුනට බැසගත් ඇතැම් කෙනෙක් ධර්‍මය උගත්තෝ ද එහි අර්‍ත්‍ථය හෙවත් ප්‍රයෝජනය නුවණින් නො සලකති. එහෙයින් ඔවුනට ධර්‍මය තතු සේ නො වැටහේ. ඔවුහු අනුන්ගේ වාදයට-ධර්‍මයට-ලබ්ධියට පහර ගැසීම පිණිස අනුනට දොස්නැගීම අනුසස් කොට ම ඉගෙණීම කෙරෙති. තවද තම වාදයට-ධර්‍මයට-ලබ්ධියට අනුන් නැගූ නගන දොෂයන්ගෙන් නිදහස්වීමේ බලාපොරොත්තුවෙන් ද උගණිති. යම් මගක් හෝ පලයක් උදෙසා දහම් උගණිත් ද, ඒ මග හෝ පලය නො ලබති. මෙසේ වනු දහම් මැනැවින් නො උගත් බැවිනි. නපුරු කොට උගත් ධර්‍මය වරදවා උගත් ධර්‍මය අවැඩ පිණිස දුක් පිණිස වන්නේ ය.

සර්‍පයන් සොයා යන මිනිසකු, සර්‍පයකු දැක සිරුරෙන් හෝ නගුටින් අල්ලා ගත් කල්හි සර්‍පයා ආපසු හැරී ඔහුගේ අතට හෝ බාහුවට, නැග, අනික් ශරීරාවයකට දෂ්ටකරණු එකාන්තය. ඒ හේතුවෙන් ඒ මිනිසා එ තැනදී ම මරණයට හෝ ඒ සමාන දුකට පැමිණේ. සර්‍පයා අල්ලා ගත් සැටි වරද බැවින් එසේ වන්නේ ය. ධර්‍මය වරදවා ගත් තැනැත්තේ ද ඒ හේතුවෙන් අවැඩට දුකට වැටෙන්නේ ය. ඒ එකාන්තසිද්ධියකි. අර්‍ත්‍ථ විපරීත කොට වරදවා ගත්, උපාරම්භාදිහේතුවෙන් හා ‘චීවරාදී වූ සිවුපසය ලබමි, සිවුපිරිස් මැද ප්‍රසිද්ධ වෙමි’ යි ලාභසත්කාරහේතුවෙන් පුරුදු පුහුණු කළ ධර්‍මය තමහට අහිත පිණිස දුක් පිණිස පවත්නා බැවින් ඒ බණ දහම් ඉගෙණුම අලගද්දපරියත්තියට වැටේ. මෙසේ බුදුවදන් පුහුණු කිරීමට වඩා පුහුණු නො කොට නින්දට බැසීම වඩා හොඳ ය. එහෙයින් ය බුදුරජානන් වහන්සේ වදාළ සේක්, ධර්‍මය මැනැවින් නො පිළිපදින්නහුට එයින් වැඩක් නොවන බව. දෙවන ගාථාවෙහි අදහස් ද එ සේ ය. විශේෂය මෙසේ දතයුතු ය.

සඵලා හොති පකුබ්බතො = කරන්නහුට වැඩ සහිත වේ.

ශ්‍රවණ-ධාරණ-ප්‍රතිපත්ති වශයෙන් ධර්‍මය මනාකොට කරන්නහුට, පිළිපදින්නහුට, වත්පිළිවෙත් පුරන්නහුට වැඩෙක් වේ ය යනු කෙටි අදහස ය.

ශාසනගත වූ ඇතැම් කෙනෙක් ධර්‍මය ඉගෙණ, ඉගෙණ ගත් ධර්‍මයෙහි අර්‍ත්‍ථය කිමැ යි නුවණින් විමසති. විමසන කල්හි උගත් ධර්‍මය හොඳින් වැටහේ. අනුන්ගේ වාදයට දොනැගීම අනුසස් කොට අන්‍යයන් තමවාදයට නැගු දොෂයෙන් නිදහස් වීමට ඉගෙණීම නො කරති. යම් මාර්‍ගයක් හෝ ඵලයක් උදෙසා ධර්‍මය උගණිත් ද, ඒ ලබති. මෙසේ වනු ධර්‍මය මැනැවින් උගත් බැවිනි. මනා වැ ගත් ධර්‍මය ඔවුනට වැඩ පිණිස සැප පිණිස වේ. සර්‍පයකු අල්ලා ගන්නේ, එළුකුරසටහන් ඇති දඬු කැබල්ලෙකින් ගෙල තද කොට අල්ලා ගන්නේ නම්, ඔහුට සර්‍පයාගෙන් අනතුරෙක් නො වේ. සර්‍ප තෙමේ දෂ්ටකිරීමෙහි අපොහොසත් වෙයි. ගෙලින් අල්ලා ගත් තැනැත්හුගේ අත වෙළා ගණියි. අල්ලා ගත් සැටි නිවරද බැවිනි, එසේ වනු. එ පරිද්දෙන් ධර්‍මය උගත්තේ ද හිතයට, සැපයට වැටෙයි. ‘තස්මතිහ භික්ඛවෙ! යස්ස මෙ භාසිතස්ස අත්‍ථං ආජානෙය්‍යාථ අහං වා තත්ථ පටිපුච්ඡිතබ්බො යෙ වා පනස්සු වියත්තා භික්ඛු’ යනු වදාළෝ මෙබැවිනි. ‘මහණෙනි! තමුසේලා මාගේ යම් දම්දෙසුමෙක අර්‍ත්‍ථ විස්තරය නො දන්නහු නම්, එහි දී මාගෙන් ඇසිය යුතු ය, නැත, උගත් භික්‍ෂුහු වෙත් නම් ඒ තැන්ගෙන් හෝ ඇසිය යුතු ය’ යනු තේරුම ය. මෙයින් වදාළෝ ද ධර්‍මය විපරීත නො කොට මැනැවින් ඉගෙන ඒ අනුව පිළිපැදිය යුතුබව ය. අර්‍ත්‍ථවිපරීත නො කොට උපාරම්භාදිහේතුවෙන් හා සිවුපසය ලැබීමේ හේතුවෙන් තොර ව සීලය පැමිණි තැන්හි සිල් පුරා, සමාධිය පැමිණි තැන්හි සමවත් ගැබ් ගන්වා, විදර්‍ශනාව පැමිණි තැන්හි විදසුන් වඩා, මාර්‍ගඵල පැමිණි තැන්හි මාර්‍ගය වඩමි, ඵලය ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කරමි, යි ධර්‍මය උගණීත් ද, ඒ බණදහම් ඉගෙනුම නිත්‍ථරණ පරියත්තියට වැටේ. ධර්‍මය පිළිපදින්නහුට එයින් වැඩෙක් වේ ය යි වදාළෝ එ හෙයිනි. ^[52]

සුවඳ නැති මල් පැලඳීමෙන් සිරුර සුවඳවත් නො වේ. එ මෙන් බුදුවදන් සකසා ඇසීම් දැරීම් පිළිවිසීම් ආදියෙන් ඉගෙණ ද ඒ අනු ව නො හැසිරෙන්නහුගේ ශරීරය, ශ්‍රැතත්‍යාගප්‍රතිපත්තිගන්ධයෙන් සුගන්ධවත් නො වේ.

සුවඳ ඇති මල් පැලඳීමෙන් සිරුර සුවඳවත් වේ. එ මෙන් බුදුවදන් සකසා ඇසීම් දැරීම් පිළිවිසීම් ආදියෙන් ඉගෙණ ඒ අනු ව හැසිරෙන්නහුගේ ශරීරය ශ්‍රැතත්‍යාගප්‍රතිපත්තිගන්‍ධයෙන් සුගන්ධවත් වේ.

මේ ධර්‍මදේශනාවගේ අවසානයෙහි බොහෝ දෙන සෝවන් ඵලාදියට පැමිණියෝ ය. දේශනාව මහාජනයාට වැඩ සහිත වූ ය.

විශාඛා මහා උපාසිකාවෝ

අඟුරට භද්දිය නුවර මෙණ්ඩක නම් සිටුවරයෙක් විය. ඔහුගේ පුත්‍ර තෙමේ ධනඤ්ජය නම් වූයේ ය. සුමනා තොමෝ ඔහුට භාර්‍ය්‍යා වූ ය. විශාඛාවෝ සුමනාවගේ දුවනියෝ ය. විශාඛාව වයසින් සත් හැවිරිද්දට පැමිණ සිටි දවස බුදුරජානන් වහන්සේ භික්‍ෂුසංඝයාත් පිරිවර කොට භද්දියනුවරට වැඩම කළ සේක. එහි වැඩි සේක් සෙලබ්‍රාහමණාදී වූ විනෙයබන්ධුන්ගේ හේතුසමපත් දැකීමෙනි. එ දවස ඒ නගරයෙහි මහපිණැතියෝ පස්දෙනෙක් විසූහ. ඔවුන් අතුරෙහි ප්‍රධාන ව සිටියේ ද, සිටු තනතුරු දැරුයේ ද මෙණ්ඩක ගෘහපති තෙමේ ය. මෙණ්ඩකගෘහපති, ඔහුගේ භාර්‍ය්‍යා වූ චන්දපදුමා, වැඩිමහල් පුත් ධනඤ්ජය, ධනඤජයන්ගේ භාර්‍ය්‍යා වූ සුමනා මෙණ්ඩකසේවක වූ පුණ්ණ යන මොවුහු පස් දෙන ය, ඒ මහාපිණැතියෝ.

බිම්සර රජුගේ රාජ්‍යයෙහි අපමණ සම්පත් ඇති ව විසූවන් අතුරෙහි මෙණ්ඩක තෙමේ ද එකෙකි. ජොතිය-ජටිල-පුණ්ණක-කාකවලි යන මේ සිවුදෙන ද එහි අපමණ සම්පත් ඇති ව විසුවෝ ය. දිනක් මෙණ්ඩක සිටු තෙමේ බුදුරජුන් තමන්ගේ නුවරට වැඩි බව අසා ධනඤ්ජයගේ දූ වූ විශාඛාව ගෙන්වා ‘දුව අද දූටත් මගුල්, අපටත් මගුල්, එ හෙයින් ඔබගේ පිරිවර ලදැරියන් පන්සියය සමග රිය නැගී දැස්සන් පන්සියයත් කැටුව බුදුරජුන් ඉදිරියට යන්නැ’ යි කීයේ ය. ඕ තොමෝ ‘යහපතැයි’ කියා එසේ කළා ය. කරුණු නො කරුණු දැන්මෙහි සමත් වූ විශාඛාවෝ යා හැකි පමණ කරත්තවලින් ගොස් ඉන් බැස පයින් බුදුරජුන් වෙත ගොස් වැඳ එකත් පසෙක සිටියෝ ය. එවිට බුදුරජානන් වහන්සේ ඇයගේ චරිතය බලා එයට සරිලන ධර්‍ම දේශනාවක් කළ සේක. ඒ ඇසූ ඕ තොමෝ දැරියන් සමග සෝවන් පලයෙහි පිහිටියා ය. මෙණ්ඩක සිටු ද එහි ගියේ බණ අසා සෝවන්පලයට පැමිණ පසුදා දානයට ආරාධනා කෙළේ ය. බුදුරජානන් වහන්සේ ඒ ආරාධනාව ඉවසා සඞ්ඝයාත් සමග ඒ පිණිස එහි වැඩි සේක. සිටු තෙමේ උන්වහන්සේලා ප්‍රණීත වූ ආහාරපානයෙන් වලඳවා එ තැන් සිට පිළිවෙළින් අට මසක් මහදන් දුන්නේ ය.

පසේනදිකොසොල්රජුගේ නැගනී තොමෝ ය, බිම්සර රජුන්ගේ අගමෙහෙසි වූවා. බිම්සර රජුගේ නැගනී තොමෝ ය කොසොල්රජුට අගමෙහෙසි වූවා. එ හෙයින් ඒ දෙදෙන භගිනිපති වෙති. දවසක් කොසොල්රජ තෙමේ ‘බිම්සර රජුගේ රාජ්‍යයෙහි අපමණ සම්පත් ඇත්තෝ පස් දෙනෙක් වෙසෙති, මාගේ රාජ්‍යයෙහි එබඳු එකෙක්වත් නැත, එ හෙයින් බිම්සර රජුගෙන් ඉන් එකකු ඉල්ලා ගණිමි’ යි සිතා එහි ගියේ ය. බිම්සර රජ තෙමේ ඔහු පිළිගෙණ කළ පිළිසඳර ඇත්තේ, ‘මෙහි යාපත් වූවහු කුමක් නිසා දැ’ යි ඇසී ය. එවිට කොසොල්රජ තෙමේ ‘ඔබතුමන්ගේ රාජ්‍යයෙහි මහපිණැත්තෝ පස් දෙනෙක් වෙසෙති, මමත් ඉන් එකකු ඉල්ලා ගන්නට මෙහි ආමි, එ හෙයින් මටත් එකකු දුන මැනැවැ’ යි කී ය. බිම්සර රජ තෙමේ ‘ඒ මහාකුලයෝ අප විසින් සොලවාලිය නො හැක්කෝ ය, ඔබගේ ඔය ඉල්ලීම ඉටු කරන්නට නො පිළිවනැ’ යි කීයේ ය. ‘එකෙකුදු නො ලැබේ නම්, ආපසු නො යමි’ යි කොසොල්රජු දන්වා සිටි කල්හි බිම්සර රජ තෙමේ ඇමැතියන් හා කතා කොට ‘ජොතිය ආදී වූ මහාකුලයන් සෙලවීම මහ පොළොව සෙලවීමක් වැනි ය, මෙණ්ඩකසිටුහට ධනඤ්ජය නම් පුත්‍රයෙක් ඇත, ඔහු හා කතා කොට පිළිතුරක් කියමු’ යි ධනඤ්ජය ගෙන්වා ‘සිට! කොසොල්රජ ධනසිටුවරයකු එ නුවරට ගෙණ යන්නට මෙහි ඇවිත් හිඳියි, ධනසිටුවරයකු නො ගෙණ නො යමි යි ද කියයි, එ හෙයින් එහි යන්නට ඔබ කැමැත්තහු දැ’ යි ඇසී ය. එවිට ඔහු ‘දේවයන් වහන්සේ මට එහි යෑමට අණකරණසේක් නම් යන්නට හැකි’ යි කී ය. ‘හා! එසේ නම් ගමන් සරහා ගන්නැ’ යි කී කල්හි ගමනට වුවමනා සියල්ල ඔහු පිළියෙල කර ගත්තේ ය. රජ තෙමේ මහත් සත්කාර ද කොට ‘මොහු ගෙණ යන්නැ’ යි කොසොල් රජුට පාවා දුන්නේ ය.

රජ තෙමේ ද සිටානන් කැටුව යන්නේ රෑ බෝ වූ බැවින් අතර මග නවාතැන් ගත්තේ ය. ධනඤ්ජය තෙමේ එහි දී ‘මේ කාගේ රටක් දැ’ යි රජු ගෙන් ඇසී ය. ‘මෙය මාගේ රටැ ය’ යි රජතෙමේ කී ය. ‘මෙ තැන් සිට සැවැත්නුවර තව කො තරම් දුර දැ’ යි සිටු තෙමේ නැවැත ඇසී ය. ‘සැවැත්නුවර පිහිටියේ මෙයින් සත් යොදුනකින් ඈත් හි ය’ යි කී විට ‘දේවයන් වහන්ස! ඇතුල්නුවර කරදර සහිත ය, මාගේ පිරිසත් ලොකු ය, දේවයන් වහන්සේ කැමති වන සේක් නම්, අපි මෙහි ම වසන්නෙමු’ යි කීයේ ය. රජ ද ‘යහපතැ’ යි කියා එ තැන නුවරක් කරවා ඔහු එහි නවතා නුවරට වන්නේ ය. නුවර ඉදි කළ තැනැ සවස නවාතැන් ගත් බැවින් ඒ ඉදි කළ නුවර සාකෙත නමින් හඳුන්වන ලද්දේ ය.

මේ කාලයෙහි පැවැත් නුවරැ වැසි මිගාර සිටුගේ පුත්‍ර වූ පූර්‍ණවර්‍ධන කුමාරයෝ තරුණ වයසට පැමිණ විසූහ. එ හෙයින් මවුපියෝ ‘සුදුසු තැනෙකින් තමහට කැමැති දැරියක සොයා බලන්නැ’ යි ඔහුට දැන්වූහ. එවිට ‘මෙබඳු ජටාවන්ගෙන් මට වැඩෙක් නැත, සරණ යෑම මහා අවුලෙකැ’ යි ඔහු කියා සිටියේ ය. අද තරුණ තරුණියෝ සුදුසු වයසට නො පැමිණියෝ ම මවු පියන්ගේ කැමැත්තට ද පිටුපා සරණ සොයා යෙති. අදහස ඉටු නො වූ තැනේ දී බලු කැණහිලුන් සේ විළිබියෙන් තොර ව හැසිරෙති. විස කා නැසෙති. බෙල්ල වැල ලා ගණිති. ගඟට මූදට පැන වැනසෙති. ගිහිගෙයි දොස් නො දැන්ම පවෙහි ගිජුකම ලෝසිරිත් හා කුලසිරිත් නො දැන්ම ඇතුළත ගුණවගාවක් නොවීම යන මේ, මෙයට කරුණු ය. පූර්‍ණවර්‍ධනයන් ‘ගිහිගෙයි වාසය අවුල් ජාලයෙකැ’ යි කී විට මවුපියෝ ‘පුත! එසේ නො කළ යුතු ය, ඔබ දැන් එයට සුදුසු වයසෙහි සිටිනහු ය, පුතුන් නැති පරපුර කල් නො පවතී’ යි කියා ඇවිටිලි කරණු ලැබූ ඔහු ‘මවුපියන්ගේ ඉල්ලීමට පිටුපෑම තරම් නො වේ ය’ යි සිතා එසේ නම් පස්කළණින් යුත් දැරියක සොයා ගන්නට ලැබුනොත් ඔබ වහන්සේලාගේ ඉල්ලීම ඉටුකරණු හැකි ය’ යි දැන්වී ය. කෙසකල්‍යාණය-මංසකල්‍යාණය-අට්ඨිකල්‍යාණය-ඡවිකල්‍යාණය-වයකල්‍යාණය යන මේ ය, පංචකල්‍යාණ ය.

මොනරපිල්කලඹක් සේ පෙනෙන මුදා හැරි කල්හි ඇඳ තිබූ රෙද්දෙහි පහත කෙළවර හැපී වැටෙන, උඩ බලා ගත් කොන් ඇති කෙස්වැටිය කෙසකල්‍යාණ නම්. බිඹුපලපැහැ ඇති සම වූ මොනවට හැපී සිටි දෙතොළ මංසකල්‍යාණ නම්. කොඳකැකුළු සේ සුදු වූ එක් දතක් අනික් අතට නො උස් ව නො මිටි ව සම ව සිටි, අතරතුර සිදුරු නැති, ඔසවා තැබූ වීදුරුපෙළක් සේ සමව ම ගා යෙදූ සක්පතක් සේ බබලන දත්පෙල අට්ඨිකල්‍යාණ නම්. කලු පැහැති සත්‍රියකගේ නම් අන් පැහැයක් හා මුසු නො වූ සිනිදු නිලුපුල්මල්දමක් සේ සිටි සිවිපැහැය ද, සුදුපැහැ ඇත්තියකගේ නම් තලකැලැල් ඈ දොසින් තොර වූ සිනිදු වූ කිහිරිමල් දමක් සේ සිටි සිවිපැහැය ද ඡවිකල්‍යාණ නම්. දසවරක් වැදූව ද, එක් වරක් වැදූ තැනැත්තියක මෙන් නො නැසුනු යොවුන්බව වයකල්‍යාණ නම්.

පස් කළණතොරතුරු දත් මවුපියෝ බමුණන් එක් සිය අට දෙනකු ගෙට පමුණුවා කිරිබත් අනුභව කරවා ‘පස් කළණෙන් යුත් ගෑණු සිටිත් දැ’ යි ඇසූ හ. බමුණෝ ‘ඇතැ’ යි කීහ. ‘එසේ නම් තෙපි අට දෙනෙක් යහු, පස් කලණින් යුත් දැරියක සොයහු, සොයා ආ කල්හි තමුසේලාට කළයුතු හැම උදවු උපකාර සැලකිලි නො අඩුව කරන්නෙමු, මගවියදමට මේ මුදල් ගණිවු, යම් ලෙසකින් මෙබඳු දැරියක දක්නට ලැබුනොත් මෙය ඇයට පලඳවාලවු’ යි කියා ලක්‍ෂයක් වටිනා රනින් කළ මාලයක් ද මගවියදම් පිණිස බොහෝ මුදල් ද දී ඔවුන් අතුරෙන් අට දෙනකු පිටත් කොට යැවූහ. බමුණෝ පිටත් ව ගියහ. ඔවුහු මහාජනයා බොහෝ සේ රැස් වන ප්‍රසිද්ධ වූ ගම් නියම්ගම් නුවර සොයා බැලුහ. එහෙත් පස් කලණින් යුත් එබඳු දැරියක කො තැනකදීත් දැක ගත නො හැකි වූහ.

ඔවුහු හැරී එන ගමනේ නැකැත් කෙළි දවසෙක සාකෙත නුවරට ගියහ. ගොස් අද අප ආ කාරිය ඉටුකර ගත හැකි ය’ යි ද සිතූහ. එදා එහි නැකත් කෙළිඋලෙළෙක් විය. මෙය අවුරුදු පතා එහි පැවැත්වෙන උත්සවයෙක් වෙයි. අන් කිසි දිනෙක ගෙවලින් බැහැරට නො යන කුලකාන්තාවෝ ඒ නැකත්කෙළි දිනයෙහි පිරිවරකතුන් හා එක් ව උඩුකය නො වැසූ සිරුරු ඇති ව කාටත් පෙණි පෙණී ගෙවලින් නික්ම උයන් පොකුණු ගංතොට ආදී තැන්හි පාගමනින් ම කෙළිදෙළෙන් හැසිරෙති. ක්‍ෂත්‍රියමහාසාරාදී වූ කුලවල උපන් රූමතරුණයෝ ද, තමන් සමාන කුල ඇති කාන්තාවන් සොයා ගෙණ උන් ගෙල මල්වඩම් ලන්නෙමු’ යි මල්වඩම් ගෙන දෙ මංහන්දි තුන් මංහන්දි ආදී වූ ඒ ඒ තැනැ රැක සිට තම තමන් කැමැති කාන්තාවන්ගේ කරට මල්වඩම් ලන්නෝ ය. බමුණෝ ද එහි ගංඉවුරෙක ශාලාවකට වී එහි යන එන්නන් බල බලා හුන්හ. එ වේලෙහි සොළොස් හැවිරිදි තරම් වූ විශාඛාවෝ ද හැම අබරණින් සැරසී පන්සියයක් ලලනාවන් ද කැටි ව දිය නාන්නෙමි’ යි ගං ඉවුරට පැමිණියෝ ය. එ කෙණෙහි මහත් වූ වැස්සෙක් වට. එවිට ඔවුහු හැම දෙන වේගයෙන් දුව අවුත් ශාලාවට වන්හ.

බමුණෝ උන් පන්සියය දෙස ඇස් යොමා බැලුවෝ ද එ පිරිසෙහි පස්කළණින් යුත් එක් කතක ද නො දුටුවෝ ය. විශාඛාවෝ ද පියවිගමනින් අවුත් ශාලාවට ඇතුල් වූහ. හැඳ තුබූ සාරිය හා පැලඳ තුබූ අබරණ ද මුළුමනින් තෙමී ගියේ ය. ඇත් ගමනින් ඇඟ නො සොල්වා සත්‍රීලීලාව නොයික්මවා. එන විශාඛාවන් දැක ‘මහපිණැති දැරියකැ’ යි කියමින් හුන් බමුණෝ ඇගේ කලණගුණ සතරක් දැක දන්තකල්‍යාණය දකිනු කැමැති ව ඈ කතා කරවන්නට සිතා ‘අපේ මේ දූ බොහො ම අලස ය, මෑගේ හිමියා කාඩිහොදි ටිකක් වත් ලබා නම් ඒ මහා පුදුමයෙක, එකතින් ඔහු හිඟමනෙක ඇත, මෙබඳු අලසගෑණුන් ඉන්නා ගෙය කෙසේ වැඩේ දැ’ යි උනුන් ඇස් මර මරා කතා කරන්නට වූහ. එවිට උගේ කතාව කණැ වැටුණු විශාඛාවෝ ‘තෙපි කුමක් කියහු දැ’ යි බමුණන් විචාළෝ ය. ඇයගේ ඒ හඬ ඉතා මිහිරි ය. එය කයිතාලම් හඬක් සේ නැගී පැතිර ගියේ ශාලාව පිරී සිට ගත. ‘තී ගැන කතා කරමු’ යි බමුණෝ කීහ. ‘මා ගැණ කුමක් කතා කළහු දැ’ යි විශාඛාවෝ ඇසූහ.

එවිට ඔවුහු ‘නුඹගේ මෙතෙක් පරිවාරකස්ත්‍රීහු තම තමන් ඇඳ පැලඳ තුබූ වස්ත්‍රාභරණ කිසිවකුත් නො තෙමා වහා දුව අවුත් ශාලාවට ඇතුල් වූහ. නුඹට මේ ටික වත් හය්යෙන් දුව එන්නට බැරි විය, ඒ තරමට නුඹ අලස ය, වස්ත්‍රාභරණ තෙමී ගියේ ඒ නිසා ය, අපි ඒ ගැන කතා කළෙමු’ යි කීහ. ‘පියවරුනි! එසේ නො කියනු මැනැවැ, ඒ කීම නො මැනැවි, මම මෑලා හැම දෙනෙකුට වඩා බලගතු වෙමි, කරුණක් සලකා හය්යෙන් දුව නො ආමි’ යි ඈ කීවිට ‘කරුණ කුමක් දැ’ යි ඔවුහු ඇසූහ. ‘පියවරුනි! මේ ලෝකයෙහි සතර දෙනෙක් දුවන කල්හි නො හොබින්නෝ ය, ඒ හැර තවත් කරුණක් ද තිබේ, ‘ඔටුණු පලන් රජ තෙම් රාජාභරණයෙන් සැරසී අමුඩ ගසාගෙණ රජවාසල මිදුලෙහි දුවා නම් නො හොබී, එසේ දුවයි නම් මේ මහරජ ගැහවියකු සේ ලජ්ජා නැති ව දුවා ය’ යි නින්දා ලබන්නේ ය, හිමින් හිමින් යන්නේ ම හොබනේ ය, ‘රජුගේ මගුලැත් තෙමේ හස්ත්‍යාභරණයෙන් සැරසී මඟැ බැස දුවන්නේ නම් නො හොබී, ඇත්ගමනින් පය තබ තබා යන්නේ ම හොබනේ ය, ‘පැවිද්දෙක් පැවිද්ද නො සිතා දුවයි නම් නො හොබනේ ය, ‘කිමෙක් ද මේ මහණ නො දැමුණු ගිහියකු සේ දුවා දැ’ යි ලෝකයාගෙන් ගැරහුම් ලබයි, වියදඬුපමණින් ඔබ නො බලා අත පය හිස නො සොල්වමින් සන්සුන් ගමනින් යන්නේ ම හොබනේ ය, සත්‍රියක් දුවයි නම් නො හොබියි, ‘මොක ද මේ සත්‍රිය පිරිමියකු සේ දුවන්නී, මෝ සත්‍රියක් නො වේ, පිරිමියෙකැ’ යි ගැරහිය යුතු ම වේ, පියවරුනි! මේ සතර දෙන දුවන පණින විට නො හොබිත්’ යි විශාඛාවෝ කීහ.

එ කල්හි ‘අනික් කරුණ කිමැ’ යි බමුණා ඇසූහ. එවිට ‘පියවරුනි! දූපුතුන් කවා පොවා හදා වඩන්නා වූ මවුපියෝ සිරුර අත් පය කන් නාසා ආදී වූ සියලු අඟපසඟ අතපත ගාලා මැනැවින් පිහිටුවා ඇති දැඩි කෙරෙති, ගැහැණු වූ අපි විකිණියයුතු බඩු වැන්නම්හ, විකිණිය යුතු බඩුව සිඳී බිඳී ගියේ නම්, එහි වටිනාකම අඩු වේ, අප දූවරු ඇති දැඩි කරන්නෝ අන් ගේකට පාවාදෙනු පිණිස ය, අප දුවන පණින වේලෙහි රෙදිකොණක හෝ පොළොවෙහි පය පැකිළ වැටී අතක් පයක් කැඩී බිඳී ගියේ නම්, අපි දිවි තිබෙන තුරු ම මවුපියන් විසින් රැකිය යුත්තෝ වම්හ, අන් කෙනෙක් අප පාවා නො ගණිති, එවිට අප හදා වැඩු මවුපියන්ට අපෙන් පිහිටෙක් නැත, සහෝදර සහෝදරියන්ට ද පිහිට නැත. අපෙන් ඔවුනට වන්නේ හැම දා කරදරයෙක් ම ය, වැස්සට බිය ව නො දිවීමෙන් වන්නේ හැඳිවත් තෙමී ම පමණක් ම ය, පසුව ඒවා වියලා ගත හැකි ය, මේ කරුණු සලකා මෙම පියවිගමනින් හිමින් හිමින් ආයෙමි’ යි කීහ.

ඈ මෙසේ කියනවේලෙහි ඇගේ දන්තසම්පත්තිය දැක තුටු පහටු වූ බමුණෝ ‘අප මෙයට පෙර කවදාත් මෙබඳු දන්තසම්පත්තියක් දැක නැතැ’ යි සාධුකාර දී ‘දුව අප ගෙණා මේ රන්මාලය සුදුසු ඔබටැ’ යි කියා ඉදිරියට ගොස් ඇයගේ කර ලෑවෝ ය. එවිට විශාඛාවෝ ‘නුඹලා කිනම් නුවරක සිට කිනම් කුලයකින් මෙහි ආවහු දැ’ යි ඇසූහ. ‘අපි ආවමෝ සැවැත්නුවර මිගාර සිටු කුලයෙනැ’ යි කියූහ. ‘හිමියා කවරෙක් දැ’ යි ඈ ඇසූවිට ‘පූර්‍ණවර්‍ධන කුමාරයෝ ය’ යි කීහ. එකල විශාඛාවෝ ‘මේ කියන කුලය අපට සුදුසු කුලයෙකැ’ යි දැන රන්මාලාව ඉවසා ‘අපට එන්නට සුදුසු කරත්තයක් එවන්නැ’ යි පියානන්ට කියා යැවූහ. ගංඉවුරට දිය නෑම පිණිස ආවෝ පයින් ම ය. එහෙත් රන්මාලාව කරැ ලූ දා පටන් එසේ නො යති.

රන්මාලා කරැ ලු දා සිට උසස් මහත් කුලවල කාන්තාවෝ ගමන් බිමන් කරන්නෝ රියෙන් ම ය. අන් සෙසු කුලවල කාන්තාවන් කුඩයක් හෝ තල් අත්තක් හිස දරා යා යුතුය. එබන්දකුදු නැති කාන්තාවන් හැඳි රෙද්දෙහි හෝ සාරියෙහි දාවලු කෙළවර ගෙණ දසරුවෙහි ලා යා යුතු ය. මේ එදා පැවැති ව්‍යවස්ථා ය.

ධනඤ්ජයසිටු තෙමේ, දුවට එන්නට රිය පන්සියයක් එහි යැවී ය. විශාඛාවෝ රිය නැගී සපිරිවරින් ගෙට ගියහ. බමුණෝ ඔවුන් පසු පස්සෙහි ගියෝ ය. සිටු තෙමේ බමුණන් දැක ‘තෙපි කොහි සිට ආවහු දැ’ යි ඇසී ය. ‘මහසිට! අපි ආවමෝ සැවැත්නුවර සිට ය’ යි කීහ. ‘සිටු තෙමේ කවරෙක් දැ’ යි ඇසී ය. ‘මිගාර සිටුය’ යි කීහ. ‘සිටු පුත්‍රයාගේ නම කුමක් දැ’ යි ඇසූ විට ‘පුර්‍ණවර්‍ධන’ යි කීහ. ‘පොහොසත්කම කො පමණ දැ’ යි ඇසූවිට සතළිස් කෙළෙකැ’ යි කීහ. ‘හා! මොකක් ද, ඒ, තොප සිටුහුගේ පොහොසත්කම මගේ පොහොසත්කමට තුට්ටුවක් තරම්වත් නො වේ, අලගු තබන්නටත් ඒ මඳ ය, එයට කාරියක් නැත, මාගේ දූට ආරක්‍ෂාව පමණක් ලැබේ නම් ඒ ඇත, අනෙකකින් මට වැඩෙක් නැතැ’ යි ඉවසා බමුණන් දවසක් දෙකක් නවතා ගෙණ ආදර සැලකිලි කොට පිටත් කර හැරියේ ය.

මහත් සතුටින් පුල පුලා සැවැත්නුවරට ගිය බමුණෝ ‘අප බලාපොරොත්තු වූ පරිදි වැදගත් කුලකාන්තාවක් ලැබිනැ’ යි මිගාර සිටානන්ට දන්වා සිටියාහ. ‘කාගේ දුවක් දැ’ යි ඔහු ඇසී ය. ධනඤ්ජය සිටානන්ගේ ය’ යි කී කල්හි ඉන් සතුටට පැමිණි මිගාර සිටු තෙමේ, ‘මහාකුලයකින් කාන්තාවක් ලැබින, දැන් කල් යවන්නට බැරි ය, කල් නො යවා ම ඈ මෙහි පමුණුවා ගත යුතු ය’ යි කියා කොසොල් රජු වෙත ගොස් ඒ බව රජුට දන්වා සිටියේ ය. රජ තෙමේ, ඉතා සතුටු ව ‘ මේ මහාකුලය මා විසින් බිම්සර රජුන්ගෙන් ලබාගෙණ සාකෙත නුවර පදිංචි කර වූ කුලය යි, ඒ නිසා මාද සත්කාර කළ යුතු ය’ යි සිතා ‘සිට! දැරිය කැඳවාගෙන එන මගුල්පෙරහැරට යන්නට මමත් එන්නෙමි, තවත් ඒ සඳහා වුවමනා යමක් වෙතොත් නො වළහා කියන්නැ’ යි කීයේ ය. ‘යහපත! දේවයන් වහන්ස! කියා ගෙට ගොස්,

මේ ලියුම ලියා ධනඤ්ජය සිටානන්ට යැවී ය. ඔහු ලියුම බලා සිනාසී මෙසේ ලියා යැවුයේ ය.

මිගාර සිටු තෙමේ, ලියුම කියවා, කල් බලා ඒ සා විසාල නගරයෙහි ගේ රැකුමට එක එකකු නවතා සෙසු සියලුදෙනාත් රැගෙණ සුබ මොහොතින් නික්ම ගොස් සාකෙතනුවරට අඩ යොදුනක් තිබිය දී තමන් ආ බව දන්වා යැවුයේ ය. ධනඤ්ජය තෙමේ, ඔවුන් වෙත යැවිය යුතු වූ තෑගි බෝග යවා විශාඛාවන් ගෙන්වා ‘දුව! ඔබගේ මාමණ්ඩි වූ මිගාර සිටානෝ කොසොල් මහ රජානන් ද කැටුව මහා පිරිවරින් සැවැත්නුවරින් පිටත් ව අවුත් මෙයට අඩ යොදුනකින් එපිට නො දුරු තැනෙක නැවතී සිටිති, ඔවුන් මෙහි ආ විට මාමාට නැවතී සිටීමට තැනක් පිළියෙල කොට දියයුතු ය, රජතුමාගේ නැවැත්මට තැනක් පිළියෙල විය යුතු ය, යුව රජුන්ටත් සුදුසු පරිදි ඒ ඒ තැන් පිළියෙල කළයුතු ය’ යි කීයේ ය. විදුරගක් සේ තියුණු නුවණැති කල්ප ලක්‍ෂයක් මුළුල්ලෙහි පිරූ පාරමිතා ඇති අර්‍ත්‍ථානර්‍ත්‍ථඥානයෙන් ඥානවත් වූ විශාඛාවෝ ‘පියානන් වහන්ස! මාමාට මේ ගෙය පිළියෙල කරවමි, රජ තුමාට මේ ගෙය හොඳ යි, යුවරජුන්ට මේ මේ ගෙය සුදානම් කරවමි’ යි කියා ගෙවල් පිළියෙල කරන්නට නියම කොට දැසි දස් කම්කරුවන් ගෙන්වා ‘රජුට වුවමනා දේ සැපයීම නුඹලාට භාර යි, යුවරජුට හා ඔවුන් ගෙණ එන ඇත් අස් ආදීන්ට නිසි සේ සැලකීම උඹලාට භාර යි, ඔවුන් හැමදෙනාට ඉතා හොඳට කෑම් බීම් පිළියෙල කොට දිය යුතු ය, ඇත්ගොවු අස්ගොවු ආදීහු ද මඞ්ගල උත්සවයට එක් වෙති, ඔවුන්ට ද නිසි සේ සැලකිය යුතු ය’ යි විධාන කළෝ ය. ‘විශාඛාවන්ගේ විවාහ මඞ්ගලයටත් ගොස් ඇතුන් අසුන් රකිමින් ම සිට ආවා මුත් අන් කිසිවකට එක් වන්නට ඉඩ නො ලැබුනේ ය’ යි කියන්නට ඉඩ නො තබනු පිණිස එසේ විධාන කරණ ලද්දේ ය. ධනඤ්ජය තෙමේ, එ දවස ම කඹුරන් පන්සියයක් ගෙන්වා මහාලතා පසාධන නම් ආභරණය තනවු’ යි ඔවුනට රන්නිකදාහක් හා රිදී, මුතු, මැණික්, පබලු, විදුරු ආදිය දෙවූයේ ය. කොසොල් රජ තෙමේ, නවාතැන ටික දිනක් සිට ධනඤ්ජය සිටානන්ට මේ ලියුම යැවී ය.

ධනඤ්ජය තෙමේ, ලියුම කියවා බලා එයට පිළිතුරු මෙසේ ලියා යැවී ය.

සියලු සාකෙතනගරය මඞ්ගලශ්‍රීයෙන් බබලන්නට වන. සිටු තෙමේ, රජු ප්‍රධාන කොට සිටි ඒ මහාපිරිසට ඇදුම් කැඩුම් කෑම්බීම් සුවඳ මල් පියර ආදී වූ වුවමනා හැම දෙයක් දිනපතා පිළියෙල කොට යවයි. ඔවුහු ‘සිටු අපට මෙසේ සත්කාර කරතී’ යි සිතූහ. තුන්මසක් මෙසේ ඉක්ම ගිය ද පලඳනාවේ කටයුතු තව ම නො නිමියේ ය.

දවසක් ඒ ඒ කටයුතුවල යෙදී සිටි ප්‍රධානයෝ සිටානන් කරා ගොස් ‘සිටුතුමනි! සැවැත්නුවරින් ආවා වූ මඞ්ගල පිරිසට කළ යුතු සියල්ල මැනැවින් කෙරෙන්නේ ය, ඒ කටයුතුවල කිසිත් අඩුවෙක් නැත, බත්පිසීමට දර නම් නො සෑහේ ය’ යි දැන්වූහ. සිටු තෙමේ ඒ අසා ‘එසේ නම් මේ නුවර දිරාගිය ඇත්හල් අස්හල් හා දිරාගිය සියලු ගෙවල් කඩා එහි තිබෙන දර ලී ගෙණ අවුත් බත් පිසවු’ යි නියම කෙළේ ය. ඒ දර අඩමසකට පමණ විය. නැවැතත් ‘දර නැතැ’ යි බත් පිසන්නෝ කීහ. ‘දැන් මේ වේලෙහි දර සපයනු පහසු නො වේ, ඒ නිසා තෙපි ගොස් කොටු ගෙවල් ඇර එහි තිබෙන දළ රෙදි ගෙණ පාන්කඩ විලක්කු පන්දම් ඔතා තෙල් සැළිවල බහා තෙල් පොවා ඒවායින් බත් පිසවු’ යි කීයේ ය. ඔවුහු එසේ ද කළහ. එද අඩමසකට සෑහිණ. සිවු මස මෙලෙසින් ඉක්ම ගියේ ය. පලඳනාවේ වැඩ ද නිමා විය. කපුනූලින් කළ මැසුමෙක් එහි නැත. සියලු මැහුම් කරණ ලද්දේ රිදී නූලෙනි. පලඳනාව හිසැ පැලඳි විට, මුළු සිරුර වැසී දෙපා පිටු තෙක් වැටෙයි. ඒ ඒ තැනැ මුදු සවිකොට ගැට රනින් කරණ ලද්දේ ය. පුඬු රිදියෙන් කරණලද ය. ඒ මුදු, හිස මුදුනෙහි, එකෙක, කන් දෙක මත දෙකක, බෙල්ලෙහි එකෙක, දෙඋරෙහි දෙකෙක, වැලමිටි දෙකෙහි දෙකෙක, උකුල් දෙපසෙහි දෙකෙකැ’ යි ඒ ඒ තැන සවිකරණ ලද්දේ ය. පලඳනා මුදුනෙහි මොනරරූපයක් කරණ ලද ය. එහි දකුණුපසැ ගන රනින් කළ පන්සියයක් පියාපත් ය. වම්පසැ පන්සියයක් ය. තුඩ පබලුවෙන් කරණලද්දේ ය. දෙ නෙත් කරණ ලද්දේ ඉඳුනිල් මිණියෙන් ය. බෙල්ල හා පිල් නිමවන ලද්දේත් ඉඳුනිල් මිණියෙන් ය. පිල්දඬු හා කෙණ්ඩා රුවනින් නිමවන ලද්දේ ය.

විශාඛාවන්ගේ ඉස්මුදුනෙහි වූ මේ මොනරරූපය, කඳුමුදුනෙක පිල් විදහා නටන මොනරකුට වඩා කිසිත් වෙනසෙක් නැත. පත්නළ දහසෙහි නාදය දිව්‍යසඞ්ගීතනාදයක් සේ ද පසඟතුරු නදක් සේ ද පවත්නේ ය. එය දුරැ සිට බලන්නන්ට පෙණෙනුයේ පණැති මොනරකු සේ ය. ලඟට පැමිණියෝ ම ඌ පණ ඇති මොනරකු නො වන බව දනිති. අගනාකමින් මේ පලඳනාව නවකෙළක් අගනේ ය. ඒ සඳහා කම්කරුවන්ට දුන් කුලිය ම නව ලක්‍ෂයෙකි. නවකෝටි එක් ලක්‍ෂයක් වටිනාකම් ඇති මේ පලඳනාව ලැබීමට විශාඛාවන් කළ කුශලකර්‍මය නම්, කසුප් බුදුරජුන් දවසැ දහසක් භික්‍ෂූන්ට සිවුරු පිණිස රෙදිපිළි දීමත් සිවුරු මසා ගැණීමට නූල් ඉදිකටු දීමත් සිවුරු පොවා ගැණීමට පඬු දීමත් ය. විශාඛාවෝ ඒ පෙර කළ සිවුරු දීමෙහි විපාකයෙන් මේ මේලපලඳනාව ලැබූහ. චීවරදානය හේතු කොට ස්ත්‍රීන්ට මහා ලතාපසාධනය ලැබීමෙන් කුශලකර්‍මය මුදුන් පැමිණේ. පිරිමින්ට මුදුන් පැමිණෙනුයේ ඍද්ධියෙන් පා සිවුරු ලැබීමෙන් ය.

සිටු තෙමේ දෝනියන්දෑගේ මගුල් ඇඳුමේ කටයුතු නිමාවට ගිය පසු අතරමග නවාතැන් ගෙණ හුන් කොසොල්රජුට හා මිගාර සිටුහට සිය නිවසට පැමිණෙන ලෙස දන්වා යැවී ය. ඔවුහු සහපිරිවරින් එහි පැමිණියහ. සිටුගෙදරැ වැස්සෝ ඔවුන් පිළිගෙණ විශාඛාවන්ගේ විධානය පරිදි ඔවුනට සත්කාර කළහ. සියල්ලෝ මඞ්ගලභෝජනයෙන් සන්තර්පිත වූහ. ඉක්බිති සිටු තෙමේ කුල සිරිත් නොයික්මවා සුබමොහොතින් සිය දුවනිය පාවා දී නැවත දායාද වශයෙන් කහවණු පිර වූ පන්සියයෙක, රන්බඳුන් පැට වූ පන්සියයෙක, රිදී බඳුන් පැට වූ පන්සියයෙක, පටසළු කසීසළුවලින් පිර වූ පන්සියයෙක, ගිතෙල් බඳුනෙන් පිර වූ පන්සියයෙක, හැල් සහලින් පිර වූ පන්සියයෙක, නගුල් හී වැල් කැති උදළු දෑකැති ආදී කෘෂිකර්‍මොපකරණ පැට වූ පන්සියයෙකැ යි මෙසේ සියල්ලෙන් ගැල් පන්සියය බැගින් දුන්නේ ය. ‘මේ මේ දෙය වුවමනා ය’ යි ඒ ඒ දෙය ලබා ගැණීමට මාගේ දුව අනිකක්හුගේ ගෙට යෑම මට තරම් නො වේ යයි සිතා සිටු තෙමේ හැම දෙයක් දුන්නේ ය.

තව ද ඒ එක් එක් රියෙහි හොඳට හැඳ පැලඳ ගත් වරඟනන් තුන් තුන් දෙනා බැගින් නංවා පන්සියයක් රිය ද දුන්නේ ය. විශාඛාවන් නාවන්නට ඇයගේ ඉස පීරන්නට ඇයට කවන්නට ඇදුම් ලා සරසන්නට සුවඳ ගල්වන්නට එක් දහස් පන් සියයක් මෙහෙකරු ගෑණුන් යැවී ය. ‘කිරි කන්නට කිරි දෙන්නු දිය යුතු ය’ යි සිතා මෙහෙකරු පිරිමින් කැඳවා ‘තෙපි ගොස් කුඩා ගාලක දොර ඇර එ තැනින් තුන්ගව්වක් තැන් ඉදිරියට ගොස් බෙර තුනක් ගෙන එහි නැවතී සිටුවු, පළලින් රියන් එක්සිය සතළිසක් තබා දෙපැත්තෙන් සිට ගණිවු, ඉන් ඔබ්බට යෑමට දෙනුන්ට ඉඩ නො දෙවු, ඔය කියූ පෙදෙස දෙනුන්ගෙන් පිරීගිය කල්හි ගාල් දොර වසා, අතැ තිබෙන බෙර ගසා දන්වාලවූ’ යි ඔවුන්ට නියම කෙළේ ය. මෙහෙකරුවෝ, දෙනුන් ගාලින් නික්ම ගව්වක් දුර ගිය තැන, නැවැත අඩයොදුනක් ගිය තැන, තුන් ගව්වක් ගිය තැන බෙර ගැසූහ. දෙ පැත්තේ සිටි මුරකරුවෝ නියම කළ තැනින් ඔබ්බට යෑමට දෙනුන්ට ඉඩ නො දුන්න. දිගින් තුන්ගවු පමණ වූත් පළලින් රියන් එක්සිය සතළිසක් පමණ වූත් පෙදෙසෙහි දෙනුන් එකෙක් ඇඟ හැපෙමින් සිටි කල්හි සිටානෝ ‘මා දුවට කිරි කන්නට මේ දෙන්නු පමණ වෙති, ගාල් දොර වසා ලවු’ යි ගාල්දොර වස්වා ලූහ. ගාල්දොර වැසූ ඇසිල්ලෙහි විශාඛාවන්ගේ පින්බලෙන් හයිබල ඇති ගොන්නු හා දෙන්නු හා ගාල්දොර පැන නික්මුනෝ ය. මිනිසුන් වළකත් වළකත් ම සැට දහසක් ගොන්නු ද සැටදහසක් දෙන්නු ද ගාලින් නික්ම අවුත් තුන් ගවු පමණ තැන් පසු කොට වල්පත් උඩ තබා ගෙණ කෙළවර සිට ගත්හ. එහි ශක්තිසම්පන්න වූ වස්සෝ ඒ දෙනුන්ගේ වෘෂභයෝ වූහ. මේ ගවයෝ මෙසේ ගාල් කඩා පැන ගෙණ දුව ආවෝ පෙර වළකත් වළකත් ම දුන් දනෙක විපාකවේගයෙනි.

විශාඛාවෝ පෙර කසුප්බුදුරජුන් දවස කිකී නම්, රජුගේ දුවනියන් සත්දෙනා අතුරෙහි බාලදුවනියෝ ව උපන්හ. නම සඞ්ඝදාසී ය. විසිදහසක් භික්‍ෂූන්ට කිරි වලඳවන මේ සංඝදාසී තොමෝ ලදරු මහණුන් කරා ගොස් අතින් වසා දැන් ඇතැ’ යි කියා වළකද්දීත් ‘නෑ නෑ මේ ටික වලඳනු මැනැවි, මේ කිරි ඉතා රසවත් ය. අලුත් කිරිය, ඉතා පිරිසිදු ය, කියමින් පැරැත්ත කරමින් හොඳට වැලඳෙව්වා ය. මේ ඒ පැරැත්ත කරමින් එදා කිරිපැණි වැලඳවීමේ විපාකය යි. වළකනු ලබන්නාවූ ද ගවයෝ ගාල් පැන ආහ. නිතර කිරි වැගිර වූහ.

ධනඤ්ජයසිටානන් මෙසේ මහත් වස්තු රාශියක් දුවට දායාද වශයෙන් දී අවසන් කළ පසු සිටු ඇඹේනියෝ සිටානන් කරා ගොස් ‘ඔබ වහන්සේ දුවට සියල්ල පිළියෙල කොට දුන්නහු ය, එහෙත් මෙහෙකරු දැසි දස්සන්ට එහි යා යුතු සැටියක් නියම නො කළහු ය, ඒ ඇයි දැ’ යි ඇසූහ. ‘විශාඛාවන් කෙරෙහි ස්නේහ ඇත්තන් හා ස්නේහ නැත්තන් දැනගනු පිණිස එක එකාට වෙන් වෙන් ව නියම නො කෙළෙමි, ස්නේහ ඇත්තන් දුවනිය හා යනු ඇත, ස්නේහ නැත්තන් නවතිනු ඇත, නො යන්නන් බෙල්ලෙන් අල්ලා නො යවමි, විශාඛාවන් සමග යනු කැමැත්තෝ යෙත්වා, නො යනු කැමැත්තෝ නො යෙත්වා’ යි හෙට නුවරැ බෙර ලවමි’ යි සිටු තෙමේ කී ය.

එදා රෑ ඔහු විශාඛාවන් තමන්ගේ කාමරය තුළට ගෙන්වා ලඟ වාඩි කරවා ගෙණ ‘දුව! නුඹ හෙට සිට ස්වාමි කුලයෙක වසන්නියක බව සිත තබා ගත යුතු ය, ස්වාමිකුලයෙහි වසන ගැහැණියක විසින් දැන ගෙණ රැකිය යුතු වත් පිළිවෙත් බොහෝ ය’ යි අවවාද කරන්නට වන. ඒ වේලෙහි මිගාර සිටුතෙමේ ඒ ලඟ කාමරයෙහි හුන්නේ, ධනඤ්ජයසිටු තමන්ගේ දූට දුන් අවවාදයන්ට කන් දුන්නේ ය. ධනඤ්ජය සිටු තෙමේ ‘දුව! ඇතුළත වූ ගිනි කිසිදාකත් පිටතට නො දිය යුතු ය, එසේම පිටත ගිනි ඇතුළට නො ගතයුතු ය, දෙන්නහුට ම දියයුතු ය, නො දෙන්නහුට නො දියයුතු ය, දෙන්නහුටත් නො දෙන්නහුටත් දියයුතු ය, සුවසේ හිඳිය යුතු ය, සුවසේ කෑ යුතු ය, සුවසේ නිදිය යුතු ය, ගිනි පිදිය යුතු ය, ඇතුළත දෙවියෝ වැඳිය යුතු ය’ යි අවවාද කෙළේ ය. මෙසේ අවවාද කොට පසු දා උදෑසන හැමදෙනා රැස් කරවා හැම දෙනා ඉදිරියේ දී කෙළෙඹියන් අටදෙනකු ගෙන්වා ‘යම් ලෙසකින් මා දුව ගිය තැනක දි ඇයට දොසෙක් උපන්නේ නම්, තමුසේලා විසින් එය ශුද්ධ කළයුතු ය’ යි පොරොන්දු කරවා නවකෙළක් අගනා මහාලතාපසාධනය ඇඟ ලා දුව සරසා නැවැතත් සබන් පියොර සුවඳදිය ආදියට සිවුපණස්කෙළක් ධනය දී රියට නංවා සාකෙත නුවර අවට පිහිටි අනුරාධපුරය තරම් විශාල වූ තමන්ට අයත් බත්ගම් තුදුසෙහි ‘මාගේ දුවනිය හා කැටුව යනු කැමැත්තෝ යෙත්වා’ යි අණ බෙර ලැවූයේ ය. එ කෙණහි සියලු බත්ගම් වැස්සෝ අණබෙර හඬ අසා ‘අපගේ ස්වාමිදුව යන කල්හි අපි මෙහි කුමට වසමෝ දැ’ යි කිසිවකු ඉතිරි නො කොට. දුවගෙණවුත්. විශාඛාවන් පිරිවරා සිට ගත්හ. සිටු තෙමේ රජුටත් මිගාර සිටුටත් අනික් සෙස්සන්ටත් සත්කාර කොට ටික දුරක් පසු ගමන් ගොස් ඔවුන් හා දුව පිටත් කොට. පෙරළා සිය නිවසට පැමිණියේ ය.

මිගාර සිටු තෙමේ සියල්ලන්ට පසු ව යානාවකට නැගී යන්නේ ආපසු බලා අතරක් නො මැති ව එන මහසෙනග දැක, ‘මොවුහු කවරහ’ යි ඇසී ය. ‘මොවුහු නුඹවහන්සේගේ යෙහෙළිනියගේ දැසිදස්කම්කරුවෝ ය’ යි කී කල්හි ‘හෝ! මෙතෙක් දෙන කුමට යැ’ මොවුන්ට කන්නට බොනට දියහැක්කේ කාට ද, නවාතැන් දෙන්නේ කෙසේ ද, ඇඳුම් කැඩුම් ආයිත්තම් දෙන්නේ කවරෙක් ද, මුන් තළා පෙළා පන්නා හරිවු’ යි අණ කෙළේ ය. විශාඛාවෝ එ කියූ බස් අසා ‘ස්වාමීනි! එසේ නො වදාළ මැනැවි, ඔවුන්ගේ ඊම නො වළක්වනු මැනැවි, එන්නට ඉඩ දුන මැනැවි, උන්ගෙන් ඔබවහන්සේට කරදරයෙක් නො වේ, උන් උන්ගේ බත් වැටුප් උන් උන්ම බලා සොයා ගන්නවා ඇත, ඒ නිසා එසේ නො කළ මැනැවැ’ යි කීවාහු ය. ‘දුව අපට මුන්ගෙන් වැඩෙක් නැත, මුන් රකින්නෝ කවුරු ද, මුන්ට කෑම් බීම් ඇඳුම් කැඩුම් බුලත් දුම්කොළ ඉඳුම් හිටුම් සපයා දෙන්නෝ කවුරු දැ’ යි කියා වේවැල්කෝටුවලින් තළව පළවා බොහෝ දෙනකු පන්නා හැර ඉතිරි වූ ටික දෙන කටයුතුවලට පමණැ’ යි ටික දෙනකුන් ගෙණ සැවැත්නුවර බලා ගියේ ය. සැවැත්නුවර දොරකඩට පැමිණි විශාඛාවෝ ‘වැසුනු යානෙක හිඳ නුවරට වදිම් ද, නැත, රියකට නැගී නුවරට ඇතුල් වෙම් දැ’ යි සිතන්නාහු ‘පිළිසන් යානාවකින් යන කල්හි මා හැඳ තිබෙන මේ මේලපලඳනාවෙහි වටිනාකම කිසිවක්හටත් නො පෙණේ, මෙහි මා දකින්නට කැමැත්තෝ ද බොහෝ ඇත, ඒ නිසා රියකට නැග යෙමි’ යි රියකට නැග නුවරට ඇතුල් වූහ.

නුවර වැස්සෝ විශාඛාවන්ගේ දෙහශොභා සමපන්තිය දැක ‘මෑ විශාඛාව ලු, පුදුම යි, මෙබඳු සම්පත් සුදුසු මෑට ම ය’ යි කියන්නට වූහ. විශාඛාවෝ හැම දෙනකුන්ගේ ඇස් තමන් කරා ඇද ගණිමින් මහාපෙරහරින් ගොස් ගෙට වන්හ. මගුලට ගොස් පෙරළා පැමිණි නුවරවැස්සෝ ‘ධනඤ්ජය සිටු අප එහි ගිය ගමනේ දී අපට මහත් සත්කාර කළැ’ යි තමන්ගේ වත් පොහොසත් කම් කරමින් විශාඛාවන් වෙත නොයෙක් පුද පඬුරු යැවූහ. විශාඛාවෝ ඒ පුද පඬුරු ‘මෙය අම්මාට, මෙය තාත්තාට, මෙය අය්යාට, මෙය අක්කාට, මෙය මල්ලීට, මෙය නංගීට දෙව’ යි උන් උන්ගේ වයසට සුදුසු සේ පියවදන් නෑකම් කියමින් ඒ ඒ කුලයන් වෙත යවා සියලු නුවරවැස්සන් නෑයන් වැනි කොට සිත් දිනා ගත්හ. පසුදා පාන්වීමට ඉතා ලං ව තිබිය දී ආජඤ්ඤ වෙළඹක් තොමෝ පැටවකු ප්‍රසූත කළා ය. විශාඛාවෝ දාසීන් සමග පහන් දල්වා ගෙණ එහි ගොස් ඇය උණුදියෙන් නාවා තෙල් ගාලා ආහ.

මිගාර සිටු තෙමේ සියපුතුගේ ආවාහමඞ්ගල දිනයෙහි නග්න ශ්‍රමණයන් කෙරෙහි වූ ප්‍රසාදයෙන් ‘මාගේ ඉටුදෙවි වූ ආර්‍ය්‍යයන් වහන්සේත් පමුණුවා ආදර සංග්‍රහ කළ යුතු ය’ යි සිය ගණන් අලුත් බඳුන්වල දිය නො මුසු කිරිබත් පිසවා නග්න ශ්‍රමණයන් පන්සියයක් ගෙන්වා වඩා හිඳුවා ‘යෙහෙළිය ද මෙහි අවුත් රහතුන් වැඳ පින් සිදුකර ගණී වා’ යි විශාඛාවන්ට දන්වා යැවී ය. සෝතාපන්නආර්‍ය්‍යශ්‍රාවිකාවක් වූ විශාඛාවෝ රහත් යන වචනය ඇසූ ඇසිල්ලෙහි මහත් සතුටට පැමිණ එහි ගියෝ, නිර්‍වස්ත්‍ර ව හුන් ඔවුන් දැක ලජ්ජාවට පැමිණ ‘රහත්හු මේ අන්දමේ විලි බිය නැත්තෝ ද, කුමක් නිසා මේ විලිබිය නැත්තන් දක්වන්නට මා කැඳවී ද, චී, චී, මේ රහත්හු දැ’ යි සිටානන්ට ගරහා පෙරළා තමන් වසන තැනට ආවෝ ය. නග්නයෝ එය දැක ‘හා! ගැහවිය! මොක ද මේ කළ නපුරු වැඩේ, අන් යෙහෙළියක සොයා ගත නො හැකි වූවහු ද, ශ්‍රමණගෞතමයාගේ ශ්‍රාවිකාවක වූ මේ කාලකණ්ණි ගැහණිය කුමක් පිණිස ගෙණ ආවහු ද! ඉක්මනට මෑ මේ ගෙයින් පන්නා හරින්න, මොහොතක් වත් මෙහි නවතා ගැණීම සුදුසු නැත, වහා පන්නා හරින්නැ’ යි තරයේ කීහ. සිටු තෙමේ ‘මෑ මහාකුලදුවක, මොවුන් කීවාට ගෙයින් පන්නා හැරීම නො සුදුසු ය’ යි සිතා ‘පින්වතුන් වහන්ස! ලදරුවෝ තමන් කරණ කියන දෙය දැනත් නො දැනත් කරති, කියති, එයට ඔබ වහන්සේලා අමනාප නොවනු මැනැවි, මට කමන්නැ’ යි නග්නයන් සනසා, යවා, තෙමේ උසසුනෙක හිඳ මගුල්කිරිබත් රන් පිඟානෙක ලා කන්නට පටන් ගත්තේ ය.

එ වේලෙහි එක් ශ්‍රමණයෙක් පිඬු සිඟා යන්නේ එ ගෙට ද පැමිණියේ ය. මාමණ්ඩිට පවන් සලමින් එහි සිටි විශාඛාවෝ පිඬු සිඟා අවුත් දොරකඩ සිටි තෙරුන් දැක ද ඒ බව නො දන්වා තෙරුන් එහි වැඩ සිටින බව ඔහුට පෙණෙන ලෙසින් මදක් ඈත් ව සිටියහ. සිටු තෙමේ තෙරුන් දොරකඩ සිටිනබව දැකත් නො දැක්කා සේ කර බා හිඳ කිසිත් නො බැණ කිරිබත් කෑයේ ය. එවිට විශාඛාවෝ ‘මාගේ මාමණ්ඩි තෙරුන් දැකත් නො දැක්කා සේ හිඳ කිරිබත් කතී’ යි ඉවසිලි නැති ව තෙරුන් දිසාවට හැරී ‘ස්වාමීන් වහන්ස! අන් තැනක් බලා වඩින්න, මාමණ්ඩි පුරාණය කතී’ යි කීවාහු ය. එ ඇසූ සිටු තෙමේ දණ්ඩෙන් පහර ලත් නයකු සේ කිපියේ ය. අතැ තිබූ කිරිබත් පිඟාන පැත්තක දමා ‘පෙණේ ද මෑ, නිගණ්ඨයන් කියද්දීත් මෑ ගෙයින් පිට නො කෙළෙමි, මේ මඞ්ගල අවස්ථාවේ මා අසුචි, කන්නකු කළ මෑ මෙහි නවතා ගැණීම කොහෙත් ම සුදුසු නැත, වහා ම මෑ මෙතැනින් පනා හරිවු’ යි ගුගුලේ ය.

ගෙයි සිටි සියල්ලෝ විශාඛාවන්ගේ දැසි දස් කම්කරුවෝ ය. එ හෙයින් ඇයගේ අතක් පයක් අල්ලන්නකු තබා කට බිම හෙලීමෙහි පොහොසත් එකෙක් වත් එහි නො වී ය. විශාඛාවෝ ‘පියානන් වහන්ස! මම මෙ පමණකින් මේ තැනින් පිට ව නො යන්නෙමි, ඒ ගැණ නො සිතුව මැනැව, ඔබවහන්සේ විසින් තොටුපලෙකින් දිය අදින වැඩකාරියක මෙන් මම ගෙණන ලද්දී නො වෙමි, මාගේ මවුපියෝ තව ම ජීවත් වෙති, මා පිටමං කරණු ලෙහෙසි නැත, මාගේ තාත්තා මා මෙහි පාවා දෙද්දී, මාගේ අතැ යම් වරදෙක් වී නම්, එය සොයා බලා සන්සිඳවීමට කෙළඹියන් අටදෙනකුට මා භාර කොට ඇත, ඔවුන්ට මා භාර කෙළේ නිකමට නො වේ, එ හෙයින් ඒ කෙළඹියන් ගෙන්වා මාගේ අතැ වරදෙක් තිබේ දැ’ යි සොයා බලවන්නැ’ යි දැන්වූහ.

එවිට සිටු තෙමේ මෑ කියනු යුතු කමෙකැ’ යි සිතා කෙළඹියන් ගෙන්වා ‘මේ කෙල්ල, මගුල්දවසේ රන් පිඟානෙක ලා මා මගුල්කිරිබත් කද්දී ‘මෙතෙමේ අසුචි කා’ යි කීවා ය, බලන්න! මේ කතාව කො තරම් කැත සැහැසි කතාවක් ද කියා, මෙය විමසා වහාම මෑ මෙතැනින් පන්නා හරිවු’ යි කීයේ ය. ‘දුව! මේ කියමන සැබෑදැ’ යි ඔවුහු ඇසූහ. විශාඛාවෝ ‘මම එසේ නො කීවෙමි, දැනුත් නො කියමි, මම හොඳ කෙල්ලක්’ යි කීහ. ‘එසේ නම් ඔබ කීයේ කෙසේ දැ’ යි ඇසූවිට පිණ්ඩපාතයේ යන හාමුදුරු නමක් පිඬු පිණිස මේ ගෙට වැඩ දොරකඩ සිටියා, තාත්තා ඒ බල බලා කිරිබත් කෑවා, මේ ඇවිත් සිටින්නේ කවුද යන වගක් වත් නැත, ඒ නිසා තාත්තා මේ අත්බවේ දී පින් නො කොට පෙර කළ පින්කම්වල ඵල අනුභව කරති’ යි සිතා හාමුදුරුවන්ට අන් තැනකට වඩින්නට කියා මම තාත්තා පුරාණය කති’ යි කීවෙමි, මෙහි ඇති වරදෙක් මට නම් නො පෙණේ ය’ යි විශාඛාවෝ කීහ. ‘නෑ, නෑ, එහි කිසි වරදෙක් නෑ, දුව කියා තිබෙන්නේ මුළුමනින් ඇත්ත යි, ඇයට කිපෙන්නේ ඇයි දැ’ යි කෙළඹියෝ ඇසූහ. එවිට සිටු තෙමේ ‘හා! හොඳයි, එය වරදෙක් නො වේ ය’ යි මම ද පිළිගණිමි, දවසක්, මෑ පුතුටත් මටත් නො දන්වා මහරෑ මෑගේ දැසි දස්සනුත් එක්කර ගෙණ ගෙයි පිටිපස්සට ගොස් එනු දකින්නට ලැබුනා, එහි වරද නිවරද අසන්නැ’ යි කී ය. ‘කොහොම ද දුව එසේ ගියා දැ’ යි ඔවුහු ඇසූහ. ‘ගියා ඇත්ත යි, ඒ ගියා අනිකක් නිසා නො වෙමි, මේ ගෙයි ඉන්න වෙළඹ එදා රෑ වැදුවා, ඒ දැක, නො දැක්කා සේ හිඳීම, නො සුදුසු නිසා පහන් දල්වා ගෙණ දැසි දස්සනුත් කැටිව එහි ගොස් වෙළඹට කළයුතු ඇප උපස්ථාන කොට ආවා’ යි කීවිට ‘සිටුතුමනි! මේවා ද වැරදි, මේ ලමයා තමුන්නාන්සේගේ ගෙයි ඉන්නා දැස්සක විසින් වත් නො කරණ වැඩ, ඔබට හිත පිණිස කරණ බව මෙයින් පෙණේ, මෙය වරදක් සේ පිළිගත් එක, ලොකු ම වරදකැයි කෙළෙඹියෝ කීහ.

එකල සිටු තෙමේ ‘මම දැන් එය ද නිවරද ය’ යි පිළිගණිමි, මෑගේ පිය වූ ධනඤ්ජය මෙහි එනදා ඈට අවවාද දෙමින් පුදුම අවවාද දසයක් දුන්නා. ඒවායේ අදහස් කිසිවක් යකකුට වත් තේරෙණ ඒවා නො වේ, ඔබ තුමාලාට වත් තේරෙන්නේ නම්, ඒ අදහස් මටත් කියා දෙන්න, ඇතුළත ගිනි පිටත නො දිය යුතු ය, යනු ධනඤ්ජය, දුවට දුන් මුල් අවවාද ය යි, මේත් අවවාදයෙක් ද, මේ ගෙයි දෙපැත්තේ අහල පහල ඉන්නා මිනිසුන් ගිනිටිකක් ඉල්ලු විට එය නො දී ඉන්නට පිළිවන් ද, කාට ද එසේ කළ හැකි’ යි කී ය. ‘කොහොම ද මේ අවවාදය ගැන ලමයා කියන්නී’ යි බමුණන් ඇසූවිට ‘පියවරුනි! මාගේ තාත්තා ඇතුළත ගිනි පිටත නො දියයුතු යයි කීයේ, ඔය මාමණ්ඩි අදහස් කරණ ගින්නක් ගැණ නො වේ, ගෙයි වසන නැන්දා-මාමා-ස්වාමිපුත්‍රයා යන මොවුන්ගේ වරද දැක ඒ වරද ගෙන් ගෙට ගොස් උන් උන් සමග කතා නො කළ යුතු ය. යනු, එහි අදහස ය, ඔවුන්ගේ වරද ගෙන් ගෙට කියා ඇවිද්දා ම එයින් අඬදබර හට ගන්නේ ය, මෙබඳු කතා බලගතු ගිනි වැනි ය, පියවි ගින්නට වඩා මේ ගිනි බිහිසුණු ය, පියවි ගින්න පවන්නේ මිනිසුන්ට හිත පිණිස ය, මේ ගිනි විනාශය පිණිස පවතී, ඒ නිසා මගේ තාත්තා ඇතුළත ගිනි පිටත නො දිය යුතු ය, යි මට කීයේ සැබෑ ය’ යි විශාඛාවෝ කියා සිටියාහ.

‘මෑගේ පියා කිව්වා පිටතින් ගිනි ඇතුළට ගන්නට එපාය කියා, ඕකත් කළ හැකි වැඩෙක් ද, අපේ ගෙයි දල්වා තිබෙන ගින්න නිවීගියොත් පිටතින් ගිනි ටිකක්. ගත්තාට ඇති වරද මොක ද එය වරදකැ යි මට නම් පිළිගත නො හැකි ය’ යි සිටානන් කී කල්හි කෙළෙඹියෝ ‘ලමයා! තාත්තා එහෙ ම එකක් කීවා දැ’ යි ඇසූහ. ‘ඔව්, කිව්වා, හැබැ යි, ඔය කියන එකක් නො වෙයි තාත්තා කිව්වේ, කිව්වේ අහල පහල ගෙවල ඉන්නා ගෑණු පිරිමි, නැන්දා මාමා-ස්වාමිපුත්‍රයා යන මොවුන්ගේ දොස් උඹ ඉදිරියෙහි කියන්නට පිළිවන, එහෙ ම දොස්කීමක් උඹේ කණට ඇසුනාට ගෙට ඇවිත් අසුවල් ගෑණිය, අසුවල් පුරුෂයා, නැන්දා මාමාලා ගැණ දොස් කියනවා’ ය යි නො කිය යුතු බවය කීයේ, නැති අවුල් ඇතිවී ඇති අවුල් වැඩිවී ගේ දොර විනාශ විය හැකි බැවින් මෙය ගින්නක් වැනි නො වේ ද, ඒ නිසාය තාත්තා කිව්වේ, පිටත ගිනි ඇතුළට නො ගතයුතුයි කියා.

දෙන්නහුට ම දෙන්නැ යි කීයේ, යම් දෙයක් යම්කිසි ලෙසකින් යමකු ණයට ගත්තොත් ඒ ගත් ණය ගෙණැවිත් දෙන්නක්හට ම ණය දිය යුතු බව ය, ණය ගත් තැනැත්තේ ඒ ගත් ණය නැවැත නො දේ නම්, ඔහුට ණය නො දිය යුතු බව ය, නො දෙන්නහුට නො දිය යුතු ය’ යි කියේ, දෙන්නහුටත් නො දෙන්නහුටත් දෙන්නට කීයේ, දිළිඳු නෑ මිතුරන් පැමිණ යමක් ඉල්ලූ විට දුන්නත් නො දුන්නත් දිය යුතු බැවිනි, සැප සේ හිඳිය යුතු ය’ යි කීයේ, නැදිමයිල් ආදී වැඩිහිටි තැන් දැක නැගී නො සිටින පරිදි සුදුසු තැනෙක හිඳිනු සඳහා ය, නැදිමයිල් ආදී වූ තමන්ගේ අතින් සැලකිලි ලැබියයුතු තැන්, කා බී අවසන් වූ පසු දැසිදස්සන් ගැනත් සොයා බලා කෑ යුතු බැවින් සැප සේ අනුභව කළයුතු ය’ යි කිව්වා, නැන්දා මාමා හිමියා යන මොවුනට කලින් නො නිදා, ඔවුනට කළයුතු වත් පිළිවෙත් කොට ගේ දොර බඩුමුට්ටු තැන්පත් කොට තබා, දොරගුලු ලා නිදියයුතු බැවින් සැප සේ නිදිය යුතු ය’ යි කිව්වා. ගිනි පිදිය යුතුය’ යි කීයේ, නැන්දා මාමා හිමියා යන මේ තිදෙන ගිනිකඳු සේ සප්රජුන් සේ සලකා ඔවුනට යටත් ව බිය සුලු ව විසිය යුතු බැවිනි. එසේ ම ඒ තිදෙන දෙවියනැ යි සිතා ගරු සැලකිලි පැවැත්විය යුතු නිසා, ඇතුළත දෙවියෝ වැඳිය යුතු ය’ යි කිව්වා, මේ මාගේ තාත්තා මට දුන් අවවාදවල. තේරුම්’ යි විශාඛාවෝ කීහ.

එ වේලෙහි මිගාර සිටු තෙමේ කටින් නො බැණ බිම බලා හුන් වන ම හුන්නේ ය. කෙළෙඹියෝ ‘කොහොම ද සිට, තවත් වරද තිබේ ද, මේ ලමයා අතේ තිබෙන වරද නො සඟවා දැන් කිය යුතු ය’ යි කී හ. ‘වෙන කියයුතු වරදෙක් නැතැ’ යි ඔහු කීවිට ‘එසේ නම් කිසිත් වරදක් නැති මේ ලමයා ගෙයින් පන්නා දමන්නට කතා කෙළෙහි දැ’ යි ඇසූහ. සිටු තෙමේ නිහඬ විය. ‘ගෙයින් පිටවන්නැ යි කී ඇසිල්ලෙහි ම පිටවී යෑම, නො සුදුසු නිසා මම පිටවී නො ගියෙමි, මා මෙහාට පාවා දෙන දවසෙහි මාගේ අතින් සිදුවන වරද නිවරද සොයා බලන්නට මා ඔබ වහන්සේලාට භාර කළා, දැන් මා අතැ වරදක් නැති බව ඔබවහන්සේලාට වැටහී ඇත, දැන් ඉතින් මා මෙ තැනින් පිට ව යායුතු ය, මෙ තැන ඉදීම මට කරදරයකැ’ යි කියා විශාඛාවෝ යානවාහන පිළියෙල කරන්නට මෙහෙකරුවන්ට කීහ. ‘ලමයා! මා නො දැන කළ කී දේට මට කමා වන්නැ යි සිටානන් කී කල්හි ‘පියානන් වහන්ස! ඔබවහන්සේගේ කමා කළයුතු වරදෙක් වේ නම්, ඒ හැම එකක් ම කමා කරමි, මම බුදුසසුනෙහි සැදැහැති කුලයකට අයත් කෙල්ලක්මි, බුදුසසුන කෙරෙහි මාගේ පැහැදීම සැලෙන වැනෙන සුලු එකෙක් නො වේ, ඒ නිසා බුද්ධශ්‍රාවකයන් නො දැක උන්වහන්සේගෙන් වෙන් ව බණ නො අසා මට මෙහි වසනු බැරි ය, මා යා යුතු ම ය’ යි විශාඛාවෝ කීහ. ‘ලමයාට වුවමනා බුද්ධශ්‍රාවකයන් ගෙන්වා ඔවුනට සංග්‍රහ කිරීම නම්, බණ ඇසීම නම් එසේ කළාට මගෙන් වන වරද මොක ද, ලමයාට ඕනෑ ලෙසකින් ඒවා කරන්නැ’ යි කී කල්හි ‘තාත්තා සංඝයා වහන්සේ මෙහි වැඩමවා ගැණීමටත් උන්වහන්සේලාට සංග්‍රහ කිරීමටත් බණ ඇසීමටත් මට අවසර දේ නම්, මෙහි නවතිමි’ යි කියා පසුදා ම සිටුගෙට වැඩම වන්නට බුදුරජානන් වහන්සේට ආරාධනා කළහ. උන්වහන්සේ එහි වැඩියහ.

නග්න ශ්‍රමණයෝ බුදුරජුන් මිගාර සිටුගෙට වැඩිබව දැන එහි ගොස් සිටුගෙය වට කර සිට ගත්හ. විශාඛා තොමෝ දන් පිළිගන්වා කෑම් බීම් පිළියෙල කොට ‘තාත්තාත් මෙහි අවුත් බුදුරජානන් වහන්සේට දන් පිළිගන්වා සත්කාර කෙරේවා’ යි දන්වා යැවූ ය. නග්නයෝ ඒ දැන ‘සිටාන! එහි යෑමෙන් ඔබට වැඩෙක් නැතැ’ යි සිටානන්ගේ ගමන වළකාලූහ. එවිට සිටු තෙමේ ‘දුව ම බුදුරජුන් වලඳවන්නැයි කියා දන්වා යැවී ය. වලඳවා අවසන්හි නැවැතත් ‘තාත්තා මෙහි අවුත් බණ අසන්නැ’ යි දන්වා යැවූ ය. ‘පළමු දැන්වීමෙහි නො ගියත් මේ වර නම් යා යුතු ය’ යි බණ අසනු රිසියෙන් පිටත් වූ සිටානන්හට නග්න ශ්‍රමණයෝ ‘යා යුතුම නම්, ගොස්, තිරයක් බන්දවා එයට මුවා වී හිඳ බණ අසවු’ යි කියා තුමූ ම පළමු ව ගොස් එහි තිරයක් බැඳ තැබූහ. සිටු තෙමේ තිරයට මුවාවී සිටියේ ය. බුදුරජානන් වහන්සේ ඔහු දැක ‘සිටාන තෙපි තිර බැඳ තිරයෙන් පිටත හුන්නහු ද, බිත්තියෙන්, ගලෙකින්, සක්වලින් පිටත හුන්නහු ද එය මට කාරියෙක් නො වේ, මම බුදුමි, ඔබට අස්වන්නට බැරිකමෙක් මට නැත, තමුසේ මාගේ තරම නො දන්නහු’ යි ගවු සාරසියයක් උස ඇති ගවු එක්දහස් දෙ සියයක් වට ඇති දඹගස සොලවා දඹ වගුරවන එකකු සේ අමාවැසි වස්වන එකකු සේ බණ වදාරන්නට පටන් ගත් සේක. බුදුරජානන් වහන්සේ බණ වදාරන කල්හි ඉදිරියෙහි සිටියෝ, පසුපස සිටියෝ, සක්වළ සියයක්, සක්වළ දහසක් ඉක්මවා සිටියෝ, අකනිටා බඹතල සිටියෝ, බුදුරජානන් වහන්සේ මා දෙස ම බලති, මට ම බණ වදාරති’ යි කියත්. උන්වහන්සේ එකකු බලන්නකු සේ එකකු හා කතා කරන්නකු සේ බලන්නවුන්ට පෙණෙති. බුදුවරයෝ වනාහි සඳට බඳු උපමා ඇත්තෝ ය. අහස්මැද සිටියාවූ සඳ ‘මා හිස මතුයෙහි සිටියේ ය, මා මත්තෙහි සිටියේය’ යි සියලු දෙනාහට යම් සේ වැටහේ ද, එසේ බුදුවරයෝ කො තැනක සිටියත් ඉදිරියෙහි සිටින්නවුන් සේ පෙණෙති, උන්වහන්සේ පිළිබඳ ඒ මේ මහත් ආනුභාවය වනාහි සැරසූ හිස් සිඳ, අඳුන් ගෑ ඇස් උපුටා, පපුමස් ගළවා, අනුන්ට මෙහෙවර පිණිස ජාලිය වැනි පුතුන්, කෘෂණජිනා වැනි දූන්, මද්‍රියවැනි බිරිඳුන් කිසිත් කනස්සල්ලක් නැති ව දීමේ විපාකයෙන් උපන්නේ ය.

සිටු තෙමේ බුදුරජානන් වහන්සේගේ විචිත්‍ර වූ ධර්‍මදේශනාව ඒ මේ අත පෙරළ පෙරළා විමසමින්, තිරයෙන් පිටත හුන්නේ ම දහසක් නයින් යුත් සෝවන්පලයෙහි පිහිටා නො පෙරළෙන සැදැහැ ඇති ව තිසරණයෙහි සැක නැත්තේ කඩතුරා කොණ ඔසවා ගොස් විශාඛාවන්ගේ තනතුඩ කටින් ගෙන ‘ඔබ අද පටන් මාගේ මෑනියෝ ය’ යි කියමින් විශාඛාවන් වැළඳ ගත්තේ ය. මිගාරමාතාවෝ යි විශාඛාවෝත් එදා පටන් රට පුරා සැම තැනැ පැතිර ගියහ. ඉන් පසු උපන් පුතාට, ‘මිගාර’ යි නම් කළහ. සිටු තෙමේ කටින් ගත් විශාඛාවන්ගේ තනතුඩ හැර ගොස් බුදුරජුන් වෙත වැටී පෙරැළී දෙඅල්ලෙන් පා පිරිමදිමින් මුවින් පා සිඹිමින් ‘ස්වාමීනි! මම මිගාර වෙමි, ස්වාමීනි! මම මිගාර වෙමි, ස්වාමීනි! මම මිගාර වෙමි, යි තෙ විටක් නම අස්වා ‘මම මෙතෙක් කල් කො තැන දුන් දානය මහත් පල දැ යි නො දැන සිටියෙමි, මේ ලමයා නිසා දැන් එය දැන ගතිමි, සියලු අවාබියෙන් නිදහස් වීමි, මේ ලමයා මෙහි ආවා මට වැඩ පිණිස ය’ යි මහත් සතුටින් කිය කියා, සිටියේ ය.

විශාඛාවෝ පසුදාත් දානයට බුදුරජුන්ට ආරාධනා කළහ. එදා නැන්දා සෝවන්පලයට පැමිණියා ය. එතැන් පටන් මිගාර සිටු ගෙය බුදුසසුනට හළ දොර ඇත්තේ විය. සිටු තෙමේ ‘මෑ මට බොහෝ උපකාර වූ ය, එ හෙයින් මෑ කෙරෙහි මා තුළ ඇති ප්‍රසාදය දැක්විය යුතු ය, මේ, මේලපලඳනාව බර වැඩි ය, නිතර ඇඟ ලන්නට බැරි ය, ඒ නිසා නිතර ඇඟ ලෑමට සුදුසු ආභරණයක් කර දිය යුතු ය’ යි සිතා ලක්‍ෂයක් වියදම් කොට ‘ඝනමට්ට’ නම් ආභරණයක් කරවා, බුදුපාමොක්මහසඟන පවරා දන් දී සුවඳ දියකළ සොළොසකින් විශාඛාවන් නාවා බුදුරජුන් ඉදිරිපිට දී එය පලඳවා බුදුරජුන්ගේ පා වැන්දේ ය. උන්වහන්සේ අනුමෙවෙනිබණ වදාරා විහාරයට වැඩි සේක.

විශාඛාවෝත් දන් ඈ පින්කම් කරමින් බුදුරජුන් වෙතින් අටවරයක් ලබා අහස් තලැ චන්ද්‍රලේඛාව සේ සැම තන්හි පැතිර ගියාහු ය. ඈට වනාහි. පුත්තු දස දෙනෙක් හා දූවරු දස දෙනෙක් වූහ. ඔවුන් හැම එකක් හට දස දස දෙනා බැගින් දූ පුත්තු වූහ. ඔවුන් එක එකා හට ද එසේ ම දස දස දෙනා බැගින් දූ පුත්තු වූහ. විශාඛාවන්ගේ දූ පුත්, මුණුබුරු, මීමුණුබුරු පරපුර අටදහස් සාරසිය විසිදෙනකු ගෙන් පමණ වූයේ ය. අවුරුදු එක්සිය විස්සක් වයස් වූ විශාඛාවන්ගේ හිසෙහි පැසුනු හිසකෙස් ගසෙක් නො වී ය. සොළොසැවිරිදි වයස් ඇත්තියක සේ ම පෙණුනේ ය. දරු මුණුබුරන් පිරිවරා විහාරයට යන විට ‘මේ පිරිසෙහි විශාඛාවෝ. කවුරු දැ’ යි අසන්නේ නැත. මග බැස යන විට දකින්නෝ ‘අපගේ ආර්‍ය්‍යාව යන විට ම හොබී ය’ යි සිතත්. නැවතී සිටින විට දකින්නෝ ‘සිටින විට ම හොබී ය’ යි සිතත්, හිඳින කල්හි දකින්නෝ හිඳින කල්හි ම හොබී ය’ යි ද, නිදන කල්හි දකින්නෝ නිදන කල්හි ම හොබී ය’ යි ද සිතති. එහෙත් සතර ඉරියවු ‘අතර අසුවල් ඉරියව්වේ දී පමණක් හොබී ය’ යි වෙන් කොට දක්වන්නට බැරි ය. සතර ඉරියවේදී ම විශාඛාවෝ එකසේ හොබිත්. ඇයට ඇතුන් පස්දෙනෙකුගේ බල ඇත්තේ ය.

දවසක් රජ තෙමේ ‘විශාඛාවන් ඇතුන් පස් දෙනෙකුගේ බල දරතී’ යි අසා ඒ විමසනු කැමති ව විහාරයට ගොස් එන විශාඛාවන් ඉදිරියට ඇතකු යැවී ය. ඇතා ද සොඬ ඔසවා ගෙන විශාඛාවන් ඉදිරියට දිවී ය. එ වේලෙහි පරිවාර සත්‍රීන් අතුරෙහි වූ බොහෝ සත්‍රීහු පැන දිව්වෝ ය. සමහරු එහි ම සිට ගත් හ. ‘මොක ද මේ ඇතෙක්’ යි විශාඛාවන් ඇසු විට ‘ආර්‍ය්‍යාවෙනි! ඔබ විමසනු පිණිස රජ තෙමේ ඔබ ඉදිරියට මේ ඇතා එවී ය’ යි ඔවුහු කීහ. මූ දැක පැන යෑම මට තරම් නො වේ, මම මු තදින් අල්ලා ගත්තෙම් නම්, මේ තැන ම මැරී වැටෙනු එකාන්ත ය, එ හෙයින් එසේ කළ යුතු නො වේ ය’ යි සිතා විශාඛාවෝ. ඇතුන්ගේ සොඬ ඇඟිලිදෙකකින් අල්ලා පිටතට නැමූහ. ඇතා මොර දෙමින් දුව ගොස් රජගෙදර මිදුලෙහි ඇද වැටුනේ ය. මහාජන තෙමේ සාධුකාර දුන්නේ ය, විශාඛාවෝත් සපිරිවරින් ගෙට ගියහ.

ඇයගේ දරුමුණුබුරුපරපුරෙහි හැම දෙන ම නීරොගී වූහ. අභිමඞ්ගලසම්මත ය. අකාලයෙහි මිය ගියා වූ එකෙක්වත් නො වී ය. සැවැත්නුවරැ වැස්සෝ මඟුල් දිනයන්හි විශාඛාවන් පමුණුවා මඟුල්බත ඉඳුල් කරවති. එක් උත්සව දිනෙක නුවර වැස්සෝ නොයෙක් තරා තිරමේ ඇඳුම් ආයිත්තමෙන් සැරසී බණ අසන්නට ජෙතවන විහාරයට ගියහ. විශාඛාවෝත් තමාට පැවරූ ගෙයකින් කෑම කා මේලපලඳනාවත් ඇඟැ ලා ඔවුන් සමග විහාරයට ගොස් පසෙකට වී පලඳනාව ගලවා පොදි බැඳ ‘මෙබඳු බරපතල ඇඳුමක් ඇඟේ ලා විහාරයට යෑම සුදුසු නො වේ ය’ යි දාසියගේ අතට දුන්හ. ඒ දාසිය ද ඇතුන් පස්දෙනකුන්ගේ තරම් හය්බල ඇත්තියකි. ඈ උපන්නී විශාඛාවන්ගේ පිණෙන්ම ය. ඒ දාසිය ම එය ඔසවනු මිසක් අනිකක්හට ඔසවනු බැරි ය. ‘දුව! මා බුදුරජුන් වෙත ගොස් බණ අසා එනතුරු මෙය තබා ගන්නැ’ යි කියා මිගාර සිටු කරවා දුන් ඝනමට්ටපලඳනාව පැලඳ බුදුරජුන් වෙත ගොස් බණ අසා අවසන් කොට හුන් තැනින් නැගී ආහ. දාසිය ද පලඳනාව ගැන සිහි නො කොට විශාඛාවන් සමග ම නැගී ආවාය. බණ අසා නැගී ගිය පිරිසෙහි යමක්හට යමක් අමතක වී නම් එය සොයා බලා ගෙන්වා තැබීම, අනද මහා තෙරුන්ගේ සිරිත බැවින්, එදා ද උන්වහන්සේ බණපිරිස නැගිට ගිය පසු අමතක කොට ගිය බඩු තිබේ දැ’ යි සොයා බලන්නෝ, මේ පලඳනාව දුටහ. එවිට බුදුරජුන් කරා ගොස් විශාඛාවන් තම පලඳනා පොදිය අමතක ව තබා ගොස් ඇති බව උන්වහන්සේට දැන් වූහ. ‘අනඳ! එසේ නම්, එය ගෙන්නවා තබන්නැ’ යි උන්වහන්සේ වදාළ සේක. අනඳ තෙරණුවෝ එය උස්සා තරප්පුව පසෙක එල්වා තැබූහ.

ඒ වේලෙහි විශාඛාවෝත් සුප්පිය උපාසිකාවන් සමග ආගන්තුක, ගමික, ගිලානාදි භික්‍ෂූන්ට වුවමනා කුමක් දැ යි සොයමින් විහාරය තුළ ම ඔබිමොබ හැසුරුණෝ ය. ඔවුන් විහාරය තුළ එහා මෙහා ඇවිදිනු දැක වෙනදා මෙන් භික්‍ෂුශ්‍රාමණේරයෝ පාතැටි තලි ආදිය ගෙණ ඉදිරියට අවුත් ‘ගිතෙල් දෙන්න, මීපැණි දෙන්නැ’ යි ඉල්ලූහ. සුප්පියාඋපාසිකාවෝ ලෙඩින් තදින් වැහැරී ගිය භික්‍ෂු නමක් දැක ලඟට ගොස් ඔබවහන්සේට වුවමනා කුමක් දැ’ යි ඇසූහ. ‘මස්හොද්දක් වුවමනා ය’ යි ඒ රෝගී භික්‍ෂු නම කී ය. ‘හොඳයි, ස්වාමීනි! මම කෙසේ හෝ එය පිළියෙල කොට එවන්නෙමි’ යි කියා ගිය උපාසිකාවෝ කැපමසක් නො ලැබ කලවේ මස් කපා හොද්ද පිළියෙල කොට යැවූහ. බුදුරජානන් වහන්සේ කෙරෙහි වූ බලවත් ප්‍රසාදය හේතු කොට ඒ වණයෙහි මස් පිරී ගියේ ය. උපාසිකාවෝ සුවපත් වූහ. ආගන්තුක, ගමික, ගිලානාදි භික්‍ෂූන් බලා අවසන් කොට අනික් දොරකින් පිට වූ විශාඛාවෝ විහාරය අසල සිට ‘පලඳනාව ගෙණ එන්න, ඇඟ ලා ගන්නට ය’ යි දාසියට කීහ. ඕ තොමෝ එය ගෙණ එන්නට අමතක වූ බව කිවූ ය. ‘එසේ නම් එහි ගොසින් එය ගෙණ එව, යම් ලෙසකින් අනඳ මහතෙරුන් එය කොතැනෙකවත් තබන ලද්දේ නම්, ගෙණ එන්නට එපා, එසේ කො තැනක වත් තබන ලද්දේ නම්, මාවිසින් එය උන් වහන්සේට පුදන ලද්දේ වනැ’ යි විශාඛාවෝ දාසිය පිටත් කළහ. අනඳ මහා තෙරුන්, බණ අසා යන්නන් අමතක කොට තබා යන බඩුබාහිරාදිය සොයා බලා තැන්පත් කරණ බව දන්නා හෙයින් එසේ කීහ. තෙරුන් වහන්සේ ඇඳුම්පොදිය සොයා ආ දාසිය දැක ‘මොක ද හැරී. ආයෙහි’ යි ඇසූහ. ‘අප ආර්‍ය්‍යාවගේ ඇඳුම් පොදිය අමතකව ගියා, එය ගෙණ යන්නට ආයෙමි’ යි ඈ කී විට ‘අන්න අතනැ තරප්පුවේ පැත්තක එය තබා ඇති, ගෙණ යන්නැ’ යි උන්වහන්සේ කීහ. ‘ස්වාමිනි! එය ගෙණ යන්නට බැරිය, ඔබවහන්සේගේ ශ්‍රීහස්තයෙන්. ස්පර්‍ශ කරන ලද්දේ නම්, එය ගෙණ එන්නට එපා ය’ යි මට නියම කර තිබේ’ යි දාසී තොමෝ එය නො ගෙණ සිස් අතින් ම ගියා ය. ‘කොහොම ද දුවනියනි!’ යි ඇසූ විට තොරතුරු සියල්ල දැන් වූ ය. විශාඛාවෝ ‘දුව! මාගේ පින්වතුන් වහන්සේ විසින් ස්පර්‍ශ කළ ඇඳුමක් නැවැත මා ඇඟැ ලා ගැණීම හොඳ නැත, එසේ වූ විට මාගේ අදහස, එය උන්වහන්සේට පූජා කළ එකක් සේ ය, එහෙත් මෙයින් උන්වහන්සේට කිසිත් වැඩෙක් නැත, ඒ නිසා මෙය විකොට වුවමනා කැපබඩු ගෙන්වා දිය යුතු බැවින් එය ගෙන එන්නට නැවැතත් දාසිය යැවූහ. ඈ එහි ගොස් එය ගෙණ ආය.

විශාඛාවෝ කඹුරන් ගෙන්වූහ. ඔවුහු ‘කෙළින් ම මෙය නව කෝටියක් වටියි, කම්කරුමිල ම ලක්‍ෂයෙකැ’ යි කීහ. එවිට විශාඛාවන් ඇඳුම කරත්තයක පටවා ‘මෙය ගෙණ ගොස් විකොට මුදල් ගෙණ එවු’ යි කී කල්හි ඔවුහු එය ගෙණ නුවර සැමතැන ඇවිද්දෝ ය. එහෙත් එය ගන්නට එකෙක් නො වී ය. එය යමකු ගත්ත ද පැලඳීමට සුදුසු පින් ඇති බලගතු ගෑණු ලොව නැත. මේ මහපොළොව මතුපිට තුන්දෙනෙක් මය, මෙය ඇඟැ ලෑමට සුදුසු ස්ත්‍රීහු සිටියෝ. විශාඛා, මල්ලිකා, බාරාණසී සෙට්ඨිධිතා යන මේ තිදෙන ය ඔවුහු. එ හෙයින් විශාඛාවෝ ම එය මිල දී ගෙණ ඒ මුදල වූ නව කෝටි එක් ලක්‍ෂයක් රන්මසු මහාගැලෙක ලාගෙණ විහාරයට ගොස් බුදුරජුන් වැඳ ‘ස්වාමිනි! භාග්‍යවතුන් වහන්ස! මා හිමි වූ අනඳ හාමුදුරුවන් දාසිය අමතක කාට ගිය මාගේ ඇඳුම රැකවරණයෙහි තබන ලද්දේ, සියතින් අල්ලන ලද ය, දැන් එය මා ඇඟැ ලෑම නො සුදුසු ය, එය විකොට ඉන් ලැබෙන මුදලින් සඞ්ඝයා වහන්සේට වුවමනා කැපබඩු ගෙණ දෙන්නට ඕනෑ ය යි සිතා කඹුරන් අතැ එය කඩපලට යැවීමි, ඔවුහු මුළුනුවරැ ඇවිද ගන්නට කෙනෙක් නැතැ’ යි ආපසු ආහ, මම ම එය මිල දී ගතිමි, ඒ මුදල් සියල්ල දැන් මෙහි ගෙණැවිත් තිබේ, එයින් සඞ්ඝයාට වුවමනා යමක් ගෙණ ආ හැකි ය, එ හෙයින් කළ යුත්තක් වදාරනු මැනැවැ’ යි දන්වා සිටියෝ ය. බුදුරජානන් වහන්සේ ‘විශාඛාවෙනි! එසේ නම්, මෙ නුවරැ නැගෙනහිරදොර සඞ්ඝයාට විසීමට සුදුසු විහාරයක් කරවනු වටී ය’ යි වදාළ කල්හි ‘එසේය, ස්වාමීනි!’ යි එය මුදුනෙන් පිළිගෙන නව කෝටියක් දී ඉඩමක් ගෙණ තවත් නව කෝටියක වියදමින් විහාරය කරවන්නට පටන් ගත්හ..

මෙ කල දවසෙක බුදුරජානන් වහන්සේ අලුයම්වේලෙහි ලොව බලා වදාරන සේක් දෙව්ලොවින් චුත ව එම භද්දියනුවර සිටු කුලයෙහි උපන් භද්දිය සිටුපුත්හුගේ හේතුසම්පත් දැක එදා අනාථපිණ්ඩිකසිටානන්ගේ ගෙයි දන් වලඳා උතුරු දිසාව බලා වැඩි සේක. උන් වහන්සේ යම් දිනක විශාඛාවන්ගේ ගෙයි දන් වැලඳූ සේක් නම්, එදා දකුණුදොරින් නික්ම ගොස් දෙව්රම්මහවෙහෙර වැඩවාසය කරණ සේක. යම් දවසක අනාථපිණ්ඩිකසිටායනන්ගේ ගෙයි දන් වැලඳූ සේක් නම්, එ දින නැගෙනහිරිදොරින් නික්ම පූර්‍වාරාමයෙහි වැඩ වසන සේක. යම් දිනෙක උතුරුදෙසට හැරී වඩින සේක් නම්, ඒ දක්නා වූ මනුෂ්‍යයෝ ‘උන් වහන්සේ චාරිකාවෙහි වඩින සේකැ’ යි දනිති. එදා ද ‘උතුරු දෙසට මූණ ලා වැඩි සේකැ’ යි ඇසූ විශාඛාවෝ වේගයෙන් ගොස් වැඳ ‘මම මෙතෙක් වියදම් කොට බුදුරජානන් වහන්සේ උදෙසා විහාරයක් කරවමි, එ බැවින් චාරිකාවේ නො වැඩ නවතිනු මැනැ වැ’ යි කීහ. ‘විශාඛා! මේ ගමන නතර කළ හැකි ගමනෙක් නො වේ, යායුතු ම ගමනෙකැ’ යි වදාළ විට ‘යම් කිසි හේතුසම්පත් ඇත්තකු දැක වඩින සේකැ’ යි සිතු විශාඛාවෝ එසේ නම්, මා විසින් මෙහි කළ නො කළ දෙය සොයා බැලීමට භික්‍ෂු නමක් නවතා වඩිනු මැනැවැ’ යි කීහ. බුදුරජානන් වහන්සේ ‘තිට කැමැති නමකගේ පාත්‍රය ගණුව’ යි වදාළ විට විශාඛාවෝ කවදාත් අනඳ මහාතෙරුන්ට ප්‍රිය කරතත්, විහාර කර්‍මාන්තයෙහි වහා නිමාව බලා ඍද්ධිමතුන් අතර අග්‍රේසර වූ මුගලන් මහා තෙරුන් වහන්සේගේ පාත්‍රය ගත්හ. උන්වහන්සේ බුදුරජුන්ගේ මුණ බැලූහ. බුදුරජානන් වහන්සේ ‘මුගලන! තමුසේ පිරිවරත් සමග නතර වහු’ යි වදාළාහු ය. උන්වහන්සේ නතර වූහ.

මුගලන් මහාතෙරුන්ගේ අනුභාවයෙන් පහයට ගස් ගල්වැලි ගෙණෙන්නට පණස් සැටයොදුන් දුර ගිය කම්කරුවෝ දිග මහතැති ගස් ගල් රැගෙණ එදා ම පෙරළා විහාරයට එති. බරකරත්තවල ගස් ගල් වැලි හුණු පැටවීමේ දී එය ඉතා පහසුවෙන් සිදු වේ. කොතරම් බර නැංවූව ද කරත්තවල අලවංගු නො කැඩේ. නො නැමේ. මෙසේ ඉතා පහසුවෙන් විශාඛාවෝ වැඩි දවස් නො යවා ම දෙමහල් පහයක් කරවූහ. එහි යටමාලේ කාමර පන්සියයකි. උඩමාලේ පන්සියයකි. මෙසේ ඒ මහාපහය කාමර දහසකින් සැදුම් ලද්දේ ය. බුදුරජානන් වහන්සේ තමන් වහන්සේගේ චාරිකාගමන නව මසකින් කොට නිමවා පෙරළා සැවැත්නුවරට වැඩිය සේක. ප්‍රාසාදකර්‍මාන්තය නවමසක් ගෙවෙත් ම නිමා විය. ප්‍රාසාදකූටය ඝන කොට තැළූ රනින් ම දිය කළ සැටක් ගන්නා පමණට කර වූහ. ‘චාරිකාවෙහි ගොස් පෙරළා එන බුදුරජානන් වහන්සේ දෙව්රමට වැඩම කරණ සේකැ’ යි අසා විශාඛාවෝ ඉදිරියට ගොස් උන්වහන්සේ තමන්ගේ විහාරයට වැඩමවා ගෙණ අවුත් ‘ස්වාමීනි! මේ සාරමස සංඝයා වහන්සේ සමග මෙහි ම වැඩ හිඳිනු මැනැව, විහාරපූජාමහොත්සවය කරගත යුතු බැවින් මේ සාරමය කො තැනක වත් නො වැඩ මෙහි ම වැඩ හිඳියයුතු ය’ යි කියා. බුදුරජුන් වෙතින් පොරොන්දු ගෙණ විහාරපූජාමහොත්සවය පටන් ගත්හ. එ තැන් පටන් හැමදා විශාඛාවෝ සියවෙහෙර බුදු පාමොක් මහසඟනට මහදන් දෙති. නොයෙක් පුදපෙරහැර කරති. ඒ අතර විශාඛාවන්ගේ එක් යහළු ගැහැණියක් ලක්‍ෂයක් වටිනා රෙදිකඩක් ගෙණ අවුත් ‘ආර්‍ය්‍යාවෙනි! මේ රෙදිකඩ ඇතිරිල්ලක් කොට බිම එලන්නට තැනක් කියනු මැනැවැ’ යි කිවුය. ‘එලන්නට තැනක් නැතැ’ යි මා කීවොත් ඉඩ දෙන්නට නො කැමැත්තෙන් මෙසේ කියති’ යි සිතෙන බැවින් විශාඛාවෝ ‘උඩමාලෙහි හා පහත මාලෙහි කාමර දහස ම සොයා බලා එලන්නට තැනක් තිබේ නම් එලන්නැ’ යි කීහ.

ඕ තොමෝ තමන් ගෙණ ආවා වූ ලක්‍ෂයක් අගනා ඒ පලසත් ගෙණ ඇවිද සොයා බලා තමාගේ පලසට වඩා වටිනාකම අඩු එක ම පලසක් වත් නො දැක ‘මට මෙහි පිණක් නො ලැබෙන සේ ය’ යි දොම්නසට පැමිණ පැත්තකට වී අඬමින් සිටියා ය. අනඳ මහතෙරුන් වහන්සේ ඇය දැක ‘කුමක් හෙයින් හඬන්නෙහි දැ’ යි අසා කාරණය දැන ‘උපාසකම්මා නො අඩා ඉන්න, ඕක එලන්නට ඉතා හොඳ තැනක් මම කියමි’ යි කියා පඩිපෙළටත් පා සෝදන තැනටත් අතර පාපිස්නක් කොට එලවා ‘භික්‍ෂූන් වහන්සේලා පා සෝදා පළමු කොට ම එහි පා පිසදමා පහයතුළට පිවිසෙති, එවිට තිට අත්වන්නේ මහත් පිණෙකැ’ යි කීහ. එ තැන, කිසිවක් නො එලා අත හැරදමා තුබූ තැනෙකි. විශාඛාවෝ වෙහෙරතුළ ම බුදුපාමොක් මහ සඟනට දන් දෙමින් පුදපෙරහැර පවත්වමින් සාරමස ගෙවා අවසන් දිනයෙහි සියලු දෙනා වහන්සේට සිවුරු පිණිස වටිනා සළු පිළිගැන් වූහ. ඉතා කුඩා භික්‍ෂුනම විසින් පවා ලැබු සළුව දහසක් අගනේ විය. සියලු දෙනා වහන්සේට, පා පුරා බෙහෙත් පිළිගැන්නූහ. මෙසේ දානයට නව කෝටියක් වියදම් කළහ. ‘ඉඩම ගැණීමට නව කෝටියක, වෙහෙර කරවීමට නව කෝටියක, විහාරපූජාමහොත්සවයට නව කෝටියකැ’ යි විසි හත් කෝටියක් ධනය විශාඛාවෝ බුදුසසුනට පූජා කළහ. මිසදිටුවකුගේ ගේක වෙසෙමින් මෙබඳු මහත් පූජාවක් කළ අන් සත්‍රියක් මේ මහපොළොවෙහි නැත.

විශාඛා මහා උපාසිකාවෝ විහාරපූජාව අවසාන දිනයෙහි දරු මුණුබුරන් කැටු ව ගොස් ‘මා පෙර පැතු සියල්ල මුදුන් පැමිණියේ යයි තුටු පහටු ව පහය වටේ යමින් මිහිරි හඩ නගා මෙසේ කියන්නට වූහ:

මේ උදන්හඬ අසා භික්‍ෂූන් වහන්සේලා බුදුරජුන් කරා ගොස් ‘ස්වාමීනි! අපි මෙතෙක් කල් විශාඛාවන් ගී කියන බවක් නො ඇසූ විරූම්හ, නො දුටු විරූම්හ, අද දරුමුණුබුරන් කැටුව ගී කියමින් පහය වටේ හැසිරෙති, කිමෙක් ද ස්වාමීනි! ඇගේ පිත කිපී ද, නැත, උමතුවූවෝදැ’ යි ඇසූහ. ‘මාගේ දුවනියෝ නො ද ගයති, ඇයගේ අදහස දැන් සම්පුර්‍ණ ය, ඒ නිසා තමන්ගේ පැතුම් සියල්ල සම්පූර්‍ණ ය යි තුටු පහටු ව උදන් අනමින් හැසිරෙති’ යි වදාළ සේක. එකල භික්‍ෂූන් වහන්සේලා ඈ කවදා එබඳු පැතුමක් කළා දැ යි ඇසූහ. ‘මහණෙනි! පදුමුත්තර බුදුරජානන් වහන්සේ ලෝ පහළ වූවෝ මෙයින් කල්ප ලක්‍ෂයකට උඩදී ය, උන්වහන්සේගේ ආයුෂය කල්ප ලක්‍ෂයෙකි, ලක්‍ෂයක් රහතුන් වහන්සේලා පිරිවර වූහ, නුවර හංසවතී නම් ය, පියා සුනන්ද රජ ය, මවු සුජාතා ය, උන්වහන්සේට අග්‍රෝපස්ථායිකා වූ උපාසිකාවක් අට වරයක් ඉල්වා මවු තනතුරෙහි සිට නිතර උපස්ථාන කර යි, උදය සවස ඒ පිණිස විහාරයට යයි, ඇය සමග හැමදා යෙහෙළියක් ද යයි, ඕ තොමෝ, උපාසිකාව බුදුරජුන් සමග විස්වස් ඇති ව කතා කරන සැටිත් ප්‍රියමනාපභාවයත් දැක, බුදුවරුන්ට මෙසේ ප්‍රියමනාප වන්නට කුමක් කළ යුතු දැ’ යි සිතා බුදුරජුන් කරා එළැඹැ ‘මේ උපාසිකාව නුඹවහන්සේට කවුරු නම් වේ දැ’ යි ඇසූ ය, මෝ තොමෝ මාගේ අග්‍ර උපස්ථායිකා ය’ යි උන්වහන්සේ වදාළ විට ‘ස්වාමීනි! අග්‍ර උපස්ථායිකාවක වන්නට ඒ පිණිස කුමක් කළ යුතු දැ’ යි නැවැතත්’ ඇසූ ය, ‘ඒ පිණිස කල්ප ලක්‍ෂයක් දානශීලාදී වූ පෙරුම් පිරිය යුතු ය’ යි උන්වහන්සේ වදාළ සේක, එවිට ද ‘දැනුත් එසේ කළ හැකි දැ’ යි විචාළා ය, ‘පිළිවනැ’ යි වදාළ විට ඕ තොමෝ ‘එසේ නම් ස්වාමීනි! ලක්‍ෂයක් භික්‍ෂූන් වහන්සේලාත් සමග සත් දවසක් ම මාගේ ගෙයි මාගේ දානය පිළිගණු මැනැවැ’ යි ආරාධනා කළා ය, උන්වහන්සේ එය ඉවසූහ, සත් දවසක් දන් දී අවසාන දිනයෙහි සිවුරු පිළි පුදා වැඳ බුදුරජුන් පාමුල වැටී ‘ස්වාමීනි! භාග්‍යවතුන් වහන්ස! මම මේ දානයාගේ විපාකයට දිව්‍ය සම්පත් ආදී වූ කිසිත් සම්පත්තියක බලාපොරොත්තු නො වෙමි, ඔබ වැනි බුදු රජකෙනකුන් හමුවෙහි වර අටක් ලබා මවුතනතුරෙහි සිට සිවුපසයෙන් උවටැන් කරන්නියන් අතුරෙහි ප්‍රධාන වන්නට බලාපොරොත්තු වෙමි ‘ යි කියා එසේ වන්නට පැතූ ය,

ඉක්බිති බුදුරජානන් වහන්සේ ‘මෑගේ මේ පැතීම මුදුන් පැමිණේ දැ’ යි බලා, දැක ‘මෙයින් කල්පලක්‍ෂයකින් ඔබ්බෙහි ගෞතම නමින් ලෝ පහළ වන බුදුරජුන් ඉදිරියෙහි ඔබ, විශාඛා නම් උපාසිකාවක් වී ඒ බුදුරජුන් ඉදිරියෙහිදී ම අට වරයක් ලබා මවුතනතුරෙහි ද සිට, සිවුපසයෙන් සඟුන්ට උවටැන් කරණ උපාසිකාවන් අතුරෙහි ප්‍රධාන වන්නහු ය’ යි වදාළ සේක, ඇයට මේ සම්පත්තිය අද හෙට ම වහා ලැබිය යුත්තක මෙන් වැටහින, ඕ තොමෝ ආයු ඇති තාක් පින් කොට එයින් චුත ව දෙව්ලොව උපන, මෙසේ එ තැන් සිට දෙව්මිනිසුන් අතර ම සැරිසරන්නී කසුප් බුදුරජුන් දවස කිකී නම් කාසීරජුගේ දූන් සත් දෙනා අතර හැමට බාල ව උපන්නා ය, නම සංඝදාසී ය, නිසි වයසැ සරණ ගියා ද අන් සහෝදරියන් හා එක් ව බොහෝ කලක් දන් ඈ පින්කම් කොට කසුප්බුදුරජුන් පාමුල දී ද අනාගතයෙහි බුදුකෙනකුන්ගේ මවුතනතුරෙහි සිට සිවුපසය දෙන්නියන් අතර ප්‍රධාන වන්නට ප්‍රාර්‍ත්‍ථනා කළා ය, එ තැන් සිට ද දෙව්මිනිසුන් අතර ම සම්පත් ඇතිව ම ඉපිද ඉපිද ආවා ය, මේ අත්බවේ දී ධනඤ්ජය සිටානන්ගේ දූ වූ ය, දැන් මාගේ සසුන්හි බොහෝ පින් කරයි, මෙසේ පිරූ දන් ඈ පෙරුම් ඇති පිණැත්තී වූ මාගේ දුවනියෝ නො ද ගයති, පැතූ ඒ පැතුම මුදුන්පැමිණිබව දැක උදන් අනති’ යි වදාළ සේක. නැවැත ද ‘මහණෙනි! දක්‍ෂ වූ මාලාකාරයෙක් නන්වන් මල්, මහත් රැසක් එකතු කොට නන් වැදෑරුම් මල්වඩම් යම් සේ ගොතා ද, එසේ නානාවිධ කුශලක්‍රියාකරණයට විශාඛාවන්ගේ සිත නැමේ ය’ යි වදාරා මේ ධර්‍මදේශනාව ද කළ සේක:

දක්‍ෂ වූ මාලාකාරයෙක් මල් රැසක් එකතු කොට එයින් බොහෝ මල් දම් ගොතන්නේ යම් සේ ද, එසේ උපන් මිනිසා විසින් බොහෝ කුසල් කටයුතු ය.

පුප්ඵරාසිම්හා = මල් රැසකින්.

මෙහි මල්, යි විශේෂයක් නො තබා කියූව ද ගැණෙන්නේ පැහැයෙන් සුවඳින් සටහනින් සිත් ගන්නා සපු-දුනුකේ-දැසමින්-එරහැඳි-කොඳ-හෙල්මැලි-තුවරලා-බෝලිද්ද-සීනිද්ද ආදි මල් ය.

කයිරා = කරන්නේ ය. ගොතන්නේ ය. සාදන්නේ ය.

මාලාගුණෙ බහු = බොහෝ මල්දම්.

මෙහි මාලාශබ්දය හා එක් ව සිටි ගුණශබ්දය බන්ධනයෙහි වැටේ. බන්ධනය නම්, ගෙතුම යි. පටල-රාශි-ආනිසංස-අප්‍රධාන-ශීලාදිය-ශුක්ලාදිවර්‍ණ-දුනුදිය ආදී වූ අර්‍ත්‍ථයන්හි ද ගුණශබ්දය හෙන්නේ ය.

ගන්‍ථිම - ගොප්ඪීම - වෙධිම - වෙඪිම - පුරිම - වායිම යි මල් ගෙතුම් සයෙක් විනයයෙහි දැක් වේ. දණ්ඩෙන් දණ්ඩ හෝ නැට්ටෙන් නැට්ට එක් කොට ගොතන ලද්දේ ගන්‍ථිම නම් වේ. එක් පැත්තෙහි හෝ දෙ පැත්තෙහි මල් නටු සිටින සේ ගෙතූ මල්දම් ගොප්ඵිම නම් වේ. එය නුලින් ගොතා කරණු ලැබේ. මූනමල්-මීපුප්-බෝලිද්ද ආදියෙහි නටු, ඉරටු ආදියෙන් විද අවුණා කරණ ලද්දේ වෙධිම නම් වේ. මල්දම් ම එකට වෙළා හෝ කෙඳිවලින් බැඳ කළේ වෙඨිම නම් වේ. දිගට ගොතා කළ මල්දම් පූරිම යි කියති. මල්දම් කිහිපයක් එකිනෙක හරස් කොට හුයින් බැඳ කළේ වායිම නම් වේ.

යි විනයපාළියෙහි මේ මෙසේ ආයේ ය.

මඤ්ජරික - විධූතික - වටංසක - ආචෙළ - උරච්ඡද යනාදි නම්වලින් හඳුන්වන මල්දම් ද මිනිසුන් අතැ ඇත්තේ ය. මල්, පොකුරු පොකුරු බැඳ කරණ ලද්දේ මඤ්ජරික නම් වේ. කටු ඉරටු ආදියෙන් අවුණා කරණ ලද්දේ විධූතික නම් වේ.

වටංසක නම්, මල් වොටුණු ය. මල් කෙමි වැනි කොට කරණ ලද්දේ ආවෙළ නම් වේ උරච්ඡද නම්, මුතුහර වැනි කොට කළ මල්දම් ය.

එවං ජාතෙන මච්චෙන = එසේ උපන් මිනිසා විසින්.

නො සුදුසුකාලයෙහි නො සුදුසු තත්ත්‍වයකින් උපන්නේ උපන් මිනිසා නො වේ. උපන් මිනිසා නම්, අෂ්ටවිධදුෂ්ටක්‍ෂණයට අසු නො වී මිනිසත් බව ලැබූයේ ම ය.

නරක-තිර්‍ය්‍යක්-ප්‍රේත යන අපාය තුන, ආකාසානඤ්චායතන-විඤ්ඤාණඤ්චායතන- ආකිඤ්චඤ්ඤායතන-නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන හා අසංඥතල ය, ප්‍රත්‍යන්තදෙශ ය, ඇස්-කන්-නාස්-දිව-සිරුර යන පඤ්චෙන්ද්‍රියයන්ගේ විකලත්ව ය, දරුණු වූ මිසදිටු ව, අබුද්ධෝත්පාදකාලය යන මේ ය අෂ්ටවිධදුෂ්ටක්‍ෂණ. මෙසේ කීහ, ඒ:-

නිරයෙහි ඉපිද ඉතාදරුණු කම්කටොලු විඳින්නහුට පින් නො කළහැකි ය. සදහම් ය යන හැඟීමක් නැති නිතර මරණ බියෙන් බියපත් ව වෙසෙන තිරිසන් අපායයෙහි උපන්නහුට පින් නො කළහැකි ය. ප්‍රේතලෝකයෙහි ඉපිද අග්නි-ශෝක-සන්තාපයන්ගෙන් වියලි වියලී සා පිපාසා දෙකින් පෙළෙන්නහුට පින් නො කළහැකි ය. අසන්නට කන් නැති හෙයින් දහම් ඇසීමෙන් තොරවූවහුට පින් නො කළහැකි ය. තථාගතශ්‍රාවකයන් නැති අධර්‍මබහුල වූ පිටිසර පෙදෙස්හි උපන්නහුට පින් කිරීමෙක් නැත. ජාත්‍යන්ධ-ජාතිබධිරතාදි අඞ්ගවිකලත්වය ඇති නුවණ නැති විපාකාවරණඅහේතුකප්‍රතිසන්ධියෙන් උපන්නහුට පින් කරණු බැරි ය. දරුණු මිසදිටු ගත් සසර කණුවක් සේ සිටියහුට පින්කරණු බැරි ය. නිවන්මග පාදා දෙන බුදුවරයකුගේ පහළවීමක් නැති මොහඳුරෙන් ගැවසීගත් කාලයෙහි උපන්නහුට පින් කිරීමෙක් නැත. මේ ඒ කියූ සැටි යි:-

දුක්ඛ-සමුදය-නිරෝධ-මාර්‍ග යන සිවු සස්දම් දැනුම එළවන විදර්‍ශනා භාවනාදිකුශලයන්ට අවකාශ නො වන බැවින් මොවුහු අක්‍ෂණ’ යි දක්නා ලදහ. කීහ එය මෙසේ:-

මෙ කී දුෂ්ටක්‍ෂණයන්ට අසු නො වී උපන්නහුට බොහෝ කුසල් කරණු හැකි ය. යමෙක් එසේ පින්කම්හි යෙදී වසන්නේ නම් උපන් මිනිසාත් හෙතෙමේ ය.

‘මරිතබ්බභාවතාය මච්චොති ලද්ධනාමෙන සත්තෙන’ යනු මච්චෙන, යන්නෙහි අටුවා යි. මැරියයුතු බැවින් සියලු සත්වයෝ මච්ච’ නම් වෙති. ධාතුප්‍රත්‍යයවිභාගයෙන් මෙය සියලු සත්වයන් කෙරෙහි වැටෙතුදු හැම සත්වයන් කෙරෙහි පින්කිරීම නො යෙදෙන බැවින් මෙහි බුද්ධෝත්පාදයෙහි ඉන්ද්‍රියන් ගේ විකලත්වයක් නැති ව නුවණැති ව උපන් මිනිසුන් කෙරෙහි ම යෙදෙන බව සැලකිය යුතු ය.

බුද්ධෝත්පාදකාලයෙක ඉන්ද්‍රියන්ගේ විකලත්වයත් නො මැති ව මිනිසත්බව ලැබීම පහසු නො වේ. මිනිසත්බව ලැබීමට හේතු වූ පින් කිරීම ඉතා අපහසු ය. එහෙයිනි ඒ ලැබීම අපහසු. නිවන් පිණිස පවත්නේ මේ උසස් වූ මිනිසත්බව ම ය. උදාරතර වූ විපාක දෙන ලෞකික කුශලකර්‍ම හා විදර්‍ශනා භාවනා සහිත වූ ලෝකෝත්තර කුශලකර්‍ම ද යන හැම කුශලකර්‍මයනට භූමි වනුයේ මේ මිනිසත්බව ය. එ හෙයින් ම මිනිසත්බවෙහි මහත්වය දැන ගත යුතු ය.

ඉතා දුර්‍ලභ වූ වහා ගෙවී යන දුෂ්ටක්‍ෂණයන්ගෙන් තොර වූ මේ ක්‍ෂණසම්පත්තිය ලැබූ කවර නම් නුවණැතියෙක් මකුළුදැල මැද සිටි මදුරුවාගේ ජීවිතය මෙන් ඉතාමඳ වූ මේ ජීවිතයෙහි ද මද රස විඳුම් ඇති ආත්මසාර රහිත වූ දුකට මුල් වූ වහා බිඳී යන මම ය, මාගේ ය’ යි නො ගතයුතු වූ ස්ථාවර ජඞ්ගමවස්තූන්හි කෙසේ වත් ඇලේ ද, නො ඇලේ ම ය. නො ඇලිය යුතු ම ය. එ හෙයින් නුවණැති හැමකෙනකුන් විසින් විෂමිශ්‍ර භෝජනයක් මෙන් පව්කම් දුරු කොට පින්කම් කිරීමෙහි ම උත්සාහවත් විය යුතු ය.

මෙහිලා පොරණැදුරෝ මෙසේ කීහ:-

කත්තබ්බං කුසලං බහුං = බොහෝ කුසල් කළයුතු ය.

ලෝභ-ද්වේෂාදි අකුශලධර්‍මයන් තදඞ්ග-විෂ්කම්භන-සමුදච්ඡෙදයන්ගේ වශයෙන් ඒ ඒ පින්කම් කරණ වේලෙහි දානවස්තු ආදිය අරමුණු කොට කුසල්සිත්වල උපදනා චේතනාචෛතසිකය කුසල් නම් වේ. තදඞ්ගවශයෙන් ලෝභාදීන්ගේ නැසීම වන්නේ කාමාවචරකුසල්සිත්වල යෙදෙන්නා වූ චේතනාචෛතසිකයෙනි. ලෝභාදියට පටහැනි ව උපදින අලෝභාදීහු, කුසලාඞ්ගයෝ ය. ඒ එක් එක් කුසලාඞ්ගයකින් ලෝභාදිඅකුසලාඞ්ගයන් දුරුකිරීමෙන් කෙලෙසුන්ගෙන් සිතේ මිදීම තදඞ්ග නමි. එය ප්‍රදීපාලෝකයෙන් අන්ධකාරය නැසීම වැනි ය. විෂ්කම්භනවශයෙන් ලෝභාදීන්ගේ නැසීම වන්නේ රූපාවචර-අරූපාවචරකුසල්සිත්වල යෙදෙන චේතනාචෛතසිකයෙනි. ප්‍රථමධ්‍යානාදිය උපදවා ගැන්මෙන් කෙලෙසුන් යට ව ගොස් සිතෙහි ඇති වන සන්සිඳීම් විෂ්කම්භන නමි. එය දියමතුපිට බැඳුනු දියසෙවෙල් දිය ගන්නාතුරු කළයෙන් ගසා පහ කොට හැරීම මෙනි. සමුච්ඡේදවශයෙන් ලෝභාදීන්ගේ නැසීම වන්නේ ලෝකෝත්තරකුසල්සිත්හි යෙදෙන චේතනා චෛතසිකයෙනි. චතුර්විධමාර්‍ගඥානයෙන් ඒ ඒ මග වසා සිටි කෙලෙසුන්ගෙන් සිත මුදා ගැණීම සමුච්ඡේද නමි. එය ගසකට හෙණ වැදීම මෙනි. හෙණ වැදුනු ගසෙහි නැවැත හට ගැණීමක් නැත්තා සේ මාර්‍ගඥානයෙන් නැසුනු කෙලෙස් නැවත නො හටගණියි.

“තිණ්ණං භික්ඛවෙ සම්මුඛීභාවා සද්ධො කුලපුත්තො බහුං පුඤ්ඤං පසවති. කතමෙසං තිණ්ණං: සද්ධාය භික්ඛවෙ සම්මුඛීභාවා සද්ධො කුලපුත්තො බහුං පුඤ්ඤං පසවති. දෙය්‍යධම්මස්ස භික්ඛවෙ සම්මුඛීභාවා සද්ධො කුලපුත්තො බහුං පුඤ්ඤං පසවති. දක්ඛිණෙය්‍යානං භික්ඛවෙ සම්මුඛීභාවා සද්ධො කුලපුත්තො බහුං පුඤ්ඤං පසවති. ඉමෙසං ඛො භික්ඛවෙ තිණ්ණං සම්මුඛීහාවා සද්ධො කුලපුත්තො බහුං පුඤ්ඤං පසවති”

ශ්‍රද්ධාව හමුවීමෙන් දිය යුතු දානවස්තු ලැබීමෙන් දීමට සුදුස්සන් හමුවීමෙන් සැදැහැති කුලපුත්‍රතෙමේ බොහෝ පින් රැස් කෙරේ යයි මෙයින් දක්වා වදාළ බැවින්,

යමෙක් දානවස්තු ප්‍රතිග්‍රාහකාදිසම්පත් ලැබීමෙන් තුටු පහටු ව මතු ඉෂ්ටඵල ලැබේ ය, යන අදහසින් උත්සාහවත් ව දානමය කුසලයක් කෙරේ නම්, දානවස්තු ආදිය අරමුණු කොට ඒ වේලෙහි ඔහුට උපදන් කුසල්සිතෙකි. එහි නොයෙක් චෛතසිකයෝ යෙදෙති. ඉන් ප්‍රධාන වන්නේ චේතනාචෛතසිකය යි. ඒ කියූ කුසල් සිතත් එහි යෙදුනු චේතනාවත් ඒ හා එක් ව යෙදුනු ස්පර්‍ශාදිධර්‍මත් යන හැම, කුසල් නම් වේ. දාන සීල භාවනා යන පුණ්‍යක්‍රියාවස්තුන් අරමුණු කොට උපදින සිත් හා ඒ සිත්වල යෙදෙන චේතනාව ප්‍රධාන කොට අන්‍ය චෛතසිකත් කුසල් ය. කාමාවචරකුසල්සිත්වලටත් එහි යෙදෙන චෛතසික වලටත් වඩා රූපාවචර-අරූපාවචර-ලෝකෝත්තර සිත් හා එහි යෙදෙන චේතනාදිධර්‍මත් ක්‍රමයෙන් ප්‍රණීත වේ. මෙසේ උපදින සිත්වලින් ලෝභ-දෝස-මෝහාදී වූ පව් සිතිවිලි නැසී යයි.

කුශලකර්‍ම රැස්කිරීමේ දී ඒ කරන්නහුගේ කත්තුකම්‍යතා කුසලච්ඡන්ද-විරිය-චිත්ත-වීමංසා යන මොවුහු ලාමක වූවාහු නම් අඩු ව පැවැත්තෝ නම් ඒ කුසලය හීන වේ. හීන-උත්තම යන අවස්ථා දෙක අතර පැවැති ඡන්දාදීන්ගේ වශයෙන් මජ්ඣිම වේ. ඡන්දාදීන්ගේ උසස්බව හේතු කොට පණීත වේ. කුසලච්ඡන්දය අභිමුඛ කොට කළ කුසලය, ඡන්දාධිපතෙය්‍ය’ නමි. විරියාධිපතෙය්‍ය, චිත්තාධිපතෙය්‍ය, වීමංසාධිපතෙය්‍ය කුසල් ද එසේ දත යුතුය.

පුප්ඵරාසිශබ්දය යෙදුනේ මල් බොහෝ බව දැක්වීමට ය. මල් ටික වී නම්, මාලාකාරයා දක්‍ෂයකු වුවත් මල්දම් බොහෝ කොට ගොතනු බැරි ය. මල්, ටික වී නම් එකල්හි අදක්‍ෂ වූ මාලා කාරයා හට මල්දම් ගොතන්ට ම බැරිය. දක්‍ෂ වූ මාලාකාරයාහට මල් බොහෝ ඇති කල්හි බොහෝ මල්දම් ගොතන්නට හැකි ය. එ පරිද්දෙන් යමක්හට ශ්‍රද්ධාව මද ව තිබිය දී ධනධාන්‍යාදිවස්තු සම්පත්තිය කොතරම් මහත් ව තුබුන ද, ඔහුට පින්කරණු බැරි ය. ශ්‍රද්ධාව මදකල්හි වස්තුසම්පත්ත්‍යාදියත් මද ව ගියේ නම්, කුසල් කරණු කොහෙත් ම බැරිය. ශ්‍රද්ධාව මහත් ව ඇත ද වස්තුසම්පත්ත්‍යාදිය මද වූ කල්හි ද කුසල් නො කළ හැකි ය. යමක්හුගේ ශ්‍රද්ධාව හා භෝගයෝ මහත් වෙත් නම්, ඔහුට ය කුසල් කරණු හැකි. විශාඛාවෝ මහත් ශ්‍රද්ධාව ඇත්තෝ ය. භෝග ඇත්තෝ ය. භාග්‍යසම්පන්නයහ. ආර්‍ය්‍ය ශ්‍රාවිකාවෝ ය. එ හෙයින් විශාඛාවෝ බොහෝ කුසල් කළෝ ය.

ධර්‍මදේශනාවගේ අවසානයෙහි බොහෝ දෙන සෝවන්ඵලාදියට පැමිණියෝ ය. දේශනාව මහාජනයාට වැඩ සහිත වූය.

උඩුසුළඟෙහි යන සුවඳ

දවසක් විවේකයෙන් හුන් අනඳ මහ තෙරණුවෝ ‘බුදුරජානන් වහන්සේ සඳුන් ආදී වූ හරසුවඳ, හිරිවේරිය ආදී වූ මුල්සුවඳ, දෑ සමන් ආදී වූ මල් සුවඳ, උතුම් සුවඳ කොට වදාරණ සේක, එහෙත් ඒ සඳුන් ආදී හැම සුවඳ, යටිසුළඟෙහි මුත් උඩු සුළඟෙහි නො යයි, මෙය මා තීරණය කරණු තබා මෙහි ලා බුදුරජානන් වහන්සේගේ තීරණය දැන ගැණීම වඩා හොඳ ය’ යි බුදුරජුන් වෙත ගියහ. ගොස් වැඳ ‘ස්වාමිනි! භාග්‍යවතුන් වහන්ස! හරසුවඳ, මුල්සුවඳ, මල්සුවඳ යන මේ තුන් සුවඳ යටිසුළඟෙහි මිසක් උඩුසුළඟෙහි නො යයි, ඒ හෙයින් යටිසුළඟෙහි යන සුවඳක්, උඩුසුළඟෙහි යන සුවඳක් යටිසුළඟෙහි හා උඩුසුළඟෙහි යන සුවඳක් තිබේ දැ? යි ඇසූහ. ‘ඔව්, ආනන්ද! තිබේ ය’ යි වදාළවිට, ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ ‘ස්වාමීනි! මට එය පහදා දෙනු මැනැවැ’ යි ඉල්ලා සිටියහ. එවිට බුදුරජානන් වහන්සේ ‘ආනන්ද! ගමෙක හෝ නියම්ගමෙක වසන සත්‍රියක් හෝ පුරුෂයෙක් බුදුන් දහම් සඟුන් සරණ ගියේ, සතුන් මැරීම්-හොරකම් කිරීම්-කාමයෙහි වරදවා හැසිරීම්-බොරුකීම්-රා අරක්කු බීම් යන පස් පවින් වැළකී සිල්වත් වූයේ යහපත් ගතිගුණ ඇත්තේ, මසුරුමල හැර මුදා ලූ ත්‍යාග ඇති ව දීමෙහි පිරිසිදු වූ අත් ඇති ව ඉල්ලීමෙහි සුදුසු ව තමන්ගේ කොටස පවා බෙදා දී වැලඳීමෙහි ඇලී ගිහිගෙයි වෙසේ ද, එබඳු ගෑණුන්ගේ හා පිරිමින්ගේ ඒ උසස් ගුණය, දසදෙසැ වසන හැම මහණ බමුණු කෙනෙක් ම සතුටින් කියති, දෙවියෝත් කියති, අසුවල් ස්ත්‍රිය, අසුවල් පුරුෂයා තුන් සරණයෙහි පිහිටා පස්පවින් වැළකී සිල්වත් ව වෙසේ ය, යි ඒ හැම කෙනෙක් ම කියති, ආනන්ද! මෙබන්දගේ ගුණ සුවඳ යටිසුළඟ උඩුසුළඟ දෙක්හි ම නිතර පැතිර යේ ය’ යි වදාරා මේ ධර්‍මදේශනාව ද කළ සේක:-

මල්සුවඳ උඩුසුළඟෙහි නො යයි. සඳුන් - තුවරලා - බෝලිද්දමල් සුවඳත් උඩු සුළගෙහි නො යයි. සත්පුරුෂයන්ගේ සිල්සුවඳ ම උඩුසුළඟෙහි යයි. සත්පුරුෂ තෙමේ සියලු දිසාවන්හි පැතිරෙයි.

සඳුන් - තුවරලා - උපුල් - දෑසමන් යන සුගන්ධද්‍රව්‍යයන්ගේ සුවඳට වඩා සිල්සුවඳ ඉතා උතුම් වේ.

පුප්ඵගන්‍ධො = මල්සුවඳ.

හැම සුවඳකට වඩා ලෝකයාගේ සිත් පිණවන්නේ මල් සුවඳ යි. එහෙත් ලොව ඇති තාක් මල්, සුවඳවත් නො වේ. පරසතු - මදාරා - සඳුන් - තූවරලා - බෝලිද්ද - සීනිද්ද - සපු - දුනුකේ - දෑසමන් - එරහැඳි - ලොත් - තමාල - කොඳ - යොහොඹු - පුවඟු - සේපාලිකා ආදී වූ මල් ම සුවඳින් ලෝකයාගේ සිත් ඇද ගණියි. සුගන්ධද්‍රව්‍යයන් අතුරෙහි මේ ම ප්‍රධාන වේ. එහෙත් මේ කියූ මල්සුවඳත් යනුයේ යටි සුළඟෙහි ය. උඩු සුළඟෙහි නම් ඒ ද නො යයි. තව්තිසාදෙව්ලොව පරසතුරුකෙහි හටගන්නා මල්වල සුවඳ, යොදුන්සියයක් පැතිර ගියේ ද, යන්නේ යටි සුළඟෙහි ය. අනික් මල්සුවඳ ගැන කුමන කතා ද.

න චන්දනං තගරමල්ලිකා වා = සඳුන් - තුවරලා - බෝලිද්ද මල් සුවඳ වත් (උඩු සුළගෙහි නො යයි)

‘චන්දනං’ යි කීයේ රත්සඳුන් ය. සාරගන්ධයන් අතුරෙහි ඒ ම ප්‍රධාන වේ.

සතං ච = සත්පුරුෂයන්ගේ ද.

‘සන්ත’ යනු ප්‍රකෘතිය යි. පූජ්‍ය - විද්‍යමාන - ප්‍රශංසා - සත්‍ය - සත්පුරුෂ - ක්ලාන්ත - ශාන්ත යන අර්‍ත්‍ථයන්හි වැටේ. ‘සන්තො සප්පුරිසා ලොකෙ’ යන මෙහි පූජ්‍යාර්‍ත්‍ථයෙහි ආයේ ය. ‘පංචිමෙ භික්ඛවෙ! මහාචොරා සන්තා සංවිජ්ජමානා ලොකස්මිං’ යන මෙහි ආයේ, විද්‍යාමානාර්‍ත්‍ථයෙහි ය. පැසසීමෙහි හුනුයේ ‘සන්තො පසත්‍ථො විනයෙ විසාරදො’ යන තැන ය. ‘සන්තො හවෙ සබ්භි පවෙදයන්ති’ යනු සත්පුරුෂයන් කෙරෙහි ආ තැන ය. ‘දීඝං සන්තස්ස යොජනං’ යනු ක්ලාන්තයෙහි ය. ‘සන්තො දන්තො නියතො බ්‍රහ්මචාරී’ යන තැන හුනුයේ සන්සිඳීම කිය යි. මෙහි යෙදුනේ සත්පුරුෂයන් කෙරෙහි නැගී සිටියා වූ සන්ත ශබ්දය යි. සම්බන්ධාර්‍ත්‍ථය කියන්නටය සතං’ යි ආයේ. බුදුවරයෝ ය, ප්‍රධාන වශයෙන් සත්පුරුෂයෝ. එ තැන් සිට පසේබුදුවරයෝ, මගපල පසක් කළ අරීසව්වෝ, කලණපුහුදුන් දනෝ, සත්පුරුෂයෝ ය. සතුන්මැරීම් ආදී වූ පව්කම්වලින් වැළකී සිටියෝත් සත්පුරුෂයෝ ය. තුමූ පව්කම්වලින් වැළකී අනුනුත් පව්කම්වලින් වළකන්නෝ සත්පුරුෂතරයෝ ය. මෙසේ තුමූ සිල්වත්ව සද්ධා-හිරි-ඔත්තප්ප-සුත-විරිය-සති-පඤ්ඤා යන උතුම් ගුණයන්ගෙන් යුක්තවූවෝ අන්‍යයාත් මෙකී ගුණ ඇත්තවුන් කෙරෙත් නම්, ඔවුහු ද, සම්මාදිට්ඨි ආදි ආර්‍ය්‍යමාර්‍ගයෙහි යන්නෝ අන්‍යයාත් එහි යවත් නම්, ඔවුහු ද සත්පුරුෂතරයෝ වෙති. ‘ඉධ භික්ඛවෙ! සප්පුරිසො යො හොති පරස්ස අවණ්ණො තං පුට්ඨොපි න පාතුකරොති - පෙ- යො හොති අත්තනො වණ්ණො නං පුට්ඨොපි න පාතුකරොතීති’ මේ අනුව අනුන් පිළිබඳ දොසක් විචාරණ ලද්දේත් නො කියන්නේ, අනුන් පිළිබඳ ගුණය නො විචාරා ම කියනුයේ, තමා පිළිබඳ ගුණය විචාරණ ලදුවත් නො කියන්නේ සත්පුරුෂ ය යි කිය යුතු ය.

කරුණු මැනැවින් සොයා බලා දැන කරුණාවෙන් අගුණ කියන්නේ, කරුණු මැනැවින් තීරණය කොට පසසන්නේ, නො පැහැදියයුතු තැන්හි නො පහදින්නේ, පැහැදිය යුතු තැන්හි පහදින්නේ සත්පුරුෂ යි ද කියන ලද්දේ ය. ඉතා සැකෙවින් කිය යුත්තේ නිරවද්‍ය වූ කාය - වාක් - මනස්කර්‍ම ඇත්තහු, සත් පුරුෂයා බවය.

බුදු - පසේබුදු - මහරහතුන් කෙරෙහි නැගෙන සත්පුරුෂ ව්‍යවහාරය හැම අතකින් සාර්‍ත්‍ථක වේ. උන්වහන්සේලා ගුණයෙහි පරමකොටියට ගියෝ ය. එහෙයින් ඒ ව්‍යවහාරය කිසිවිටෙක වෙනස් නො වේ. වෙනස් කරවන්නට ද නො හැකි ය. එහි යුකතිය මේ ය:-

“රාගස්ස සමිතත්තා සන්තො, දොසස්ස සමිතත්තා සන්තො, මොහස්ස සමිතත්තා සන්තො, කොධස්ස - උපනාහස්ස - මක්ඛස්ස - පලාසස්ස - ඉස්සාය - මච්ඡරියස්ස - මායාය - සාඨෙය්‍යස්ස - ථම්භස්ස - සාරම්භස්ස - මානස්ස - අතිමානස්ස - මදස්ස - පමාදස්ස - සබ්බකිලෙසානං - සබ්බදුච්චරිතානං - සබ්බදරථානං - සබ්බපරිළාහානං - සබ්බසන්තාපානං - සබ්බකුසලාභිසංඛාරානං - සන්තත්තා සමිතත්නා වූපසමිතත්තා විජඣාතත්තා නිබ්බුතත්තා විගතත්තා පටිප්පස්සද්ධත්තා සන්තො උපසන්තො වූපසන්තො නිබ්බුතො පටිප්පස්සද්ධෝති සන්තො” යි ආගම කියයි.

රාග-ද්වේෂ-මෝහයන් සන්සිඳ වූ හෙයින්, ක්‍රෝධ-බද්ධවෛර-ගුණ මැකීම-තා මා අතර කවර වෙසෙසක් දැ යි සැලකීම-අනුන් අයත් සැලකිලි ගරුබුහුමන් නො ඉවසීම-මසුරුකම-රැවටීම-කපටිකම-තදගතිය-කරණ ලද්දට වැඩිය කිරීම-තමන් උසස් කොට සැලකීම-මත්වීම-සිහිමුළාබව-සියලු කෙලෙසුන්-සියලු දුසිරිත්-සියලු දරථයන්-සියලු දාහයන්-සියලු සන්තාපයන්-සියලු අකුශල සංස්කාරයන්-සන්සිඳ වූ හෙයින්, දැමූ හෙයින්, නිවූ හෙයින්, පහකළ හෙයින්, නැවැත නූපදින්නන් කළ හෙයින් සන්ත නම් වෙති යනු පද අනුව ගිය ඉතා කෙටි තේරුම යි.

ගන්‍ධො = සුවඳ.

මේ පුෂ්පගන්ධ මූලගන්ධාදිගන්‍ධයෙක් නො වේ. බුද්ධාදී වූ උතුමන්ගේ ශීලාදිගුණධර්‍මයන් නිසා පැන නගින්නා වූ කීර්තිගන්ධය යි මේ. ඒ නම් ශීලගන්ධය යි. උන්වහන්සේලාගේ ස්වභාවගන්ධය යි. ස්වභාවය නම් ශීලය යි.

සබ්බා දිසා සප්පුරිසො පවාති = සත්පුරුෂ තෙමේ සියලු දිසාවන්හි පැතිරේ.

මෙම ලක්දිව රුහුණුදනව්වෙහි කලුවැල්මණ්ඩප නම්, ගමෙක් විය. එහි මහානාග නම්, තෙරකෙනෙක් වාසය කළහ. උන්වහන්සේගේ සිල්සුවඳ දඹදිව පුරා ද පැතිර ගියේ ය. පැළලුප් නුවර වැසි බමුණෝ දෙදෙනෙක් උන්වහන්සේ දකිනු කැමැත්තෙන් මෙහි එන්නට ඉන් පිටත් ව ආහ. අතර මග දී ඉන් එකෙක් මළේ ය. අනිකා, නැව් නැගී අවුත් මහතොටට ගොඩ බැස, අනුරාධපුරයට ගොස් කලුවැල්මඬලය පිහිටියේ කොහි දැ යි අසා ගොස් තෙරුන් වසන තැන දැන එහි පැමිණ එ ගමට යාව පිහිටි සුලුනුවර නම් ගමෙහි ගේක නවාතැන් ගෙණ එහි දී ම අහර පිළියෙල කොට ගෙණ උදෑසන ම තෙරුන් වසන තැනට ගියේ, තෙරුන් දැක වැඳ වැටී ‘ස්වාමීනි! ඔබවහන්සේගේ ගුණසුවඳ මුහුදින් එතෙර මුළු දඹදිව සැම තැනැ පැතිර පවතී, මම නුඹ වහන්සේ දකින්නට එහි සිට මෙහි ආමි’ යි කියා පිළියෙල කොට ගෙණ ගිය අහර පිළිගන්වා පාසිවුරු සොයා ගෙණ අවුත් එහි ම පැවිදි ව උන්වහන්සේගේ අවවාදයෙහි පිහිටා කිහිප දිනකින් රහත් බවට පැමිණියේ ය.

මෙයින් සත්පුරුෂයාගේ ගුණ සුවඳ පැතිරෙණුයේ මිනිසුන් අතර පමණකැ යි නො ගතයුතු ය. දිව්‍ය බ්‍රහ්ම යක්‍ෂ රාක්‍ෂස. තිරශ්චීනාදී වූ හැම සතුන් අතර ම පැතිර යෙයි. මෙසේ සත්පුරුෂයා සත්වලෝකයෙහි හැම තැනැ පැතිරෙණ බැවින් ‘සබ්බා දිසා සප්පුරිසො පවාති’ යනු වදාළ සේක.

එතෙසං ගන්ධජාතානං = චන්දනාදී වූ මේ ගන්‍ධද්‍රව්‍යයන් අතුරෙහි.

සීලගන්‍ධො අනුත්තරො = සීලගන්ධය ඉතා උතුම් වේ.

සිල්සුවඳ අනික් හැම සුවඳ ම මැඩගෙණ යට කොට ගෙණ පවතී.

මේ ධර්‍මදේශනාවගේ අවසානයෙහි බොහෝ දෙන සෝවන් ඵලාදියට පැමිණියෝ ය. දේශනාව මහාජනයාට වැඩ සහිත වූ ය.

පිණ්ඩපාත දානය

මහකසුප් මහරහතුන් වහන්සේ සත් දවසක් නිරෝධසමාපත්තියට සමවැද හිඳ සත් දවස ගෙවා ඉන් නැගිට රජගහා නුවර පිඬු සිඟා යමි’ යි එහි වැඩිය සේක. එ දවස සක්දෙරජුගේ පරිචාරික වූ පරවියන්ගේ පා වැනි පා ඇති පන්සියයක් දෙවඟනෝ තෙරුන් දැක ‘පිණ්ඩපාතය පිළිගන්වමු’ යි කලබල වී බත් වසුන් පන්සියයක් පිළියෙල කර ගෙණ අවුත් අතරමගැ රැක සිට ‘ස්වාමීන් වහන්ස! අපගේ මේ දානය පිළිගනු මැනැවැ, මෙය පිළිගෙණ අපට සංග්‍රහ කරන්නැ’ යි අයැද සිටියහ. ‘තෙපි යවු, මා යන්නේ දුප්පතුන්ට සංග්‍රහ කරන්ට ය’ යි තෙරුන් වදාළ කල්හි ‘ස්වාමීනි! අප නො නසන්න, අපේ මේ දානය පිළිගන්නැ’ යි නැවැතත් ඉල්ලා සිටියහ. ඒ වර ද උන්වහන්සේ උන් වළකාලූහ. එහෙත් ඈලා බැහැර නො ගියහ. තෙරණුවෝ එබව දැක ‘තෙපි තමන්ගේ පමණ නො දන්නහු ද, මින් ඉවත්ව යවු’ යි ඇඟිලිතුඩු එකතු කොට අසුරක් ගැසූහ. අසුර ගැසූ හඬ අසා බිය පත් වූ ඈලා එහි සිටින්නට අපොහොසත් ව සැලි සැලී දෙව්ලොවට ම පලා ගියහ.

සක්දෙව්රජ ඈලා දැක ‘තෙපි මෙතෙක් වේලා කො තැනැ ගියහු දැ’ යි ඇසී ය. ‘අපි සමවතින් නැගී සිටි මහසුප් තෙරුන්ට පිණ්ඩපාතය දෙන්නට ගියෙමු’ යි කී කල්හි ‘දුන්නු දැ’ යි ඇසී ය. උන්වහන්සේ අපෙන් පිණ්ඩපාතය පිළිගන්නට කැමැති නො වූහ’ යි එයට පිළිතුරු දුන් විට ‘එසේ නම් උන්වහන්සේ කුමක් කී සේක් දැ’ යි ඇසී ය. ‘දුප්පතුන්ට සංග්‍රහ කරන්නට ඕනෑ ය’ යි කියති’ යි කීහ. ‘තෙපි කොයි සැටියෙකින් ගියහු දැ’ යි සක්දෙව්රජ ඇසී ය. ‘දේවයන් වහන්ස! අපි ගියමෝ මේ සැටියෙන් ම ය, අමුතු ව වෙස් වලා නො ගත්තම්හ’ යි කීහ. උන්වහන්සේට පිණ්ඩපාතය දෙන්නට තොපට පිළිවන් කමෙක් නැත, පොඩ්ඩක් ඉන්න, මම දෙන්නම් පිණ්ඩපාත ය’ යි සක්දෙව්රජ දත්වැටුණු හිස කෙස් පැසුනු තුනටිය බිඳුනු ඇඟ රැලිවැටුනු කබ කෙල වැහෙන ඉතා මහලු රෙදිවියන්නකුගේ වෙස් ගෙණ සුජාතා වත් එබඳු මැහැල්ලියක කොට රෙදිවියන්නන් වසන ගෙවල් පෙළක් මවා නූල් දිග් ගස්සමින් එහි සිටියේ ය. මහසුප් තෙරණුවෝ ‘දුප්පතුන්ට සංග්‍රහ කරමි’ යි නුවර බලා වඩින සේක් නුවරින් පිටතදී ම රෙදිවියන්නන් වසන ඒ කඩපෙළ දැක නූල් දිග් ගසමින් එහි හුන් මහලු මැහැලියන් දෙදෙන දුටු සේක. ඒ වේලෙහි ශක්‍ර තෙමේ නූල් දිග හරිමින් හුන්නේ ය. සුජාතා තොමෝ නූල් දණ්ඩ වඩමින් සිටියා ය. තෙරුන්නාන්සේ මොවුන් දැක ‘අයියෝ! මෙ තරම් මහලුව ද දිවි රැකුම සඳහා මොවුහු වැඩ කරති, මොවුන්ට වඩා දුප්පතුන් මේ නුවරැ ඇති විය නො හැකි ය, මොවුන් දෙන කැඳ ටිකක් වේවා, දෙන කොයි දෙයක් නමුත් පිළිගෙණ මුන්ට සංග්‍රහ කරන්නට ඕනෑ ය’ යි සිතා ඔවුන්ගේ ගේ දිහාවට වැඩි සේක.

සක්දෙව්රජ, වඩින උන්වහන්සේ දැක ‘සොඳුර! මාගේ හාමුදුරුවන් වහන්සේ මෙහි වඩිති, තී උන්වහන්සේ නො දැක්කා සේ බිම බලා හිඳුව, මම කිසිත් නො හඟවා බත් ටිකක් පිළිගන්වාලමි’ යි කී ය. තෙරුන් වහන්සේ එහි වැඩම කොට ගේදොර වැඩ සිටි සේක. ඔවුහු තෙරුන් නො දැක්කවුන් සේ තමන්ගේ වැඩ කරමින් ටිකක් කල් යැවූ හ. ගේ ඉදිරියෙහි භික්‍ෂු නමක් සිටින්නා සේ පෙණේ, සොඳුර! ටිකක් සොයා බලව’ යි ශක්‍රයා කීවිට ‘මට බැහැ, ඔයා ම සොයා බලන්නැ’ යි සුජාතාව කිවු ය. ඔහු ඈනුම් හරිමින් මැලිකම් දක්ව දක්වා ගෙන් දොරට බැස තෙරුන් දැක වෙවුල වෙවුලා පසඟ පිහිටුවා වැඳ, දෙ දණට අත් ගසා තතනමින් හති දදා නැගිට කෙලින්වී ‘මේ හාමුදුරුවෝ කවුරු දෑ’ යි කියමින් ටිකක් පස්සට වී ‘අනේ! හාමුදුරුවනේ! දැන් අපේ ඇස් බොහො ම ඇඳිරියි, නැගිට ගන්නට අමාරු’ යි කියමින් නලළෙහි අත තබා උඩ බලා ‘අනේ මට බොහොම දුක යි, මේ මහසුප් හාමුදුරුවෝ නො වෙද්ද, අපේ මේ පැල්දොරට වැඩියෝ බොහො ම කලකින් ය, පිළිගන්වන්නට මොකවත් තිබේ දැ’ යි නො දනිමි, කොහොම ද, කොස් දෙල් පලා තම්බපුවා මොකවත් ටිකක් තිබේ දැ’ යි සුජාතාවගෙන් ඇසී ය. ඕ තොමෝ ද, තුනටියෙහි අත තබා ගෙණ ලෑටි ලෑටි ව කෙඳිරි ගාමින් බත් පොඩ්ඩක් තිබේ ය’ යි කිවු ය. එවිට ශක්‍ර තෙමේ ‘ස්වාමීනි! රසගුණ හොඳ නරක නො සලකා අපට කරුණා කරන්නැ’ යි කීයේ ය. ස්ථවිරයන් වහන්සේ ‘දෙන පලා ටිකක් වුවත් ගෙණ මොවුන්ට සංග්‍රහ කරමි’ යි පාත්‍රය දුන්හ.

එවිට ශක්‍ර තෙමේ ගෙතුළට ගොස් ‘ඝටිඔදන’ නම් බතක් සැළියෙන් නගා පාත්‍රය පුරවා ගෙණ අවුත් තෙරුන් අතැ තැබී ය. ඒ බත් නොයෙක් මාලු පිණියෙන් පිරී පැවැත්තේ ය. එහි සුවඳ රජගහානුවර මැඩ සිටියේ ය. ‘මේ පිණ්ඩපාතය දුන් මිනිහා ඉතා දුප්පතෙකි, පිණ්ඩපාතය නම් දුප්පත් නො වේ, පිණ්ඩපාතයෙන් දුප්පතෙකැ’ යි සිතනු බැරි ය, මෙය ශක්‍රයාගේ භෝජනයක් වැනි ය, මොහු කවරෙක් දැ’ යි සිතා බැලූ ස්ථවිරයන් වහන්සේට ඔහු ශක්‍රයා බව පෙණී ගියේ ය. එවිට උන්වහන්සේ ‘තා කළේ ලොකු වරදෙකි, ලොකු අපරාධයෙකි, දුප්පතුන්ගේ සැපත උදුරා ගැන්ම කොතරම් අයුතු ද, එය දෙවිකමට තබා මිනිස්කමටවත් නො හොබී, අනුන්ගේ දේ පැහැරගැන්ම තිරිසන් කමෙකි, දුප්පතාගේ ගුණ නො සලකන්නා තිරිසනාටත් වඩා පහත් ය, තට නම් යසඉසුරෙන් අඩුවෙක් නැත, එසේ තිබියදීත් දුප්පතාට ලැබෙන්නට තුබූ යහපත උදුරා ගැණීම මහත් සැහැසි කමෙක් ය, එ හෙයින් ඔබ මහා සාහසිකයෙක්, දුප්පතකු විසින් අද මේ දන දෙන ලද්දේ නම්, ඔහුට සෙනෙවිතනතුරක් හෝ සිටුතනතුරක් ලැබෙනු එකාන්ත ය, තා කළේ දරුණු අපරාධයෙකැ’ යි වදාළ සේක. ‘ඇයි, ස්වාමීනි! මෙසේ වදාරන්නෝ මට වඩා දුප්පතෙක් මෙහි සිටී දැ’ යි ඔහු කීවිට ‘කුමක් නිසා දුප්පත් වූ තෙපි දෙව්ලොව දෙසැප විඳිහු දැ’ යි විචාළ සේක. ‘ස්වාමීනි! කාරණය නම් එහෙම තම යි, බුදුරජුන් ලෝ පහළවීමට කලින් කළ පිණකින් මම මේ සම්පත්තිය ලැබීමි, බුදුරජුන් ලෝ පහළවූවාට පසු පින්කළ තිදෙනෙක් චූලරථ-මහාරථ-අනෙවණ්ණ නමින් දෙව්ලොව ඉපිද සිටිත්, ඒ තිදෙන ම මට වඩා හැම අතකින් ම තේජවත් ය, ඔවුන් තිදෙනා මා ඉදිරියෙහි නැකැත් කෙළියට, ඇතුල්වීථියට වන් කල්හි මම පැන ගොස් ගෙට වදිමි, ඔවුන්ගේ සරීරයෙන් නික්මෙන තෙජස, මාගේ සරීරය ඔබා ගෙණ යට කොට සිටි යි, මාගේ සිරුරෙන් නික්මෙන තෙජස ඔවුන්ගේ සිරුරු යටපත් කිරීමෙහි අපොහොසත් ය, ඒ නිසා ස්වාමිනි! මා තරම් දුප්පතෙක් කො තැනැ වේ දැ යි බලා වදාරන්නැ’ යි ශක්‍රයා කී ය. ‘දැන් කරන්නට දෙයක් නැත, මින්පසු මේ ලෙසට මා රවටා කැඳ බත් දෙන්නට සූදානම් නො විය යුතු ය’ යි වදාළවිට ‘එසේ වේවා, පින්වතුන් වහන්සේට දනක් දුන්නොත් එයින් විපාකයෙක් නැද්දැ’ යි ඇසී ය. ‘ඇතැ’ යි උන් වහන්සේ වදාළ සේක. ‘එසේ නම් ස්වාමීනි! එය මාගේ වැඩෙකැ’ යි කියා ශක්‍ර තෙමේ තෙරුන් වැඳ සුජාතාවන් ගෙණ තෙරුන් පැදකුණු කොට අහසට නැග

උදන් අනමින් දෙව්ලොව ගියේ ය. ‘එකං සමයං භගවා රාජගහෙ විහරති වෙළුවනෙ කලන්දකනිවාපෙ -පෙ- ආකාසෙ අන්තලික්ඛෙ තික්ඛත්තුං උදානං උදානෙසි’ යනු, එ හෙයින් කියන ලදී.

විහාරයෙහි වැඩ සිටියා වූ සම්මා සම්බුදු රජානන් වහන්සේ එ හඬ අසා ‘මහණෙනි! බලවු, සක්දෙව්රජ උදන් අනමින් අධිකතර සන්තෝෂයෙන් අහසින් යන සැටි’ යි වදාළවිට ‘ස්වාමීනි! මෙසේ ප්‍රීති වාක්‍යය කියමින් අහසින් යෑමට ඔහු කළේ කුමක් දැ’ යි භික්‍ෂූන් වහන්සේලා ඇසූහ. ‘මාගේ පුත් මහසුප් තැන රවටා ඒ තැනට පිණ්ඩපාතයක් දී ඉන් ලැබෙන විපාකය මහත්බව දැන ප්‍රීතිවාක්‍යය කියා’ යි උන්වහන්සේ වදාළ ස්ක. ‘ස්වාමීනි! දෙව්ලොව සිටි ශක්‍ර තෙමේ මහසුප් තෙරුන්ට දෙන පිණ්ඩපාතයෙහි විපාක මහත්බව කෙසේ දැන ගත්තේ දැ’ යි භික්‍ෂූන් ඇසූ විට ‘මහ‍ණෙනි! මා පුතා වැනි වූ පිණ්ඩපාතයෙන් ජීවත්වන්නහුට දෙවියෝ මනුෂ්‍යයෝ යක්‍ෂරාක්‍ෂයෝ ප්‍රිය කෙරෙති’ යි වදාළ බුදුරජානන් වහන්සේ ඒ වේලෙහි තමන් වහන්සේත් ‘තමන් පොෂණය කරණ අනුන් පොෂණය නො කරණ සන්හුන් ඉඳුරන් හා කෙලෙස් ඇති සිහි ඇති පිණ්ඩපාතික භික්‍ෂුනමට නම් දෙවියන් කැමැති වෙති’ යන අර්‍ත්‍ථවත්,

මේ ප්‍රීතිවාක්‍යය වදාළ සේක. නැවැත ද ‘මහණෙනි! මා පුතුගේ සිල්සුවඳින් මෙහෙයුනු සක්දෙව්රජ තෙමේ ඒ තැන වෙත පැමිණ පිණ්ඩපාතය දී ගියේ ය’ යි වදාරා මේ ධර්‍මදේශනාව ද කළ සේක:-

යම් මේ තුවරලා සඳුන් පිළිබඳ සුවඳෙක් වේ ද, මේ සුවඳ ස්වල්ප මාත්‍ර වේ. සිල්වතුන්ගේ යම් සිල්සුවඳෙක් වේ නම්, එය උතුම් වූයේ දෙලොවෙහි ද හමයි.

අප්පමත්තො = ස්වල්පමාත්‍ර වේ. ඉතා ම ටිකයි.

පරිත්තපරිමාණො’ යනු එහි අටුවා ය. තේරුම, ස්වල්පමාත්‍ර වේ යනු යි. ඉතා ටිකැ යි කී සේ ය. සඳුන්වල හා තුවරලාවල සුවඳ ඉතාටික ය යනු අදහසි.

සිලවතං ගන්‍ධො = සිල්වතුන්ගේ සිල්සුවඳ.

යමක්හට සිල් ඇත්තේ ද හෙතෙමේ සිල්වත් නමි. ඔහු කෙරෙහි වූ ඒ සීලයම සීලගන්‍ධ’ නම් වේ.

සතුන්මැරීම් ආදි වූ පව්කම්වලින් වළකින්නහු හෝ වත්පිළිවෙත් පුරන්නහු පිළිබඳ චේතනා- චෛතසික-සංවර-අව්‍යතික්‍රම යන මේ, සිල් නම් වේ. කිං සීලං? යන ප්‍රශ්නයෙහි ලා දුන් චෙතනාසීලං, චෙතසිකං සීලං, සංවරො සීලං, අවිතික්කමො සීලං, යන පිළිතුර එය අපට කියාලන්නේය.

එහි චේතනාසීලය යි කීයේ, සතුන්මැරීම් පව්කම්වලින් වළකින්නහුන්ගේ හෝ වත්පිළිවෙත් පුරන්නහුගේ සිත්හි යෙදෙන චේතනාව ම ය. පව්කම්වලින් වළකින්නහුගේ, වත්පිළිවෙත් පුරන්නහුගේ ඒ පිළිබඳ සිත, ඒ සිතෙහි යෙදෙන චේතනාව ප්‍රධාන කොට ඇති ඒ චේතනාව හා එක් ව උපදින අනික් චෛතසික, මෙහිලා චේතනාසීලැ යි දතයුතු ය. තව ද ප්‍රාණඝාතාදිය හැර සිටියහුගේ ඒ ප්‍රාණඝාත -අදත්තාදාන - කාමමිථ්‍යාචාර - මුසාවාද - පිසුණ වචන - එරුසවචන - සම්ඵප්පලාප යන සත්වැදෑරුම් වූ කර්‍මපථචේතනා ද චේතනාසීලැ යි ගැණේ.

ප්‍රාණඝාතාදියෙන් වළකින්නහුට ඒ වේලෙහි සිතෙහි ඇතිවන සම්මාවාචා - සම්මාකම්මන්ත - සම්මා ආජීව යන විරතිචෛතසික තුන, චෛතසිකසීල නම් වේ.

පාතිමොක්ඛ-සති-ඤාණ-ඛන්ති-විරිය යන සංවර පස හා පාපභීරුකකුලපුත්‍රයන්ගේ සම්පත්තවිරතිය සංවරසීල නම් වේ.

සමාදන් වූ ශික්‍ෂපද, කයින් හා වචනයෙන් නො කඩ කොට රැකීම, අවීතික්කමසීල නම් වේ.

සමාධාන-උපධාරණ වශයෙන් සීල’ යන්නෙහි අර්‍ත්‍ථ දෙකක් ඇත්තේ ය. සුසීලත්‍යවශයෙන් (යහපත්බව නිසා) කායකර්‍මාදීන්ගේ විසිර නො යෑම සමාධාන නම් වේ. ප්‍රතිෂ්ඨාවශයෙන් කුශල ධර්‍මයන් දැරීම කුශල කර්‍මයන්ට ආධාරභාවය උපධාරණ නම් වේ. චේතනාදීවශයෙන් නන් වැදෑරුම් වූ සීලයෙහි ලක්‍ෂණය ද සමාධාන උපධාරණ වශයෙන් දෙ වැදෑරුම් වූ මේ සීලනය මැ යි.

සීලයෙන් දුශ්ශීලභාවය නැසී යයි. දුශ්ශීලභාවය නැසී යෑම සීලයාගේ රසය යි. හෙවත් සීලයාගේ කෘත්‍යරසය යි. ශීලය ධ්‍යානාදිගුණලාභයට ද කරුණු වේ. සීලයෙහි ඇති ධ්‍යානාදි ගුණදායකත්වය සම්පත්තිරස ය යි කියයුතු ය. සම්පත්තිරසය වන්නේ වැරදි නැති ගුණදහම් ය. කය-වචන-සිත යන තුන් දොරෙහි පිරිසිදුකම සීලයාගේ ප්‍රත්‍යුපස්ථානය වේ. ලජ්ජා-භය දෙක සීලයට ආසන්නකාරණය වේ. ලජ්ජා භය දෙක ඇති විටම ය සීලය උපදනේ. එ දෙක නැතිවිට ඉපැත්මෙක් ද පැවැත්මෙක් ද නැත.

අවිප්‍රතිකාරාදිගුණලාභය සීලයාගේ ආනිසංස ය යි. භෝග ලැබීම-ගුණ පැතිරීම-රජුන් කරා එළැඹීම-නො මුළාව කලුරිය කිරීම-මරණින් මතු දෙව්ලොව ඉපදීම යනාදිය ද සීලයාගේ ආනිසංස යි.

“පංචිමෙ ගහපතයො! ආනිසංසා සීලවතො සීලසම්පදාය. කතමෙ පංච? ඉධ ගහපතයො සීලවා සීලසම්පන්නො අප්පමාදාධිකරණං මහන්තං භොගක්ඛන්‍ධං අධිගච්ඡති අයං පඨමො ආනිසංසො සීලවතො සීලසම්පදාය -පෙ- පුනචපරං ගහපතයො සීලවා සීලසම්පන්නො කායස්ස හෙදා පරම්මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උප්පජ්ජති අයං පඤ්චමො ආනිසංසො සීලවතො සීලසම්පදාය, ඉමෙ ඛො ගහපතයො! පංච ආනිසංසා සීලවතො සීලසම්පදාය” යනු එහිලා දන්නේ ය.

තව ද සබ්‍රහ්මචාරීන්ට ප්‍රියමනාපවීම ආදිකොට ඇති ආස්‍රවයන් නැති කිරීමෙන් ලැබෙන රහත්බව කෙළවර කොට ඇති නොයෙක් අනුසස් සීලයෙන් ලැබේ.

ශාසනාවචරකුලපුත්‍රයන්ට පිහිටවනුයේ සීලය යි. එහි අනුසස් මෙතෙකැ යි නො කිය හැකි ය. යමුනා-ගඞ්ගා ආදී ගඞ්ගා ජලයකින් සත්වයන්ගේ කෙලෙස්මල සෝදාලන්නට නො හැකි ය. කෙලෙස්මල සෝදා හැරීමෙන් සත්වයන් පිරිසිදු කරණුයේ සීල නැමැති ජලය යි. සත්වයන් කෙලෙස්තැවුම් සන්සිඳුවනුයේ සීලය යි. මෙඝ-වාත-හරිචන්දනාදීහු එහිලා අපොහොසත් ය. දෙව්ලෝ නැගීමට හිණ වනුයේත් නිවන් පුර වැදීමට දොරටු වනුයේත් සීලය යි. සිල් අබරණින් සැරසුනෝ ම ලොව බබලති. මුක්තාමාණික්‍යාදිආභරණයෙන් සැරසුනවුන්ගේ එබඳු බැබලීමෙක් නැත. ආත්මානුවාදාදිභය විනාශ කොට කීර්තියසස් එළවනුයේ ද, සියලු ගුණයන්ට මුල් වූයේ ද, සියලු දොස් නසනුයේ ද සීලය යි.

ශීලනලක්‍ෂණයෙන් එක් වැදෑරුම් වන සීලය, චාරිත්ත-වාරිත්ත වශයෙන්, ආභිසමාචාරික-ආදිබ්‍රහ්මචරියක වශයෙන්, විරති අවිරති වශයෙන්, නිස්සිත - අනිස්සිත වශයෙන්, කාලපරියන්ත ආපාණකොටික වශයෙන්, සපරියන්ත - අපරියන්ත වශයෙන්, ලොකිය, ලොකුත්තර වශයෙන් දෙ වැදෑරුම් වේ.

හීන-මජ්ඣිම-පණීත වශයෙන්, අත්තාධිපතෙය්‍ය-ලොකාධිපතෙය්‍ය-ධම්මාධිපතෙය්‍ය වශයෙන්, පරාමට්ඨ-අපරාමට්ඨ-පටිප්පස්සද්ධි වශයෙන්, විසුද්ධ අවිසුද්ධ-වෙමතික වශයෙන්, සෙඛ-අසෙඛ-නෙව සෙඛනාසෙඛ වශයෙන් තෙ වැදෑරුම් වේ.

හානභාගීය - ඨිතිභාගීය - විසෙසභාගීය - නිබ්බෙධභාගීය වශයෙන්, භික්ඛු-භික්ඛුනී-අනුපසම්පන්න-ගහට්ඨ වශයෙන්, පකති-ආචාර-ධම්මතා-පුබ්බහේතුකවශයෙන්, පාතිමොක්ඛ-ඉන්ද්‍රිය-ආජීවපාරිසුද්ධි-පච්චයසන්නිස්සිත වශයෙන් සිවු වැදෑරුම් වේ.

පරියන්තපාරිසුද්ධි - අපරියන්තපාරිසුද්ධි - පරිපුණ්ණපාරිසුද්ධි - අපරාමට්ඨපාරිසුද්ධි - පටිපස්සද්ධිපාරිසුද්ධි වශයෙන්, පහාණ-වෙරමණී-චේතනා-සංවර-අවීතික්කම චශයෙන් පස් වැදෑරුම් වේ.

මේ මතු කියනු ලබන්නී මෙහි කෙටිකතා යි. සීලයෙහි එක්වැදෑරුම් සැටි කියන ලද්දේ ය. ‘මේ දේ කළ යුතු ය, යි බුදු රජුන් විසින් පණවා වදාළ සිකපදයන්හි එසේ පිළිපැදීම චාරිත්ත සීලය යි. ‘චරන්ති තස්මිං සීලෙ පරිපූරකාරිතාය පවත්තන්තීති = චාරිත්තං’ යන මෙයින් එය පැහැදිලි වේ. ‘මේ දේ නො කළ යුතුය, යි ප්‍රතික්ෂේප කරණ ලද්දහුගේ නො කිරීම චාරිත්තසීලය යි. ‘වාරිතං තායන්ති රක්ඛන්ති තෙනාති වා = වාරිත්තං’ යනු එහි අර්‍ත්‍ථසමර්‍ත්‍ථනය යි. චාරිත්තසීලය ශ්‍රද්ධාවෙන් හා වීර්‍ය්‍යයෙන් ද වාරිත්තසීලය ශ්‍රද්ධාවෙන් ද සිදුකළ යුතු ය.

උතුහැසිරීම අභිසමාචාරය, යි කියනු ලැබේ. අභිසමාචාර ය ම ආභිසමාචාරික නම් වේ. එ නම්, ස්‍රෝතාපත්ත්‍යාදිමාර්‍ගඵල සංඛ්‍යාත අභිසමාචාරය අරභයා පණවන ලද සීලයයි. ආජීවට්ඨමක සීලයෙන් අන්‍ය වූ සීලයන්ට ආභිසමාචාරික යනු නමෙකි. මාර්‍ග බ්‍රහ්මචර්‍ය්‍යයට පෙරටුවෙහි වූයේ ආදිබ්‍රහ්මචරියක නමි. ආජීවට්ඨමක සීලයට මේ නමෙකි. මේ සීලය මාර්‍ගයට පූර්‍වභාගයෙහි ම පිරිය යුතු ය. ‘පුබ්බෙ ව ඛො පනස්ස කායකම්මං වචීකම්මං ආජීවො, සුපරිසුද්ධො හොති’ යනු සූත්‍රයි. ප්‍රාණඝාතාදිත්‍රිවිධකාය දුශ්චරිතයෙන් හා මුසාවාදාදිචතුර්විධවාග්දුශ්‍චරිතයෙන් ද මිථ්‍යාආජීවයෙන් ද වැළකීම සඳහා සමාදන් වන සීලය, ආජීවට්ඨමකසීල නම් වේ.

තව ද යම් ක්‍ෂුද්‍රානුක්‍ෂුද්‍රශික්‍ෂාපද කෙනෙක් වෙත් ද, ඒ හැම ආභිසමාචාරිකසීලයෙහි ඇතුළත් ය. පචිති-දුක්කට-දුබ්භාසිත ශික්‍ෂාපදව්‍යතික්‍රමණය නො කිරීම, ආභිසමාචාරික සීල ය, යි දත යුතු ය. තවත් චුලවග්ග-මහාවග්ග දෙක්හි ඇතුළත් වූ කඳුවත් පිරීම, ආභිසමාචාරිකසීලය යි. පාරාජිකා-සංඝාදිසෙසශික්‍ෂාපද නො කඩ කොට රැකීම, ආදිබ්‍රහ්මචරියක සීලය යි. තවත් ලෙසකින් භික්ඛු-භික්ඛුනීඋභයවිභඞ්ගයෙහි ඇතුළත් වූ සිකපදරැකීම, ආදි බ්‍රහ්මචරියක සීලය යි ගැනේ. ‘යම් මහණෙක් ආභිසමාචාරික සීලය නො පුරන්නේ නම්, ඔහු ආදිබ්‍රහ්මචරියකසීලය පුරන්නේ ය, යනු ඒකාන්තයෙන් නො විය හැක්කේ ය. කවදත් ඒ නො වන්නෙකි. මේ එහි දේශනා ය:- ‘සො වත භික්ඛවෙ භික්ඛු ආභිසමාචාරිකං ධම්මං අපරිපූරෙත්වා ආදිබ්‍රහ්මචරියකං ධමමං පරිපූරෙස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජති’ යනු.

ප්‍රාණඝාතාදියෙන් වළකින්නහුට ඒ වේලෙහි පහළවන වීථිචිත්තයෙහි යෙදුන සම්මාවාචා-සම්මාකම්මන්ත-සම්මාආජීව යන විරති තුන, විරතිසීල යි ද, එහි ම උපදින. සෙසු චේතනාදිය අවිරතිසීල යි ද ගැණේ.

තණ්හානිස්සය-දිට්ඨිනිස්සය යි නිස්සය දෙකෙකි. එහි ‘මම් දෙවියෙක් හෝ වන්නෙමි, අන්‍යතර දෙවියෙක් හෝ වන්නෙමි යි භවසමපත්තිය කැමැති වෙමින් පුරණ සීලය, තණ්හානිස්සිතසීල යි ද ‘සීලයෙන් ම ශුද්ධිය වන්නී ය’ යි දැකීමෙන් පුරණ සීලය, දිට්ඨි නිස්සිතසීල යි ද දතයුතු ය. මේ නිස්සය දෙකට නො බැදුනු ඒ හා ගැටීමක් නැති ලෞකික-ලෝකෝත්තරසීල, අනිස්සිතසීල නම් වේ.

කාල සීමාවක් ඇතිව රකිනු ලබන්නේ කාලපරියන්තසීල යි ද, දිවිහිම් කොට රකිනු ලබන්නේ ආපාණකොටිකසීල යි ද කියනු ලැබේ.

ලාභ - යස - ඤාති අඞ්ග - ජීවිත යන මොවුන් අතුරෙහි යම් කිසිවක් අපේක්‍ෂා කොට රකින සීලය, සපරියන්ත නම් වේ. එහි ඇතැම් කෙනෙක් ‘ලාභයක් ලබමි’ යි ලාභහේතුවෙන් සිල් සමාදන් වෙති. ලාභය ලත් කල සිල් බිඳලති. තම බලාපොරොත්තුව ඉටු වු කල්හි සිල් නො රකිති. සිල් රකින්නේ බලාපොරොත්තුව ඉටුවන තෙක් ය. සෙස්ස ද මේ නයින් සැලකිය යුතු ය. මෙබඳු සිල් පිරිසිදු නො වේ. බුධාදිවිඥයන් විසින් නො ද පැසසුනේ ය. සමාධියට හිත නො වේ. නිවන් පිණිස නො පවතී. ලාභාදීන් අතුරෙහි කිසිවක් නො තකා රකින සීලය, අපරියන්ත නමි. ඇතැම් කෙනෙක් තමන් සමාදන්ව රකින සීලය, ලාභාදිය හේතුකොට බිඳ හැරීමෙහි චින්තාමාත්‍රයකුදු නො කරති. මෙසේ රකින සීලය, සමාධියට හිත වේ. නිවන් පිණිස පවතී.

ආස්‍රවසහිත වූ සීලය, ලොකියසීල නම් වේ. පුහුදුන් විසින් රකින සීලය ලෞකික යි කීසේ ය. අස්‍රවරහිත වූයේ ලොකුත්තර සීල නමි. සෝතාපන්නාදි ආර්‍ය්‍යයන් විසින් රකින සීලය ලොකුත්තර යි කී සේ ය. ලෞකිකශීලය, භවසමපත් සිදු කරණුයේ භවයෙන් මිදීමට ද කරුණු වේ. ලෝකෝත්තරශීලය භවනිස්සරණය සිදු කරණුයේ ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂාඥානයට ද භූමි වේ.

හීන වූ ඡන්ද - චිත්ත - වීර්‍ය්‍ය - ප්‍රඥා යන මෙයින් යුක්ත ව රකිනු ලබනුයේ හීනශීල නම් වේ. මද්ධ්‍යම වූ ඡන්ද - චිත්ත - වීර්‍ය්‍ය - ප්‍රඥා යන මෙයින් යුක්ත ව රකිනු ලබනුයේ මධ්‍යමශීල නම් වේ. ප්‍රණීත වූ ඡන්ද - චිත්ත - වීර්‍ය්‍ය - ප්‍රඥා යන මෙයින් යුක්ත ව රකිනු ලබනුයේ ප්‍රණීතශීල නම් වේ.

තව ද කීර්තිය ලබනු කැමැති ව සමාදන්වන ලද්දේ හීන ශීලය යි. පින්පල කැමැති ව සමාදන්වන ලද්දේ මද්ධ්‍යමශීලය යි. ‘මෙය සමාදන් විය යුත්තෙක් ම ය’ යි ආර්‍ය්‍යභාවය කැමැති ව සමාදන්වන ලද්දේ ප්‍රණීතශීලය යි. ‘සිල්වත් වූයේ මම ම වෙමි, අන්‍යයෝ දුශ්ශීලයෝ ය, පාපධර්‍ම ඇත්තෝ ය’ යි තමන් උසස්කොටත් අනුන් පහත්කොටත් දැක්වීමෙන් රකින සීලය, හීන ය. එබඳු පහත් පව් අදහස්වලින් නො කිලිටි වූ පෘථග්ජනයන්ගේ සීලය, මධ්‍යම ය. ලෝකෝත්තරශීලය ප්‍රණීත ය. තෘෂ්ණාවශයෙන් භවභෝග සම්පත් බලාපොරොත්තුවෙන් හෝ රකින සීලය හීන ය. තමන් පමණක් සසරින් මිදෙනු පිණිස රකින සීලය මද්ධ්‍යම ය. සියලු සතුන් සසර දුකින් මුදනු සඳහා බොධිසත්වයන් විසින් රකින සීලය, ප්‍රණීත ය.

තමාට සුදුසු දේ හැර තමා ම ගුරු කොට ගෙණ හෙවත් මා වැන්නෙකු විසින් පව්කම්කිරීම නො සුදුසු යැ යි ආත්මගෞරවය උපදවා රකිනු ලබන්න, අත්තාධිපතෙය්‍යසීලය යි. ලෝකාපවාදය දුරලනු කැමැත්තෙන් ලෝකය ගරු කොට ගත්තහු විසින් රකිනු ලබන්න, ලොකාධිපතෙය්‍යසීලය යි. ධර්‍මය මහත් ආනුභාව ඇත්තෙක, සත්වයා නිවනට පමුණුවන්නෙක, යනාදින් ධර්‍මයෙහි මහත්බවට පුදනු කැමැත්තෙන් ධර්‍මය ගරු කොට ගත්තහු විසින් රකිනු ලබන්නේ, ධම්මාධිපතෙය්‍යසීලය යි.

‘මම මේ ශීලයෙන් ප්‍රසිද්ධ හෝ අප්‍රසිද්ධ දෙවියෙක් වන්නෙමි’ යි තෘෂ්ණාවශයෙන් ද, ‘සීලයෙන් ශුද්ධිය වන්නී ය යි දෘෂ්ටිවශයෙන් ද, අල්ලා ගන්නා ලද්ද, පරාමට්ඨසීලය යි. කල්‍යාණපෘථග්ජනයා විසින් සෝතාපත්තිආදිමාර්‍ගයන් ලැබීමට සමාදන් වන සීලය ද සප්තශෛක්‍ෂයන්ගේ මාර්‍ගචිත්තයන්හි යෙදෙන විරතිචේතනාදිය ද තෘෂ්ණා දෘෂ්ටීන් විසින් නො ගන්නා ලද්දේ අපරාමට්ඨසීලය යි. ‍ශෛක්‍ෂයන්ගේ හා අශෛක්‍ෂයන්ගේ ඵලසිත් හා යෙදෙන විරති චෛතසික කෙලෙස් විඩා සන්සිඳුවන්නේ පටිප්පස්සද්ධිසීලය’ යි.

කිසිත් ඇවැතකට නො පැමිණ රකින සීලය ද, ඇවැත්වලට පැමිණිය ද පැමිණි ඒ ඇවැත් දෙසා ගැණීම් ආදී වශයෙන් පිළියම් කළ සීලය ද, විසුද්ධසීලය යි. වස්තු-ආපත්ති-අජ්ඣාචාර යන මෙහි විමති ඇත්තහුගේ සීලය, වෙමතික නමි. මස් ලැබ මේ වැලඳිය යුතු ද, නො වැලඳිය යුතු දැ යි යන සැකය, වස්තු විමතිය යි. තමා පැමිණි ඇවැත කිමැ යි උපදනා සැකය, ආපත්ති විමතිය යි. ඇවැතට පැමිණියෙම් ද, නො පැමිණියෙම් දැ යි වන සැකය, අජ්ඣාචාරවිමතිය යි. වෙමතිකයෙහි විනයධරයන් විචාරා විමතිය දුරු කරගත යුතු ය. එවිට ඔහුට සැප පිණිස වන්නේය එය.

සෙඛසීල නම්, චතුර්විධආර්‍ය්‍යමාර්‍ගයන් හා ත්‍රිවිධශ්‍රාමණ්‍යඵලයන් හා යෙදුනු විරතිචේතනාදිය යි. අසෙඛසීල නම්, රහතුන් වහන්සේගේ ඵලචිත්තයන් හා යෙදුනු විරතිචේතනාදිය යි. නෙවසෙඛනාසෙබසීල නම්, පෘථග්ජනයන්ගේ සීලය යි.

යම් අඥානයෙක් දුශ්ශීලයන් සේවනය කරණුයේ සිල්වතුන් සේවනය නො කෙරේ ද, වරදෙහි දොස් නො දක්නේ වැරදි අදහස් බහුල කොට ඇත්තේ ද, ඉන්ද්‍රියසංවරයෙක් නැත්තේ නො හික්මුනේ ද, ඔහුගේ සීලය, හානභාගීය නම් වේ. පිරිහීම් කොටසෙහි සිටි සීලය යි කී සේ ය. යමෙක් තමන් සමාදන් වූ සීලසම්පත්තියෙන් තුටු පහටු වූයේ කර්‍මස්ථානානුයෝගයෙහි චින්තා මාත්‍රයකුත් නො උපදවා ද, එසේ තමන් සමාදන් වූ ශීලමාත්‍රයෙන් සතුටු ව මත්තෙහි විශේෂාධිගමයක් පිණිස වීර්‍ය්‍යය නො කරන්නහුගේ සීලය, ඨිතිභාගීය නම් වේ. පිරිහීම් වැඩීම් දෙකට නො වැටී සිටි සීලය යි කී සේ ය. යමෙක් සීලසම්පන්න ව සමාධිය පිණිස වීර්‍ය්‍ය කෙරේ ද, ඔහුගේ සීලය, විසෙසභාගීය නම් වේ. යමෙක් ශීලමාත්‍රයෙන් සතුටට නො පැමිණ විදර්‍ශනාවෙහි යෙදුනේ වේ ද, ඔහුගේ සීලය, නිබ්බෙධභාගීය නම් වේ.

භික්‍ෂූන් උදෙසා පණවන ලද ශික්‍ෂාපද හා භික්‍ෂුකීන් උදෙසා පැණ වූ ශික්‍ෂාපද අතුරෙහි භික්‍ෂූන්ට ද සාධාරණ සේ පැණ වූ ශික්‍ෂාපද, භික්ඛුසීල නම් වේ. භික්‍ෂුකීන් උදෙසා පණවන ලද ශික්‍ෂාපද හා භික්‍ෂූන් උදෙසා පැණ වූ ශික්‍ෂාපද අතුරෙහි භික්‍ෂුකීන්ට ද සාධාරණ සේ පැණ වූ ශික්‍ෂාපද, භික්ඛුනීසීල නම් වේ. සාමණේර - සාමණේරීගේ දසසීලය, අනුපසම්පන්නසීල නම් වේ. උපාසක-උපාසිකාවන්ට නීත්‍යශීලවශයෙන් පැණ වූ සික පද පස හා උත්සාහ ඇතිවිට රැකිය යුතුය යි පැණ වූ දසසිකපද හා, උපොසථඞ්ග වසයෙන් වදාළ සිකපද අට හා ගහට්ඨසීල නම් වේ.

පකතිසීල නම් වනුයේ, උතුරුකුරු දිවයින් වැස්සන්ගේ ස්වභාවයෙන් රැකෙන පංචසීලය යි. ආචාරසීල නම් වනුයේ, කුල-දෙශ-තීර්‍ත්‍ථක යන මොවුන් කෙරෙහි වූ යහපත් සිරිත් ය. කුලපරම්පරා වශයෙන් මිනිසුන් අතැ පවත්නා සිරිත් ඒ සැටියෙන් රැකගැණිම ආචාරසීල නමැ යි කී සේ ය. ‘ආනන්ද! යම් දවසෙක බෝධිසත්වයෝ මවුකුස පිළිසිඳ ගණිත් ද, එ තැන් පටන් බෝසත් මවට පුරුෂයන් කෙරෙහි කාමචින්තා පහළ නො වේ ය’ යි වදාළ බැවින් බෝසත්මවගේ මේ සවභාවය ධම්මතාසීල නම් වේ. මහාකාශ්‍යපාදි ශුද්ධසත්වයන්ගේ හා බොධිසත්වයන්ගේ, ඒ ඒ ජාතියෙහි පැවැති සීලය පුබ්බහේතුක නම් වේ.

‘ඉධ භික්ඛු පාතිමොක්ඛසංවරො විහරති’ යනාදීන් වදාළ හෙයින් පාතිමොක්ඛයෙහි පණවා වදාළ සිකපද නො කඩ කොට රැකීම පාතිමොක්ඛසංවරසීල නම් වේ. ‘යො චක්ඛුනා රූපං දිස්වා න නිමිත්තග්ගාහී හොති’ යනාදීන් වදාළ බැවින් ඇස-කණ-නාසය-දිව-සිරුර-සිත යන සඉඳුරන් සංවර කර ගැණුම, ඉන්ද්‍රියසංවරසීල නම් වේ. ආජීවය හේතු කොට පැණ වූ සවැදෑරුම් සිකපද ඉක්මවීම් වසයෙන් හා කුහනා-ලපනා-නෙමිත්තිකතා-නිප්පෙසිකතා-ලාභෙනලාභං නිජිගිංසනතා යන කුහකධර්‍මයන්ගේ වශයෙන් පවත්නා වැරදි ජීවිකාවෙන් වැළකීම, ආජීවපාරිසුද්ධිසීල නම් වේ. සිවුපසය ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කොට වැලඳීම, පච්චයසන්නිස්සිත සීල නම් වේ.

‘අනුපසම්පන්නානං පරියන්තසික්ඛාපදානං ඉදං පරියන්ත පාරිසුද්ධිසීලං’ යි වදාළ බැවින්, ගණනින් පිරිසිඳින ලද සිකපද ඇති අනුපසම්පන්නයන්ගේ සීලය, පරියන්තපාරිසුධිසීල නම් වේ. අනුපසම්පන්නසීලය, ගණනින් පිරිසිඳිනලදය. ‘උපසමපන්නානං අපරියන්තසික්ඛාපදානං ඉදං අපරියන්තපාරිසුද්ධි සීලං’ යි වදාළ බැවින්, ගණනින් නො පිරිසුන් සිකපද ඇති උපසම්පන්නයන්ගේ සීලය, අපරියන්තපාරිසුද්ධිසීල නම් වේ. සංවරවිනය යි කියූ සිකපද නව කෙළ දහස් එකසිය අසූකොටි පණස්ලක්‍ෂ සතියක් විනය පිටකයෙහි විස්තර වශයෙන් වදාළ බැවින්, මේ සීලය, පර්‍ය්‍යන්ත නො වේ දැ යි කෙනෙකුට ඇසිය හැකි ය. ගණනින් එසේ පර්‍ය්‍යන්තසහිත වූවත්, නිරවශේෂකොට සමාදන්වීම හා ලාභ-යස-ඥාති-අඞ්ග-ජීවිතවශයෙන් සීමාරහිත බව ගෙණ, අපරියන්තපාරිසුද්ධිසීලය යි කියනු ලැබේ.

පෙර මෙම සිරිලක ‘අම්මඛාදකතිස්ස’ නම් තෙරණු කෙනෙක් වූහ. උන්වහන්සේ එක් දුර්භික්‍ෂකාලයෙක දික්මගෙක වඩින සේක්, එක්තරා ගමකට පිඬු සිඟා ගියහ. එහි දී කිසිත් නො ලැබ විඩාවට පැමිණ අඹගසක් යට සිහිසෙවනේ වැතිර ගත්හ. ගස යට අඹ වැටී තුබුන ද, අඹ පිළිගන්වා ගන්නට එකකු නො සිටි බැවින්, අඹත් නො වළඳා ම බඩගින්නෙන් නිදා හුන්හ. එ වේලෙහි එහි පැමිණි උපාසකයෙක් උන්වහන්සේ දැක, විඩාවටපත් ව ඉන්නාබව දැන, අඹ මිරිකා පෙවූයේ ය. අඹපැනින් විඩා නො හැරුණුබව දුටු උපාසක තෙමේ උන් වහන්සේ දැතින් වඩා කර පිණවා ගෙණ සිය ගමට ගෙණ ගියේ ය. අතරමග දී මදක් සිහි ලැබූ තෙරණුවෝ

සිතමින් කියමින් උපාසකයාගේ කර උඩදී ම විවසුන් වඩා රහත් වූහ.

කල්‍යාණපෘථග්ජනයන්ගේ සීලය, උපසම්පදාවෙහි පටන් මොනවට පිරිසිදු කළ දෑරඟමිණක් සේ, මොනවට පිරියම් කළ රනක් සේ, ඉතා පිරිසිදු වූයේ, අකුසලයක් කරණු තබා සිතන පමණ මලයකිනුදු තොරවූයේ, රහත්බවට කරුණු වේ. ඒ සීලය, පරිපුණ්ණපාරිසුද්ධි නම් වේ.

සැටවයස් ඉක්මවා සිටි ‘මහාසඞ්ඝරක්ඛිත’ ස්ථවිරයන් වහන්සේ මරණමඤ්චකයෙහි හොත් සේක්, භික්‍ෂූන් විසින් ඔබ වහන්සේ ලැබූ ලොවුතුරු දහම් ඇති සේක් දැ’ යි විචාරණ ලද්දේ ‘මට ලොවුතුරුදහම් නැතැ’ යි කීහ. එහි සිටි උපස්ථායක භික්‍ෂු නමක් ‘ස්වාමීනි! ඔබවහන්සේ පිරිනිවි සේකැ යි අසා වටපිට දොළොස් යොදුනෙක තරම් තැනැ ඉන්නා මිනිසුන් රැස්වනු ඒකාන්ත ය, ඔබවහන්සේ පෘථග්ජන ව කලුරිය කළ සේකැ යි දැනුනොත්, ඔවුනට විපිළිසර හටගණු නො අනුමාන ය’ යි කී ය. ‘ඇවැත! මෙතේ බුදුරජුන් දකිනු කැමැත්තෙන් ම මම විවසුන් නො වැඩිමි, එසේ නම්, මා වඩා හිඳුවා මට පොඩ්ඩක් ඉඩ දෙව’ යි කීහ. උපස්ථායක තෙමේ එසේ කොට ගෙන් පිටතට ගියේ ය. ඇසිල්ලකින් රහත්බවට පැමිණි උන්වහන්සේ අසුරක් ගැසීමෙන් දැනුම් දුන්හ. රැස් වූ සංඝයා වහන්සේ ‘ස්වාමීන් වහන්ස! මේ මරණ මොහොතෙහි රහත්වීමෙන් ඔබවහන්සේ විසින් කරණ ලද්ද, ඉතා ලොකු වැඩෙකැ’ යි කීහ. ‘මා කළ මේ වැඩේ ලොකු අමාරු වැඩෙක් නො වේ, මා කළ අමාරු වැඩක් තමුන්නාන්සේලාට කියමි. මා පැවිදි වූ දා සිට අමතක කොටවත් නො දැන වත්, කළ වරදෙක් නැත, කවදා වත් මා කළ වරදක් ගැන මට දැනුම් නැත, අමාරු වැඩේ නම් ඒ ය’ යි උන්වහන්සේ වදාළ සේක.

සප්තශෛක්‍ෂයන්ගේ සීලය, දෘෂ්ටිවශයෙන් අල්ලා නො ගත් බැවින් අපරාමට්ඨපාරිසුද්ධිසීල යි කියනු ලැබේ. තව ද පෘථග්ජනයන්ගේ හෝ, භව වශයෙන් අල්ලා නො ගත් සීලය, අපරාමට්ඨපාරිසුද්ධිසීල යි ගැණේ. ‘කුටුම්බියතිස්සපුත්ත’ ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ සීලය මෙනි. උන්වහන්සේ සීලය නිසා, රහත්වන්නට සිතා තමා මරන්නට පැමිණි සතුරන්ට ‘මම දෙපා බිඳ ගෙණ තොපට පොරොන්දුවක් දෙමි, රාගසහිත වු මරණයට මම පිළිකුල් කරමි, මම එයට ලජ්ජිත වෙමි’ යි සංස්කාරධර්‍මයන්හි සිත යවා පාන්වත් ම රහත් වූහ.

එක්තරා මහතෙර කෙනෙක්, දැඩි සේ ගිලන් ව අහරගැණීමෙහි ද අපොහොසත් ව, තමන්ගේ මල මූ දෙකෙහි ගැලි ගැලී ඔබමොබ පෙරළෙමින් කල් යැවූහ. ඒ දුටු තරුණ භික්‍ෂු නමක් ‘අයියෝ! ජීවිත සංස්කාරයෝ දුක් වන්නාහ’ යි කියනු අසා ඔහුට කතා කොට ‘ඇවත! මම දැන් මැරෙමි, සග සැප ලබමි, එහි සැකයෙක් නැත, සීලය බිඳ දමා ලබන සම්පත්තිය නම්, මහණකම හැර ලබන ගිහිකම වැනි ය, මට වුවමනා සීලය සමග මැරෙන්නට ය’ යි කියූ උන්වහන්සේ එසේ ම හොත් සේක්, ඒ රෝගය ම සම්මර්‍ශන කරන්නෝ රහත් වූහ.

‘තථාගතසාවකානං ඛීණාසවානං පච්චෙකබුද්ධානං තථාගතානං අරහන්තානං සම්මාසම්බුද්ධානං ඉදං පටිප්පස්සද්ධි පාරිසුද්ධි සීලං’ යි වදාළ බැවින් රහතුන්ගේ පසේ බුදුරජුන්ගේ සම්මා සම්බුදුරජුන්ගේ සීලය, පටිප්පස්සද්ධිපාරිසුද්ධිසීල නම් වේ. ඒ සීලය මුළුමනින් කෙලෙස්දැවීම් සන්සිඳුවාලයි.

හිරි-ඔත්තප්පාදී වූ යම් කුශලචිත්තෝත්පාදයකින් ප්‍රාණඝාතයා ගේ ප්‍රහාණය වේ ද, ඒ ප්‍රාණඝාතප්‍රහාණය පහාණසීල නම් වේ. අදින්නාදානප්‍රහාණදියෙහි ද ක්‍රමය මෙසේ ය. ‘එත්ථ ච පහාණන්ති කො චි ධම්මො නත්‍ථි අඤ්ඤත්‍ර වුත්තප්පකාරානං පාණාතිපාතාදීනං අනුප්පාදමත්තතො’ යන මෙයින් පෙණෙනුයේ ප්‍රාණඝාතාදීන්ගේ අනුප්පාදමාත්‍රය මුත්, ප්‍රහාණැ යි ගතයුතු අනික් ධර්‍මයක් නැතිබව ය. ප්‍රාණඝාතාදීන්ගේ ප්‍රහාණය, ඒ ඒ කුශලධර්‍මයන්ට පිහිටවන හෙයින්, කුසල්දහම් දරාගැණිමෙක් වේ ද, පරපණ නැසුම් ඈ නො කිරීම, චිත්තකම්පනය නො කරණ හෙයින් සිත් නො සැලීමට කරුණු වේද, එ හෙයින් යට කියූ උපධාරණ සමාධාන යන ශීලනාර්‍ත්‍ථයෙන් පහාණසීල යි කියනු ලැබේ.

පරපණනැසුම් ඈ වරදින් වැළක සිටීම, වෙරමණීසීල නම් වේ. වේරමණී-සංවරයන් හා යෙදුනු චේතනාව, චේතනාසීල නම් වේ. මෙය ප්‍රාණඝාතාදියට ප්‍රතිපක්‍ෂභාවයෙන් වන්නේ ය. ප්‍රාණඝාතාදියෙන් සංවරවීම, සංවරසීල නමි. ප්‍රාණඝාතාදියෙන් වැළක්ම පිණිස පැණ වූ සිකපද නො බිඳ පවත්වාලීම අවීතික්කමසීල නමි. ඒ ඒ සිකපද නොයික්මවා රැකීමැ යි කී සේ ය.

අදින්නාදාන - කාමමිච්ඡාචාර - මුසාවාද - පිසුණවාච - ඵරුසවාච - සම්ඵප්පලාප - අභිජ්ඣා -ව්‍යාපාද - මිච්ඡාදිට්ඨි යන මොවුන් පිළිබඳ පහාණ - විරමණ - චේතනා - සංවර - අවීතික්කම යන මේ පස මේ නයින් දතයුතු ය. විස්තර කැමැත්තන් අනික් පොත පත බැලිය යුතුය. මේ හැම සීලයෙක් පිළිවෙළින් නිවන් පිණිස පවත්නේ ය. ‘විනසො සංවරත්ථාය, සංවරො අවිප්පටිසාරාය’ යනාදි දේශනාවෙන් ඒ පැහැදිලි ය.

ඛණ්ඩ - ජිද්‍ර - සබල - කල්මාෂ යන මේ ලෙසින් සීලය කිලිටි වේ. සීලයෙහි මෙ කී ඛණ්ඩභාවාදිය වනුයේ ලාභ - යස - ඤාති - අඞ්ග - ජීවිත යන මෙයින් යමක් බලාපොරොත්තුවෙන්, සීල සමාදානයෙන් හා සත් වැදෑරුම් මෙවුන්දම්හි යෙදීමෙනි.

සත්වැදෑරුම් වූ ආපත්තිස්කන්ධයන් අතුරෙහි යම් ආපත්තිස්කන්ධයෙක මුල හෝ අග, ශික්‍ෂාපදයෙක් කැඩී බිඳී ගියේ නම්, ඒ සීලය, ඛණ්ඩසීල නම් වේ. කෙළවර කැඩී ගියා වූ වස්ත්‍රයක් සේ ය. යම් ආපත්තිස්කන්ධයෙක මැද ශික්‍ෂාපදයෙක් සිඳී බිඳී ගියේ නම්, ඒ සීලය, ඡිද්‍රශීල නම් වේ. මැද සිදුරු වූ වස්ත්‍රයක් සේ ය. යම් ආපත්ති ස්කන්ධයක පිළිවෙළින් සිකපද දෙක තුනෙක් කැඩී බිඳී ගියෝ නම් ඒ සීලය, සබලශීල නම් වේ. පිටෙහි හෝ බඩතුරෙහි නැගි කලු රතු ඈ එකිනෙකට නො සම වූ පැහැ ඇති දෙනක සේ ය. යම් ආපත්තිස්කන්ධයෙක අතරින් පතර සිකපද බිඳී ගියේ නම්, ඒ සීලය, කල්මාෂශීල නම් වේ. අතරින් අතර විසභාගවණී ඇති තිත්දෙනක සේ ය. මෙසේ සීලය, ලාභාදිහේතුවෙන් ඛණ්ඩාදිභාවයට පැමිණේ.

ඇතැම් මහණ බමුණෝ ගෑණුන් හා මෙවුන්දම් නො සෙවුනෝ ද, උන් කරණ ඇඟ ඉලීම් - නැහැවීම් - කැවීම් - පෙවීම් - අත් පා මැඩීම් - සිනාසීම් ඈ ඉවසති. ඉන් තුටු වෙති. මේ ඉවසීම් තුටුවීම් බ්‍රහ්මචර්‍ය්‍යයට ඛණ්ඩ ද, ඡිද්‍ර ද, සබල ද, කල්මාෂ ද වේ.

ගෑණුන් හා මෙවුන්දම් නො සෙවුනෝ, ඇඟ ඉලීම් ඈ නො ඉවසුවෝ, කෙලෙස් වසයෙන් සිනාසීම් - සෙල්ලම්කිරීම් - ආදරය කිරීම් කරන්නෝ ද, ඒ හැම, ඔවුන්ගේ බ්‍රහ්මචර්‍ය්‍යයට ඛණ්ඩද, ජිද්‍ර ද, සබල ද, කල්මාෂ ද වේ.

උන් හා මෙවුන්දම් සෙවුම් - ඇඟ ඉලුම් - සිනාසීම් නො කරන්නෝ ගෑණුන්, ඇසින් ඇස පැහැර බලත් නම්, එය ඔවුන්ගේ බ්‍රහ්මචර්‍ය්‍යයට ඛණ්ඩ ද, ජිද්‍ර ද, සබල ද කල්මාෂ ද වේ.

මෙවුන්දම් සෙවුම් - ඇඟඉලුම් - සිනාසීම් - ඇසින් ඇස පැහැර බැලුම් නො කරන්නෝ, ගෑණුන් සිනාසෙන කතා කරණ ගයන හඬන හඬ අසා තුටු පහටු වෙද්ද, එය බ්‍රහ්මචර්‍ය්‍යයට ඛණ්ඩ ද, ජිද්‍ර ද, සබල ද, කල්මාෂ ද වේ.

මෙවුන්දම් සෙවුම් - ඇඟ ඉලුම් - සිනාසීම් - බැලීම් - හඬ ඇසීම් - නො ඉවසන්නෝ, උන් හා පෙර කළ ඉලීම් - බැලීම් - කීම් - කෙරීම් - සිනාසීම් - සෙල්ලම් ආදිය සිහි කරත් ද, එය බ්‍රහ්මචර්‍ය්‍යයට ඛණ්ඩ ද, ජිද්‍ර ද, සබල ද, කල්මාෂ ද වේ.

මෙවුන්දම්සෙවුම් ඈ නො කළෝ ද, පංචකාමයෙන් පිරී ඉතිරී ගියා වූ ගැහැවියන් දැක හෝ, ඔවුන් ගැන කරුණු අසා, ඒ කැමැති වන්නෝ ද, එය බ්‍රහ්මචර්‍ය්‍යයට ඛණ්ඩ ද, ජිද්‍ර ද, සබල ද, කල්මාෂ ද වේ.

මෙවුන්දසෙවුම් ඈ නො ඉවසන්නෝ, පස්කම්සුව නො කැමැත්තෝ, ශීලයෙන්, ව්‍රතයෙන්, තපසින් බ්‍රහමචර්‍ය්‍යයෙහි හැසිරෙද්ද, එය බ්‍රහ්මචර්‍ය්‍යයට ඛණ්ඩ ද, ජිද්‍ර ද, සබල ද, කල්මාෂ ද වේ. මෙසේ මේ සීලය සත්වැදෑරුම් මෙවුන්දම්සෙවුමෙන් ඛණ්ඩාදිභාවයට පැමිණේ. මේ හේතුවෙන් මේ මහණ බමුණෝ ජාති ජරා මරණාදී වූ දුකින් නො මිදෙති. සීලය මේ කී පරිද්දෙන් ඛණ්ඩාදිභාවයට නො පැමිණියේ ම පිරිසිදු වේ.

සිකපද නො බිඳුම, බිඳුනවුනට පිළියම්කිරීම, සත් වැදෑරුම් මෙවුන්දම්සෙවුමෙන් වෙන්වීම, ක්‍රෝධ, උපනාහ, මක්ඛ, පලාස, ඉස්සා, මච්ඡරිය, මායා, සාඨෙය්‍ය, ථම්භ, සාරම්භ, මාන, අතිමාන, මද, පමාදාදී වූ පාපධර්‍මයන් නො ඉපදවීම යන මෙයින් සීලයෙහි අඛණ්ඩ, අච්ඡිද්‍ර, අසබල, අකල්මාෂභාවය වන්නේ ය.

මේ කියූ කරුණෙන් නො බිඳුනු, බිඳුන ද පිළියම් කළ සීලය ම තෘෂ්ණාදාසත්වයෙන් මුදන බැවින් භුජිස්ස’ යි ද, නුවණැත්තන් විසින් පැසසූ බැවින් විඤ්ඤුප්පසත්ථ’ යි ද, තෘෂ්ණා දෘෂ්ටින් විසින් නො ගත් බැවින් අපරාමට්ඨ’ යි ද, උපචාර-අර්‍පණා සමාධිය උපදවන බැවින් සමාධිසංවත්තනික’ යි ද කියනු ලැබේ.

සීලයෙහි පිසිරිදුබව වනුයේ, සීලවිපත්තියෙහි දොස් දැක්මෙන් හා සීලසම්පත්තියෙහි අනුසස් දැක්මෙන් ය.

දුශ්ශීලයා ප්‍රමාදහේතුවෙන් භෝගහානියට පැමිණෙයි. ඔහුගේ අපකීර්තිය දසත පැතිරෙයි. පිරිස් කරා පැමිණීමෙහි අපොහොසත් වෙයි. ඉදිරියට ඊමෙහි මැලිකම් දක්වයි. මුළුගැන්වීමෙහි කැමැත්ත හඟවයි. බලවත් මුළාවෙන් කලුරිය කෙරෙයි. මරණින් මතු අපායයෙහි උපදියි.

තව ද දුශ්ශීලයා තම දුසිල්බව හේතු කොට දෙව්මිනිසුන්ට අප්‍රිය වේ. අප්‍රිය බැවින් අවවාද නො කොට යුත්තේ වේ. සිල් නැත්තන්ට ද අවමන් කිරීමෙහි ලා දුක් ඇත්තේ වේ. සිල් ඇත්තන්ට පැසසීමෙහි ලා විපිළිසර ඇත්තේ වේ. හණරෙද්දක් සේ ගුණෙන් හා සිරුරෙන්, නපුරු පැහැ ඇත්තේ වේ. දිට්ඨානු ගතියට පැමිණෙන්නවුන්ට අපාදුක් එළවන බැවින්, නපුරුපහස් ඇත්තේ වේ. දීමෙන් පලක් නො වන බැවින්, නො වටින්නේ වේ. අවුරුදු ගණන් ඉක්මුණු අසූචිවළක් සේ පිරිසිදු කරණු නො හැක්කේ වේ. සොහොන් පෙණෙල්ලක් සේ වැඩකට නැත්තේ වේ. ‘මමත් ගවයෙක්මි’ යි ගොනුන් මැද හැසිරෙණ කොටලුවකු සේ ‘මමත් මහණෙක්මි’ යි මහණුන් මැද හැසිරෙතත්, මහණෙක් නො වේ. මළමිනියක් සේ සංවාසයට නො සුදුසු වේ. උගත්තේ ද, සබ්‍රහ්මචාරීන් විසින් නො පිදිය යුතු වේ. රූපදැකීමෙහි දෑස් නැත්තකු සේ විශෙෂාධිගමයෙහි නො සුදුසු වේ. රජයෙහි රොඩීකොල්ලකු සේ සද්ධර්‍මයෙහි ආශා නැත්තේ වේ. මේ ඈ ලෙසින් සීලවිපත්තියෙහි වූ දොෂයත්, මෙයට ප්‍රතිවිරුද්ධ ලෙසින් සීලසම්පත්තියෙහි ආනිසංසයත් දතයුතු ය. තව ද සීල සම්පත්තියෙහි ලා මෙය ද දැක්ක යුතු ය.

හිරුකරා අඳුර නො යන්නා සේ පිරිසිදු සිල් ඇති මහණුන් ගේ ලඟට ආත්මානුවාදාදිභය ඇතුල් නො වේ.

අහසෙහි සඳරැස්වලින් බබලන චන්ද්‍රයා සේ සීලසම්පත්තියෙන් බබලන මහණ තෙමේ තපොවනයෙහි බබලයි.

සිල්වත්මහණුන්ගේ ශරීරගන්ධය ද, දෙවියන්ට පවා ප්‍රීතිය ගෙණ දෙයි. සීලගන්ධයෙහි ලා කියනු ම කිම.

සීලගන්ධය තෙමේ, සියලු සුවඳජාතීන්ගේ සුගන්ධසම්පත්තිය යටපත් කොට දසදික්හි නො පැකිළ හමයි.

සිල්වතුන් කෙරෙහි කළ ටික වූ ද සංග්‍රහයෝ මහත්ඵල ඇත්තෝ වෙති. සිල්වත් තෙමේ පූජාසත්කාරයට භාජන වේ.

මෙම අත්බැව්හි වන වධබන්ධනාදී වූ උවදුරු, සිල්වතා නො පෙළත්. සිත් තෙමේ පරලෙව්හි වන දුක්වල මුල සාරා දම යි.

මිනිසුන් කෙරෙහි යම් සම්පත්තියක් වේ ද, දෙවියන් කෙරෙහිත් යම් සම්පත්තියක් වේ ද, ඒ හැම සම්පත්තියක් ම ඒ කැමැතිවන සිල්වත්හට දුර්‍ලභ නො වේ.

අත්‍යන්තයෙන් ශාන්ත වූ යම් නිර්‍වාණසම්පත්තියක් වේ ද, සිල්වත්හු ගේ සිත, ඒ නිර්‍වාණසම්පත්තිය කරා දුවයි.

මේ කීයේ ආගමයෙහි එන සිල් පිළිබඳ ඉතා කෙටි විස්තරයකි. අතිවිස්තර කථා කැමැත්තන් විසින් අන් පොත පත බැලිය යුතුය. ‘සීලවතං ගන්‍ධො’ යන මෙයින් ප්‍රධාන වශයෙන් ගැණෙනුයේ බුධාදීආර්‍ය්‍යයන් වහන්සේගේ මාර්‍ගඵලසම්ප්‍රයුක්ත වූ සීලය යි. එහෙත්, ඉන් අන් සිල් ද නො ගැණෙනුයේ නො වේ. මේ හා විස්තර ඉදිරියෙහි එන්නේ ය.

වාති දෙවෙසු උත්තෙමා = උතුම් වූ සිල්සුවඳ දෙවියන් අතර හමයි.

‘උත්තමො’ යනු ‘ ගන්‍ධො’ යන්නෙහි විශේෂණය යි. උතුම් වූ සිල්සුවඳ දෙවිමිනිසුන් අතර පැතිර යන බවට මේ පිණ්ඩපාත දානය ම නිදසුන් කොට දැක්විය හැකි ය. චක්ඛුපාල ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ සිල්තෙදින් ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයාගේ පඬු ඇඹුල් සලස්න උණුවී ගියේ ය. සරණ ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ මෑනියන් සමාදන් වූ සීලය දෙවියන් අතර පැතිර ගියේ ඇයගේ දිවි රැකුමට කරුණු විය.

ධර්‍මදේශනාවගේ අවසානයෙහි බොහෝ දෙනෙක් සෝවන් ඵලාදියට පැමිණියෝ ය. දේශනාව මහාජනයාට ද වැඩ සහිත වූය.

ගෝධික ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ පිරිනිවන් පෑම

ඉසිගිලිකන්දපාමුල පිහිටි එක්තරා කලුගල්තලාවෙක අප්‍රමාද විහරණයෙන් යුක්ත ව වැඩ හුන් ගෝධික තෙරණුවෝ, මහත් වූ වීර්‍ය්‍යයෙන් දුරු කළ ආත්මාලය ඇති ව භාවනා කළහ. එයින් උන්වහන්සේට ලැබුනේ කෙලෙස් යටපත් වීමෙන් සාමයික චේතෝවිමුක්තියක් පමණෙකි. මුළුමනින් කෙලෙස් සිඳීයෑමෙක් නො වීය. ලැබුනී කාලිකචිත්තවිමුක්තියකි. තමන් මැඩ ගෙණ සිටි, එක්තරා රෝගයක් හේතු කොට, උන් වහන්සේ මෙසේ පිරිහී ගියහ. එහෙත් එයින් පසුබට නො වූවෝ, නැවැත නැවැතත් කිහිපවරක් ධ්‍යාන උපදවා ගත්තෝ ද, ඒ හැමවරෙක ම ධ්‍යානයෙන් ගිලිහුනෝ ය. සත්වනවර ද, ධ්‍යාන උපදවා ගෙණ ‘මම සවරක් ම ධ්‍යානයෙන් පිරිහුනෙමි, පිරිහුනු ධ්‍යාන ඇත්තහුගේ ගතිය, හෙවත් මත්තෙහි ලබන ආත්මභාවය මේ ය යි නියම කරණු බැරි ය, ඒ අනියත ය, දැන් මම ලබා ඉන්නා මේ ධ්‍යානයෙනුත් පිරිහී ගියෙම් නම්, ඒ මහත් හානියකි, නපුරු සිතිවිලි උපදවමින් ජීවත්වීමට වඩා, මියයෑම හොඳ ය, මේ ධ්‍යානයෙන් පිරිහෙන්නට මත්තෙන් මිය යමි’ යි සිතා දැළිපිහිය අතට ගෙණ ‘බෙල්ල කපා ගණිමි’ යි ඇඳෙහි වැතිර ගත්හ. එවිට මාර තෙමේ උන්වහන්සේගේ අදහස දැන ‘මේ මහණ බෙල්ල කපා ගන්නට දැළිපිහියක් ගෙණ ඇඳ වැතිර ගත්තෝ ය, බෙල්ල කපා ගැණීමට සිතන්නෝ, ජීවිතයෙහි බලාපොරොත්තු නැත්තෝ ය, බොහෝ දෙනෙක් මැරෙන්නට කලින් විදසුන් වඩා රහත් වෙති, මෙය වළකන්නට මා යමක් කියුව ද, ඒ නො පිළිගනිත්, බුදුන් ලවා ම මෙය වළක්වන්නෙමි’ යි අන් වෙසක් ගෙණ බුදුරජුන් වෙත ගොස්,

යනු කීයේ ය.

ගෝධික තෙරණුවෝ, දැළිපිහිය අතට ගත්හ. බුදුරජානන් වහන්සේ ‘මෙතෙමේ මාරයා’ යි දැන ‘මාරය! නුවණැත්තෝ මෙසේ ද කෙරෙති, ජීවිතය බලාපොරොත්තු නො වෙති, ගෝධික තෙමේ මුල්සහිත වූ තෘෂ්ණාව උපුටා දමා පිරිනිවි යේ, යි වදාරා භික්‍ෂූන් කැටුව ගෝධික තෙරුන් හොත් තැනට වැඩියෝ, එ වේලෙහි ‘මේ භික්‍ෂුනමගේ ප්‍රතිසන්ධිවිඥානය කො තැන පිහිටි යේ දැ’ යි අඳුරට වැටුනකු සේ සොයා යන මාරයා දැක, ඔහුගේ දුම් අඳුරුබව භික්‍ෂූන්ට දක්වා ‘මහණෙනි! පාපී වූ මේ මාරයා ගෝධිකකුලපුත්‍රයාගේ ප්‍රතිසන්ධිය කො තැන පිහිටියා දැ යි විපරම් කරයි, ගෝධික තැන පිරිනිවියේ නො පිහිටියා වූ විඥානයෙනැ’ යි වදාළ සේක. නැවැත මාර තෙමේ කොළු වෙසක් ගෙණ බෙලුවපණ්ඩුවීණාවත් රැගෙණ බුදුරජුන් වෙත ගොස්,

කීයේ ය. බුදුරජානන් වහන්සේ ‘ප්‍රාඥ වූ ධෘතිමත් වූ ධ්‍යාන වඩන්නා වූ ධ්‍යානයෙහි නිතර ඇලී සිටියා වූ ජීවිතාලය හැර දමා රෑ දාවල පිළිවෙතෙහි යෙදී සිටි ගෝධික තෙමේ මරසෙන් දිනා නැවැත ඉපැත්මට නො එන සේ මුල් සහිත වූ තෘෂ්ණාව උදුරා පිරිනිවියේ ය’ යි වදාළ කල්හි සෝකයෙන් මැඩුනු මාරයාගේ කිසිල්ලෙන් වීණා ව ගිලිහී ගියා ය. එයින් නො සතුටු වූ මාර තෙමේ ද අතුරුදහන් වී ය.

නැවැත, බුදුරජානන් වහන්සේ ‘පාපය! තට ගෝධික තැනගේ උත්පත්තිය සොයනු බැරි ය, තා තබා තා වැනි මාරයන් දහසකටත් ඒ කරණු බැරි වැඩෙකැ’ යි වදාරා මේ ධර්‍මදේශනාව කළ සේක:-

සීලයෙන් පිරිපුන් නො පමා විහරණ ඇති මොනවට සිවුසස් දැන මිදුනු රහතුන් වහන්සේ වැඩිය මග මාර තෙමේ නො දනියි.

සම්පන්නසීලානං=පිරිපුන් සිල් ඇති.

පිරිපුන්සිල් ඇත්තේ නම්, මගපල පසක් කළ ආර්‍ය්‍යයන් වහන්සේලා ය. උන්වහන්සේලා ලෞකිකවූත් ලෝකෝත්තරවූත් සීලයෙන් පිරී සිටියෝ ය. සීලයෙහි අඩු බවෙක් උන්වහන්සේලා කෙරෙහි නම් නො වන්නේ ය.

අප්පමාදවිහාරිනං=අප්‍රමාදවිහරණ ඇති.

ආර්‍ය්‍යයන් වහන්සේලා නිතර සතර ඉරියව්වෙහි ම ස්මෘතිමත් ව වාසය කරති. එ හෙයින් උන්වහන්සේලා ‘අප්පමාදවිහාරි’ යි කියනු ලැබෙත්.

සම්මදඤ්ඤා විමුත්තානං=මොනවට දැන මිදුනා වූ.

‘සම්මා’ යනු නිපාත යි. තතුලෙයින් යනු, එහි පැහැදිලි තේරුම යි. ‘ අඤ්ඤා’ යනු පුර්‍වක්‍රියාපද යි. අඤ්ඤාය යි තුබූ තන්හි, ය ලොප්වී ගොස් ය. ‘සිවුසස්දහම් තතු ලෙසින් දැන’ යනු මුළුල්ලෙහි තේරුම යි. ස්කන්ධයන්ගේ රාශ්‍යර්‍ත්‍ථය-ආයතනයන්ගේ ආයතනාර්‍ත්‍ථය-ධාතූන්ගේ ශූන්‍යාර්‍ත්‍ථය-දුඃඛසත්‍යයාගේ පීඩනාර්‍ත්‍ථය-සමුදයසත්‍යයාන්ගේ ප්‍රභවාර්‍ත්‍ථය-නිරෝධසත්‍යයාගේ ශාන්තාර්‍ත්‍ථය-මාර්‍ග සත්‍යයාගේ දර්‍ශනාර්‍ත්‍ථය, ‘සියලු සංස්කාරධර්‍මයෝ අනිත්‍යයහ’ යන මේ ආදි භේදය හෝ අවබෝධ කොට, තීරණය කොට, දැනුම චතුස්සත්‍යය තතු ලෙසින් දැනීම නම් වේ. ඒ කීහ මෙසේ:- “සම්මා අඤ්ඤාය ඉදං වුත්තං හොති, ඛන්ධානං ඛන්ධට්ඨං ආයතනානං ආයතනට්ඨං ධාතූනං සුඤ්ඤට්ඨං දුක්ඛස්ස පීළනට්ඨං සමුදයස්ස පභවට්ඨං නිරොධස්ස සන්තට්ඨං මග්ගස්ස දස්සනට්ඨං සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චාති එවමාදිභෙදං වා සම්මා යථාභූතං ජානිත්වා තීරයිත්වා තුලයිත්වා විභාවෙත්‍වා” යි.

ප්‍රධාන විසින් විමුක්ති දෙකෙකි. චිත්තවිමුක්තිය - නිර්‍වාණය කියා. මේ දෙක නැවැත තදඞ්ග, වික්ඛම්භන, සමුච්ඡෙද, නිස්සරණ, පටිප්පස්සද්ධි යි පසකට බෙදේ. එහි තදඞ්ගවික්ඛම්භනයෝ චිත්ත විමුක්තියෙහි ලා ද, සමුච්ඡේද, නිස්සරණ, පටිප්පස්සද්ධීහු නිර්‍වාණයෙහි ලා ද ගැණෙති. විමුක්ති දෙකෙකැ යි කීයේ එහෙයිනි.

අෂ්ටවිධසමාපත්තීහු නීවරණාදි විරුද්ධ ධර්‍මයන්ගෙන් මිදී සිටි බැවින්, චිත්තවිමුක්ති නම් වෙති. නිර්‍වාණය, සමුච්ඡේද, නිස්සරණ පටිප්පස්සද්ධිවිමුක්තීන්ගේ ශක්තියෙන් සියලු සඞ්ඛතධර්‍මයන්ගෙන් මිදීසිටි බැවින් විමුක්ති නම් වේ.

දානවස්තුපරිත්‍යාගාදී වූ ඒ ඒ අඞ්ගයන්ගෙන් හා, නාම රූප ධර්‍මයන් පිරිසිඳ දැනීම් ආදී වූ විදර්‍ශනාඞ්ගයන්ගෙන් සිතේ නො පිරිහීම, අනර්‍ත්‍ථයන්ගෙන් මිදුනු බැවින්, විමුක්ති නම් වේ. එහි, වස්තු පරිත්‍යාගය කරණ කොට මාත්සර්‍ය්‍යලෝභාදියෙන් ද, ශිලය කරණ කොට ප්‍රාණඝාතාදියෙන් ද, නාමරූපපිරිසිඳීම කරණ කොට සත්කායදෘෂ්ටියෙන් ද, ප්‍රත්‍යයපරිග්‍රහණය කරණ කොට අහේතුක විෂමහේතුදෘෂ්ටීන්ගෙන් ද, ඒ ඒ ප්‍රත්‍යයන් පිළිබඳ සැක දුරුවීම කරණ කොට කෙසේ කෙසේ දැ යි පැවැති සැකයෙන් ද, කලාප සම්මර්‍ශනය කරණ කොට මම ය, මාගේ ය යි ගැණීමෙන් ද, මග නො මග දැනීම කරණ කොට නො මග මගය යන හැඟීමෙන් ද, ඉපැත්ම දැකීම කරණ කොට, උච්ඡෙදදෘෂ්ටියෙන් ද, විනාශය දැකීම කරණ කොට, ශාශ්වතදෘෂ්ටියෙන් ද, භයවශයෙන් දැකීම කරණ කොට, භයෙක් නැත යන හැඟීමෙන් ද, ආදීනව දැකීම කරණ කොට, රසවිඳගැණුමෙක් ය යන කල්පනාවෙන් ද, නිර්‍වෙදය දැකීම කරණ කොට, ඇලිය යුත්තක් ය යන හැඟීමෙන් ද, මිදෙනු කැමැති බව දැකීම කරණ කොට, නො මිදෙනු කැමැත්තෙන් ද යනාදී වූ ඒ ඒ අඞ්ගයන්ගෙන් සිතේ මිදීම තදඞ්‍ගවිමුක්ති නමි. උපචාර අර්‍පණ සමාධීගෙන් සිතේ නො පිරිහීම් වශයෙන් යම් පැවැත්මෙක් වේ ද, කාමච්ඡන්දාදිනීවරණ ධර්‍මයන්ගේත් විතර්‍කාදිප්‍රත්‍යනීක ධර්‍මයන්ගේත් නො ඉපැත්ම ය යි කියන ලද යම් මිදීමකුත් වේ ද, එය වික්ඛම්භන විමුක්ති නමි. චතුර්විධ ආර්‍ය්‍යමාර්‍ගය වැඩූ බැවින්, ඒ ඒ, මාර්‍ගයට පැමිණි ආර්‍ය්‍යපුද්ගලයන්ගේ සන්තානයෙහි සමුදයට ඇතුළත් ව සිටි ක්ලේශයන්ගේ අත්‍යන්තඅප්‍රවෘත්තිභාවයෙන් සමුච්ඡේද ප්‍රහාණයාගේ වශයෙන් මිදීම සමුච්ඡේදවිමුක්ති නමි. ඵලක්‍ෂණයෙහි සියලු ක්ලේශයන්ගේ සන්සිඳීම පටිප්පස්සද්ධිවිමුක්ති නමි, සියලු සඞ්ඛතධර්‍මයන්ගෙන් බැහැර වූ හෙයින් සංස්කාරයන්ගෙන් මිදුනු නිර්‍වාණය නිස්සරණවිමුක්ති නමි. යට කියූ විස්තර ද බලනු. ඉදිරියෙහි ද විස්තර එන්නේ ය.

රහතුන් වහන්සේ සියලු කෙලෙසුන් කෙරෙන් සිත මුදා සිටි බැවින් චිත්තවිමුක්තියෙන් මිදුනාහ. නිර්‍වාණයෙහි ඇලුනු බැවින් නිර්‍වාණයෙහි විමුක්තයහ. ‘සම්මදඤ්ඤා විමුත්තානං’ යන මෙයින් වදාරණ ලද්දේ මේ වග යි. ‘සම්මදඤ්ඤා විමුත්තානන්ති හෙතුනා නයෙන කාරණෙන ජානිත්වා තදඞ්ගවිමුත්තියා වික්ඛම්භන විමුත්තියා සමුච්ඡෙදවිමුත්තියා පටිප්පස්සද්ධිවිමුත්තියා නිස්සරණ විමුත්තියාති පංචහි විමුත්තීහි විමුත්තානං’ යි අටුවාවෙහි ද්විවිධවිමුක්තිය පංචවිධ භේදයෙහි ලා විවරණය කරන ලද්දේ ය.

මාරො මග්ගං නවින්දති = මාර තෙමේ මග නො දනියි.

මහරහතුන් ගියා වූ මග මාරයා, මුළු ශක්තිය යොදා සෙවූයේද, බැලූයේ ද කිසිලෙසකින් ඒ නො ලද හැකි ය. මෙසේ වනුයේ රහතුන් වහන්සේ පුර්‍වොක්තවිමුක්තීන්ගෙන් සියලු කෙලෙස් සියලු සංස්කාර ධර්‍මයන් මූලොච්ඡින්න කොට ප්‍රතිසන්ධිය හෙවත් සසර ඉපැත්ම නසාලූ බැවිනි.

ධර්‍මදේශනාවගේ අවසානයෙහි බොහෝ දෙන සෝවන් ඵලාදියට පැමිණියෝ ය. දේශනාව මහාජනයාට වැඩ සහිත වූ ය.

යහළුවෝ දෙදෙනෙක්.

අප බුදුරජුන් දවස සැවැත්නුවර සිරිගුත්ත-ගරහදින්න යි. යහළුවෝ දෙදෙනෙක් වූහ. සිරිගුත්ත, බෞද්ධොපාසකයෙකි. ගරහදින්න නිගණ්ඨොපාසකයෙකි. දවසෙක නිගණ්ඨයෝ ගරහදින්නට ‘ඔබගේ යහළු වූ සිරිගුත්තට ‘තමුසේ ශ්‍රමණ ගෞතමයා වෙත කුමක් නිසා යන්නහු ද, ඔහු වෙත යෑමෙන් ඔබට ලැබෙන පලය කුමක් ද’ යි අසා අප වෙත එන්නට, අපට දන් දෙන්නට සැලැස්සුවොත් නරක දැ’ යි කීහ. ගරහදින්න ද, ඔවුන් කී වචන පිළිගෙණ නිතර නිතර සිරිගුත්ත සිටින හිඳින තැන්වලට ගොස් ‘මිත්‍රය! ඔබට ශ්‍රමණ ගෞතමයාගෙන් ඇති කාරිය කුමක් ද, ඔහු වෙත යෑමෙන් ලැබෙන පලය කුමක් ද, නරක ද අපේ හාමුදුරුවන් කරා ගොස් යමක් කමක් සොයා බැලීම, සැපදුක් විචාරා සතුටුවීම, උන්වහන්සේලාටත් දන්දීම, උන්වහන්සේලාට සකසා දන්දීමෙන් මහත් වැඩක් සිදුවන බව මට කිය හැකි ය’ යි කීයේ ය. සිරිගුත්ත තෙමේ බොහෝ දවස් මේ කතාව අසා නිහඬ වූයේ ද, එක් දවසක් ‘මිත්‍රය! ඔබ හැමදා මා හිඳින සිටින තැනට අවුත් ශ්‍රමණ ගෞතමයා ලඟට යෑමෙන් ඇති කාරිය කුමක් දැ, යි අසා නිගණ්ඨයන්ට දන් දෙන්නැ යි කියන්නහු ය, මට කියන්න! ඔවුන් දන්නා දේ’ යි කී ය. ‘අයියෝ! මිත්‍රය! ඇයි, එහෙ ම කියන්නහු, අපේ හාමුදුරුවරු නො දන්නා ධර්‍මයෙක් නැත, අතීතානාගතවර්‍තමාන යන කාලත්‍රය පිළිබඳ හැමදේ ම උන්වහන්සේලා දනිති, සියලු කාය වාග් මනස් කර්‍මයන්, ඉන් ලැබෙන ඵලවිපාක, මෙයින් මෙසේ සිදු වන්නේ ය, මෙය මෙසේ සිදු වන්නේ ය, යි සියලු ම හොඳ නො හොඳ දනිති’ යි කීයේ ය. ‘හා! එහෙම ද, එසේ නම් ඇයි! මට මෙ තෙක් දවස් ඔයවග නො කීවහු, මෙ තෙක් දවස් එය නො කීමෙන් කළේ ලොකු වරදෙක්, අද ම මා උන්වහන්සේලාගේ ඤාණානුභාවය දත යුතු ය, එ හෙයින් මාගේ වචනයෙන් අද ම උන්වහන්සේලාට ආරාධනා කරන්නැ’ යි සිරිගුත්ත කී ය.

ගරහදින්න එදා ම නිගණ්ඨයන් වෙත ගොස් වැඳ ‘ස්වාමීනි! මා මිත්‍ර වූ සිරිගුත්තයා, හෙට ඔහුගේ ගෙදර දනට වඩින්නට ඔබවහන්සේලාට ආරාධනා කරන්නැ යි මට කීයේ ය, එ හෙයින් සිරිගුත්තගේ මේ ආරාධනාව පිළිගනු මැනැවැ’ යි ඉල්ලී ය. එකල නිගණ්ඨයෝ ‘අපේ බලාපොරොත්තුව මුළුමනින් පිරී ගියේ ය, සිරිගුත්ත අපකෙරෙහි පැහැදුනු තැන් පටන් අපට කුමකින් අඩුවෙක් වේ දැ යි කීහ. සිරිගුත්ත වසන ගෙය ඉතා විශාල වූ ගෙයකි. එ හෙයින් ඔහු ගෙවල් දෙකක් අතර දෙපසින් පළල් වූ වළක් සාරවා අසුවි මඩ පුරවා වළෙහි පිටත දෙ කෙළවර කණු සිටුවා කණුවල රැහැන් බඳවා උන්කෙණහි ම හිස පහළට වැටෙන්නට බලා අසුන්වල ඉදිරි පා, වළෙහි ඉදිරිපස සිටින සේ තබවා, පසු පස පා රැහැන්වල සවිකරවා, පිළියෙල කරවී ය. වළ නො පෙණන සේ අසුන්වල ඇතිරිලි ද ඇතිර වී ය. ලොකු සැළි ගෙන්වා සෝදවා කෙසෙල් කොළින් හා මාලු රෙදි කැබලිවලින් සැළිකට බඳවා, සිස්වම ගෙයි පිටිපස තබවා, පිටත සෑම තැන කැඳ බත්හුළු ගිතෙල් හකුරු කැවුම් කෑලි විසුරුවා හැරියේ ය. ගරහදින්න, එදා උදෑසන ම සිරිගුත්තගේ ගෙට ගොස් ‘දානය පිළියෙල කරණලද දැ’ යි ඇසී ය. ‘ඔව්! පිළියෙල කෙළෙමි’ යි සිරිගුත්ත කී කල්හි ‘පිළියෙල කෙළේ කො තැන දැ’ යි ඔහු ඇසී ය. ‘මේ මේ සැළිවල කැඳ, මේ සැළිවල බත්, මේ සැළිවල ගිතෙල්, හකුරු, කැවුම්, අතිරස, අග්ගලා, කොකිස්, ආස්මි, දොදොල්, කිරි, පැණි ආදි හැම දෙයක් ම සූදානම් ය, අසුන් පණවාත් අවසාන ය’ යි සිරිගුත්ත කී ය. ගරහදින්න ඔහුට ස්තුති කොට ගියේ ය.

පන්සියයක් නිගණ්ඨයෝ දානය පිණිස එහි ගියහ. සිරිගුත්ත ගෙයින් එලියට බැස, පසඟ පිහිටුවා වැඳ උන් ඉදිරියෙහි දෙයත් ඔසවා ‘ඔබවහන්සේලා අතීතාදිභේද වූ සියල්ල දන්නහු’ ය යි ඔබවහන්සේලාගේ දායක වූ ගරහදින්න මට දන්වා තිබේ, එ හෙයින් සියල්ල නො දන්නහු නම්, මේ ගෙට ඇතුල් විය යුතු නො වේ, ඇතුල් වුව ද කැඳ බත් නො ලැබේ, දායකයා කී ලෙස සියල්ල දන්නහු නම්, ගෙට ඇතුල් වනු මැනැවැ’ යි කී ය. ‘ඇතුල් වූහු නම්, අසුවිවළෙහි ලා තළවන්නෙමි’ යි සිතූ සිරිගුත්ත උන් පිටිපස සිට, අසුන් මත්තෙහි එලාලූ ඇතිරිලි අසුචි තැවරෙන්නට ඉඩ නො තබා පැත්තකට ගන්නා සේ සේවකයන්ට සංඥා කෙළේ ය. එසේ කොට ‘ස්වාමීනි! මෙහි වඩිනු මැනැවැ’ යි නිගණ්ඨයන්ට කී ය. ඔවුහු එහි පිවිස ඇතිරිලි එලාලු අසුන්හි හිඳිනට සූදානම් වූහ. එහි රැස් ව හුන් මිනිසුන් ඒ දැක ‘ස්වාමීනි! පොඩ්ඩක් බලාපොරොත්තු වන්නැ’ යි කීවිට ‘කුමක් නිසා එසේ කියන්නහු යි ඇසූහ. ‘ස්වාමීනි! මෙහි අප නිවසට පැමිණෙන ස්වාමීන් වහන්සේලා හිඳින වත දැන ගෙණ පැමිණ හිඳිය යුතු ය’ යි කීවිට, ‘පින්වත්නි! මෙහිලා අප දත යුතු කුමක්’ දැ යි විචාළාහු ය. ‘හැම දෙනා ම තම තමන් වාඩි ගන්නා අසුන් වෙත ගොස් එක විට ම අසුන්වල හිඳිය යුතු ය, එකකු එක්වරකුත් අනිකකු අනික් වරකුත් හිඳගැණී ම මෙහි සිරිත නො වේ, හැමදෙනා එක්විට හිඳ ගත යුතු ය’ යි මිනිස්සු කීහ.

නිගණ්ඨයෝ, ‘හොඳයි! වේවා, මොවුන් කියන හැටියට කළ යුතු ය’ යි සිතා සියල්ලෝ ම, තම තමන් වාඩි ගන්නා අසුන් වෙත ගොස් පිළිවෙළට සිට ගත්හ. එකල මිනිස්සු ‘ස්වාමිනි! දැන් හැම දෙනා වහන්සේ එක්විට ම අසුන්හි වැඩ හිඳිනු මැනැවැ’ යි කීහ. ඔවුන් වාඩිවනු සමග ම අසුන් මතුපිට තුබූ ඇතිරිලි පිටතට ඇද ගත්හ. නිවටුන් එහි වාඩිවනු සමග ම රැහන්හි රඳවා තුබු පුටු කකුල් එයින් වෙන් වී පහතට වැටුනේ ය. නිගණ්ඨයෝ යටිකුරු ව අසුචිවළෙහි වැටුනාහ. එවිට සිරිගුත්ත දොර වසා, ගොඩ නැගුන නැගුනවුන් අතින් ‘අතීතානාගත වර්‍තමානකර්‍මය දන්නහු දැ’ යි අසමින් පොලු මුගුරුවලින් තළවා, ‘දැන් මොවුනට පමණ ය’ යි දොර හැර වී ය. ඔවුහු අතන මෙ තැනින් පැන ගියහ. යන මගැ කල් තබා ම බෙලසුල් ගා තුබූ බැවින් පා තබත් ම බිම ඇද වැටුනාහ. ඔවුනට ද පොලු මුගුරුවලින් තළවාපී ය. ‘උපාසක! තා විසින් අපි නසන ලද්දමෝ ය, තා විසින් අපි නසන ලද්දමෝ ය’ යි හඬමින් කෑ ගසමින් ඔවුහු ගරහදින්නයාගේ ගෙය බලා ගියෝ ය.

මේ දුටු ගරහදින්න තෙමේ අත් දිග කොට ‘සිරිගුත්තයා මා නැසූයේ ය, ඌ මා කෑයේ ය, වඳින්නවුන්ට වැඳීම් පමණකින් සදෙව්ලෝ සම්පත් සාදා දෙන මාගේ පින්කෙත් වූ පින්වතුන් වහන්සේලා තළා පෙළා විපතට පත් කරවී ය’ යි තරහයෙන් පිපිරි පිපිරී උසාවියට ගොස් නඩු පවරා සිරිගුත්තයාට කහවණු දහසක් දඩ ගැස්සී ය. සිරිගුත්ත, උසාවියට ගොස් නඩුකාරයාට වැඳ ‘හාමුදුරුවනේ! පැමිණිල්ලෙන් පමණක් කරුණු අසා, මට දඩ ගැසීම අයුතු ය, ඒ ධර්‍මයෙක් නො වේ, එය නීතියක් නො විය හැකි ය. විත්තියෙනුත් කරුණු විමසා, වරද සොයා වරදකරු තෝරා බේරා ගෙණ මේ දඩය ගසන ලද්දේ නම් වරද නැතැ යි දන්වා සිටි කල්හි, විනිසකරු එ පිළිගෙණ, නැවැත පැමිණිලිකරු හා විත්තිකරු ගෙන්වා නඩුව ඇසීමට පටන් ගත්තේ ය. සිරිගුත්ත නැගී සිට ‘හාමුදුරුවනේ. මේ පැමිණිළිකරු කලක සිට මාගේ ඉතාහොඳ යහළුවෙකි’ යි කී විට විනිසකරු ‘හැබෑ ද ගරහදින්නැ’ යි ඇසී ය. ‘එසේ ය, හාමුදුරුවනේ’ යි ඔහු පිළිතුරු දින. නැවැත ද, සිරිගුත්ත නැගිට ‘මේ ගරහදින්න නිතර මාවෙත පැමිණ ශ්‍රමණගෞතමයාගෙන් ඇති කාරිය කුමක් ද, ඔහු වෙත යෑමෙන් කුමක් ලැබේ ද, ශ්‍රමණ ගෞතමයා කුමක් දනී ද, අපේ හාමුදුරුවරු සියල්ල දන්නෝ ය, අතීතානාගත වර්‍තමානකාල පිළිබඳ හැම දෙයක් ම දනිති, දෙන දෙයක් ඔවුනට දෙන්නැ’ යි කියමින් කරදර කෙළේ ය.

ඒ නිසා මම දිනක් ඔවුන් ගෙන්වා දොහොත් මුදුන් දී වැඳ, මේ පින්වත්හු සියල්ල දනිත් නම්, මා සිතන දේ දැන ගෙට පිවිසෙත්වා, නො දන්නෝ නම්, නො පිවිසෙන්වා, යි සිතමින් සිටියෙමි, මාගේ ඒ සිතුවිල්ල නො දැන ඔවහු ගෙට පිවිසියෝ ය, එ හෙයින් මොවුහු මහාජනයා බොරුවෙන් වංචාවෙන් රවටන, බොරුසිල්, බොරුඋගත්කම් පෙන්වන, ඒ මගින් පොහොසතා පටන් දුප්පතා තෙක් හැම දෙනෙකුගෙන් සිවුරු, රෙදිපිළි, කෑම් බීම්, ඉඩකඩම් ලබා ගෙණ, පන්සල් කරවා ගෙණ, මිලමුදල් උපයන රට පෙළන සොරහු ය යි මට සිත් විය, මේ කරුණු උඩ මම මොවුනට මෙසේ කෙළෙමි, මෙයින් මා කළේ වරදෙක් නම්, මට දඬුවම් කරණු මැනැවැ’ යි කියා සිටියේ ය. ඉක්බිති ‘ගරහදින්න! උඹට මේ ගැණ යමක් කියන්නට තිබේ නම්, දැන් ඒ කියහැකි’ යි විනිසකරු කී විට, ගරහදින්න, නැගිට ‘ස්වාමීනි! සිරිගුත්ත මහතාගේ කතාවේ බොරු නැත, මුළුමනින් ඒ කතාව ඇත්තැ’ යි කී ය. එවිට විනිසකරු ‘තෝ කිසිවක් නො දන්නා මොවුන් උගතුන් සිල්වතුන් සේ පිළිගෙණ, මොවුහු, සියල්ල දන්නෝ ය යි කියා හැසිරෙමින් බුදුරජුන්ගේ දායකයකු වූ මේ විත්තිකරුටත් කියා, ඔහු කරදරයෙහි හෙළාලූයෙහි ය, මේ නඩුව පැන නැංගේ. ඒ නිසා ය, මෙයින් මට පෙණෙනු, මේ දඩය ගැසිය යුත්තේ තට බව ය, එ හෙයින් මම සිරිගුත්ත නිදහස් කරමි, තා විසින් කහවණු සියයක් දඩය වශයෙන් ගෙවිය යුතු ය’ යි නඩුව තීරණය කෙළේ ය.

ගරහදින්න එ තැන් පටන් සිරිගුත්ත හා කතා නො කොට හැරියේ ය. එහෙත් ටික දිනකට පසු, සිරිගුත්තගෙන් පළිගැණීමට සිතා සිරිගුත්ත වෙතට ගොස් කතාවට වැටුන්නේ ය. ‘මිත්‍රය! නෑදෑ මිතුරන් අතර කලකෝලාහල, වාදවිවාද ඇතිවීම ස්වභාව සිද්ධියකි, ඒ නො සලකා නුඹ මා හා කතා නො කරන්නෙහි කුමක් නිසා දැ’ යි ගරහදින්න ඇසූ විට, ‘නුඹ මා හා කතා නො කරණ නිසා මමත් කතා නො කරමියි සිරිගුත්ත කී ය. ‘ගිය දේ ගියා වේ, එය අප අතර ඇති මිත්‍රධර්‍මය අත්හැරීමට කාරණයෙක් නො වේ ය’ යි දෙදෙන ම එ තැන් සිට නැවැතත්, සමගිව එක් ව සිටින්නට එක් ව හිඳින්නට එක් ව ඇවිදින්නට පටන් ගත්හ.

මේ අතර දවසෙක සිරිගුත්ත තෙමේ ගරහදින්නට බුදුරජුන් වෙත ගොස්, උන්වහන්සේ ඇසුරු කරන්නටත් දන් දෙන්නටත් කී ය. ගරහදින්න බලාපොරොත්තු වූයේ, මේ ම වුව ද, එය නො දන්වා ‘නුඹගේ ශාස්තෘවරයා කුමක් දනී දැ’ යි ඇසී ය. ‘මාගේ ශාස්තෘවරයා හැම දෙයක් ම දනියි, නො දන්නා දෙයක් නැත, හැම දෙයක් ම උන්වහන්සේගේ නුවණට ගොදුරු ය, හැම කෙනකුගේ ම සිත සොළොස් අයුරකින් උන්වහන්සේ දන්නා සේකැ’ යි සිරිගුත්ත කී කල්හි, ‘ඇයි ඔබ මෙතෙක් දවස් ඔයවග මට නො කීවහු, එසේ නම් ඔබ ම ගොස් පන්සියයක් දෙනා වහන්සේත් සමග අප ගෙදර දනට වඩින්නට බුදුරජුන්ට ආරාධනා කරන්නැ’ යි ගරහදින්න කී ය. සිරිගුත්ත බුදුරජුන් වෙත ගියේ ය. ගොස් පන්සියයක් දෙනා වහන්සේ සමග ගරහදින්නගේ දනට වඩින්නට බුදුරජුන්ට ආරාධනා කෙළේ ය. ආරාධනා කොට ද, ‘ස්වාමීනි! කිහිප දිනකට උඩදී මම නිගණ්ඨයන්ට ගැහැටක් කෙළෙමි, එයට පළිගැණීම සඳහා මෙය කරන්නේ ද, නැත, පිරිසිදුසිතින් කරන්නේ’ දැ යි මට එතරම් වැටහීමෙක් නැත, බලා වදාරා සුදුසුය යි වැටහේ නම්, පිළිගෙණ වදාරණු මැනැවැ’ යි කී ය. බුදුරජානන් වහන්සේ බලා වදාරණ සේක්, ‘ගරහදින්න ගෙවල් දෙකක් අතර වළක් හාරවා එහි බරකරත්ත අසූවක පමණ කිහිරිදර ලා ගිනි තබා අඟුරු කොට, එහි, මා හෙලා නිග්‍රහ කරන්නට සූදානම් වේ ය’ යි දැක ද, නැවැත එහි යෑමෙන් වැඩෙක් වේ දැ’ යි බලන සේක් ‘මා අඟුරුවලට දෙපා තැබූ කෙණෙහි, එය වසා තබන කළාලය නො පෙණී යන්නේ ය, අඟුරුවළ බිඳගෙණ පියුම් නැඟී එන්නේ ය, එවිට මම පියුම්කෙමි පාගමින් ගොස්, පැණ වූ අසුනෙහි හිඳින්නෙමි, මාගේ ශ්‍රාවකයෝ ද, එසේ ගොස්, අසුන්හි හිඳගන්නෝ ය, මහාජන තෙමේ රැස් වන්නේ ය. මම ඔවුනට බණ කියන්නෙමි, බණ අවසන්හි අසූසාරදහසක් දෙනාට ධර්‍මාවබෝධය වන්නේ ය, සිරිගුත්ත-ගරහදින්නයෝත් සෝවන් පලයට පැමිණෙති, තමන් සතු සියලු ධනය සසුන් දියුණුවට යොදත්’ යි දැක ‘මේ කුල පුත්‍රයා නිසා මා යායුතුය’ යි ආරාධනාව පිළිගත් සේක.

බුදුරජුන් ආරාධනාව පිළිගත්බව සිරිගුත්ත තෙමේ, ගරහදින්නට දන්වා ‘මැනැවින් සත්කාර කරව’ යි ද කීයේ ය. ‘සත්කාර කරණ සැටි දන්නෙම් මම නො වෙම් දැ’ යි සිත සිතා ගරහදින්න ගෙවල අතර මහවළක් හාරවා, බරකරත්ත අසූවක කිහිරිදර එහි බහා, ගිනි දල්වා අඟුරු කොට ඒ මත්තෙහි. ලෑලි අතුරා කළාලින් වසා, ගොම පිරිබඩ කොට, පසෙක දිරාගිය කොටන් කැබලි දමා අසුන් කරා යෑමට මග ද පිළියෙල කරවී ය. සිරිගුත්ත තැබූ ලෙසට ම සැළි ද තබ්බවා ආසන ද පැණවී ය. සිරිගුත්ත එදා උදෑසන එහි ගොස්, දානය පිළියෙල කරණ ලද දැ’ යි ඇසී ය. ‘ඔව් ඒවා සේරම හරි, එන් බලන්නට දන් පිළියෙල කළේ මෙ තැනැ’ යි සිරිගුත්ත පෙන්නුම් කළ ලෙසට, පෙනුම් කෙළේ ය. සිරිගුත්ත සියල්ල බලා, පසෙකට වී සිටියේ ය.

මිනිස්සු රැස්වූහ. මිථ්‍යාලබ්ධිකයකු බුදුරජුන්ට ආරාධනා කළවිට, එ තැනට මිනිසුන්ගේ පැමිණීම නො වැළැක්කිය හැක්කේ ය. මිථ්‍යාලබ්ධිකයෝත් රැස්වෙති. සම්‍යග්ලබ්ධිකයෝත් රැස්වෙති. මිථ්‍යාලබ්ධිකයෝ බුදුරජුන්ට කරණ ගැහැට දකින රිසියෙන් එති. සම්‍යග්ලබ්ධිකයෝ එන්නෝ දහම් අසා බුද්ධලීලාව බලා, පින් රැස් කර ගන්නා රිසියෙන් ය.

පසු දා, බුදුරජානන් වහන්සේ පන්සියයක් දෙනාත් සමග ගරහදින්නගේ ගෙට වැඩි සේක. ඔහු ගෙයින් පිටතට අවුත් පසඟ පිහිටුවා වැඳ, බුදුරජුන් ඉදිරියෙහි දොහොත් මුදුන් දී සිට ‘ස්වාමීනි! ඔබවහන්සේ සියල්ල දන්නහු යි ද, දෙව් මිනිස් ආදී වූ සතුන්ගේ සිත් සොළොස් අයුරකින් පිරිසිඳ දන්නට සමතෙකැ යි ද සිරිගුත්ත මහතා කීයේ ය යි ද, ඔහු කී ලෙසට සියල්ල නො දන්නහු නම්, ගේ තුළට නො පැමිණෙනු යහපති’ යි ද සිතී ය. මෙසේ සිතා ද බුදුන්ගේ පාත්‍රය ගෙණ ‘පින්වතුන් වහන්ස!. මෙහි වඩින්නැ’ යි කියා නැවැත, ‘අප ගෙට ඇතුල් වන්නන් විසින් වත දැන, ඇතුල් විය යුතු ය’ යි ද කී ය. ‘වත කිමැ’ යි ඇසූවිට එකකු පළමුව ගොස් හුන් කල්හි, එයට පසු අනිකකු ගොස් හිඳිය යුතු ය, ඊටත් පසු ව, තව එකකු ගොස් හිඳිය යුතු ය යි මෙසේ ගොස් හිඳුම වතැ’ යි කී ය. බුදුරජානන් වහන්සේ ‘යහපතැ’ යි පිළිගෙණ තමන්වහන්සේ එකලාව ම එහි වැඩි සේක. ගරහදින්න අඟුරුවළට මඳක් ඈත් ව සිට ‘ස්වාමීනි! වඩිනු මැනැවැ’ යි කී කල්හි උන්වහන්සේ සිය සිරිපා අඟුරුවළට දිගුකළ සේක. එ කෙණෙහි වළමතුයෙහි අතුරා තුබූ කළාල් අරුදන් විය. වළ බිඳගෙණ රියසක් පමණ පියුම් එයින් නැගී ආයේ ය. උන්වහන්සේ පියුම් පිට වැඩම කොට, පණවා තුබූ අසුනෙහි වැඩහුන් සේක. භික්‍ෂූහු ද එසේ ගොස් වැඩ හුන්හ.

ඒ දුටු ගරහදින්නගේ සිරුරෙන් ඩහදිය ගලන්නට වන. වහා දුව ගොස් සිරිගුත්තගේ ඇඟේ එල්ලී ‘මට පිහිටවන්නැ! මට පිහිට වන්නැ’ යි කියන්නට විය. ‘ඇයි කිමැ’ යි සිරිගුත්ත ඇසී ය. ‘අයියෝ! සංඝයා වහන්සේට දෙන්නට දෙයක් කැඳක් බතක් මා පිළියෙල කළේ නැතැ’ යි කී විට සිරිගුත්ත ‘මේ කැඳ හැළි, මේ බත් හැළි, මේ ගිතෙල් හැළි, මේ හකුරු, මේ කැවුම් මුට්ටි, යි කියමින් නොයෙක් හැළිවළන් පෙන්නුම් කරණ ලද්දේ නො වේ දැ යි ඇසූ විට ‘ඒ හැළිවළන්වල කිසිවක් නැතැ’ යි ඔහු කී ය. ඉක්බිති සිරිගුත්ත ‘දැන් කුමක් කරමු ද, නුඔ ගොස් ඒ සැළිවලන් හැර බලව’ යි කියා පිටත් කර හැරියේ ය. හැර බලත්, ‘යම් සැළියක කැඳය’ යි කියන ලද නම්, ඒ සැළිය කැඳින් ද, ‘යම් සැළියක බත්’ යි කියන ලද නම්, ඒ සැළිය බතින් දැ යි මෙසේ එහි වූ හැම සැළියක් ම ඒ ඒ දෙයින් පිරී තිබුනු බව දැක පුදුමයට පැමිණි ගරහදින්න සතුටින් ඉල්පී ගියේ ය. ඔහු සිත පහන් විය. බුදුපාමොක්මහසඟන සකස් කොට වලඳවා අවසන් කොට අනුමෙවෙනිබණ අසනු කැමැති වැ බුදුරජුන්ගේ පාත්‍රය ගත්තේ ය. උන්වහන්සේ බණ වදාරණ සේක් ‘මේ සත්වයෝ නුවණ නැති බැවින්, නුවණින් අන්ධ බැවින්, මාගේ ශ්‍රාවකයන්ගේත් මාගේ ශාසනයේත් ගුණ නො දනිත්, පැණැසින් තොර වූවෝ අන්ධයෝ ය, පියවි ඇස් නැත්තෝ අන්ධයෝ නො වෙති, පැණැසින් යුක්තවූවෝ ඇස් ඇත්තෝ වෙති, පියවි ඇසින් තොරවූවෝ ද පැණැස් ඇත්තෝ නම්, ඇස් ඇත්තෝ, ය යි වදාරා මේ ධර්‍මදේශනාව කළ සේක:-

යම් සේ මහමගැ දැමූ කසළ ගොඩෙක මනා සුවදැති සිත් කලු වූ පියුමෙක් උපදනේ වේ ද, එ පරිද්දෙන් (කසළගොඩෙක හටගත් පියුමක් මෙන්) කසළ ගොඩක් බඳු අන්ධ වූ පෘථග්ජනයන් අතුරෙහි උපන් සම්මා සම්බුදුරජුන්ගේ ශ්‍රාවක තෙමේ ප්‍රඥායෙන් පෘථග්ජන ලෝකය යටපත් කොට බබලයි.

සඞ්කාරධානස්මිං = කසළ ගොඩෙක. කසළරාසියෙක

නන්වැදෑරුම් වූ තණපත්කුණුරොඩු ආදියෙන් මිශ්‍රකරණු ලැබුයේ ට සඞ්කාර’ නමි. ‘නානාවිධෙහි තිණාදීහි සඞ්කරීයතෙ මිස්සිකරීයතෙ’ ති = සඞ්කාරො’ යනු එහි අර්‍ත්‍ථ පැවසීම ය. සඞ්කරත්වයට ගියා වූ එකට මුසුවී ගියා වූ තණපත් ආදිය දමන තැන, දැමූ තැන සඞ්කාරධාන’ නම් වේ. ‘සඞ්කාරස්ස = ධානං සඞ්කාරධානං’ යනු එහි වාක්‍යය යි.

මහාපථෙ = මහමගැ. මහපාරේ.

පථය හෙවත් මාර්‍ගය, ප්‍රකෘතිපථය-ආර්‍ය්‍යපථය යි දෙ පරිදි ය. කුදු මහත් කටයුතු ඇති ජනයා විසින් පයින් යා යුත්තේ ප්‍රකෘති පථය යි. නිවන් බලාපොරොත්තු වන නුවණැත්තන් විසින් පිළිපැදිය යුත්තේ ආර්‍ය්‍යපථය යි. •සො දුවිධො මහාජනෙන පදසා පටිපජ්ජිතබ්බො පකතිමග්ගොච. පණ්ඩිතෙහි නිබ්බානත්‍ථිකෙහි පටිපජ්ජිතබ්බො අරියමග්ගො චාති’ යන මෙයින් ඒ පැහැදිලි ය.

‘පකතිමග්ගො උපන්නකිච්චාකිච්චෙහි ජනෙහි පථීයති ගචඡීයතීති=පථො, පටිපදා පන අමතමහාපුරං ගන්තුකාමෙහි කුලපුත්තෙහි සද්ධාපාථෙය්‍යං ගහෙත්‍වා පථීයති පටිපජ්ජීයතීති = පථො’ යි ඒ දෙ මග විවරණය කළ සැටි ය. මෙහි ගැණෙන්නේ ප්‍රකෘතිපථය යි.

පදුමං තත්‍ථ ජායෙත සුචිගන්ධං මනොරමං = එහි පිරිසුදු සුවඳැති සිත්කලු වූ පියුමෙක් උපදනේ ද.

‘තත්ථ සුචිගන්‍ධං මනොරමං පදුමං ජායෙථ’ යනු පද සම්බන්ධ යි. පදුම’ නාමයෙන්, එක් සඞ්ඛ්‍යාවිශේෂයෙක් ද කිය වේ. ‘පදුමනිරයෙ නිබ්බත්තො’ යනාදියෙහි ඒ ආයේ ය. මේ ඒ නො වේ. දෙවපූජාදියෙහි උපයෝග වන්නේ හෝ මඩෙහි හට ගන්නේ පදුම’ නම්. ඒ ම මෙහි අභිමත ය. ‘පජ්ජති දෙව පූජාදිං යාතීති, පම්භි පඞ්කම්භි දවති රූහතීති=පදුමං’ යනු වාක්‍යය යි. මෙහි හෙලපියුම්, රත්පියුම් යි දෙවර්‍ගයෙකි. ඒ දෙවර්‍ගය ම මෙහි එන පදුම’ යන්නෙන් ගත වරද නැත.

එවං සඞ්කාරභූතෙසු අන්ධභූතේ පුථුජ්ජනෙ = කසළ ගොඩක් බඳු අන්ධ වූ පෘථග්ජනයා අතරෙහි.

අන්ධ වූ පෘථග්ජන තෙමේ කසළගොඩක් මෙනැ යි මෙයින් වදාළ සේක. ‘සඞ්කාරභූතෙ (සු) අන්ධභූතෙ’ යන දෙපදය ‘පුථුජ්ජනෙ’ යන්නට එක්වන්නේ ය.

අන්ධභාවය, දෙ පරිද්දකින් වේ. මසැස් හා පණැස් නැසීමෙනි මසැස් පිරිහුනේත් පණැස් පිරිහුනේත් අන්ධයා ය. මසැසැ’ යි කීයේ, ඉදිරියෙහි සිටියහුන්ගේ රූපය ගැණීමෙහි සමත් වූ උපකරණ සහිත වූ ඇස්ගඩුවෙහි සුදු ඉංගිරියාවෙන් වට වූ කලු ඉංගිරියාව මැද පිහිටි ප්‍රසාදරූපය යි. එය නටුයේ ද අන්ධ යි. පණැසැ යි කීයේ, කාමාදීනව හා නෙක්ඛම්මානිසංසාදිය දැනීමේ පොහොසත් වූ නුවණ යි. එය නටුයේ ද අන්ධයි. මසැස නැසී ගිය ද, පැණැස තිබේ නම්, ඔහු අන්ධයා යි සැලකීමෙක් ආගමෙහි නැත. චක්ඛුපාල ස්ථවිරයන් වහන්සේ අන්ධයෙකැ යි නො පිළිගැ‍ණෙති. මසැස පිරිහීමෙන් වන දුකට වඩා බලගතු දුක්, පණැස නැති වීමෙන්, විඳින්නට සිදු වේ. පැණැස පිළිබඳ අන්ධභාවය ම භයානක ය. එය එලොව මෙලොව දුක් පිණිස වන්නේ ය. සංසාරයෙහි දීර්‍ඝත්වය පිණිස වන්නේ ය. මසැස නැතිවීමෙන් වන්නේ ඉතා ටික දුකෙකි. එය මෙලොච කටයුතු කිරීමෙහි අපොහොසත් බැවින් වන්නෙකි.

පුථුජ්ජනශබ්දය ලෞකික මහාජනයා කෙරෙහි ම නැගුනෙකි. එයට යුතුකම් රාශියකි. ඒ යුතුකම් මෙසේ ය:- “ පුථු කිලෙසෙ ජනෙතීති, පුථු අවිහතසක්කායදිට්ඨිකාති, පුථු සත්‍ථාරානං මුඛුල්ලොකතොති, පුථු සබ්බගතීහි අවුට්ඨිතොති, පුථුනානාහිසංඛාරෙ අභිසඞ්ඛරොතීති, පුථ නානා ඔඝෙහි වූයහතීති, පුථු පඤ්චසු කාමගුණෙසු රත්තො ගිද්ධො ගථිතො මුච්ඡිතො අජඣාපන්නො ලග්ගො ලගිතො පළිබුද්ධොති, පුථු පංචහි නීවරණෙහි ආවටො නිවුතො ඔවුතො පිහිතො පටිච්ඡන්තො පටිකුජ්ජීතොති, පුථූනං වා ගණනපථමතීතානං අරියධම්ම පරම්මුඛානං නීචධම්මසමාචාරානං අන්තොගධත්තාති, පුථුවා අයං විසුංයෙව සඞ්ඛං ගතො විසංසට්ඨො සීලසුතාදිගුණයුත්තෙහි අරියෙහි ජනොපි = පුථුජ්ජනො” යි.

බොහෝ කෙලෙසුන් උපදවනුයේ, බොහෝ වූ නො නැසූ සත්කායදෘෂ්ටි ඇත්තේ, බොහෝ ශාස්තෘවරයන්ගේ මූණ බලනුයේ බොහෝ සියලු ගතිවලින් නැගී නො සිටියේ, පුණ්‍යාභිසංස්කාරාදී විවිධ සංස්කාරයන් රැස් කරණුයේ, නානාවිධ ඔඝයගෙන් පමුණුවනු ලබනුයේ, නොයෙක් සන්තාපයන්ගෙන් තැවෙනුයේ, නොයෙක් පරිදාහයන් විසින් දවනු ලබනුයේ, බොහෝ වූ පංචකාම ගුණයන්හි ඇලුනේ, ගිජුවූයේ, ගෙතුනේ, මුසපත්වූයේ, බැසගත්තේ, වැළඳගැණුනේ, වැසුනේ, යටිකුරුවූයේ, ‘පෘථග්ජන’ නමි. එසේ ම ගණන් මග ඉක්ම ගිය ආර්‍ය්‍යධර්‍මයන්ට පිටි පෑ නීව ධර්‍මයෙහි හැසිරෙන්නවුන්ට ඇතුළත් වූයේ, ශීලශ්‍රැතාදිගුණ ඇති ආර්‍ය්‍යයන් කෙරෙන් වෙන් වූයේ, පෘථග්ජන නැමැයි ද කීයේ ය. මේ පාලි වාක්‍යප්‍රදේශයෙහි කෙටි තේරුම යි. පදරුත් පමණින් පැවසීම යි. මේ සියලු කරුණු ඉතා කොටින් කැටි කොට,

යි කීහ. බොහෝ වූ කෙලෙස් ඉපදවීමාදී වූ කාරණයෙන් ද, බොහෝ වූ අනාර්‍ය්‍යජනයන් කෙරෙහි ඇතුළත් බැවින් ද මේ ජන තෙමේ ආර්‍ය්‍යයන් කෙරෙන් වෙන් වූයේනුයි පෘථග්ජන නම් වේ.

පෘථග්ජන තෙමේ අන්ධපෘථග්ජන, කල්‍යාණපෘථග්ජන යි දෙ වැදැරුම් කොට බුදුරජුන් විසින් වදාරණ ලද්දේය.

මේ කුසල් ය, මේ අකුසල් ය, මේ සදොස් ය, මේ නිදොස් ය යනාදිය දැන ගන්නා නුවණින් තොර වූයේ අන්ධපෘථග්ජන’ නමි. පංචස්කන්ධාදීන් පිළිබඳ මොහුගේ දැනීම කියනු කුමට යැ. ‘තත්ථ යස්ස ඛන්ධධාතුආයතනාදිසු උග්ගහපරිපුච්ඡා සවණ ධාරණ පච්චවෙක්ඛණානි නත්ථි අයං අන්ධපුථුජ්ජනො’ යි කෙටි විවරණය යි. චතුරාර්‍ය්‍යසත්‍යධර්‍මයන්ට අනුකූල වූ සත්‍යානුලෝමික ඥානයෙන් හා වැඩ අවැඩ දන්නා නුවණින් ද යුක්ත වූයේ කල්‍යාණ පෘථග්ජන’ නමි. ‘යස්ස තානි අත්‍ථි සො කල්‍යාණ පුථුජ්ජනො’ යි එහි විවරණ යි.

අතිරොචති = යටපත් කොට බබලයි. වැඩියෙන් බබලයි.

පඤ්ඤාය = ප්‍රඥාවෙන්.

සම්මාසම්බුද්ධසාවකො = සම්මා සම්බුදුන්ගේ ශ්‍රාවක තෙමේ ය.

‘සම්මා සම්බුද්ධ’ යනු බුදුරජුන් කෙරෙහි ම යෙදෙන නාමයක් බැවින්, බුදුරජුන්ගේ ම ශ්‍රාවක තෙමේ ‘සම්මාසම්බුද්ධසාවකො’ යන්නෙන් ගැණේ. ශ්‍රැතබුද්ධ, ප්‍රත්‍යෙකබුද්ධයන්ගේ ශ්‍රාවකයෝ මෙහි ලා නො ගැණෙති. බුද්ධ’ යන ශ්‍රැතබුද්ධාදීන් සඳහාත් සම්බුද්ධ’ යන්න, ප්‍රත්‍යෙකබුද්ධාදීන් සඳහාත් යෙදෙතත් සම්මාසම්බුද්ධයන්න’ අපගේ ස්වාමිදරු වූ බුදුරජානන් වහන්සේ කෙරෙහි ම ආයේ ය.

ශ්‍රාවකයෝ නම්, බුදුරජානන් වහන්සේගේ අවවාදානුශාසනා සකස් කොට අසන්නෝ ය. ‘භගවතො ඔවාදානුසාසනානි සක්කච්චං සුණන්තීති = සාවකා’ යන්නෙන් එබව පැහැදිලි ය. ඒ අනු ව ගත් කල්හි, යටත්පිරිසෙයින් සරණගතඋපාසකඋපාසිකාවෝ ද ශ්‍රාවකයෝ වෙති. ‘හෙට්ඨිමකොටියා සරණගතඋපාසකො සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නො හොති’ යි ඒ කීහ.

ශ්‍රාවකභාවයාගේ සිද්ධිය මෙසේ බැවින්, භික්‍ෂු-භික්‍ෂුකීන්ගේ ශ්‍රාවකභාවයෙහි ලා කියනු කිම. භික්‍ෂු, භික්‍ෂුකී, උපාසක, උපාසිකා යන සිවු පිරිසෙහි ශ්‍රාවකභාවය මෙසේ සරණගතමාත්‍රයකින් සිදුවතුදු නියතශ්‍රාවකභාවය වන්නේ, ඒ ඒ මාර්‍ගඵලයටනට පැමිණීමෙනැ යි කියන ලද්දේ ය. එය ධර්‍මදේශනාවෙහි මුල, ධර්‍මදේශනාවෙහි මැද, ධර්‍මදේශනාවෙහි කෙළවර යන තුන් තැන්හි උනුන් පිළිබඳ ශ්‍රද්ධාප්‍රඥාදීන්ගේ මහත්බව අනු ව නුවණ මුහුකුරා යෑම අනුව සිදු වේ.

ශ්‍රාවකයෝ වනාහි, බුදුරජුන්ගේ හෝ සබ්‍රහ්මචාරීන්ගේ චතුස්සත්‍ය හා කර්‍මස්ථානකථාවන් අසා, එ කෙණෙහි ම හෝ එයට පසුව ශ්‍රාවකභාවයට සුදුසු පිළිවෙතෙහි පිළිපදින්නෝ, විදසුන් කුළුගන්වා පිළිවෙත් වැඩීමෙන්, නැතහොත් වැඩෙන්නා වූ පිළිවෙතින් චතුස්සත්‍යධර්‍මයන් ප්‍රතිවේධ කොට, තමන්ගේ පැතුමට අනුව ශ්‍රාවකභාවයට පැමිණෙන්නෝ ය. එකල ශ්‍රාවකයෝ ශ්‍රාවක බුද්ධ’ යි හඳුන්වනු ලැබෙති. චතුස්සත්‍යාවබෝධයෙන් ම නියම ශ්‍රාවකභාවය ලත් ආර්‍ය්‍යයන් වහන්සේ අධිකාර, ඡන්ද දෙඅඟින් යුත් පැතීම් ඇති ව ඒ පිණිය වීර්‍ය්‍යය කළහ. මේ දෙ අඟ ඒ මේ ශ්‍රාවකභාවය ලැබීම පිණිස වුවමනා ම ය.

අග්‍රශ්‍රාවකභාවය ලැබූ ආර්‍ය්‍යයන් වහන්සේලා එකාසඞ්ඛ්‍යකල්පලක්‍ෂයක් ම ශ්‍රාවකපාරමිතා පිරූහ. බුදුරජානන් වහන්සේගේ මවුපියෝ ද, අසූමහාශ්‍රාවකයෝ ද, බුද්ධශ්‍රාවකභාවය පිණිස කප් ලක්‍ෂයක් පාරමිතා පිරූහ. මේ ශ්‍රාවකයෝ මෙහි දැක් වූ කාල ප්‍රමාණයෙන් අඩු ව පිරූ පාරමිතාවන්ගෙන් නො ලැබෙන්නේ ය. මේ කාලය, පැරුම් පිරීමෙහිලා ම යැවිය යුතු ය. මෙයට අඩු කාලයකින් ඒ පිණිස වූ නුවණ නො මේර වියහැකි ය. අඩුකාලයකින් නො වන්නේ එහෙයිනි.

මහබෝසතුන් පිළිබඳ දානපාරමිතාදීන් විසින් වඩනා ලද ප්‍රඥාපාරමිතාව යම්සේ පිළිවෙළින් ගැබ් ගන්නී, මෝරා යන්නී බුධඥානය සම්පුර්‍ණ කරන්නී ද’ එ මෙන් දානාදීන් විසින් වඩනා ලද ප්‍රඥාපාරමිතාව පිළිවෙළින් සුදුසු සේ ගැබ් ගන්නී, මෝරා යන්නී, ශ්‍රාවකබෝධිඥානය සම්පුර්‍ණ කරන්නී ය. මුන්වහන්සේලා දන් දීමෙහි පුරුද්ද නිසා නැගුනු අලෝභාද්ධ්‍යාසය හේතු කොට භවයෙහි කිසිත් තැනෙක නො ලැගුනු සිත් ඇත්තෝ වෙති. බලාපොරොත්තු රහිත වෙති. ශීලපරිචයෙන්, මොනවට සංයත වූ කය වචන ඇති බැවින්, පිරිසිදු කායවාක්කර්‍ම ඇත්තෝ වෙති. පිරිසිදු ආජීවය ඇත්තාහු වෙති. ඉන්ද්‍රියයන්හි මොනවට වැසූ දොර ඇත්තාහු වෙති. භෝජනයෙහි පමණ දන්නෝ ය. ජාගරියානුයෝගයෙන් සිත සමාධි කරන්නෝ ය. මුන්වහන්සේ පිළිබඳ ජාගරියානුයෝගය ගතපච්චාගතිකවශයෙන් සිදු වේ. මොවුනට අධිකාරසම්පත්තිය හේතු කොට, නිදුකින් ම අෂ්ටසමාපත්ති, පංචාභිඥා, ෂඩභිඥාවන්ට ස්ථාන වූ පූර්‍වභාගවිදර්‍ශනා යන මොවුහු අත්පත් වෙති. වීර්‍ය්‍යපාරමිතාදීහු එහි ම ඇතුළත් ය.

ශ්‍රාවකභාවය පිණිස දානාදී වූ පින් රැස්කිරීමේ දී ඒ පිළිබඳ යම් උත්සාහයෙක් නැගී සිටීමෙක් වේ ද, ඒ වීර්‍ය්‍ය’ නමි. ආක්‍රෝශ පරිභවාදිය ඉවසීම ක්‍ෂාන්ති’ නමි. දානශීලාදිසමාදාන, අවිසංවාදනය සත්‍ය’ නමි. අචලසමාදානාධිෂඨානය අධිෂ්ඨාන’ නමි. දානශීලාදියට ප්‍රතිෂඨා වූ සත්වයන් කෙරෙහි වූ හිතෛෂීභාවය මෛත්‍රී’ නමි. සත්වයන් විසින් කරණලද විප්‍රකාරයන්හි මැදහත් බව උපේක්‍ෂා’ නමි. දාන සීල භාවනාවන්, සීල සමාධි ප්‍රඥාවන් සිදු වූ කල්හි, වීර්‍ය්‍යාදීහු සිදු වූවාහු ම වෙති.

ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය දෙසූ දවසෙහි, කොණ්ඩඤ්ඤ ස්ථවිරයන් වහන්සේ හා අටළොස්කෙළක් දිව්‍යබ්‍රහ්මයෝ නිවන් ලැබීමෙන් ශ්‍රාවකභාවයට පැමිණියෝ ය. අනත්තලක්ඛණ සූත්‍රය දෙසූ දවසෙහි, පඤචවර්ගිකභික්‍ෂූන් වහන්සේලා ශ්‍රාවකයෝ වූහ. යසකුලපුත්‍රයා ප්‍රධාන කොට සිටි පස්පණස්දෙන හා භද්දවග්ගිය කුමාරයෝ තිස් දෙන ද මගපල ලබා ශ්‍රාවකයෝ වූහ. අනන්තපරියාය සූත්‍රදේශනාවසානයෙහි, උරුවෙල කසුප් ආදී දහස් ජටිලයෝ ද, වැල්මීවනයෙහි දී, බිම්සරරජු ප්‍රධාන කොට ඇති එකොළොස් නහුතයක් බ්‍රාහ්මණ ගෘහපතීහු ද, එහිදී ම තෙරුවන් සරණ ගිය එක් නහුතයක් බ්‍රාහ්මණගෘහපතීහු ද, තිරොකුඩ්ඩ සුත්‍රය අසා අසූසාරදහසක් දෙන ද, සුමනමාලාකාරසමාගමෙහි අසුසාරදහසක් දෙන ද, ධනපාලකසමාගමෙහි, දසදහසක් දෙන ද, ඛදිරඞ්ගාරජාතකසමාගමෙහි, අසුසාරදහසක් දෙන ද, ජම්බුකාජීවසමාගමෙහි, අසුසාරදහසක් දෙන ද, ආනන්දසෙට්ඨිසමාගමෙහි, අසූසාරදහසක් දෙන ද, පාසාණකචෛත්‍යස්ථානයෙහි පාරායණ සූත්‍රය වදාළ දින, තුදුස්කෙළක් ද, යමාමහපෙළහර දවසෙහි, විසිකෙළක් ද, අභිධර්‍මදේශනායෙහි, අසූකෙළක් ද, දෙවාරෝහණයෙහි තිස්කෙළක් ද, සක්කපඤ්ඤ සූත්‍ර දේශනායෙහි, අසූදහසක් ද, ශ්‍රාවකභාවයට පැමිණියෝය. මහාසමය, මඞ්ගල, චූලරාහුලොවාද, සමචිත්තපටිපදා සූත්‍ර දේශනාවන්හි, ශ්‍රාවකභාවයට පැමිණියවුන්ගේ ගණනක් කිසිලෙසකින් නො දැක්විය හැකි ය. අටුවාවන්හි ඒ ඒ තන්හි මෙතෙක් මෙතෙක් දෙන මගපල ලැබූහ යි දැක්වූයේ මගපල ලැබූවන්ගේ ගණනක් දැන්විය හැකි නිසා නොවේ. ඒ වනාහි ‘ලොකානුකම්පාය’ යන ධර්‍මපදය විස්තර කරණු කැමැත්තෙන්, ශ්‍රාවකභාවය ලැබූවන්ගෙන් ඉතා ටිකදෙනකු ගෙණ හැර දැක්වීමෙකි. ශාසනික ප්‍රතිපදාව අශූන්‍ය බැවින් බුද්ධ ශ්‍රාවකභාවයට පැමිණියවුන්ගේ ගණනක් පිරිසිඳ නො දැක්විය හැකි ය.

මොවුන් අතරෙහි කොණ්ඩඤ්ඤ, සාරීපුත්ත, මහාමොග්ගල්ලාන, මහාකස්සප, අනුරුද්ධ, භද්දිය, ලකුණ්ටකභද්දිය, පිණ්ඩෝලභාරද්වාජ, පුණ්ණ, මහාකච්චාන, චුල්ලපන්ථක, මහාපන්ථක, සුභූති, රේවත, කඞ්ඛාරෙවත, සොණ, කුටිකණ්ණසොණ, සීවලී, වක්කලී, රාහුල, රට්ඨපාල, කුණ්ඩධාන, වඞ්ගීස, උපසේන, දබ්බ, පිලින්දිවච්ඡ, බාහිය, කුමාරකස්සප, මහාකොට්ඨිත, ආනන්ද, උරුවෙලකස්සප, කාලුදායි, බක්කුල, සෝභිත, උපාලි, නන්‍දක, නන්ද, මහාකප්පිණ, සාගත, රාධ, මොඝරාජ, යන මුන්වහන්සේලා බුදුරජුන් වෙතින් තනතුරු ද ලබා ශ්‍රාවකවූවෝ ය.

මහාපජාපතිගෝතමී, ඛෙමා, උප්පලවණ්ණා, පටාචාරා, ධම්මදින්නා, නන්දා, සොණා, සකුලා, කුණ්ඩලකේසා, භද්දාකාපිලානී, භද්දකච්චානා, කිසාගෝතමි, සිගාලමාතා යන මේ භික්‍ෂුකීහු ද තනතුරු ලබා ශ්‍රාවිකාවෝ වූහ.

තපස්සුභල්ලික, අනාථපිණ්ඩික, චිත්තගහපති, හත්ථක ආලවක, මහානාම, උග්ගගහපති, උග්ගතගහපති, සූරම්බට්ඨ, ජීවක, කොමාරහච්ච, නකුලපිතුගහපති යන මොවුහු තනතුරු ලබා ශ්‍රාවකභාවයට පැමිණි උපාසකයෝ ය.

සුජාතා, විසාඛා, බුජ්ජුත්තරා, සාමාවතී, උත්තරා, සුප්පවාසා, සුප්පියා, කාතියානි, නකුලමාතා, කාලි, යන මොවුහු තනතුරු ලබා ශ්‍රාවකභාවයට පැමිණි උපාසිකාවෝ ය.

අසූ මහාශ්‍රාවක ගණයට ඇතුළත් හැම දෙනා වහන්සේ ම තනතුරු ලැබූ බවෙක් නො පෙණේ. අසූ මහාශ්‍රාවකගණය මෙසේ ය:-

කොණ්ඩඤ්ඤ, සාරීපුත්ත, මහාමොග්ගල්ලාන, මහාකස්සප, අනුරුද්ධ, භද්දිය, ලකුණ්ටකභද්දිය, පිණ්ඩොලභාරද්වාජ, මන්තානීපුත්තපුණ්ණ, මහාකච්චාන, චුල්ලපන්‍ථක, මහාපන්ථක, සුභූති, ඛදිරවනියරේවත, කඞ්ඛාරෙවත, කොලිවිසසොණ, කුටිකණ්ණසොණ, සීවලි, වක්කලී, රාහුල, රට්ඨපාල, කුණ්ඩධාන, වඞ්ගීස, උපසේන, දබ්බ, පිලින්‍දිවච්ච, බාහියදාරුචීරිය, කුමාරකස්සප, මහාකොට්ඨිත, ආනන්‍ද, උරුවෙලකස්සප, කාලුදායි, බක්කුල, සොභිත, නන්දක, නන්ද, මහාකප්පින, සාගත, රාධ, මෝඝරාජ, භද්දිය, වප්ප, මහානාම, අස්සජි, කිම්බිල, භගු, චුන්‍ද, නාලක, සෙලුදායි, භද්දාලි, තොදෙය්‍ය, කප්ප, ජතුකණ්ණ, පොසාල, පුණ්ණක, ධොතක, නන්ද, අජිත, තිස්සමෙත්තෙය්‍ය, මෙත්තිය, උපසීව, හෙමක, භද්දාවුධ, උදය, පිඞ්ගිය, මේඝිය, ඡන්න, උපවාණ, භදදජි, යස, ලක්ඛණ, ගවම්පති, පුණ්ණජී, නදීකස්සප, අංගුලිමාල, ගයාකස්සප, අචෙලකස්සප, සභිය, සකුලදායි යන මොවුහු ය.

මහමගැ දැමූ ඉතා පිළිකුල් වූ කසළ ගොඩෙහි ද මනා සුවඳැති සිත්කලු වූ පියුම් උපදනේ, රජමහඇමැති ආදීන්ගේ හිසෙහි පැලඳීමට යම්සේ සුදුසු වේ ද, එ මෙන් කසළ ගොඩක් බඳු නුවණ නැති පුහුදුන් අතර උපන් බුද්ධශ්‍රාවක තෙමේ, තම නුවණින් කාමයෙහි ආදීනවත්, නෙක්ඛම්මයෙහි ආනිසංසත්, දැක ඒ පුහුදුන් කෙරෙන් නික්ම පැවිදි ව ඒ’ පැවිදි පමණින් ද, ඉන් මත්තෙහි ශීල, සමාධි’ ප්‍රඥා, විමුක්ති, විමුක්තිඥානදර්‍ශනයන් සම්පුර්‍ණ කොට, සාමාන්‍ය ලෝකයා ඉක්මවා, යට කොට බබලන්නේ ය, යනු මේ ගාථා දෙකහි ඉතාම කෙටි අදහස ය.

ධර්‍මදේශනාවසානයෙහි අසූ සාරදහසක් පාණීන්ට ධර්‍මාවබෝධය වූයේ ය. ගරහදින්න-සිරිගුත්තයෝ සෝවන් පලයට පැමිණියෝ ය. ඔවුහු තම තමන් අයත් සියලු ධනය බුදුසසුන් වැඩ පිණිස යෙදූහ. ස්වාමිදරු වූ බුදුරජානන් වහන්සේ හුනස්නෙන් නැගී වෙහෙරට වැඩි සේක. ‘මහ පුදුමය බුදුගුණ, අනේ! අරහැටි බිහිසුණු කිහිරඟුරු ගොඩක් බිඳ ගෙණ පියුම් පිපියා නො වේ දැ’ යි සවස් කල්හි ධර්‍මශාලාවෙහි රැස් වූ භික්‍ෂූන් වහන්සේලා කතා කරන්නට වූහ. එකල ශාස්තෘ වූ බුදුරජානන් වහන්සේ එහි වැඩම කොට ‘මහණෙනි! මා බොධිසත්වකාලයෙහි පියුම් පිපී මා පිළිගත් සැටි තමුසේලා නො දන්නහු දැ’ යි අසා, ‘ස්වාමීනි! අපි නො දනුම්හ, කවදා ද ස්වාමීනි! එසේ වූයේයි ඇසූ විට බුදුරජානන් වහන්සේ ඛදිරඞ්ගාර ජාතකය වදාළ සේක.

බාල වර්‍ගය

කොසොල් රජුට ඇසුනු මරහඬ

පසේනදි කොසොල් රජ තෙමේ එක්තරා උත්සව දිනෙක, ඇත් අබරණින් සැරසූ පුණ්ඩරීක නම් සුදු ඇතකු පිට නැගී මහත් රාජතේජසින් නුවර හැසිරෙන්නට වන. ‘පැත්තකට වෙයන්, පැත්තකට වෙයන්’ යි කියමින් රාජපුරුෂයන් ලති පහර දෙමින් මිනිසුන් හසුරුවද්දී, ඒ මිනිස්සු ‘රජු දුන් දනෙහි විපාකය බලවු, රජු සසර දී රක්නා ලද සීලයාගේ අනුභාවය පුදුම ය, කරණ ලද යහපත් කටයුතුවල පලය පෙණේ දැ’ යි කිය කියා ලති පහර කමින් ම හැරි හැරී බලන්නට වූහ. මේ ගාලගෝට්ටිය අතර එක්තරා දුප්පත් මිනිසකුගේ අඹුවක් ගෙයි ජනෙල් කවුළුවක් හැර රජු දෙස බලා එතැනින් ඉවත් ව ගියා ය. රජුට ඇයගේ ඒ ඉවතට යෑම, පුන්සඳ, වලාකුල් අතරට ගියා සේ හැඟින. රජ තෙමේ ඇය කෙරෙහි ඇදී ගිය සිතැති ව ඇතුපිටින් බිම හෙන්නාසේ වී, වහ වහා නුවර ඇවිද අන්තඃපුරයට වැද, විස්වස් ඇතිව ලං ව ඇසුරු කරණ ඇමැතියකු ගෙන්වා ‘අසුවල් තැන දී මා ඉතා ඕනෑකමින් බැලූ ගෙය දුටුවහු දැ’ යි ඇසී ය. ‘එසේ ය ස්වාමීනි!’ යි ඔහු පිළිතුරු දින. එහි හුන් ගැහණියත් දුටු දැ’ යි ඇසූවිට ‘එසේ ය ස්වාමීනි!’ යි එයටත් පිළිතුරු දින. එසේ නම්, නො පමාව එහි ගොස් ඇය දීග ගියා දැයි දැන එවු’ යි කීයේ ය. ඔහු එහි ගියේ, ඇය දීග ගියබව දැන රජුට ඒ බව දැන්වී ය. අනතුරුව රජ තෙමේ ‘ඇයගේ ස්වාමි පුරුෂයා ගෙණ එන්නැ’ යි නියම කෙළේය. ඇමැති තෙමේ නැවැත එහි ගොස් ඔහුට ඒ බව කී ය. දුගියා ද ‘එකත් එකට ම මා කැඳවනු මාගේ බිරිඳ නිසා ම විය යුතු ය, වන්නෙක් වේවා, කොයි එකක් වුවත් රජ අණ නො ඉක්ම විය යුත්තකැ’ යි මාලිගාවට ගොස් රජු බැහැ දැක වැඳ එකත් පසෙක සිටියේ ය.

රජ තෙමේ, ‘මාලිගාවෙහි නැවැතී හිඳ මෙහි කටයුතු සොයා බලව’ යි ඔහුට කී ය. ‘දේවයන් වහන්ස! මට ඒ අපහසු ය, මම ඉතා දුප්පතෙක්මි, මේ ඉන්නා ලෙසින් ඉඳ රක්‍ෂාවක් කොට ආණ්ඩුවට අයබදු ගෙවන්නෙමි, එ හෙයින් මේ ඉන්නා ලෙසින් ඉන්නට මට අවසර දී වදාළ මැනැවැ’ යි කී කල්හි ‘තාගේ අයබද්දෙන් මට වැඩෙක් නැත, අද සිට ම මෙහි නැවැතී කටයුතු සොයා බලව’ යි අණ කොට ‘කොයි අන්දමේ නමුත් වරදක් ගෙණ මූ මරාදමා අඹුව ගන්නෙමි’ යි සිතා, රජ තෙමේ කඩුවක් හා පලිහක් ඔහුට දෙවීය. මරණ බියෙන් බියපත් වූ ඔහු මැනැවින් රජුට සේවය කෙළේ ය.

කාමගින්න බුර බුරා නගිත් නගිත් ම ඔහුගේ වරදක් නො දුටු රජ තෙමේ, ‘වරදක් නගා මරා දමන්නෙමි, යි සිතා ඔහු ලඟට ගෙන්වා ‘මෙයින් සියක් යොදුනක් පමණ ගිය තැන ගඟක් ඇත, එහි කුමුදු හා අරුණුවන් මැටි තිබේ, එහෙයින් එහි ගොස් මා නාන වේලාවට කුමුදුමල් හා අරුණුවන් මැටි ටිකකුත් ගෙණ එව, නො ගෙනාවොත් දඬුවම් කරන්නෙමි’ යි දැන්වී ය. ඒ දුගියා වනාහි, ගෙයි දා වඩා ගත් දාසාදීන් අතුරෙහි ද ඉතා ලාමක ය. මිල දී ගත් දාසාදීන්ට ද ‘මට හිසරුදා ය, මගේ පිට රිදේ ය, ඇඟට පහසු නැත’ යනාදීන් කියා මෙහෙ නො කොට මග හැරිය හැකි ය, එබඳු ඉඩෙක් ද මොහුට නැත. අණ කළ දේ එලෙසින් ම කළයුතු ය. ඒ නිසා ඔහු ‘මා විසින් නො වරදවා ම මේ පිණිස යා යුතු ය, කුමුදු හා අරුණුවන් මැටි තිබෙන්නේ නාග භවනයෙහි ය, එහෙයින් මම මේවා කොතැනකින් ලබන්නෙම් දැ යි සිත සිතා මරණ බියෙන් බියපත් ව ගෙට ගොස් ‘සොඳුර! කෑම පිළියෙල කොට තිබේ දැ’ යි ඇසී ය. ‘තව ම බත් ලිපේ ය’ යි ඈ කිවු ය. ‘බත් බානතුරු නවතින්නට බැරි ය’ යි හැන්දෙන් කැඳවතුර පෙරා බත් ටිකක් ගෙණ තුබුනු මාලුපිණිත් සමග වතුර සහිත වූ බත්ටික කොළපතෙක ලා බැඳ ගෙණ මගට. බැස යොදුනක් පමණ ගොස් කොළපත ලිහා ඉඳුල් නො කොට බත් ටිකක් ඉන් අස් කොට කන්නට පටන් ගත්තේ ය. ඒ අතර, පාරේ යන්නෙකු දැක ‘මෙහි එන්න, බත් ටිකක් කාලා යන්නැ’ යි. පැත්තක තබා තුබූ බත් ටික මගියාට දුන්නේ ය. ඔහු එය අනුභව කෙළේ ය. දුගියා බත් කා මිටක් පමණ ඉතිරි කොට එය දියට දමා කට සෝදා ‘ගඟබඩ අරක්ගත් නා ගුරුළු දෙවියනේ! අනේ! මා කියන්න අසත්වා, කොසොල් රජු මා මරවනු කැමැති ව කුමුදුමල් හා අරුණුවන් මැටි ගෙන එන්නැ යි මට අණ කළා, මම කන්නට ගෙණ බතින් ටිකක් මගියකුට දුන්නා, එය දහසක් අනුසස් ඇත්තකි, කුඩමැස්සන්ටත් ටිකක් දුන්නා, එහි අනුසස් සියයෙකි, ඒ සියලු පින් ඔබවහන්සේලාට අනුමෝදන් කරවන්නම්. මට කුමුදුමල් හා අරුණුවන් මැටි ටිකක් ගෙනැවිත් දෙන්නැ’ යි මහහඬින් තෙවරක් කෑගැසී ය. එහි අරක් ගත් නයෙක් ඒ හඬ අසා මහල්ලකු ගේ වේශයෙන් ඔහු වෙත පැමිණ ‘තමුසේ කියන්නහු කුමක් දැ’ යි ඇසී ය. ඔහු නැවැත නැවැතත් ඒ කීයේය. එවිට මහල්ලා ඔහු දුන් පින් අනුමෝදන් ව කුමුදුමල් හා අරුණුවන් මැටිත් ගෙණැවිත් දුන්නේ ය.

රජ තෙමේ ‘මිනිස්සු නුවණ ඇත්තෝ ය, උපාය දන්නෝ ය, මේ මිනිහා මොන උපායයකින් නමුත් ඒවා ගෙණාවොත් මාගේ අදහස වරදින්නේ ය, එහෙයින් නියම කළ වේලාවට මාවෙත, එන්නට බැරිලෙසක් කරන්නෙමි’ යි සිතා, කල්තියා ම නුවර දොරගුලු ලවා යතුර තමන් වෙත ගෙන්වා ගත්තේ ය. දුගියා රජු නාන වේලාවට නුවර දොර ලඟට පැමිණ දොර වසා තිබෙනු දැක දොරටුපල්ලාහට ‘දොර හරින්නැ’ යි. කීයේ ය. ‘දොර හරින්නට යතුර නැත, රජතුමා කල්තියා ම දොර වස්වා යතුර ගෙන්වා ගත්තේයයි කීවිට ‘අයියෝ! මා ඉවරයි, දැන් කුමක් කරන්නෙ ම් දැ’ යි සිතමින් නුවර දොර උඩලිපත මතුයෙහි මැටිපිඩ තබා ඒ මත්තෙහි මල් ටිකත් තබා ‘පින්වත්නි!. රජ අණ ලෙසට මම කුමුදුමල් හා මැටිත් ගෙණාවා, ඒවා රජුට දෙන්නට පිළිවෙළක් නැත, අද කල්තියා ම දොරගුලු ලා තිබේ, මේ මොන පුදුමයෙන් ද, රජතුමන් නිරපරාධයේ මා මරවන්නට බලාපොරොත්තු වන සේ පෙණේ, මෙය කාට කියා සහනයක් ලබම් දැ’ යි හඬ නගා කියා ‘දැන් කොතැනෙක යම් ද, භික්‍ෂූන් වහන්සේලා නම් මොළොක් සිතැත්තෝ ය, විහාරයටවත් ගොස් නිදන්නට ඕනෑ ය, මට දැන් අන් පිහිටෙක් නැතැයි විහාරයට ගොස් පසෙකට වී නිදා ගත්තේය.

වැඩිදෙනෙක් මිනිස්සු ඉඩකඩම් වතුපිටි මිලමුදල් උපයාගෙණ පොහොසත් වූ කල්හි, විවිධ විද්‍යාවන් හා භාෂාශාස්ත්‍ර උගෙණ උගතුන් වූ කල්හි කරුණාවෙන් ආදරයෙන් අත පොත් තබා පොතපත කියවා මහත් ආශිර්‍වාදයක් කළ මහණ බමුණු මවුපිය ආදි උතුම් ගුරුදෙගුරුන් අමතක කෙරති. ඔවුන් හෙලා දකිති. ඔවුනට වඩා තමන් උසස්ය යි දැපෙති. දුකින් පෙළෙන කල, වත්පොහොසත් කම් පිරිහුනු කල, ඒරාෂ්ටක පැමිණි කල මහණබමුණන්ගේ පිහිට සොයති. ඔවුන් කරා එළෙඹෙති. අඳෝම ය.

රෑ නිදි නො ලැබ ගැහැණිය ගැණ නිතර සිහි කරණ රජුන්ගේ ගත සිත දෙක්හි කාමගින්න දැඩි ව නැගී සිටියේ ය. එයින් දැවි දැවී රජ තෙමේ ‘හෙට එලි වූ සැටියේ ම ඒ මිනිහා මරවා ඔහුගේ අඹුව ගන්නෙමි’ යි සිතමින් තතන තතනා ඇඳෙහි වැතිර සිටියේ ය. එදා රෑ සැට යොදුනක් දිග පළලැති ලෝකුඹු නරකයෙහි ඉපිද උතුර උතුරා පැසෙන බත්සැළියෙහි හාල් ඇට සේ වරක උඩුකුරුව වරක යටිකුරුව වරක සරස් ව පැසි පැසී අවුරුදු තිස් දහසකින් යටට බැස, නැවැත අනික් අවුරුදු තිස්දහසකින් මතු පිටට එමින් මෙසේ උඩ සිට යටටත්, යට සිට උඩටත් යෙමින් පැසෙන සතර දෙනෙක් මතුපිටට ආ එක්වරෙක ඔලු උස්සා උනුන් බලා එකෙකා, එකෙක ගාථා කියනු කැමැති ව එකෙක අකුර කියා යටිකුරු ව පෙරැළී පතුලට බසින්නට වූහ. නිදි නො ලැබූ රජ තෙමේ මහරෑ තරමේ දී ඒ හඬ අසා තැති ගත්තේ කිම! මාගේ දිවියට අනතුරෙක් ද, නැත, අගමෙහෙසියට නපුරෙක් ද, නො වේ නම් ආණඩුවට විපතක් දැ’ යි සිතමින් මුළු රැය ඇස් නො පියා ම ගත කෙළේ ය.

පහන් වූ සැටියේ ම පුරෝහිතයා ගෙන්වා ‘ගුරුන්නාන්සේ! ඊයේ රෑ මැදියම් වේලෙහි මහත් බිහිසුණු හඬෙක් අසන්නට ලැබින, එහි විපාකය කුමක් විය හැකි ද? මට හෝ මෙහෙසියට, නැත, ආණ්ඩුවට නපුරක් ද, මෙයින් වන නපුර කාට දැ යි දැන ගන්නට ය ඔබ ගෙන්වූයේ, දු, ස, න, සො, යන අකුරු හතරේ අඬ යි මට ඇසුනේ, ඒ නිසා මෙයින් වන හොඳ නො හොඳ කියන්නැ’ යි රජු කී විට පුරෝහිතයාගේ සිත සැලින. සිහි නැති විය. මහඅඳුරට පිවිසියකුට සේ කිසිවක් සිතා ගණු බැරි විය. ‘මෙය මට නො තේරේ ය යි කීවොත් මා නූගතකු සේ සලකා දෙන ලාභය නො දෙති’ යි සිතු පුරෝහිත තෙමේ ‘මහරජ! ශබ්ද සතර ම බිහිසුණු ය, වන්නේ හොඳෙක් නො වේ, ජීවිතයට අනතුරෙක් පෙණේ’ යි කීහ. වඩාත් බිය වූ රජ ‘එය වළකාලන්නට පුළුවන් කමෙක් තිබේ දැ’ යි ඇසූ විට ‘දේවයන් වහන්ස! වළකාලිය හැකි ය, එහෙයින් බිය විය යුතු නො වේ, විපත්වල දී කණස්සලුවීම නො සුදුසු ය, ඒ පිළියමෙක් ද නො වේ, මෙය වළකාලන්නට වුවමනා ඇත්, අස්, ගොන්, එළු තිරෙළු, කුකුළු, හූරු, කෙළි, කොළු යන සතුන්ගෙන් එක එකාගෙන් සියය සියය බැගින් ය, මොවුන් සියය සියය බැගින් ගෙන මරා සබ්බසතයාගය කළයුතු ය’ යි පුරෝහිතයා කීයේ ය. ඌ මෙසේ කීයේ, මෘගජාතිකසත්වයන් පමණක් ම ගෙන්වීම් නම්, මස් කෑ යුතු සත්තු ම ගෙන්වන ලදැයි තමන් කෙරෙහි නගින අපවාදය දුරුකර ගැණීමේ අදහසින් ය. ‘මාගේ ජීවිතයට වඩා අනිකෙක් නැතැ’ යි සිතු රජ තෙමේ මේ කී හැම සතුන් ම බැඳ ගෙණ එවු’ යි රාජපුරුෂයන්ට අණ කෙළේ ය. ඔවුහු ද කීවාටත් වඩා ඒ ඒ සතුන් බැඳ ගෙන ආහ. මිනිස්සු තම දූ පුතුන් නෑයන් උදෙසා හඬන්නට වැලපෙන්නට වූහ. එ හඬ පොළොව පැළීයන්නා සේ මහත් විය.

මේ අතර දිනෙක, මල්ලිකාවෝ රජු වෙතට ගියෝ ‘දේවයන් වහන්ස! මූණ මැලවුනු සේ කට වියලුනු සේ තොල් ඇකුළුනු සේ සිරුර ගිලන්වූ සේ පෙණෙන්නේ ඇයි දැ’ යි ඇසූහ. රජ තෙමේ ‘තිට එයින් කිම’ මා කණමුල නයකු ගියත් තිට ඒ නො පෙණේ, එසේ වූ තිට මට කුමක් වුවත් කිම් දැ’ යි කී ය. ‘අවසර! දේවයන් වහන්ස! ඇයි එහෙම වදාරන්නේ, මම එසේ නො වෙමි, කාරණය වදාරන්නැ යි’ මල්ලිකාවන් කී කල්හි රජ තෙමේ ‘ඊයේ රෑ මැදියම මා ඇඳෙහි වැතිර සිටිනා වේලේ බිහිසුණු හඬෙක් ඇසුණා,

මම පසුදා ගුරන්නාන්සේ ගෙන්වා එය කිව්වා, ඔහු ඒ බලා මාගේ ජීවිතයට අනතුරක් වනබව කියා, ඒ වළකාලන්නට සබ්බසතයාගය කළ යුතු ය, යි කියයි, මාගේ ජීවිතය මට ලොකු නිසා ඒ පිණිස මේ සතුන් ගෙන්වීමි’ යි කී ය. ‘ඇයි ඔතරම් මෝඩ! හුඟක් කන්නට පමණක් ද දන්නෝ, මගධ නැළියෙන් දහසය නැළියක් සාලේ බත් බුදින ගමනුත් හොඳ නො හොඳ නො වැටහීම ය පුදුම, දෙරටක රජය කරවන්නෝ කෙසේ ද, නුවණ නම් පොඩ්ඩක්වත් ඇති බවක් නො පෙණේ’ යි කී කල්හි ‘තී මෙහෙම කියන්නී ඇයි දැ’ යි රජු ඇසී ය. ‘අනිකකුගේ මරණයෙන් අනිකකුට ජීවිතය ලැබුනු බවක් ඔබ මෙයට කලින් අසා තිබේ ද, මෝඩ බමුණාගේ කීම්බස් ගෙණ මිනිසුන්ට දුක් දෙන්නෝ කුමක් නිසා ද, අසල වෙහෙර තුන් කල්හි වූ හැම දෙයක නො පැකිළ පවත්නා නුවණ ඇති තිලෝගුරු බුදුරජානන් වහන්සේ වැඩ වසන සේක, මෙබඳු යමක් කරණ විට උන්වහන්සේගෙන් ඇසිය යුතු නො වේ දැ’ යි මල්ලිකාවන් කී කල්හි, රජ තෙමේ ඇයත් නංවා ගෙණ සැහැල්ලු රථයකින් ගොස් මරණ බියෙන් බියපත් ව කිසිවක් කියාගත නො හී බුදුරජුන් වැඳ පසෙකට වී හුන්නේ ය.

එකල බුදුරජානන් වහන්සේ ‘මහරජ! මේ මැදි දවල් මහකට්ට අව්වේ කොහි සිට එන්නහු දැ’ යි අසා වදාළ සේක. රජ තෙමේ කිසිවක් නො බැණ හුන්නේ ය. මල්ලිකාවෝ ‘ස්වාමීනි! අපේ මහරජතුමන් ඊයේ රෑ නිදන විට මැදියම පමණේ දී මොකක් දෝ මහහඬෙක් අසන ලදැ’ යි කියා පුරෝහිතයා ගෙන්වා කියා තිබේ, ඔහු එය ජීවිතයට නපුරකැ’ යි කියා එය වළකාලන්නට ඇත් අස් ආදී සතුන් සියය සියය මරවා ලේ ගෙණ සබ්බසත‍් නම් යාගයක් කරන්නට සූදානම් වෙයි, රජ තුමන් යාගය සඳහා මරන්නට රැස් කළ සත්තු බොහෝ ය, ඒ අතර කෙළි කොල්ලෝ ද සිටිති, මෙය දැනගන්නට ලැබී මම එහි ගොස් මොහු මෙහි කැඳවා ගෙණ ආමි, යි කීහ. ‘හැබෑ ද මහරජ!, යි බුදු රජුන් අසා වදාළ කල්හි ‘එසේය ස්වාමීනි!’ යි කියා තමන්ට ඇසුනු මරහඬ ඇසුනු ලෙසට ම කියා සිටියේ ය. බුදුරජුන්ට කාරණය තතුලෙසින් වැටහී ගියෙන් ‘මහරජ! බියවන්නට කරුණක් නො වේ මෙය, ඔබටවත් මෙහෙසියටවත් ආණ්ඩුවටවත් කිසිත් නපුරෙක් මෙයින් සිදු නො වේ, පව් කොට ලොහොකුඹු නරකයෙහි ඉපද ඉන්නා කිහිප දෙනෙක් තමන් විඳින දුක කියන්නට මෙසේ කීහ’ යි වදාළ කල්හි රජ තෙමේ ඔවුන් කළ පව්කම් කුමක් දැ’ යි ඇසී ය. බුදුරජානන් වහන්සේ ඒ කීපදෙනා පිළිබඳ ඉකුත් කතාව ගෙණහැර දැක්වූ සේක;

“යටගිය දවස එක් කලෙක මිනිසුන්ගේ ආයුකාලය අව්රුදු විසින් විසිදහසෙක් වි ය, එදවස කාශ්‍යප තථාගතයන් වහන්සේ පහළ වූ සේක්, උන්වහන්සේ විසිදහසක් රහතන් පිරිවරා රටින් රට හැසිරෙන සේක්, බරණැස් නුවරට වැඩියෝ ය, එවිට බරණැස වැස්සෝ දෙ තුන් දෙනා හා බොහෝ දෙනා එක් ව උන්වහන්සේලාට දන් දුන්හ, සතළිස් කෙළක්, සතළිස් කෙළක් ධනය ඇති සිටු දරුවෝ සිවු දෙනෙක් ද එදවස වූහ, ඔවුහු යහළුවෝ ය, එක් දිනක් මේ සිවු දෙන එක් ව ‘අප ගෙවල ඇති ධනයෙන් කුමක් කරමෝ දැ’ යි සාකච්ඡා කළහ, මෙ දවස බුදු රජුන් එහි වැඩ සිටිය ද, ඔවුනට උන්වහන්සේ ඇසුරු කරන්නට දන් දෙන්නට සිතෙක් නො උපන, එකෙක් ‘අපි හොඳට කා බී කෙළි සෙල්ලමින් කල් ගෙවමු’ යි කී ය, එකෙක් ‘අපි දිනපතා ම තුන් අවුරුදු පරණ සුවඳ ඇල්සාල් ගෙණවුත් උයවා ගෙණ රසට මසට කමු’ යි කීය, එකෙක් රටකජු, කඩල, මසල වඩේ, ඉඳි ආප්ප, රොටි, පිට්ටු ඈ කඩසෝරු සාදවා ගෙණ කමු’ යි කීය, අනිකා ‘ඕවාත් හොඳ යි, මටත් හොඳ එකක් කිය හැකි ය, ඒකයි හොඳ ම එක, සල්ලිවලට නො කැමැති ගෑණු මේ රටේ කො තැනක වත් නැත, ඒ නිසා දවස් පතා සල්ලි ටික ටික දී ගැණු සතර පස් දෙනකු ගෙණැවිත් රා අරක්කු බොමින්, රසුත් මසුත් බොමින් කමින්, නැටුම් ගැයුම් බලමින් නැටුම් ගැයුම් කරමින්, කියමින්, උන් හා එක් ව කල් යවමු, යි කී ය, අනික් තිදෙන ද එයට එකඟ වූහ,

ඔවුහු සිවු දෙන එ තැන් සිට උනුන්ට මුදල් දී ගෑණු ගෙන්වා ගෙණ, පරඹුවන් ගණිමින්, රා අරක්කු බොමින්, එළුවන් ඌරන් කුකුළන් මරා කමින්, දූ කෙළිමින්, නැටුම් ගැයුම් කරමින්, අවුරුදු විසිදහසක් ම ගෙවා මැරී ගොස්, අවීචිමහානරකයෙහි ඉපද ගත්හ, ඔවුහු එහි එක් බුද්ධාන්තරයක් දැවෙමින්, කිඳෙමින්, ලෝහ ගුලි ගිලමින්, ලොහොදිය බොමින්, ඉතා බිහිසුණු ලෙසින් පැසී, නැවැත, එයින් ගැල වී ගොස්, සැට යොදුන් දිග පළල ඇති ලෝකුඹු නරකයෙහි දැන් ඉපිද සිටිති, අවුරුදු තිස් දහසකට වරක්, එහි පතුලේ සිට මතු පිටටත් මතුපිට සිට පතුලටත් යමින් එමින් සිටිති, ගින්නෙන් බුර බුරා තැවෙන ලොහො දියෙන් දැවි දැවී තිස් දහසක් අවුරුදු ගෙවා මතුපිටට ආ එක් දිනෙක එක එකා, එක එක ගය කියන්නට සිතා, එක එක අකුර කියා, කියන්නට කල් නො ලබා යටිකුරු ව ලොහොකුඹු නරකයෙහි ම ගැලී ගියහ” යි වදාරා ‘ඔබ පළමුවෙන් ඇසූ ශබ්දය කියව’ යි රජුට කී සේක, ස්වාමීනි! මට පළමු ඇසුනේ ‘දු’ යන ශබ්දය, යි කී විට, නිරිසත් හට කල් නො ලැබ, කියා ගත නො හැකි වූ ගාථාව සම්පූර්‍ණ කොට ගෙණ හැර දැක්වූ සේක. ඒ ගාථාව මෙසේ ය:-

මෙසේ ගාථාව සම්පුර්‍ණ කොට එහි අදහස ද පහදා දුන්හ. “අපි දිය යුතු දේ තිබිය දී, දෙන්නට සුදුස්සන් සිටිය දී දන් නො දීමු, ඉතා පහත් සේ ජීවත් වීමු, එකකුට සතළිස් කෙළක්, සතළිස් කෙළක් බැගින් ධනය තිබියදීත් පිහිටක් කර නො ගත්තෙමු” යනු එහි අදහස ය.

නැවැත බුදුරජානන් වහන්සේ දෙවන තුන්වන සිවුවන අකුරුත් අසා ඒ ගාථා තුන ද,

යි මෙසේ සම්පූර්‍ණ කොට වදාළ සේක.

‘හැම අතකින් ම අවුරුදු සැට දහසෙක් නො අඩුව පිරිණ, ලෝකුඹු නරකයෙහි පැසෙන්නා වූ අපට කෙළවරෙක් කවදා පෙනේ ද, නිදුකාණෙනි! යම් හෙයකින් ඒ කාලයෙහි මා විසිනුත් තොප විසිනුත් පව්, බොහෝ සෙයින් කරණ ලද්දේ ද, එහෙයින් මෙහි කෙළවරෙක් නම් නැත, කොයින් දුක් කෙළවර වන්නේ ද, දුක් කෙළවරෙක් දක්වා නො ලැබේ, ඒ මම වනාහි මෙයින් චුත ව ගොස්, මිනිස් උපතක් ලැබ, වචන දන්නෙත්ව ශීලයෙන් යුක්ත ව නියමයෙන් ම කුසල් කරන්නෙමි’ යනු ඒ ගාථාතුනෙහි තේරුම් ය.

මෙසේ මේ ගාථාවන් සම්පුර්‍ණ කොට වදාරා, ඒ නිරිසතුන් එකෙක ගාථාව කියනු කැමති වුව ද, කල් නො ලැබ කියා ගත නො හී එකක අකුර කියා, ලොහොකුඹු නරකයෙහි ම ගැලී ගිය බව ද වදාළ සේක.

ඒ නිරිසත්තු සතර දෙන පසේනදි කොසොල් රජු, එ හඬ ඇසූ දා සිට තව ම යටට කිඳා බසිති. එයින් අවුරුදු දහසෙක්වත් තව ම නො ගෙවුනේ ය. රජහට මහත් සංවේගයෙක් උපන. ‘අනුන්ගේ අඹුවන් ගෙණ ඈලා සමග හැසිරීම ඉතා බිහිසුණු ය, එක් බුද්ධාන්තරයක් ම අවීචිමහානරකයෙහි පැසී එයින් චුත ව ලොහොකුඹු නරකයෙහි ඉපද සැටදහසක් අවුරුදු එහි පැසී ද, මොවුන් මේ මහත් දුකෙන් නිදහස් වන කාලයෙක් නො පෙණේ, කෙනෙක් කලකින් නමුත් එයින් ගැලවී මෙහි උපදින්නෝ ද අණ්ඩච්ඡෙද නපුංසකාදී වූ නොයෙක් දුක්වලට බඳුන් වන්නෝ ය, අනුන්ගේ අඹුවන් සමග හැසිරීම සුලු පවෙක් නො වේ, මමත් අන් අඹුවක කෙරෙහි ආලය කොට මුළු රැයක් ම නිදි නො ලැබීමි, අහෝ, ඉතින් නම් දිවි තිබෙන තුරු පර අඹුවන් කරා යෑමක් තබා උන් ගැණ සිතීමක් වත් කරන්නේ නැතැ’ යි සිතා, ‘ස්වාමීනි! රාත්‍රියේ දිග, දැන ගත්තෙම් අද ය’ යි රජ තෙමේ කීයේ ය. අසල සිටි දුගියා ද මේ කතාව අසා ‘මටත් ඉඩක් ලැබිනැ’ යි බුදුරජුන් වෙත ගොස් ‘ස්වාමීනි! අපේ රජතුමන් රෑ දිග දැන ගත්තා සේ මමත් ඊයේ යොදුනෙහි දිග දැන ගතිමි’ යි කී ය. ඉක්බිති බුදුරජානන් වහන්සේ දෙදෙනාගේ ම කියුම් ගළපා ‘එකකුට රෑ දිග ය, එකකුට යොදුන දිග ය, මෝඩයාට සසර දිගය’ යි වදාරා මේ ධර්‍මදේශනාව කළ සේක.

නො නිදන්නාහට රෑ දිග ය. ගමන් විඩා ඇත්තහුට යොදුන දිග ය. සදහම් නො දත් අඥානයාහට සසර දිගය.

දීඝා ජාගරතො රත්ති = නො නිදන්නහුට රාත්‍රිය දිග ය.

නො නිදන්නහු බලා රාත්‍රියෙහි දිග් වීමෙක් නැත. නො නිදන්නහුට රාත්‍රිය දිග් වූවක සේ වැටහේ, යි කීසේ ය. නො නිදා ඉන්නකුට රාත්‍රිය දිග එකක සේ වැටහීම ස්වභාවයෙකි. ‘ජාගරන්ත’ ශබ්දයෙන් ගැණෙන්නේ නො නිදන්නේ ය. බුද්ධාගමෙහි ජාගර නාමයෙන් ශ්‍රද්ධාදි ඉන්ද්‍රිය පසද කිය වේ. මේ ඒ නො වේ. නො නිදන සත්ව තෙමේ ම මෙයින් ගැණේ. රාත්‍රිය යි ගන්නේ සත්වයන් පිළිබඳ නානාවිධ හසිතලපිතාදි ශබ්ද සන්සිඳුනු කාලය යි. එය යාමතුනකින් යුක්ත ය. එහෙයින් ‘තියාමා’ යි රාත්‍රියට නමෙකි. යාමයක් දස පැයකින් යුක්ත හෙයින් මුළු රැයෙහි ඇත්තේ තිස් පැයෙකි. මෙසේ රාත්‍රිය තුන් යම් පමණ වූවා ද, නො නිදන්නහුට එය දෙතුන් ගුණ වූවා සේ වැටහේ. එසේ වැටහෙනු හිර උදාවන තෙක් පෙරැළි පෙරැළී කුසීත ව නිදන්නහුට වත්, මියුරු බොජුන් වළඳා සිරියහනෙහි නිදන්නා වූ කාමභොගියාටවත් නො වේ. මුළු රැය භාවනාවෙහි යෙදුනෝ, ධර්‍ම කථික වූවෝ, බණ අසන්නෝ, ශීර්‍ෂරෝගාදියෙන් පෙළෙන්නෝ, අත් පා සිඳීමට පැමිණියෝ, වේදනාවකින් පෙළෙන්නෝ, රාත්‍රියෙහි මග පිළිපන්නෝ යන මොවුහු රාත්‍රිය දිගැ යි සලකති.

දීඝං සන්තස්ස යොජනං = ගමන් විඩා ඇත්තහුට යොදුන දිග ය.

‘සන්ත’ ශබ්දය යට සැකෙවින් කියවින. ඒ, මෙහි එන්නේ පයින් ගමන් ගොස් වෙහෙසට පත්වූවහු කෙරෙහි ය. මග දිගැ යි දැනෙන්නේ එබන්දකුට ය. ගවු සතරෙක් යොදුනෙකි. ගව්වෙක් අසූ ඉස්බෙකි. ඉස්බෙක් බඹ පන්තිසෙකි. ගව්වකට ඉස්බ දෙදාස් අටසියයෙකි. යොදුනකට බඹ එකොළොස් දහස් දෙසියෙකි. දවස මුළුල්ලෙහි ගමන් කොට විඩා පත්වූයේ ඉදිරියෙහි එන්නකු දැක ‘ඉදිරියෙහි ගමට කෙතෙක් දුර දැ යි අසා තවත් ටිකක් දුර ගොස් අනිකකුගෙන් ද, අනිකකුගෙන්දැ, යි හමුවන හැම දෙනකුගෙන් ම අසයි. හැම දෙන ම යොදුනෙකැ’ යි කියත්. එවිට ‘මේ යොදුන දිග එකෙකැ’ යි හෙතෙමේ එක යොදුන දෙතුන් යොදුන් වූවා සේ සිතයි.

දීඝො බාලානං සංසාරො සද්ධම්මං අවිජානතං = සදහම් නො දන්නා වූ බාලයන්ට සසර දිග ය.

‘බාල’ යන්න ප්‍රථම වයසින් යුත් කිරි බොන දරුවා කෙරෙහි ද අඥයා කෙරෙහි ද එන්නේ ය. එහි ‘බලති අණති අස්සසිතපස්සසිතමත්තෙන ජීවති න පඤ්ඤාජීවිතෙනාති = බාලො’ යනු ප්‍රථම වයසින් යුත් බාලයා කෙරෙහි රූඪ වූ ශබ්දයෙහි නිරුක්තියි. ප්‍රඥා ජීවිතයෙන් තොරව ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස මාත්‍රයකින් ජීවත්වන්නේ බාලයා යනු එහි කෙටි තේරුම ය. ‘දිට්ඨධම්මිකසම්පරායික සඞ්ඛාතෙ ද්වෙ අත්‍ථෙ ලාති ගණ්හාතීති ච, අත්තත්ථ පරත්ථ සඞ්ඛාතෙ ද්වෙ අත්‍ථෙ ලුනාති ඡින්දතී ති බාලො’ යනු අඥයා කෙරෙහි නැගි බාල ශබ්දයෙහි අර්‍ත්‍ථසමර්‍ත්‍ථනය ය. මෙලොව පර ලොව වැඩත් තමන් හා අනුන් පිළිබඳ වැඩත් සිඳලන්නේ බාලයා යනු එහි තේරුම ය. මෙයින් පූරණකස්සප, මක්ඛලීගෝසාල, නිගණ්ඨනාථපුත්‍ර, සඤ්ජයබෙල්ලට්ඨිපුත්ත, පකුධකච්චායන, අජිතකේසකම්බලී යන සදෙන ද, දේවදත්ත, කොකාලිකාදි පාප පුදගලයෝ ද බාලයෝ වෙති, යි කියන ලදී. ප්‍රාණඝාතාදි දශ අකුශල කර්‍මපථයෙන් යුක්ත ව තමනුත් අනුනුත් පාපයෙහි යොදමින් මෙලොව පරලොව දෙක්හි වැඩ නසාලන්නා බාලයා, යි කොටින් දත යුතු ය. මොහු ම මෙහි කැමැති වන ලද්දේ ය.

බාලයා වනාහි සිතන්නේ, නපුරු සිතීමෙක් ම ය. කියන්නේ, නපුරු කියුමෙක් ම ය. කරන්නේ, නපුරු කෙරුමක් ම ය. අභිද්‍යා - ව්‍යාපාද - මිත්‍ථ්‍යාදෘෂ්ටි යන තෙවැදෑරුම් මනෝදුච්චරිතය බාලයා පිළිබඳ බැවින් බාලයාගේ නපුරු සිතුම් ය. මුසාවාද - පිසුණවාචා - එරුසවාචා - සම්ඵප්පලාප යන සිවු වැදෑරුම් වචී දුච්චරිතය බාලයාගේ නපුරු කියුම් ය. ප්‍රාණඝාත - අදත්තාදාන - කාමමිත්‍ථ්‍යාචාර යන තෙ වැදෑරුම් කාය දුච්චරිතය බාලයාගේ නපුරු කෙරුම් ය. ලෝකයා, මොහු මේ අකුශල කර්‍මපථයෙහි යෙදී බැඳී වසන බැචින් බාලයා, යි හැඳින ගණියි. එහෙයින් මෙය බාල ලක්‍ෂණය, බාල නිමිත්තය, බාලාපදානය, යි බුදුහු වදාළ සේක. ‘තීනිමානි භික්ඛවෙ! බාලස්ස බාලලක්ඛණානි බාල නිමිත්තානි බාලාපදානානි, කතමානි තීනි? ඉධ භික්ඛවෙ! බාලො දුච්චින්තිත චින්තී ච හොති දුබ්‍භාසිතහාසි දුක්කත කම්මකාරී’ යි.

මෙතෙමේ වනාහි වරද, වරද වශයෙන් පිළිගැණීමට නො කැමැති වෙයි. දැක ද එයට නිසි පිළියම් නො කරයි. අන්‍යයා වරද එළි කළ විට ද නො පිළිගණියි.

රූපාදිස්කන්ධයන්ගේ පිළිවෙළ නො සිඳ පැවැත්ම, චක්ඛු ධාතු ආදි අටළොස් ධාතුන්ගේ පිළිවෙළ නො සිඳ පැවැත්ම, චක්ඛු ආදි දොළොස් ආයතනයන්ගේ පිළිවෙළ නො සිඳ පැවැත්ම ‘සංසාර’ නම් වේ.

යනු ඒ සඳහා කියන ලද ය. නිවන් පසක් කරණතුරු පරම්පරාව නො සිඳ යන සත්ව තෙමේ සංසාරය යි වදාරන ලද්දේය. නො සිඳෙන පරම්පරාව නම්, ස්කන්ධ ධාතු ආයතනයන්ගේ නො කැඩී දිගින් දිගට පැවැත්ම ය. දැන් ලබා සිටින ස්කන්ධ ධාතු ආයතනයන් අතීතයෙහි මෙන් මෙතැන් සිටත් නිවන් ලබන තුරු ම චුතිපටිසන්ධි වශයෙන් මතු මත්තෙහි දිගින් දිගට සුදුසු පරිදි දෙව, බ්‍රහ්ම, මනුෂ්‍ය, අසුර, යක්‍ෂ, රාක්‍ෂස, නාග, සුපර්‍ණ, නෙරයික, සත්‍රී, පුරුෂාදි නොයෙක් නම් ලබමින් පැවැත ගෙණ යෑම ය. සංසාර යි එකෙකුත් සත්ව යි අනෙකකුත් නැත. සත්ව-සංසාර යන දෙක ම ස්කන්ධ ධාතු ආයතනයන්ගේ කැටිව පැවැත්මට කියන නම් දෙකෙකි. තේරුම් දෙකක් ගෙණ එසේ කියන ලද්දේ ය. පරමාර්‍ත්‍ථ වශයෙන් ස්කන්ධ යි ද, සම්මුති වශයෙන් සත්ව යි ද, කියනු ලබන නාම-රූප ධර්‍මරාශිය චුති පටිසන්ධි වශයෙන් නො සිඳී නො බිඳී අතර නො තබා පවත්නා හෙයින් සංසාර යි ද, ඒ ඒ අරමුණුවල ඇලෙන ස්වභාවයෙන් සත්ව යි ද කියනු ලැබේ. පඤ්චස්කන්ධයෙහි විස්තර යට කියන ලදී.

පඤ්චස්කන්ධය, ධාතුනාමයෙන් ද හඳුන්වති. එසේ හඳුන්වන්නෝ ශුන්‍ය හෙයිනි. ඒ ඒ ස්වභාව දරණ හෙයිනි. ධාතු අටළොසෙකි. චක්ඛුධාතු - රූපධාතු - චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු, සෝතධාතු - සද්දධාතු - සෝතවිඤ්ඤාණධාතු, ඝාණධාතු - ගන්ධධාතු - ඝාණවිඤ්ඤාණධාතු, ජිව්හාධාතු - රසධාතු - ජිව්හාවිඤ්ඤාණධාතු, කායධාතු - ඵොට්ඨබ්බධාතු - කායවිඤ්ඤාණධාතු, මනෝධාතු - ධම්මධාතු - මනෝවිඤ්ඤාණධාතු, යි.

මේ අටළොස, අර්‍ත්‍ථ - ලක්‍ෂණ - ක්‍රම - තාවත්පරිමාණ - සඞ්ඛ්‍යා - ප්‍රත්‍යය - ද්‍රෂ්ටව්‍ය යන මොවුන්ගේ වශයෙන් දතයුතු වේ. එහි චක්ඛු ආදීන්ගේ විශෙෂාර්‍ත්‍ථය යට කියන ලද්දේය. අවිශේෂයෙන් වනාහි යම් ධර්‍ම සමූහයෙක් සසර දුක උපදවා ද, නොහොත් පිළියෙල කෙරේ ද, සත්වයන් විසින් දරුණු ලැබේ ද, ඒ ධර්‍ම සමූහය, ධාතු’ නම් වේ. දුඃඛ විධානය ද, ධාතු’ යි කියති. එසේ ම සත්වයන් විසින් සසර දුක උපදවනු ලැබේ ද, සසර දුක තබනු ලැබේ ද එහෙයිනුත් මේ ධර්‍ම සමූහය, ධාතු’ යි හඳුන්වනු ලැබේ. මෙ කී අර්‍ත්‍ථයන් කර්‍තෘ, කර්‍ම, භාව, අධිකරණ වශයෙන් අටුවාවෙහි දැක්වූහ. ඒ මෙ සේය:-

“විදහති, ධීයතෙ, විධානං, විධීයතෙ එතාය, එත්ථ වා ධීයතෙ’ති = ධාතු” යි.

රන් රිදී ආදීනට බීජ වූ ශෛලාදි ධාතූන් රන් රිදී ආදිය උපදවන්නාක් මෙන්, මේ ධාතුහු සසර දුක උපදවන්නෝ ය. බර උසුලන්නන් උසුලන බර මෙන් චක්‍ෂුරාදීහු, සත්වයන් විසින් දරුණු ලැබෙත්. මේ ධාතු සමූහය දුඃඛවිධාන මාත්‍රයෙක් ම ය. අනෙකෙක් නො වේ. තමන් වශයෙහි නො පවත්නා හෙයින් ඒ පැහැදිලි ව පෙණේ. මොවුන් නිසා සසර දුක ගැළපෙනු ලැබේ. එසේ ගැළ පූ සසර දුක මොවුන් කෙරෙහි ම තබනු ලැබේ. මේ පූර්‍වොක්ත සාධනයන්ගේ අර්‍ත්‍ථ පැහැදිලි කළ සැටි ය.

තීර්‍ත්‍ථකයන් විසින් කියන ආත්මය වනාහි, පරමාර්‍ත්‍ථවශයෙන් ඇත්තෙක් නො වේ. එහෙත් මොවුහු, පරමාර්‍ත්‍ථවශයෙන් නැත්තාහු නො වෙති. මොවුහු, තමන්ගේ ස්වභාවය දරත්නු යි ධාතුනම් වෙති. ලෝකයා විසින් මනෝසිලා ආදිය ධාතු යි ගණු ලැබේ. චක්‍ෂුරාදීහු, මනෝසිලා ආදී ධාතුන් වැනි නු යි ධාතු නම් වෙත්. ‘ධාතුයො විය ධාතුයෝ’ යි කී බැවින් කෙසර සිංහයා කෙරෙහි ප්‍රසිද්ධ වූ සිංහ’ ශබ්දය පුරුෂයන් කෙරෙහි ව්‍යවහාරය වන්නාක් මෙන් ශෛලාවයවාදීන් කෙරෙහි රූඪ වු ධාතු ශබ්දය චක්‍ෂුරාදීන් කෙරෙහි උපචරිතය යි දතයුතු ය. ශරීරයාගේ අවයව වූ අනුන් අසමාන ලක්‍ෂණයෙන් පිරිසිඳින ලද රස සොණිතාදීන් කෙරෙහි ධාතු යන නාමය යෙදේ ද, එසේ පඤ්චස්කන්ධ යි ගැණෙන ආත්මභාවයාගේ අවයව වූ චක්‍ෂුරාදීන් කෙරෙහි ධාතු නාමය යෙදේ. චක්‍ෂුරාදීහු අසමාන ස්වභාව ලක්‍ෂණයෙන් පිරිසිඳින ලද්දෝ ය. තව ද ධාතුනාම ප්‍රඥප්තිය වනාහි ජීවරහිත වූවක්හට කියන නමෙකි. සම්මා සම්බුදුරජානන් වහන්සේ ධාතු දේශනාව කළෝ සත්ව, පුද්ගල, ආත්ම යන සංඥාව නසනු පිණිස ය. එහෙයින් චක්ඛු වූයේත් හේ ම ය, ධාතු වූයේත් ඒ ම නු යි චක්ඛුධාතු’ නම් වේ. සෙස්ස ද මෙ සේ ය.

චක්‍ෂුරාදීන්ගේ ලක්‍ෂණ ද යට කියූ සේ ය. උත්පත්තික්‍රමාදි නොයෙක් ක්‍රම අතුරෙහි මෙහි යෙදෙන්නේ දේශනාක්‍රමය යි. හෙද’ හේතුඵලධර්‍මයන්ගේ පිළිවෙළ නිශ්චය කොට දැක්වීම් වශයෙන් වදාරන ලද්දේ ය. චක්ඛුධාතු - රූපධාතු දෙක හේතුයි. ඵලය, චක්ඛුවිඤ්ඤාණය යි. සෙස්සෙහි ද ක්‍රමය මෙසේ ය.

ඒ ඒ සූත්‍රාභිධර්‍මදේශනාවන්හි ආභාධාතු, සුභාධාතු, ආකාසානඤචායතනධාතු, විඤ්ඤාණඤ්චායතනධාතු යනාදි වශයෙන් අන්‍ය වූ නොයෙක් ධාතුහු දක්නා ලැබෙති. එහෙත් අටළොසක් ම දක්වා, වදාළෝ, ඒ සියල්ල මේ අටළොසෙහි ම ඇතුළත්වන බැවිනි. චන්ද්‍රාභා, සූර්‍ය්‍යාභාදිආභාධාතු තොමෝ රූපධාතු ම ය. රූපධාතුවෙහි ම ඒ ඇතුළත්ය. සුභාධාතු තොමෝ රූපාදී වූ අරමුණු පිළිබඳ ය. ශුභාකාරග්‍රහණයට නිමිත්ත වන බැවිනි. ශුභනිමිත්ත ශුභාධාතු නමි, ශුභනිමිත්ත, රූපධාතු ආදීන් කෙරෙන් වෙන් වූවෙක් නො වේ. නොහොත් කුශලවිපාක චිත්තොත්පාදයන්ට අරමුණු වූ රූපාදීහු ම සුභාධාතු නමැ යි කීහ. සෙස්ස විශුද්ධිමාර්‍ගයෙන් උගන්නේ ය. මේ ආයේ තාවත්පරිමාණවිනිශ්චය යි.

චක්ඛුධාතු තොමෝ ජාතිවශයෙන් චක්ෂුඃප්‍රසාදසඞ්ඛ්‍යාත එක් ම ධර්‍මයක් වේ. සෝත, ඝාණ, ජිව්හා, කාය, රූප, ගන්ධ, රස, ධාතුහු ද, එපරිද්දෙන් ශ්‍රොත්‍රප්‍රසාදාදීන්ගේ වශයෙන් එක් එක් ධර්‍මයට බෙදී යති. ඵොට්ඨබ්බධාතු තොමෝ වනාහි, පඨවි, තේජෝ, වායෝ යන මොවුන්ගේ වශයෙන් ධර්‍ම තුනෙකැ යි ගැණේ. චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුව කුශලවිපාක-අකුශල විපාකයන්ගේ වශයෙන් ධර්‍ම දෙකක් කොට ගණිති. සෝත, ඝාණ, ජිව්හා, කායවිඤ්ඤාණධාතුහු එපරිද්දෙන් කුශලවිපාක-අකුශලවිපාක වශයෙන් ධර්‍ම දෙකෙක, දෙකෙකැ යි ගිණිය යුතු ය. මනෝධාතුව, පංචද්වාරාවජීන-කුශලවිපාකසම්ප්‍රත්‍යෙෂණ - අකුශලවිපාකසම්ප්‍රත්‍යෙෂණයන්ගේ වශයෙන් ධර්‍ම තුනකට බෙදේ. ධම්මධාතු තොමෝ වේදනා, සංඥා, සංස්කාර යන ත්‍රිවිධ වූ අරූපස්කන්ධයන්ගේ ද, සොළොස් වැදෑරුම් වූ සූක්‍ෂමරූපයන්ගේ ද, අසංස්කෘතධාතුවගේ ද, වශයෙන්. විසි අයුරකට යන්නී ය. මනෝවිඤ්ඤාණධාතුව, අනික් කුශලචිත්ත - අකුශලචිත්ත - අව්‍යාකෘතචිත්තයන්ගේ වශයෙන්. සසත්තෑ අයුරකට වැටේ. මේ සඞ්ඛ්‍යාවශයෙන් අටළොධාතුන්ගේ විනිශ්චය යි.

චක්ඛුධාතු තොමෝ, චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුවට විප්පයුත්ත - පුරේජාත - අත්ථි - අවිගත - නිස්සය - ඉන්ද්‍රියප්‍රත්‍යයයන්ගේ වශයෙන් උපකාර වන්නී ය. රූපධාතු තොමෝ, චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුවට පුරේජාත - අත්ථි - අවිගත - ආරම්මණප්‍රත්‍යයයන්ගේ වශයෙන් උපකාර වන්නී ය.

මෙසේ ම සෝතධාතු සද්දධාතු ආදීහු, සෝතවිඤ්ඤාණාදීන්ට සය සය අයුරකින් හා සතර සතර අයුරකින් උපකාර වෙති. පංචද්වාරාවජ්ජනමනෝධාතු තොමෝ, චක්ඛවාදිපංචවිඤ්ඤාණයන්ට අනන්තර - සමනන්තර - නත්ථි - විගත - අනන්‍තරූපනිස්සය යන පස්වැදෑරුම් ප්‍රත්‍යයයගෙන් උපකාර වන්නී ය. පංචවිඤ්ඤාණධාතුහු, අරමුණු පිළිගන්නා ආකාරයෙන් පවත්නා සම්ප්‍රත්‍යෙෂණමනෝධාතුවට, සම්ප්‍රත්‍යෙෂණමනෝධාතු තොමෝ සන්තීරණමනෝධාතුවට, සන්තීරණමනෝවිඤ්ඤාණධාතු තොමෝ, වොත්ථපනමනෝවිඤ්ඤාණධාතුවට, වොත්ථපනමනෝවිඤ්ඤාණධාතු තොමෝ ජවනමනෝවිඤ්ඤාණධාතුවට, යට කියූ ප්‍රත්‍යයයන්ගේ වශයෙන් පස් පස් අයුරෙන් ප්‍රත්‍යය වෙති. ජනමනෝධාතු තොමෝ තමහට අනතුරුව උපදින ජවනමනෝවිඤ්ඤාණධාතුවට අනන්තර - සමනන්තර - නත්ථි - විගත - අනන්තරූප නිස්සයප්‍රත්‍යයයන්ගෙන් හා ආසේවනප්‍රත්‍යයයෙන් ද යන සවැදෑරුම් ප්‍රත්‍යයයන්ගෙන් උපකාර වේ. මේ පංචද්වාරයෙන් උපදින චිත්තයන්ට ප්‍රත්‍යය ලැබෙන සැටියි.

මනෝද්වාරයෙහි වනාහි භවඞ්ගමනෝවිඤ්ඤාණධාතු තොමෝ, මනාද්වාරාවජ්ජනමනෝවිඤ්ඤාණධාතුවට ද, ආවජ්ජනමනෝවිඤ්ඤාණධාතු තොමෝ, ජවනමනෝවිඤ්ඤාණධාතුවට ද යට කී අනන්තරාදි පංචවිධප්‍රත්‍යයශක්තියෙන් උපකාර වේ. ආසේවන ප්‍රත්‍යය ද මෙහි ලැබේ. මනෝධාතු, මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතුන් හා එක්ව උපදින වේදනා, සඤ්ඤා, සංඛාර යි කියූ ධර්‍මධාතු තොමෝ, සවැදෑරුම් විඤ්ඤාණධාතූන්හට, සහජාත - අඤ්ඤමඤ්ඤ - නිස්සය - සම්පයුත්ත - අත්ථි - අවිගතාදි බොහෝ ප්‍රත්‍යයයන්ගේ වශයෙන් උපකාරව සිටියි. චක්ඛුධාතු ආදීහු ද, ඇතැම් සූක්‍ෂම රූප හා නිර්‍වාණ ධාතු ආදි ධර්‍මධාතුව ද, ඇතැම් මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතුවකට ආලම්බන ප්‍රත්‍යයයාදියෙන් ප්‍රත්‍යය වෙති. චක්ඛු විඤ්ඤාණාදිධාතුන්හට හුදෙක් චක්‍ෂුස්ප්‍රසාද රූපාලම්බනාදීහු ම ප්‍රත්‍යය නො වෙති. සූර්‍ය්‍යාලෝකාදී ආලෝකයෝ ද ප්‍රත්‍යය වෙති. ‘චක්ඛු රූපාලොක මනසිකාරෙ පටිච්ච උප්පජ්ජති, චක්ඛුවිඤ්ඤාණං -පෙ- මනොවිඤ්ඤාණං’ යනු සාධක ය. තේරුම යට චිත්තවර්‍ගයෙහි කියන ලද ය.

ප්‍රත්‍යයයෙන් සකස් කරණ ලද ධාතූහු අතීත අනාගත ස්වභාවයෙන් සිස් වූහ යි ද, නිත්‍ය, ශුභ, සුඛ, ආත්මභාවයෙන් සිස් වූහ යි ද, කර්‍මාදිප්‍රත්‍යයයන් අයත් කොට ඇත්තාහු යි ද දත යුතු ය. විශේෂයෙන් වනාහි, චක්ඛුධාතුව බෙර ඇසක් සේ ද, රූපධාතුව කඩිප්පුවක් සේ ද, චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුව බෙරයෙන් නිමෙන හඩ සේ ද, නැවැත, චක්ඛුධාතුව කැටපතක් සේ ද, රූප ධාතුව මුහුණ සේ ද, චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුව, මුවසටහන සේ ද, නැවැත උක්, තල සේ චක්ඛුධාතූව ද, උක්දඬු පෙළන යන්ත්‍රය හා තල පෙළන දණ්ඩ සේ රූපධාතුව ද, උක්පැණි, තලතෙල් සේ චක්ඛු විඤ්ඤාණධාතුව ද, නැවැත, චක්ඛුධාතුව යට සිටි ගිනිගාන දණ්ඩ සේ ද, රූපධාතුව මත්තෙහි සිටි ගිනිගාන දණ්ඩ සේ ද, චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුව ඒ ගැටීමෙන් හටගන්නා ගින්න සේ ද සැලකිය යුතු ය. සෝතධාතුන් කෙරෙහි ද ක්‍රමය මෙසේ ය. මෙයින් දැක්වුනේ චක්ඛුධාතු ආදීන් ආත්මයෙන් තොර බවත් කාරක, වෙදකයකු නො වන බවත් ය. ජිවිතයෙන් තොර බෙර ඇස, කඩිප්පු ආදීන්ගේ ගැටීමක් ඇතිවිට ජීවයක් නැත්තා වූ ශබ්දාදීන්ගේ හටගැණීම සේ ජීවිතයෙන් තොර චක්ඛුරූපාදීන් ගේ එක්වීමක් ඇති කල්හි නිර්ජීව වූ චක්ඛුවිඤ්ඤාණදීන්ගේ හටගැණුම වන බව මෙයින් පෙණේ.

මනෝධාතුව වනාහි, ලැබෙන සේ, චක්ඛුවිඤ්ඤාණදීන්ගේ පෙර පසු ගමන් ගත්තකු වැනි ය. ධර්‍මධාතුවෙහි වේදනාස්කන්ධය ශල්‍යයක්, ශුලයක් සේ ද, සංඥාසංස්කාරස්කන්ධයෝ වේදනා සඞ්ඛ්‍යාතශල්‍යයක්, ශුලයක් යෙදීමෙන් ආතුර වූ රෝගීන් සේ ද, පෘථග්ජනයන්ගේ සංඥාව, බලාපොරොත්තුවන දේ නො ලැබීමෙන්. දුක උපදවන හෙයින්, සිස් වූ මිටමොළවීමක් සේ ද, ඇති සැටියෙන් නිමිති නො ගන්නා හෙයින් වන මුවකු සේ ද, සංස්කාරයෝ ප්‍රතිසන්ධියෙහි ඇද බහාලන හෙයින් අඟුරුවළෙක බහාලන පුරුෂයකු සේ ද, ජාති දුඃඛයෙන් ලුහු බැඳ පවත්නා හෙයින් රාජපුරුෂයන් විසින් ලුහු බඳින ලද සොරුන් සේ ද, සියලු අවැඩ එළවන්නා වූ ස්කන්ධපරම්පරාවට හේතු වන හෙයින් විෂවෘක්‍ෂයක විෂබීජ සේ ද, රූපස්කන්ධය නානාප්‍රකාර වූ උපද්‍රවයන්ට හේතු වන හෙයින් ක්‍ෂුරචක්‍රයක් සේ ද, දැක්ක යුතු ය.

අසඞ්ඛතනිර්‍වාණධාතුව, අමෘතයක් සේ ශාන්ත හෙයින් නිර්‍භය වශයෙන් දැක්ක යුතු ය. සියලු අවැඩ එළවන රාගාදී වූ ද ජාත්‍යාදී වූ ද සප්‍රතිභයධර්‍මයන්ට ඉඳුරා ප්‍රතිපක්‍ෂ බැවිනි. මනෝවිඤ්ඤාණධාතුව, අරමුණුවල ‘මේ අරමුණ මේ විඤ්ඤාණයාගේ වේය යන නියමයක් නැති බැවින් වල් වඳුරකු සේ ද, නො දැමිය හැකි බැවින් කුළු අසකු සේ ද, තමා විසින් කැමැති වන ලද අරමුණෙහි හැසිරෙන බැවින් අහසෙහි වූ දඬුකඩක් සේ ද, ලෝභ ද්වේෂ මෝහාදී වූ නානාවිධත්ලේශයන් හා යෙදෙන බැවින් ද සැරසී නටන්නා වූ නළුවකු සේ ද දත යුතු ය.

ආයතනයෝ දොළෙසෙකි. චක්ඛායතන - රූපායතන - සෝතායතන - සද්දායතන - ඝාණායතන - ගන්ධායතන - ජිව්හායතන - රසායතන - කායායතන - ඵොට්ඨබ්බායතන - මනායතන - ධම්මායතන යි. මොවුන්ගේ විශේෂ ලක්‍ෂණ යට කියන ලද ය. සාමාන්‍යයෙන් හෙවත් පොදු වසයෙන් අරුත් පළකරණු පිණිස ආචාර්‍ය්‍යපාදයෝ ‘ආයතනතො ආයානං තනනතො ආයතස්ස ච නයනතො ආයතනන්ති වෙදිතබ්බං’ යනු ගෙණ පැහ.

ඇස් කන් නාස් ආදී වූ ස්ථානයෙක පිහිටා සිට, ඒ ඒ දොරටුවලට හමුවන අරමුණු රස විඳ ගන්නා වූ චක්ඛුවිඤ්ඤාණඵස්සාදි චිත්තචෛතසිකධර්‍මයෝත් තම තමන් අයත් අනුභවනාදි කෘත්‍ය විශේෂයන්හි ව්‍යායාම කෙරෙත් ද, චිත්තචෛතසිකයන්ගේ ඒ අනුභවනාදි ක්‍රියා සිද්ධියට ආධාර ස්ථාන වූ ඇස්, කන්, නාස්, ආදීහු ආයතන’ යි කියනු ලැබෙත්. චක්‍ෂුරාදිධර්‍මයෝ ඉතා දික් වූ සසර දුකට ඇතුළත් වූ චිත්තචෛතසිකධර්‍මයන් භවයෙන් භවයට දිගින් දිගට ගෙණ යත් ද, එහෙයිනුදු චක්‍ෂුරාදීහු ආයතන නම් වෙති. නො දත හැකි පූර්‍වකෙළවර ඇති (අවිද්‍යමාන බැවිනි.) සසරෙහි පැවැති දුක යම්තාක් කල් නො නැවතී පවතී ද, ඒතාක් කල් මේ චක්‍ෂුරාදීහු සත්වයන් සසරදුකට පමුණුවත් ම ය. එහෙයිනුදු මොවුහු. ආයතන නම් වෙති. තව ද මේ ආයතනශබ්දය වාසස්ථාන, ආකාර, සමොසරණස්ථාන, සංජාතිදෙශ, කාරණ යන අර්‍ත්‍ථයන්හි ද වැටේ. ඊශ්වරයාගේ වාසස්ථානය ඊශ්වරායතනය වන්නා සේ චිත්තචෛතසිකයන්ගේ වාසස්ථාන වූ ඇස් කන් නාසාදීහු ආයතන නම් වෙති. රන් රිදී උපදින තැන් සුවර්‍ණාකර, රජතාකර යි කියන්නා සේ යි. චිත්තචෛතසිකයන්ට නිඃශ්‍රයස්ථාන වූ චක්‍ෂුරාදිය ආයතන යි හඳුන්වති. කුරුළු සිවුපාවුන් ගොදුරු ගෙණ ලගින තැන් ආයතන යි කියන්නා සේ යි. රූපාදී වූ අරමුණු ගෙණ චිත්තචෛතසිකයන් ලගින ඇස්, කන්, නාස් ආදිය ආයතනැ යි ගණිති. ගොනුන්ගේ උත්පත්තිස්ථානය දක්‍ෂිණාපථ’ යි ද, අසුගේ උත්පත්තිභූමිය කාම්බොජයිද, කියන්නා සේ ඇස් කන් නාස් ආදිය චිත්තචෛතසිකයන්ගේ හටගැන්මට භූමි හෙයින් ආයතනැ යි කියත්. චිත්තචෛතසිකයන්ගේ පැවැත්මට කරුණු වූ ඇස් කන් නාස් ආදිය කාරණාර්‍ත්‍ථයෙන් ද ආයතන’ නමැ යි ගණිති. ‘ඉති නිවාසට්ඨානට්‍ඨෙන ආකාරට්‍ඨෙන සමොසරණට්ඨානට්‍ඨෙන සංජාතිදෙසට්‍ඨෙන කාරණට්ඨෙනාති ඉමෙහි කාරණෙහි එතෙ ධම්මා ආයතනං ආයතනන්ති වුච්චති’ යනු අටුවා ය. එහෙයින් චක්‍ෂුස වූයේත් ඒ ම ය, ආයතන වූයේත් ඒ ම නු යි ‘චක්ඛායතන’ නමැ යි ගත යුතු යි. සෙස්ස ද මෙසේ ය. චක්ඛායතනාදීන්ගේ ලක්‍ෂණ යට කියන ලද ය. ධර්‍මැ යි කියනු ලබන්නේ ද ඇස් කන් නාසාදිය ම ය. එසේ කල්හි සියල්ල ‘ධම්මායතන’ යි නො වදාරා දොළොස් ආයතන කෙනෙක් වදාරන ලද්දෝ සවැදෑරුම් විඤ්ඤාණකායයාගේ උත්පත්තිද්වාරාලම්බනයන් පිරිසිඳීම හේතුකොට ගෙණ ය. සවැදෑරුම් විඤ්ඤාණය, ද්වාරාරම්මණභාවයෙන් පිරිසිඳින හෙයින් මොවුන්ගේ මේ දොළොස් වැදෑරුම් ප්‍රභේදය විය. චක්ඛුවිඤ්ඤාණ වීථියට ඇතුළත් වූ චිත්ත සමූහයට උත්පත්තිද්වාරය වන්නේ චක්ඛායතනය යි. අරමුණ වන්නේ රූපායතනය යි. සෙස්ස ද මෙසේ ගතයුතු යි. සවන වූ විඤ්ඤාණකායයට (මනායතනයට) භවාඞ්ගචිත්ත යි කියනු ලබන මනායතනයාගේ එක් කොටසෙක් ම උත්පත්තිද්වාරය වේ. චක්ඛුවිඤ්ඤාණදීන්ට අරමුණු වීම් වසයෙන් සාධාරණ නො වූ ධම්මායතනය අරමුණ වේ. මෙසේ හෙයින් දොළොස් ආයතන කෙනකුන් ම වදාළ සේක.

ආද්ධ්‍යාත්මිකආයතනයන් අතුරෙන් චක්ඛායතනය උදාහරණ සහිත බැවින් හා හැපීම් සහිත බැවිනුත්, ප්‍රකට නු යි පළමු කොටත් නිදසුන් රහිත ගැටීම් සහිත ශබ්දාලම්බනාදිය අරමුණු කොට ඇති සෝතායතනාදිය පසු කොටත් දෙසූහ. තව ද දස්සනානුත්තරිය, සවණානුත්තරිය ධර්‍මයන්ට හේතුභාවයෙන් උපකාර වන බැවින් ආද්ධ්‍යාත්මිකයන් කෙරෙහි චක්ඛායතන, සෝතායතනයෝ පළමු කොටත් ඊට අනතුරු කොට ඝාණායතනාදි තිදෙනාත් වදාරන ලදහ. චක්‍ෂුරාදී වූ පස් දෙනාගේ ගොචරයන් අරමුණු කොට ඇති මනායතනය අන්තයෙහි ලා වදාළ සේක. බාහිරායතනයන් අතුරෙහි රූපායතනාදීන්, චක්ඛායතනාදීන්ගේ ගොචර බැවින් ඒ ඒ ආද්ධ්‍යාත්මික ආයතනයන්ට අනතුරු කොට දැක්වූහ. තව ද චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීන්ගේ හටගැණිමට ඇති හේතු නියමකිරීම් වශයෙන් ද ආයතනයන්ගේ මේ ක්‍රමය වදාළ සේක. චක්‍ෂුසත් රූපාරම්මණයත් නිසා චක්‍ඛුවිඤ්ඤාණය උපදියි. -පෙ- සිතත් ධර්‍මාලම්බනයත් නිසා මනෝවිඤ්ඤාණය උපදියි. මේ ඒ ක්‍රමයයි. ‘චක්ඛුං ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං -පෙ- මනං ච පටිච්ච ධම්මෙ ච උප්පජ්ජති මනොවිඤ්ඤාණං’ යනු දේශනා ය.

මනායතනය හා ධර්‍මායතනයෙහි එක් කොටසක් ‘නාම’ යන්නෙන් සංග්‍රහ කළ බැවින් ද, එයින් ඉතිරි වූ ආයතනයන් ‘ රූප’ යන්නෙන් සංග්‍රහ කළ බැවින් ද මේ ආයතන දොළොස නාම රූප මාත්‍රයෙක් ම වේ. මේ සැකෙවිනි. විස්තර විසින් වනාහි චක්ඛායතනය චක්‍ෂූස්ස්වභාවයෙන් චක්‍ෂුප්‍රසාද මාත්‍රයෙක් ම ය. මෙහි ප්‍රත්‍යය, ගති, නිකාය, පුද්ගල වශයෙන් තවත් නොයෙක් භේද ඇත්තේ ය. අනික් පොතපත බලා ඒ දතයුතු ය.

සෝතායතනාදී වූ අනික් සිවු දෙන ද එසේ නොයෙක් භේද ඇත්තෝ ය. මනායතනය කුශල - අකුශල - විපාක - ක්‍රියා භේදයෙන් එකුන් අනූවක් ද හා, එක්සිය එක්විසි භේදයෙක් ඇත්තේ ය. චක්ඛුවත්ථු ආදි වත්ථු භේද හා, දුක්ඛාපටිපදාදි ප්‍රතිපදා භේද ද ඇත. රූපායතන - සද්දායතන - ගන්ධායතන - රසායතනයෝ විෂභාග ප්‍රත්‍යයාදීන්ගේ වශයෙන් කෙළවරක් නැති භේද ඇත්තෝ ය. ඵොට්ඨබ්බායතනය, පඨවීධාතු - තේජෝධාතු - වායෝධාතු භේදයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. තවත් මෙහි ප්‍රත්‍යයාදි භේද ද ඇත. ධම්මායතනය, වේදනා - සඤ්ඤා - සංඛාර - සුබුම රූප - නිබ්බාන යන එකුන් සැත්තෑවක් ධර්‍මයන්ගේ ස්වභාව භේද හා නානාත්වභේද ඇත්තේ ය. සංක්‍ෂේප විස්තර විසින් මොවුන්ගේ භේදය වන්නේ ය.

ආයතනයෝ යම්කිසි තැනකින් නො ආවෝ ය. එසේ ම කිසි තැනෙකින් නො නික්මෙන්නෝ ය. උත්පාදක්‍ෂණයෙන් පුර්‍වයෙහි යම් කිසි තැනෙකින් එන්නෝත් නො වෙති. භඞ්ගක්‍ෂණයෙන් මතුයෙහි යම් කිසි තැනකට යන්නෝත් නො වෙති. පූර්‍වාන්ත නම් වූ පූර්‍වජාතියෙන් මෙහි නො ආ බැවින් හා අපරාන්ත නම් වූ අනතුරු ජාතියට මෙයින් නො යන බැවිනුත් ය. පවත්නා කාලයෙහි ද ඉතා ටික කාලයක් ම පවත්නා බැවින් විපරිණාම ස්වභාවය ඇත්තෝ ය. අදහසට අනුව නො යන්නෝ ය. චක්ඛුරූපාදීන්ට ‘අපගේ එක්වීමක් ඇති කල්හි විඤ්ඤාණය උපන්නේ නම් යෙහෙකැ’ යි යන සිතිවිල්ලෙක් නො වන්නේ ය. චක්ඛායතනාදීහු විඤ්ඤාණය උපදවනු පිණිස ද්වාරභාවයෙන් හෝ වත්ථුභාවයෙන් හෝ ආරම්මණභාවයෙන් හෝ උත්සාහ කරන්නාහු ද නො වෙති. උත්සාහයට හෝ නො ද පැමිණෙන්නාහු වෙති. චක්ඛුරූපාදීන්ගේ එක්වීමක් ඇති කල්හි, චක්ඛුවිඤ්ඤාණදීහු යම් හෙයකින් හට ගණිද් ද, ඒ හට ගැණීම ධර්‍මතාවය වේ.

“එත්ථ පන සබ්බානෙව සඞ්ඛතානි ආයතනානි අනාගමනතො අනිග්ගමනතො ච දට්ඨබ්බා ති. න හි තානි පුබ්බෙ උදයා කුතො චි ආගච්ඡන්ති. න පි උද්ධං වයා කුහිඤ්චි ගච්ඡන්ති. අථ ඛො පුබ්බෙ උදයා අප්පටිලද්ධසභාවානි උද්ධං වයා පරිභින්නසභාවානි පුබ්බන්තාපරන්තවෙමජ්ඣෙ පච්චයා යත්තවුත්තිතාය අවසානි පවත්තන්ති. තස්මා අනාගමනතො ච අනිග්ගමනතො ච දට්ඨබ්බානි. තථා නිරීහකතො අබ්‍යාපාරතො ච න හි චක්ඛුරූපාදීනං එවං හොති:- අහො වත අමහාකං සාමග්ගියං විඤ්ඤාණං නාම උප්පජ්ජෙය්‍යාති න ච තානි විඤ්ඤාණුප්පාදනත්ථං ද්වාරභාවෙන වත්ථුභාවෙන ආරම්මණභාවෙන වා ඊහන්ති. න බ්‍යාරමාපජ්ජන්ති. අථඛො ධම්මසභාවෙසා. යං චක්ඛූරූපාදියාමග්ගියං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිනි සම්භවන්ති” යනු මෙහිලා බණ පොතෙහි ආයේය.

චක්‍ෂුරාදි ආද්ධ්‍යාත්මික ආයතනයෝ, මිනිසුන්ගෙන් සිස් වූ ගමක් සේ දතයුතු ය. නිත්‍ය - ශුභ - සුඛ - ආත්ම යන මෙයින් තොර බැවිනි. බාහිරායතනයෝ, ආද්ධ්‍යාත්මිකායතනයන් පැහැර ගන්නා බැවින් ගම්පහරන සොරුන් වැනි වෙත්. ‘චක්ඛු භික්ඛවෙ! හඤ්ඤති මනපාමනාපෙහි රූපෙහි’ යනු දේශනා ය. තවද ආධ්‍යමිකායතනයෝ, නයි, කිඹුල්, උකුසු, බලු, හිවල්, වඳුරු යන සතුන් වැනි වෙති. බාහිරායතනයෝ ඔවුන්ගේ ගොදුරු වැනි වෙති. චක්ඛු - සෝත - ඝාණ - ජිව්හා - කාය - මන යන සදෙන ආද්ධ්‍යාත්මිකයෝ ය. රූප - සද්ද - ගන්ධ - රස - ඵොට්ඨබ්බ - ධම්ම යන සදෙන බාහිරයෝ ය.

මෙහි සැකෙවින් කියූ ස්කන්ධ - ධාතු - ආයතනයෝ භව - ගති - යෝනි - විඥානස්ථිති - සත්වාවාස - වොකාර භව වශයෙන් විවිධාවස්ථාවන්ට පැමිණ චුතිපටිසන්ධි වසයෙන් නිවන් පසක් කරණ තුරු පෙළ ගැසී ගමන් කරන්නෝ ය.

එහි කාම - රූප- අරූප යි භව තුනකි. නිරය - තිරච්ඡාන - පෙත්තිවිසය - මනුස්ස - දෙව යි ගති පසෙකි. අණ්ඩජ - ජලාබුජ - සංසේදජ - ඔපපාතික යි යෝනි සතරෙකි. නානත්තකායනානත්තසඤ්ඤි - නානත්තකායඑකත්තසඤ්ඤි - එකත්තකායනානත්තසඤ්ඤි - එකත්තකායඑකත්තසඤ්ඤි - ආකාසානඤ්චායතන - විඤ්ඤාණඤ්චායතන - ආකිඤ්චඤ්ඤායතන යි විඥානස්ථිති සතෙකි. සප්තවිඥානස්ථිති - අසඤ්ඤසත්ත - නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන යි සත්‍වාවාස නවයෙකි. කාමභව - රූපභව - අරූපභව - සඤඤීභව - අසඤ්ඤීභව - නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීභව - පංචවොකාරභව- චතුවෝකාරභව - එකවොකාරභව යි වොකාරභව නවයෙකි. භවත්‍රයයෙහි හා ගතිපංචකයෙහි කෙටි කතාවක් යට කියන ලදී.

“යෙ බො සාරිපුත්ත! සත්තා අණ්ඩකොසං අභිනිබ්භිජ්ජ අභිනිබ්භිජ්ජ ජායන්ති, අයං වුච්චති සාරිපුත්ත! අණ්ඩජා යොනි’ යි, අණ්ඩකෝෂය බිඳ උපදින සත්වයෝ අණ්ඩජයෝනිහු යි. වදාරන ලද ය. බිජුවටින් උපදින පක්‍ෂි සර්‍පාදීහු අණ්ඩජයෝ ය. ‘යෙ ඛො පන සාරිපුත්ත! සත්නා වත්ථිකොසං අභිනිබ්භිජ්ජ අභිනිබ්භිජ්ජ ජායන්ති, අයං වුච්චති සාරිපුත්ත! ජලාබුජායො” යි, වස්තිකෝෂය බිඳ උපදින සත්වයන් ජලාබුජ, යි කීහු. ‘ජරං ජීරණං භේදං යාති උපෙතීති වා, ජලං වුච්චති කලලං තං ආවුණාති පටිච්ඡාදෙතීති = ජලාබුජා’ යි කී බැවින් දිරීමට යන්නේ හෝ කලල රූපය වසන්නේ හෝ ජලාබුජ නමි. වස්ති කෝෂය යි මෙහි කීයේ වැදෑමස යි. මිනිස් ආදීහු ජලාබුජයෝ ය. ‘යෙ ඛො පන සාරිපුත්ත! සත්තා පූතිමච්ඡෙ වා ජයන්ති පූති කුණපෙ වා පූතිකුම්මාසෙ වා චන්දනිකායෙ වා ඔලිගල්ලෙ වා ජායනති, අයං වුච්චති සාරිපුත්ත! සංසෙදජායොනි’ යි, කුණු, මස් මිනීකුණු කුණු බොජුන් ගම්දොර ගවරවල්හි උපන් සත්වයන් සංසෙදජ යි කීහ. දියසීරාව, සෝදිය සංසෙද නම්. මෙහි අපිරිසිදු තැන් දැක්වුව ද, ගිතෙල් තලතෙල් මීපැණි පියුම් පල ආදි තන්හි ද සත්වයෝ උපදිති. ඔවුහු ද සංසේදජයෝ ය. උකුණු මකුණු ආදී හු ය සංසෙදජයෝ. ‘දෙවා නෙරයිකා එකච්චෙ ච මනුස්සා එකච්චෙ ච විනිපාතිකා, අයං වුච්චති සාරිපුත්ත! ඔපපාතිකා යොනි’ යි, දෙවියෝ, නිරයෙහි වූවෝ, ඇතැම් මනුෂ්‍යයෝ, ඇතැම් විනිපාතිකයෝ ඔපපාතිකැ යි වදාරන ලදහ. තරුණ මාණවකයන් මෙන් සම්පූර්‍ණ අඞ්ගප්‍රත්‍යඞ්ග ඇති ව උපදින අය, ඔපපාතික නම් වෙත්. බූමාටු දෙවියෝ චතුර්විධයෝනි ඇත්තාහ. මිනිසුන් අතුරෙහි කිසිකෙනෙක් ම ඔපපාතික වෙති. වැඩි දෙනෙක් ජලාබුජයෝ ය. කුන්ත පුත් දෙබෑතෙරුන් මෙන් අණ්ඩජයෝ ද වෙති. පියුම් ගැබ උපන් පොක්ඛරසාතිබ්‍රාහ්මණ, පද්මාවතී ආදීන් මෙන් සංසේදජයෝ ද වෙති. විනිපාතිකයන් අතුරෙහි නිජ්ඣාමතණ්හිකා ප්‍රේතයෝ, නිරිසතුන් මෙන් ඔපපාතිකයෝ ම ය. සෙස්සෝ සිවුයෝනි ඇත්තෝ ය.

මනුෂ්‍යයෝ, කාමාවචර දෙවියෝ, ඇතැම් විනිපාතිකයෝ නානත්තකායනානත්තසඤ්ඤී නම් වෙති. අප්‍රමාණචක්‍රවාටයන්හි අප්‍රමාණ මනුෂ්‍යයන් අතර පැහැ සටහන් ආදියෙන් එක සමාන වූවෝ නැත. පැහැ සටහන් ආදියෙන් එක සමාන වූ නිඹුල් සහෝදරයෝ වූවාහු නමුත්, ඔවුහු ද යෑම්, ඊම්, හිඳුම්, සිටුම්, කීම්, කෙරුම් බැලුම් ආදියෙන් අසමාන වෙති. ඔවුන්ගේ ප්‍රතිසන්ධි විඥානය ද, ත්‍රිහේතුක ද, ද්විහේතුක ද, අහේතුක ද වේ. එහෙයින් මනුෂ්‍යයෝ නානත්තකායනානත්තසඤ්ඤී නම් වෙති. කාමාවචර දෙවියන් අතර ඇතැමුන්ගේ ශරීරය නිල්පැහැ ඇත්තේ ය. ඇතැමුන්ගේ ශරීර රන්වන් ය. ඇතැමුන්ගේ ලේ වන් ය. ප්‍රතිසන්ධි චිත්තයෙන් ද, ඔවුහු ද්විහේතුකත් ත්‍රිහේතුකත් වෙති. එහෙයින් ඒ දෙවියෝත් නානත්තකායනානන්තසඤ්ඤීහු ය. උත්තරමාතායක්ඛිනී, පියඞ්කරමාතා, ධම්මගුත්තා යනාදී ඇතැම් විනිපාතිකයෝ සුදු කලු ආදි පැහැයෙන් හා තර නො තර උස් මිටි කම්වලින්ද වෙනස් වෙති. ප්‍රතිසන්ධිචිත්තයත් ද්විහේතුක ද, ත්‍රිහේතුක ද, අහේතුක ද වේ. මෙසේ මොවුහු ද කයින් හා ප්‍රතිසන්ධිවිඥානයෙන් නානා ස්වභාව ඇති බැවින් නානත්තකායනානත්තසඤ්ඤී නම් වෙති.

බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජ - බ්‍රහ්මපුරෝහිත - මහාබ්‍රහ්ම යන හීන, මධ්‍යම, ප්‍රණීතභේදයෙන් භින්න වූ ප්‍රථමධ්‍යාන කුශලවිපාකයෙන් උපන් බ්‍රහ්මකායිකයෝ ද, සතර අපායයෙහි වූවෝ ද, නානත්තකායඑකත්තසඤ්ඤී නම් වෙති. ඔවුන් අතරෙහි බ්‍රහ්මපුරෝහිතයන්ගේ ශරීරය බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජයන්ගේ ශරීරයට වඩා, ප්‍රමාණයෙන් මහත් වේ. බ්‍රහ්මපුරෝහිතයන්ගේ ශරීරයට වඩා මහාබ්‍රහ්මයන්ගේ ශරීරය මහත් වේ. එහෙයින් මොවුහු කයින් වෙනස් කම් ඇත්තෝ ය. ප්‍රතිසන්ධි විඥානයෙන් සමානයෝ ය. නරකයෙහි ද ඇතමුන්ගේ අත්බව් යොදුන්, අඩයොදුන් පමණ වේ. දෙව්දත්හුගේ අත්බව යොදුන් සියයෙකි. තිරිසනුන් අතර ද කෙනෙක් කුඩා ය. කෙනෙක් මහත් ය. ප්‍රේත ලෝකයෙහි ද සැට අසූරියන් උසැති ප්‍රේතයෝ වෙති. සමහරු සුවර්‍ණයහ. සමහරු දුර්‍වර්‍ණයහ. දීඝපිට්ඨික ප්‍රේතයෝ, සැට යොදුන් පමණ වෙති. කාලකඤ්ජක අසුරයෝ ද එසේ ය. සියල්ලන්ගේ ම ප්‍රතිසන්ධි විඥානය අකුශලවිපාකාහේතුක ය. එහෙයින් ආපායිකයෝත් නානත්තකායඑකත්තසඤ්ඤීහුයි කියනු ලැබෙති. ද්විතීයද්ධ්‍යාන භූමිකබ්‍රහමයන්ගේ සිරුරු උසමහතින් සමාන ය. පරිත්තාභ - අප්පමාණාභ - ආභස්සර යන මොවුහු, ද්විතීයද්ධ්‍යානභූමිකයෝ ය. ප්‍රතිසන්ධිවිඥානය ද්වීතීයද්ධ්‍යානවිපාකයන්ගේ වසයෙන් වෙනස් වේ.

එකත්තකායඑකත්තසඤ්ඤීහු නම්, පරිත්තසුභ - අප්පමාණසුභ - සුභකිණ්ණ යන මොවුහු ය. තෘතීයද්ධ්‍යාන භූමිකයෝත් මොවු හු ය. කයින් හා ප්‍රතිසන්ධිවිඥානයෙන් සමානයෝ ය. චතුර්‍ත්‍ථද්ධ්‍යාන විපාකය මොවුන්ගේ ප්‍රතිසන්ධිවිඥානය යි. වෙහප්ඵලබ්‍රහ්මයෝ ද මේ සිවුවන විඥානස්ථිතිය ම සෙවුනෝය. කයින් හා පඤ්චද්ධ්‍යාන විපාකයාගේ වශයෙන් ප්‍රතිසන්ධිවිඥානයෙන් සමාන බැවිනි. සුද්ධාවාසිකබ්‍රහ්මයෝ උත්පත්තිය පිණිස පෙරළා නො එන බැවින් විවට්ටය ඇසුරු කළෝ ය. බුද්ධශූන්‍යලෝකයෙහි ඔවුහු නො උපදිති. බුදුවරුන්ගේ උත්පත්තිය ඇති කාලයෙහි ම ය උපදින්නෝ. අසඤ්ඤසත්තය හැර, පරිත්තසුභය පටන් අකනිට්ඨය අවසන් කොට සිටි නවභූමියෙහි සත්වයෝ එකත්තකායඑකත්තසඤ්‍ඤීහුයි හඳුන්වනු ලැබෙත්. අබුද්ධෝත්පාදයෙහි තීර්‍ත්‍ථකයන් වෙත පැවිදි ව වායෝකසිණපරිකම්ම කොට චතුර්‍ත්‍ථද්ධ්‍යානය උපදවා එයින් නැගිට ‘ධි චිත්තං, ධි චිත්තං’ යි චිත්තයාගේ අභාවය මැනැව, සිත නිසා සියලු වධබන්ධනාදී වූ දුක් උපදනේ ය, සිත නැති කල්හි මේ කිසි දුකෙක් නැතැ, යි රුචි උපදවා ධ්‍යානයෙන් නො පිරිහුනෝ ම කලුරිය කොට රූපප්‍රතිසන්ධිවශයෙන් අසංඥභවයෙහි උපදිත්. ඔවුහු යම් ඉරියව්වෙකින් මනුෂ්‍යලෝකයෙහි කල් යැව්වෝ නම්, ඒ ඉරියව්වෙන් ම එහි ඉපිද කල්ප පන්සියයක් හෝ, හුන්නෝ හෝ නිදන්නෝ හෝ වෙති. මෙසේ චිත්තවිරාගභාවනාවශයෙන් එහි ඔවුන් පිළිබඳ විඥානයාගේ පහළවීමක් නො වන බැවින් විඥානයාගේ අභාවයෙන් විඥානස්ථිතියක් භාජනය නො කෙරෙති.

මෙසේ විනිපාතිකයන් ඇතුළු ව කාමාවචරදෙවියෝත් මනුෂ්‍යයෝත් නානත්තකායනානත්තසඤ්ඤී නම් වෙති. ප්‍රථමධ්‍යාන භූමිකයෝත් ආපායිකයෝත් නානත්තකායඑකත්තසඤ්ඤී නම් වෙති. ද්වීතීයධ්‍යානභූමිකයෝ එකත්තකායනානත්තසඤ්ඤී නම් වෙති. තෘතීයධ්‍යනභූමිකයෝත් අසඤ්ඤසත්තය හැර චතුර්‍ත්‍ථද්ධ්‍යානභූමිකයෝත් එකත්තකායඑකක්කසඤ්ඤී නම් වෙති, යි දතයුතු ය. ඉතිරි, ආකාසානඤචායතන - විඤ්ඤාණඤචායතන - ආකිඤ්චඤ්ඤායතන - විඥානස්ථිති, යට කියන ලද ය.

සප්තවිඥානස්ථිතිය අසංඥසත්වය නෛවසඥනාසංඥායතනය යන නව සත්වාවාසය, කියූ පරිදි දතයුතු ය.

ස්කන්ධපසක් ඇති භවය, පංචවොකාරහව නමි. කාමභවයෙහි හා රූපභවයෙහි එකදෙශයකුත් එහි ඇතුළත් ය. වෝකාර යනු ස්කන්ධයනට නමෙකි. සතර නාමස්කන්ධයෙන් යුත් භවය, එනම් අරූපීබ්‍රහ්මලෝක සතර, චතුවෝකාරභව නමි. රූපස්කන්ධය පමණක් ඇති භවය, එකවොකාරභව නමි. ඒ නම් අසංඥභවය යි.

ඉතා සැකෙවින් කියූ භව, ගති, යෝනි ආදිය, නො හැර පවත්නෝ ස්කන්ධ, ධාතු, ආයතනයෝ ය. ස්කන්ධ ධාතු ආයතනයෝ භවයෙන් භවයට ඒ ඒ හේතුන් නිසා, ඒ ඒ භවයෙහි විපාක වශයෙන් සංක්‍රමණය වන්නෝ ය. වර්‍තමානභවයෙහි හේතුන් නිසා අනන්තරභවයට ඵලවශයෙන් මාරුවීමේ දී (භවයෙක සිට ඒ සිටි භවයෙහි හේතුන් නිසා අනික් භවයෙක උත්පත්තිය ගැණීමේදී) ඒ සිටි වර්‍තමාන භවයෙහි කෙළවර ලැබෙන සිත ‘චුති’ යි කියනු ලැබේ. එසේ කියනු ලබන්නේ ලං වූ මරණය ඇත්තහුට පහළ වන වීථිචිත්තයාගේ අවසානයෙහි හෝ ඉන් පසු හෝ උපදින භවාඞ්ගයාගේ අවසානයෙහි ලැබෙන සිත වර්‍තමානභවයෙන් ගලවා දැමීම කරණ බැවිනි. එක් චිත්තවීථියක් හෝ, එක් සිතක් හා භවාඞ්ගචිත්තයක් හෝ ඉපැත්මෙන් යමෙක් වර්‍තමාන භවයෙන් ගිලිහී යේ නම්, ඔහු ඉතා ලං වූ මරණ ඇත්තෙකැ යි සැලකේ.

‘භවතො භවස්ස පටිසන්ධානං පටිසන්ධි’ යි කී බැවින් අතීත භවය හා වර්‍තමාන භවයත් වර්‍තමාන භවය හා අනාගත භවයත් අතරක් නැති සේ ගළපන්නා වු සිත ‘පටිසන්ධි’ නම් වේ.

මරණය ලං වූ විට අකුශලපක්‍ෂයෙන් ආනන්තර්‍ය්‍යකර්‍මය, කුශලපක්‍ෂයෙන් අෂ්ටසමාපත්ත්‍යාදි ගරුකර්‍මය, නිතර පුරුදු කරණ ලද බහුලකර්‍මය, ආසන්නකර්‍මය, කප් කෙළගණනකින් පෙර කළ අපරාපරියවේදනීයකර්‍මය යන මොවුන් අතුරෙන් එකක් හෝ කර්‍මශක්තියෙන් එළවන ලද දානවස්තු, විහාර, පරායත්තවස්තු, පරප්‍රාණ, ආයුධාදි කර්‍මනිමිත්තක් හෝ උද්‍යාන, විමාන, කල්පවෘක්‍ෂ, මාතෘකුක්‍ෂි, නරකාග්නි, පර්‍වත, ආරණ්‍යාදි ගති නිමිත්තක් හෝ සවස් කාලයෙහි කඳුසෙවනැල්ල පෙරදිගට වැටී යන්නා සේ සිතට වැටහෙන්නේ ය. මේ වැටහීම වනුයේ කර්‍මානුභාවයෙන් ම ය. ඉදිරි අත් බවෙහි ප්‍රතිසන්ධිය දීමට නියත වූ ප්‍රතිසන්ධිජනක කර්‍මය විසින් මෙය සිතට එළවනු ලැබේ. යමකු කළ කර්‍ම අතුරෙන් යම් කර්‍මයෙක් දෙවන ජාතියෙහි ප්‍රතිසන්ධිය දෙන්නේ ද, එය මෙහි ‘කර්‍ම’ යි කියන ලදී. එය කුශලාකුශල වශයෙන් දෙපරිදි ය. ‘උපෙක්ඛාසහගතඋද්ධච්ච සිත හැර, අනික් අකුසල් සිත් එකොළොස අකුශලකර්‍ම නමි. උපෙක්ඛාසහගත උද්ධච්ච සිත ප්‍රතිසන්ධිවිපාක නො දෙන්නේ ය. කුශලපක්‍ෂයෙහි කාමාවචර කුසල් සිත් අට කර්‍ම නම් වේ. සුදුසු පරිදි ඔවුහු ප්‍රතිසන්ධිය දෙන්නෝ ය. රූපාවචර අරූපාවචර සත්වයන්ට කර්‍මය අරමුණු නො වේ. ධ්‍යාන කුසල් ම ඔවුන්ට කර්‍මය වේ.

පරපණ-දඩුමුගුරු-අවි ආදිය අකුශලකර්‍මනිමිති යි. විහාර - චෛත්‍ය - ප්‍රතිමාඝරාදිය කුශලකර්‍මනිමිති යි. කුශලාකුශලකර්‍ම කිරීමට උපකරණ හෙයින් මොවුහු කර්‍ම නිමිති යි කියනු ලැබෙති. කර්‍මය වනාහි මනෝද්වාරයට ම වැටහෙන්නේ ය. කමීනිමිත්ත වනාහි රූප-ශබ්ද-ගන්ධ ස්ප්‍රෂ්ටව්‍ය-ධර්‍ම වශයෙන් ෂඩ්ද්වාරයෙහි වැටහෙන්නේ ය.

ප්‍රතිසන්ධිය දෙන්නා වූ කුශලාකුශලකර්‍මයකින් යම්කිසි ලෝකයෙක උපදින්නෝ ද, ඒ ලෝකය පිළිබඳ යම්කිසි නිමිත්තෙක් ගතිනිමිත්ත යි ගැණේ නිරයෙහි උපදිනවුන්ට නිරය ගිනි නිරයපාලාදීහු ද, තිරිසන් අපායයෙහි උපදිනවුන්ට පර්‍වතවනාදිය ද අකුශලකර්‍මයෙන් එළවන ගතිනිමිත්තයෝ ය. කුශලකර්‍මයෙන් මවු කුස උපදිනවුන්ට මාතෘකුක්‍ෂි, වර්‍ණකම්බලාදිය ද, දෙව්ලොව උපදිනවුන්ට දිව්‍ය සත්‍රී - දිව්‍යවෘක්‍ෂාදිය ද ගතිනිමිත්ත වශයෙන් එන අරමුණු ය. ගතිනිමිත්ත, මනෝද්වාරයට පමණක් අරමුණු වේ ය, යි කෙනෙකුන් කියන අතර, අනික් කෙනෙක් ෂඩ්ද්වාරයට ම අරමුණු වේ ය, යි කියත්. කෙසේ හෝ වේවා, කර්‍මාදීන් අතුරෙන් යමක් ලං ව සිටිකල, ඔහුගේ චිත්තසන්තානය එහි එල්බ ගෙණ ඉදිරියෙහි ලැබෙන භවයට සුදුසු පරිදි කුශල වශයෙන් පිරිසිදු ව හෝ අකුශල වශයෙන් අපිරිසිදු ව හෝ නැමී පවත්නේ ය. ඉකුත් ජාතියෙහි සෝමනස්සසහගතඤාණසම්පයුත්ත සිතින් දාන සීල භාවනාදී වූ පින්කමක් කරණ ලද්දේ නම්, ඉදිරි භවයෙහි විපාක දිය යුතු වූ ඒ කුශලකර්‍මය, මරණාසන්නකාලයෙහි වැටහීමෙන් ඒ පින්කම සිදු කළ අවස්ථාවෙහි මෙන් ම මහත් සතුටෙක් උපදනේ ය. එ මතු ද, ඒ කුශලකර්‍මය කරන්නා සේ ද, ඒ ඇසිල්ලෙහි ඔහුට වැටහෙන්නේ ය. අකුශලකර්‍මයෙක් වැටහී ගියේ නම් දොම්නස්වීම් ආදි වශයෙන් එයට සරිලන සේ සිත සකස් වන්නේ ය.

ලං වූ මරණය ඇත්තේ කාමභාවයෙන් චුත ව කාමභවයෙහි උපදින්නේ නම්, ඔහුට ඒ අවස්ථාවෙහි ජවනපරියොසාන වූ හෝ තදාරම්මණපරියොසාන වූ වීථිචිත්තයෙක් පහළ වන්නේ ය. කාමභවයෙන් චුත ව අනාභවයක උපදින්නට ලැබෙන වීථිචිත්තය ජවන් අවසන් කොට ම ඇත්තේ ය. මේ කියන චිත්තවීථිය ආසන්න මරණ ඇත්තහුට ඒ වර්‍තමාන භවය පිළිබඳ ව උපදින අන්තිම චිත්තවීථිය යි. තමන් දැන් ජීවත්වන ඒ වර්‍තමාන භවයෙහි මින් පසු තවත් චිත්තවීථියක් නො ලැබෙන්නේ ය. මේ චිත්තවීථියෙහි කෙළවර සිටි චුතිචිත්තයෙන් පසු වර්‍තමානභවය පිළිබඳ වීථි සිත් පහළවීමෙක් නැත්තේ ය. තව ද මෙකී චිත්තවීථියෙන් පසු එකොළොස් කාමභූමිය, පසළොස් රූපභූමිය යන පංචවොකාර භවයෙහි හෙවත් පඤචස්කන්ධය මුළුමනින් ඇති භවයෙහි හෘදය වාස්තුරූපය හෝ චතුවෝකාරභවයෙහි හෙවත් රූපස්කන්ධය නැති සතර අරූපභූමියෙහි හෝ චිත්තසන්තානය, චිත්තක්‍ෂණ දෙකෙක ආයු ඇති ව සිටියේ නම්, වීථිචිත්තයාගේ අවසානයෙහි භවාඞ්ගයෙක් උපදනේ ය. එහි ද කාමභවයෙන් චුත ව කාමභවයෙහි උපදින තැනැත්තහුට ජවනාවසානයෙහි හෝ තදාරම්මණාවසානයෙහි හෝ භවාඞ්ගය වන්නේ ය. අන්‍යයාට භවාඞ්ගය වන්නේ ජවන් කෙළවරදී ම ය. මෙසේ වීථිචිත්තයාගේ හෝ ඉන් පසුව උපදින හවාඞ්ගයාගේ හෝ අවසානයෙහි වර්‍තමානභවයාගේ අන්තිමචුතිචිත්තය ඉපිද නිරුද්ධ වන්නේ ය. ඒ නිරුද්ධවීම සමග එයට අනතුරුව මේ භවයෙහි අවසාන වශයෙන් පහළ වූ චිත්තවීථියට, පෙර කී කර්‍ම-කර්‍මනිමිත්ත-ගතිනිමිත්ත අතුරෙන් යමෙක් අරමුණු වී ද, එය ම ලබන්නා වූ භවයෙහි ප්‍රතිසන්ධි සිතට ද අරමුණුවන්නේ ය. එසේ අරමුණු වූ කර්‍මාදී වූ යමෙක එල්බගෙණ අවිද්‍යාවෙන් වටකරගන්නා ලද තෘෂ්ණානුශය මුල් කොට ඇති ප්‍රතිසන්ධිජනක චේතනාවෙන් හෝ මරණාසන්නජවනවිඥානසහජාත චේතනාවෙන් හෝ උපදවන ස්පර්‍ශාදිසම්ප්‍රයුක්තධර්‍මයන්ගෙන් වට කර ගත් සහජාතධර්‍මයන්ට ආධාරස්ථාන බැවින් පූර්‍වාඞ්ගම වූ ප්‍රතිසන්ධිචිත්තය, අකුශලකර්‍මයකින් නම්, සතර අපායයෙහි ද, කුශලකර්‍මයකින් නම්, කාමස්වර්‍ගයෙහි හා රූපාරූපලෝකයන්හි ද භවාන්තරසන්ධාන වශයෙන් ඉපැදෙමින් පවතින්නේ ය. ඉන්පසු භවාඞ්ග වන්නේ ය. මෙ කී ප්‍රතිසන්ධිචිත්තය චුතිපටිසන්ධි චිත්තයන්ගේ අතරතුරක් නැති ව පරම්පරාවගේ වශයෙන් එකට සම්බන්ධව පවතී. ඝණ්ඨාශබ්දයෙන් පසු ව දුවන ශබ්දය’ මුල් ශබ්දයෙන් කිසිවක් නො ගොස් හට ගන්නා සේ ද, පහනකින් තවත් පහනක් දල්වන කල්හි පළමු පහනින් කිසිත් නො ගොස් දෙවන පහන දැල්වෙන්නා සේ ද, කැටපතෙහි මූණ බලන කල්හි මූණෙන් කිසිත් නො ගොස් කැටපතෙහි මුණ පිළිබිඹු වන්නා සේ ද, සත්වයා පිළිබඳ ප්‍රතිසන්ධිචිත්තය, අතීත ජාතිය සම්බන්ධ වූ පඤ්චස්කන්ධයෙන් කිසිත් දෙයක් නො ගෙණ අතීත ජාතියෙහි වූ හේතුධර්‍මයන්ගේ උපකාරය නිසා, මේ භවයෙහි පහළ වේ. එක් භවයකින් අනික් භවයෙක උපදින විට ඒ සිටි භවයෙහි පඤ්චස්කන්ධයෙන් කිසිත් ස්කන්ධයෙන් උපදින භවයටත්, යන්නේ ය යි ද, උපදින භවයට, සිටි භවයෙන් කිසිත් උපකාරයෙක් නො වූයේයි ද නො ගත යුතු ය. මරණයට පැමිණෙන්නහුගේ පංචස්කන්ධය මෙහි ම නිරුද්ධ වන්නේ නමුදු, කර්‍මවේගය කරණ කොට මරණාසන්න ජවනවීථියෙහි උපදින මරණාසන්න ජවනයන් පස්දෙනා හා යෙදී සිටින චේතනාවෙන් නානා ක්‍ෂණිකකර්‍මශක්තිය ප්‍රධාන කොට ඉදිරි භවයෙහි පිළිසිඳ ගැණුම වන්නේ ය.

සාමාන්‍යයෙන් ජවන් සිත් සත් වරක් උපදින්නේ නමුත්, මරණය ආසන්නවූවහුට මේ මරණාසන්නවීථියේදී ජවන් සිත් උපදින්නේ පස්වරෙකි. කර්‍මය හෝ හෘදයවාස්තුව දුර්‍වල බැවින් එසේ වේ.

අතීතයෙහි කර්‍ම රැස් කරණ කල්හි චතුස්සත්‍යධර්‍මවිෂයයෙහි මුළාවැ යි කියන අවිද්‍යාව ය, ආයූහනැ යි කියන පූර්‍වචේතනාසඞ්ඛ්‍යාතසංස්කාර ය, ඇලුම් කිරීමැ යි කියන තෘෂ්ණාව ය, දැඩි කොට අල්ලා ගැණීමැ යි කියන උපාදාන ය, සප්තමජවනචේතනා යි කියන කර්‍මභව ය යන මේ පස, මේ අත්බවෙහි පිළිසිඳ ගැණුමට කරුණු විය. මේ අතීත හේතු ය. අතීතභවයත් වර්‍තමාන භවයත් දෙක ගැළපීම් වශයෙන් උපදින ප්‍රතිසන්ධි විඥානය, ඒ හේතුවෙන් වන්නා වු රූපාරූපධර්‍මයන්ගේ පහළවීමැ යි කියන නාමරූපය, චක්‍ෂුරාදිෂඩායතනය, අරමුණු පහස්නා ආකාර වූ ස්පර්‍ශය, ඒ හා උපන් විපාකවේදනාය, යන පස, මේ භවයෙහි අතීතහේතූන්ගේ ඵලභාවයෙන් පහළ විය. මේ ය, වර්‍තමාන ඵලය. මේ ජාතියෙහි වූ තෘෂ්ණා, උපාදාන, භව, අවිද්‍යා, සංස්කාර යන පස, අනාගතයෙහි ප්‍රතිසන්ධියට කරුණු වන බැවින් වර්‍තමාන හේතු ය. වර්‍තමානභවයෙහි මේ හේතූන් නිසා අනාගතභවයෙහි විඥාන, නාමරූප, ෂඩායතන, ස්පර්‍ශ, වේදනා යන පස, ඵලභාවයෙන් පහළ වන්නේ ය.

මෙසේ හේතුඵලභාවයෙන් ස්කන්ධ ධාතූ ආයතනයන්ගේ භවයක් පාසා දිගින් දිගට ගැළපී යෑම ‘පටිසන්ධි’ යි යට කියා ඇත. ඒ මේ පටිසන්ධිය වනාහි අපායපටිසන්ධිය, කාමසුගතිපටිසන්ධිය, රූපාවචරපටිසන්ධිය, අරූපාවචරපටිසන්ධි ය, යි සිවු වැදෑරුම් ය. විස්තර විසින් මෙය අසඤ්ඤසත්තපටිසන්ධියත් සමග විස්සෙක් වේ. මෙහි අපායපටිසන්ධිය දෙන්නේ ‘අකුසලවිපාකඋපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණචිත්තය’ යි. නරක, තිරිසන්, ප්‍රේත, අසුර යන සිවු අපායයෙහි උපදින්නෝ මේ සිතින් ම උපදිති. හවාඞ්ගවශයෙන් පවතින්නේත් චුතිය වන්නේත් මේ සිත ම ය. කාමසුගතිපටිසන්ධිය නම්, ‘කුසලවිපාක උපෙක්ඛා සහගත සන්තීරණචිත්තය’ හා කාමාවචරමහාවිපාක’ සිත් අට ය. එකතු ව නවයෙකි. මෙහි කුසලවිපාක උපෙක්ඛාසහගත සන්තීරණචිත්තයෙන් මිනිස් ලොව ජාත්‍යන්ධ, ජාතිබධිර, ජාත්‍යඝ්‍රාණ, ජාතිමූග, ජාතිඵළ, ජාත්‍යුන්මත්ත, පණ්ඩක, උභතෝඛ්‍යඤ්ජනක, නපුංසක, වාමන ආදීන්ගේ හා ඇතැම් විනිපාතික අසුරයන්ගේ ද ප්‍රතිසන්ධිය වන්නේ ය. කාමාවචරමහාවිපාකසිත් අට, සත් වදෑරුම් කාමස්වර්‍ගයෙහි දෙවියන්ගේ හා මිනිස්ලොව බුදු පසේබුදු අගසවු මහසවු සක්විති ආදීන්ගේ ප්‍රතිසන්ධිය දෙන්නේ ය. මේ මහා විපාක අටින් සතරෙක් ත්‍රිහේතුක ය. සතරෙක් ත්‍රිහේතුක ය. ද්විහේතුක ප්‍රතිසන්ධි ඇත්තෝ රූපයෙන් හා ධනයෙන් ආඪ්‍ය වෙති. එහෙත් නුවණ නැත්තෝ ය. ත්‍රිහේතුකයෝ සියල්ලෙන් සම්පූර්‍ණයහ.

අකුශලවිපාකප්‍රතිසන්ධිය හා මේ කී නව ය, කාමාවචරප්‍රතිසන්ධිය යි ගන්නේ.

බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජ - බ්‍රහ්මපුරෝහිත - මහාබ්‍රහ්ම යන තුන් තලය ප්‍රථමද්ධ්‍යානභූමීහු ය. මෙහි ප්‍රතිසන්ධි වනුයේ ප්‍රථමද්ධ්‍යානවිපාකචිත්ත යි. භවාඞ්ග චුති වශයෙන් ද පවතී.

පරිත්තාභ - අප්පමාණාභ - ආහස්සර යන තුත්තලය ද්විතීයද්ධ්‍යානභූමීහු ය. ද්විතීයතෘතියද්ධ්‍යානවිපාක සිත් දෙක ය, මෙහි ප්‍රතිසන්ධිය වනුයේ. භවාඞ්ග චුතිවශයෙන් පවත්නේ ද මේ ය.

පරිත්තසුභ - අපපමාණසුභ - සුභකිණ්ණ යන තුන් තලය තෘතීයද්ධ්‍යාන භූමීහු ය. චතුර්‍ත්‍ථද්ධ්‍යානවිපාකචිත්තය, මෙහි ප්‍රතිසන්ධිය වේ. භවාඞ්ග චුතිය වනුයේ ද මේ ය.

වෙහප්ඵල-අසඤ්ඤසත්ත-සුද්ධාවාස යන මොවුහු චතුර්‍ත්‍ථද්ධ්‍යානභූමීහු ය. පංචමද්ධ්‍යානවිපාකචිත්තය, ප්‍රතිසන්ධි භවාඞ්ග චුති වශයෙන් පවතී. අසංඥසත්වයන්ට ප්‍රතිසන්ධිය වනුයේ රූපැ යි යට කියන ලදී. එහෙයින් ඔවුනට ප්‍රවෘත්ති - චුතිකාලයන්හි රූපය ම පැවැත නිරුද්ධ වේ. මේ සමග රූපාවචරප්‍රතිසන්ධි සයෙකි.

ආකාසානඤ්චායතන - විඤ්ඤාණඤ්චායතන - ආකිඤ්චඤ්ඤායතන - නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන අරූපී බ්‍රහ්මලෝක සතරෙහි එ නමින් කියවෙන විපාකසිත් සතර, ප්‍රතිසන්ධි භවාඞ්ග චුති හෙයින් පවතී. මෙසේ අරූපාවචර ප්‍රතිසන්ධි සතරෙකි.

යනු ආගම බැවින්, ප්‍රතිසන්ධි-භවාඞ්ග-චුති සිත්, එක ජාතියෙහි කර්‍ම - කර්‍මනිමිත්ත - ගතිනිමිත්ත අතුරෙන් එකක් ම අරමුණු කොට ගත් එක් සිතෙකැ යි දතයුතු ය. භවයෙක පිළිසිඳ ගන්නා සිත ද, ඒ භවයෙහි වසන තාක් උපදින භවාඞ්ග සිත් ද, එයින් ගිලි හී යන්නා වූ චුති සිත ද යන තුන, එයට පෙර භවයෙහි කළ කර්‍මාදී වූ එක් ම නිමිත්තක් අරමුණු කොට පවති යි කීයේ ය.

ප්‍රතිසන්ධි පිළිබඳ අරමුණ කර්‍ම - කර්‍ම නිමිත්ත - ගතිනිමිත්ත යි තෙ පරිදිවත් ම අතීතාරම්මණය - පච්චුප්පන්නාරමණය - නවතබබාරම්මණය යි එහි තවත් ක්‍රමයක් වේ.

විඤ්ඤාණඤ්වායතන-නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන අරුතලයන්හි ඉකුත්වූ අරමුණක් ම අරමුණු කොට ප්‍රතිසන්ධිචිත්තය පහළවන බැවින් අතීතාරම්මණය ඇත්තේ ප්‍රතිසන්ධි චිත්තයන්ට පමණකි. යට කී දස වැදෑරුම් කාමාවචර ප්‍රතිසන්ධීන්ගේ අරමුණ අතීත හෝ වර්‍තමාන වේ. මේ හැර අනික් ප්‍රතිසන්ධීන්ගේ අරමුණ, අතීතාදි වශයෙන් නො කිය යුතු වූ පඨවිකසිණාදිප්‍රඥප්තිනිමිත්තෙක් වේ. මෙසේ තුන් අයුරකින් අරමුණු ගන්නා ප්‍රතිසන්ධි චිත්තය, කාමලෝකයෙහි අතීත වූ හෝ, බ්‍රහ්මලෝකයෙහි කසිණාදිප්‍රඥප්තිනිමිත්තක් හෝ අරමුණු කොට පවත්නා චුති චිත්තයට අනතුරුව ම පහළ වන්නේ ය. ප්‍රතිසන්ධිචිත්තය මෙසේ අරමුණු ගණිතත්, වර්‍තමානාරම්මණයක් ගත් චුති චිත්තයෙක් නැත්තේ ය. සත්වයාහට භවයෙහි උත්පත්තිය දෙන ප්‍රතිසන්ධිචිත්තයන් පිළිසඳ දුන් තැන සිට, ඒ භවයෙහි වසන තාක් හටගන්නා භවාඞ්ගචිත්තයනුත් භවයෙන් ගිලිහී යන චුතිචිත්තයත් මෙහි උත්පත්තියට ඊමට පෙර උත්පත්තිය ලබා සිටි භවයෙහි දී කළ කර්‍මාදී වූ එක් ම නිමිත්තක් අරමුණු කර ගැණුම එකාන්ත සිද්ධියක් බැවින්, වර්‍තමාන අරමුණු ගන්නා චුති සිත් නැත්තේ ය. එහෙයින් වර්‍තමානාරම්මණය හැර අනික් අරමුණු දෙකින් යමක් අරමුණු කොට පවන්නා චුති චිත්තයට අනතුරු ව ත්‍රිවිධ ආරම්මණයන් අතුරෙහි යම්කිසි අරමුණක් ගෙණ පවත්නා ප්‍රතිසන්ධි චිත්තය, සුගති දුර්‍ගති වශයෙන් නැමී ගන්නේ ය.

කාමාවචරසුගතිභූමියෙහි සිටිමින් පව් කොට මරණැඳෙහි හොත්තහුට යම් යම් ලෙසකින් සකස් කළ පාපකර්‍මයෙක් හෝ පාපකර්‍ම නිමිත්තෙක් හෝ මනෝද්වාරයෙහි වැටේ ද, මනෝද්වාරයට ලං වේ ද, ඒ වැටුනු පාපකර්‍මය හෝ පාපකර්‍මනිමිත්ත අරමුණු කොට පංචද්වාරාවජීනචිත්තය ආදි කොට ඇති, තදාලම්බන චිත්තය අචසන් කොට ඇති, ජවන් සිත් පසෙකින් යුත් චිත්තවීථියක් හෝ තදාලම්බනයන් හා මිශ්‍ර නො වූ ජවන වීථියක් හෝ ඉපද, එයට පසු ව භවාඞ්ගයන් විසින් ගත් අරමුණ ම අරමුණු කොට ඒ මරණාසන්න ජවන වීථිය සම්බන්ධ වූ අවිද්‍යා තෘෂ්ණාදි ක්ලේශයන්ගේ බලයෙන් එහි වූ ම චේතනාධර්‍මයන් විසින් අපාය ප්‍රතිසන්ධිය උපදවනු ලැබේ. මේ වනාහි අතීත වූ අරමුණු ගත් වුතිචිත්තයට අනතුරු ව අතීතාලම්බනප්‍රතිසන්ධිය යි දතයුතු ය.